زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3986</id>
    <revision>
      <id>395749</id>
      <parentid>325890</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="247" sha1="hemidydjs8k90g7dhtge12hm8w1olco" xml:space="preserve">پنجاب، پاڪستان جي ڳوٺن جي فهرست

[[زمرو:پاڪستان جا ڳوٺ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جي انساني جاگرافي]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]]</text>
      <sha1>hemidydjs8k90g7dhtge12hm8w1olco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قصبو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6546</id>
    <revision>
      <id>395672</id>
      <parentid>394648</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85220" sha1="47jvyvn8p5u1tjzy3066yj83ri39rsd" xml:space="preserve">{{Short description|Type of human settlement}}
{{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}}
{{pp-move}}
{{multiple image
| total_width       = 350px
| perrow            = 1/2/3/2/1
| image1            = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg
| alt1              = Castle Street in the town venter of Reading
| image2            = Porvoo in January.jpg
| alt2              = Old Town of Porvoo in January
| image3            = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg
| alt3              = Lemgo Town Hall at the market square
| image4            = Luftbild Davos2.jpg
| alt4              = The alpine town of Davos in the Swiss Alps
| image5            = View from tower of church st michal during skalica days.JPG
| alt5              = View from tower of St. Michal Church in Skalica
| image6            = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg
| alt6              = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg
| image7            = Fatima 0549 (19531851070).jpg
| alt7              = The Marian town of Fátima
| image8            = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg
| alt8              = The center of the inland town of Viljandi
| footer  = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون.
}}

'''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. 
[[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']]
قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن.

==تعريف==

==تاريخ== 
==ملڪ جي لحاظ کان==

=== افغانستان ===
{{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}}
[[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي &quot;شهر&quot; (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}&lt;/ref&gt; ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي &lt;small&gt;20,000&lt;/small&gt; ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. 

. فارسي ٻولي. پشتو.  

=== البانيا ===
[[البانيا]] ۾ &quot;قيٽيزي&quot; (&lt;small&gt;qytezë&lt;/small&gt;) جو مطلب &quot;قصبو آهي جيڪو شهر (&lt;small&gt;qytet&lt;/small&gt;) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو.


===آسٽريليا===
[[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي &lt;ref&gt;{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}&lt;/ref&gt; هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو.  

ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي.
===آئس لينڊ===
{{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}}
[[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]]

=== آسٽريا ===
{{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}}

[[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ &lt;small&gt;2098&lt;/small&gt; ميونسپلٽيز (جرمن: &lt;small&gt;Gemeinden&lt;/small&gt;) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: &lt;small&gt;Marktgemeinden&lt;/small&gt;) يا شهرن (&lt;small&gt;Städte&lt;/small&gt;) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ &lt;small&gt;400&lt;/small&gt; ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ &lt;small&gt;1200&lt;/small&gt; ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. 

آسٽريا جي &lt;small&gt;201&lt;/small&gt; شهرن مان، &lt;small&gt;15&lt;/small&gt; قانوني شهر (&lt;small&gt;Statutarstädte&lt;/small&gt;) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي.

=== برازيل ===
برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. 

=== بلغاريا ===
{{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}}
[[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]]
بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ &quot;&lt;small&gt;'''وڏا شهر'''&lt;/small&gt;&quot; ۽ &quot;&lt;small&gt;'''ننڍا شهر'''&lt;/small&gt;&quot; اصطلاح استعمال ۾ آهن. &quot;وڏا شهر&quot; عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي &lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,00,000&lt;/small&gt; کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي &lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,00,000&lt;/small&gt; جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ &quot;وڏا شهر&quot; سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. 

بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال &lt;small&gt;2005&lt;/small&gt;ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ &lt;small&gt;3&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,500&lt;/small&gt; ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ &lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,000&lt;/small&gt; ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. 

=== ڀارت ===
[[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]]
ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا:
# گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000
# گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف 
# آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل)

سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}&lt;/ref&gt; 

ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو.  

ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي.  
===پاڪستان===
{{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} 
[[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]]
پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو  آهي.

===پولينڊ===
{{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} 
[[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]]
پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن  مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}}

قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. 

=== جرمني ===
{{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}}
[[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]]
جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ &quot;اسٽاڊ&quot; (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، &quot;ڊورف&quot; (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو :

&quot;لينڊ اسٽاڊ&quot; (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ &lt;small&gt;5,000&lt;/small&gt; کان گهٽ)، 

&quot;ڪلين اسٽاڊ&quot;  (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ &lt;small&gt;5,000&lt;/small&gt; کان &lt;small&gt;20,000&lt;/small&gt;)،

&quot;مٽل اسٽاڊ&quot; (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ &lt;small&gt;20,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;1,00,000&lt;/small&gt; ۽

&quot;گروب اسٽاڊ&quot; (Großstadt: &quot;وڏو شهر&quot;؛ &lt;small&gt;1,00,000&lt;/small&gt; کان &lt;small&gt;10,00,000&lt;/small&gt;) جي وچ ۾&lt;ref&gt;Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund&lt;/ref&gt;

اصطلاح &quot;گروسسٽڊٽ&quot; کي &quot;شهر&quot; طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ&quot; جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ &quot;اسٽيڊٽريچٽ&quot; سان نوازيو ويو ۽ هڪ &quot;اسٽيڊٽ&quot; بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ &quot;اسٽيڊٽ&quot; جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ &quot;ميونسپلٽي&quot; (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا &quot;جيمينڊن&quot; ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. 

مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه.
===روس===
{{Main|روس ۾ آباد علائقن جا قسم}}

[[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|روس جي لينن گراڊ اوبلاسٽ ۾ وائبرگ قصبو]]

انگريزي جي برعڪس، روسي ٻولي شهر ۽ قصبي جي اصطلاحن ۾ فرق نٿي ڪري - ٻنهي جو ترجمو &quot;گوروڊ&quot; (город) طور ڪيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح گوروڊ شهري قسم جي آبادين تي پڻ لاڳو ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حيثيت هڪ شهر/ڳوٺ جي حيثيت وانگر ناهي. 

روس ۾، شهر/قصبي (گوروڊ) جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ آباد ٿيل علائقي کي پورا ڪرڻ جي ضرورت جا معيار مختلف وفاقي مضمونن ۾ مختلف هوندا آهن. عام طور تي، هن حيثيت لاءِ قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ، هڪ آباد ٿيل علائقي ۾ 12,000 کان وڌيڪ رهواسي هجڻ گهرجن ۽ 85 سيڪڙو کان گهٽ آبادي جو قبضو زراعت کان سواءِ هجڻ گهرجي. جڏهن ته، آباد ٿيل علائقا جن کي اڳ ۾ شهر/قصبي جو درجو ڏنو ويو هو پر هاڻي معيار تي پورو نه لهندا آهن، اهي اڃا تائين تاريخي سببن جي ڪري حيثيت برقرار رکي سگهن ٿا.

===رومانيا===
{{Main|رومانيا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}}
رومانيا ۾ شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به سرڪاري فرق ناهي (روماني ۾ ٻنهي لاءِ لفظ oraş آهي). رومانيا ۾ شهرن ۽ قصبن کي يا ته oraş municipiu، جيڪا وڏن شهري علائقن کي ڏني وئي آهي، يا ننڍن شهري علائقن کي صرف oraş جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي. ڪجهه آباديون ڳوٺ (ڪميون) رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ٻين ننڍن قصبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي.  
===Singapore===
{{main|New towns of Singapore}}

[[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]]
In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]].
===France===
[[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]]
From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}&lt;/ref&gt; but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all.

For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}.

===فلپائن===
{{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}}
[[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|قصبي لوبوڪ، بوهول جو مرڪز]]
فلپائن ۾، قصبي جو مقامي سرڪاري برابر ميونسپلٽي (فلپائني: بيان) آهي. ملڪ ۾ هر ميونسپلٽي يا قصبي ۾ هڪ ميئر (الڪالڊ) ۽ هڪ نائب ميئر (بائيس الڪالڊ) سان گڏوگڏ مقامي قصبي جو آفيسر (سنگنيانگ بيان) هوندا آهن. فلپائن جا قصبا، ٻي صورت ۾ ميونسپلٽيون سڏيو ويندو آهي، ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ برادرين تي مشتمل آهن جن کي بارنگي سڏيو ويندو آهي جن ۾ هڪ يا ڪجهه ڪلسٽر) بارنگي (ن) قصبا مرڪز (poblacion) طور ڪم ڪندا آهن.

فلپائن جي شهرن ۾ منفرد ڳالهه اها آهي ته انهن وٽ مقرر ڪيل بجيٽ، آبادي ۽ زمين جون گهرجون هونديون آهن ته جيئن اهي اهڙي طرح بڻجي سگهن، يعني هڪ بارنگي، يا اهڙي قسم جي ڪلسٽر کان، هڪ شهر ڏانهن، يا شهر بڻجي سگهن، يعني شهر کان شهر ڏانهن. ترتيب وار، انهن جون مثالون ڊيوائو ڊيل نارٽ صوبي ۾ بي. اي. دوجالي جو شهر آهن، جيڪو 1998 ۾ پنجن بارنگي جي هڪ ڪلستر مان ٺاهيو ويو هو، ۽ ايل سلواڊور جو شهر، جيڪو 2007 ۾ هڪ شهر کان هڪ شهر ۾ تبديل ٿيو هو. فلپائن ۾ هر شهر کي ان جي سالياني آمدني ۽ بجيٽ جي لحاظ کان درجه بندي ڪيو ويو هو. 

فلپائن جي شهرن (لنگسوڊ يا سيوداد) ۽ شهرن جي وچ ۾ هڪ تيز، درجي بندي فرق موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ملڪ ۾ شهر قانوني طور تي شهرن کان الڳ آهن، جيڪي عام طور تي وڏا ۽ وڌيڪ آبادي وارا آهن (ڪجهه ننڍا ۽ گهٽ آبادي وارا) ۽ جيڪي سياسي ۽ معاشي حيثيت شهرن کان مٿي آهن. ان کي وڌيڪ سپورٽ ڪيو ويو ۽ نيشنل ڊپارٽمينٽ آف فنانس پاران لاڳو ڪيل آمدني جي درجه بندي سسٽم پاران اشارو ڪيو ويو، جنهن ۾ ٻئي شهر ۽ شهر پنهنجي لاڳاپيل درجابندي ۾ اچي ويا جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته اهي اهڙا آهن جيئن فلپائن جي قانون تحت بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، ٻئي شهر ۽ شهر برابر طور تي مقامي حڪومتي يونٽن (LGUs) جي حيثيت سان حصيداري ڪن ٿا جيڪي صوبن ۽ علائقن سان تعلق رکن ٿا؛ ٻئي هر هڪ بارنگي تي مشتمل آهن ۽ هڪ ميئر ۽ هڪ نائب ميئر جي نگراني ۾ آهن جيڪي انهن جي لاڳاپيل LGU قانون ساز ڪائونسلن پاران مڪمل ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به، ان جي باوجود فلپائن جا ڪجهه شهر فلپائن جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ روڊريگيز، ريزال، سانتا ماريا، بولاڪان ۽ منگلانلا کان تمام وڏا آهن، سيبو اصل ۾ ڪجهه علائقائي مرڪزن کان وڏا آهن.

===Finland===
[[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]]
In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland.
===ڪينيڊا===
{{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}}
ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي.

ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي.

اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا).

=== Latvia ===
[[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]]
In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian.
=== Norway ===
In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]').

Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]]
The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}&lt;/ref&gt;
===Netherlands===
[[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]]
Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city.

For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities:
* {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants
* {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants
* {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more

Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}.


legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries.

The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law.

[[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}&lt;/ref&gt; Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &amp;#124; AMO }}&lt;/ref&gt;  Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from &quot;town&quot; to &quot;city&quot; to encourage investment.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}&lt;/ref&gt;

=== Chile ===
In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity.

===Estonia===
In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}).

=== Hong Kong ===

{{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}}

[[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]]

Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]].

=== Iran ===
In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete.

There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city').
Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions.
Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]].

The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades.

Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'.

=== Iraq ===
The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities.

=== اٽلي ===
[[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|ڏکڻ اٽلي ۾ باسيليڪاٽا جي ميلانڊرو وادي ۾ هڪ شهر، سٽريانو ڊي لوسانيا]]
جيتوڻيڪ اطالوي ٻولي شهر (città)، شهر (cittadina يا paese) ۽ ڳوٺ (villaggio، پراڻي زماني جو، يا frazione، سڀ کان عام) لاءِ مختلف لفظ مهيا ڪري ٿي، پر ڪا به قانوني وصف موجود ناهي ته آبادين کي ڪيئن درجه بندي ڪيو وڃي. انتظامي طور تي، ٻنهي شهرن ۽ شهرن کي ڪميونٽي/ڪمون طور حڪمراني ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ڳوٺ شايد اڳوڻي جا ذيلي تقسيم هوندا. عام طور تي، روزاني تقرير ۾، هڪ شهر ڳوٺ کان وڏو يا وڌيڪ آبادي وارو ۽ شهر کان ننڍو هوندو آهي. مختلف شهر ۽ شهر گڏجي هڪ ميٽروپوليٽن علائقو (ميٽروپوليٽن علائقو) ٺاهي سگهن ٿا. هڪ شهر آس پاس جي شهرن جي حوالي سان ثقافتي، اقتصادي، يا سياسي طور تي نمايان برادري پڻ ٿي سگهي ٿو. ان کان علاوه، هڪ شهر صدارتي فرمان ذريعي اهڙو ٿي سگهي ٿو. ان جي ابتڙ، هڪ شهر هڪ آباد جڳهه ٿي سگهي ٿو جيڪو ٻئي هنڌ شهر جي طرز تي هوندو، پر ان کي ڪا به سرڪاري سڃاڻپ نه ملي آهي. قابل ذڪر استثنا موجود آهن: مثال طور، باسانو ڊيل گراپا، کي 1760 ۾ فرانسسڪو لوريڊن جي ڊوگل فرمان ذريعي città جو درجو ڏنو ويو هو ۽ ان کان پوءِ اهو لقب اختيار ڪيو ويو آهي. ان کان علاوه، 'شهر' لاءِ اطالوي لفظ (ننڍي اکر P سان paese) کي 'ملڪ/قوم' لاءِ اطالوي لفظ (عام طور تي وڏي اکر P سان Paese) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي.

=== Japan ===
In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a &quot;city centre&quot;. In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages.

The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000.

=== Korea ===
{{main|Eup (administrative division)}}

In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Lithuania ===
{{main|List of towns in Lithuania}}

In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}').

=== Malaysia ===
In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}).

===New Zealand===
{{expand-section|date=August 2025}}
In [[New Zealand]], the term &quot;town&quot; has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities.

===South Africa===
In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city.

=== Spain ===
In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city.

=== Sweden ===
{{See also|Stad (Sweden)|Köping}}
[[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]]

The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]].

Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation.

For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.&lt;ref&gt;[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020&lt;/ref&gt; This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.&lt;ref&gt;[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020&lt;/ref&gt;

=== Ukraine ===
[[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]]
In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)&lt;/ref&gt; Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]).

=== United Kingdom ===
{{Main|City status in the United Kingdom}}

==== England and Wales ====
{{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}}

[[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]]

In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a &quot;[[market town]]&quot;. Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities.

In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling.

In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest &quot;towns&quot; (because larger towns will be larger than a single civil parish).

Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns).

Additionally, there are &quot;[[New towns in the United Kingdom|new town]]s&quot; which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]].

Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]).

The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear.

[[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]]

It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town.

It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888.

The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as &quot;London town&quot;. (The &quot;[[City of London]]&quot; is the historical nucleus, informally known as the &quot;Square Mile&quot;, and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre.

In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}&lt;/ref&gt; Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}&lt;/ref&gt;

=== United States ===
[[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]]

In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name &quot;town&quot; has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=&lt;a href=&quot;https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/&quot;&gt;https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/&lt;/a&gt; |access-date=2025-09-04}}&lt;/ref&gt; They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}&lt;/ref&gt; In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.&lt;ref name=&quot;isd2022&quot;&gt;[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]&lt;/ref&gt;

Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.&lt;ref&gt;[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)&lt;/ref&gt;

Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections:

====California====
In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}&lt;/ref&gt; There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as &quot;City of (Name)&quot; or &quot;Town of (Name).&quot; Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as &quot;City of (Name)&quot; or &quot;Town of (Name).&quot;

Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads &quot;City of Los Gatos&quot;, but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read &quot;Town of Los Gatos.&quot; There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the &quot;City of Los Gatos&quot; while older, adjacent signs welcome people to the &quot;Town of Los Gatos.&quot; Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county.

====Georgia====
Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.&lt;ref name=&quot;Census Georgia 2010&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census 2020&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}&lt;/ref&gt; There is no legal difference in Georgia between cities and towns.&lt;ref name=&quot;NGE&quot;&gt;Perry Hiott &amp; Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).&lt;/ref&gt;

====Hawaii====

In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &amp;#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}&lt;/ref&gt; However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].&lt;ref name=&quot;isd2022&quot; /&gt;

====Illinois====
In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,&lt;ref&gt;See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.&lt;/ref&gt; and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.&lt;ref&gt;See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)&lt;/ref&gt; In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.&lt;ref&gt;''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.&lt;/ref&gt;

====Indiana====
In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}&lt;/ref&gt;

====Louisiana====
In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.&lt;ref name=&quot;isd2022&quot; /&gt;

====Maryland====

While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.&lt;ref name=&quot;isd2022&quot; /&gt; The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]].

====Mississippi====
Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.&lt;ref name=&quot;MississippiLaw&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}&lt;/ref&gt; Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.&lt;ref name=&quot;MississippiLaw&quot; /&gt; The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.&lt;ref name=&quot;MississippiLaw&quot; /&gt;

====Nevada====

In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this &quot;semi-incorporated&quot; status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities.

====New England====
{{Main|New England town}}

[[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]]
In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council.  For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government.  In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population.

Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as &quot;minor civil divisions&quot; for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government.  For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns.  Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country.

====North Carolina====
In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,&lt;ref&gt;{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}&lt;/ref&gt; there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government.  Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000.

====Oklahoma====
In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.&lt;ref name=&quot;OklahomaLaw1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}&lt;/ref&gt;  The term ''village'' is not defined or used in the act.&lt;ref name=&quot;OklahomaLaw1&quot; /&gt;  Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.&lt;ref name=&quot;OklahomaLaw2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}&lt;/ref&gt;

====Pennsylvania====
In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]].

====South Carolina====
At incorporation,  municipalities may choose to be named either &quot;City of&quot; or &quot;Town of&quot;, however there is no legal difference between the two.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}&lt;/ref&gt; All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}&lt;/ref&gt; Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}&lt;/ref&gt;

====Tennessee====
Some Tennessee municipalities are called &quot;cities&quot; and others are called &quot;towns.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}&lt;/ref&gt; These terms do not have legal significance in Tennessee&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}&lt;/ref&gt; and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]].

====Texas====
In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as &quot;towns&quot; or &quot;villages&quot; (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]].

====Utah====
{{see also|List of municipalities in Utah}}
In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}&lt;/ref&gt;

====Virginia====
{{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}}

In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population).  But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.&lt;ref&gt;{{cite web  |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html  |title=County vs. Town vs. City in Virginia  |access-date=31 May 2011  |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor.  |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html  |archive-date=20 June 2010  }}&lt;/ref&gt;

====Washington====
{{Further|City government in Washington (state)}}
A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}&lt;/ref&gt; Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}&lt;/ref&gt; {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]).

====Wisconsin====
{{main|Administrative divisions of Wisconsin}}

{{See also|List of towns in Wisconsin}}
[[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}&lt;/ref&gt; Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages.

====Wyoming====
A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered &quot;first-class cities&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}&lt;/ref&gt;
Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]].

===ويتنام===
ويتنام ۾، هڪ ضلعي سطح جو شهر (ويٽنامي: thị xã) هڪ صوبي (tỉnh) يا ميونسپلٽي (thành phố trực thuộc trung ương) هيٺان، ٻيو ذيلي تقسيم آهي. هڪ ڪميون-سطح وارو شهر (thị trấn) هڪ ٽيون-سطح (ڪميون-سطح) سب ڊويزن، هڪ ضلعي هيٺان (huyện).

==پڻ ڏسو==
* [[ڳوٺ]]
* [[شهر]]
* [[صوبو]]
* [[ملڪ]]
* مسافر شهر 
* ڪمپني شهر 
* ترقي يافته ماحول
* آگ جو نشان 
* شهرن جون فهرستون 
* مقام 
* ميگالوپولس 
* پروٽو-شهر
* ٽائون چارٽر 
* ٽائون هال
* ٽائون جون حدون
* ٽائون جا مراعات 
* ٽائون اسڪوائر

==حوالا==
{{حوالا}} 
==ذريعا== 
==ٻاهرين لنڪس==
{{Wiktionary}}
* [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005]
* [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries.
* [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database

{{Types of administrative division}}

{{Authority control}}
[[زمرو:قصبو]] 
[[زمرو:آباد جڳھون]]  
[[زمرو:انساني آبادي]] 
[[زمرو:آبادين جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڳتيل جايون بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>47jvyvn8p5u1tjzy3066yj83ri39rsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قصبو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>6549</id>
    <revision>
      <id>395670</id>
      <parentid>392998</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="rollhywvp1ui3j2tadg7tz6mmvgbg0b" xml:space="preserve">[[زمرو:آباد جڳھن جا قسم]] 
[[زمرو:آبادين جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڳتيل جايون بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>rollhywvp1ui3j2tadg7tz6mmvgbg0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳوٺ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6550</id>
    <revision>
      <id>395671</id>
      <parentid>335004</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>395671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3992" sha1="ssimhn3a2c5cyvz5qxskj1bbch724rd" xml:space="preserve">[[عڪس:Guri, village in northern Rajasthan, India.jpg|300px|thumb|ڳوٺ]]

'''ڳوٺ''' ان علائقي کي چئبو آھي، جتي ڪجهه ماڻهو گهر ٺاهي گڏ رهندا هجن پر انهن جو انگ گهڻو وڌيڪ نہ هجي۔ عام طور تي ڳوٺ جي آبادي جو هڪ وڏو حصو زراعت جي پيشي سان لاڳاپيل هوندو آهي. هڪ ڳوٺ پاڙي کان وڏو ۽ [[قصبو|قصبي]] کان ننڍو هوندو آهي. گهڻو ڪري ڳوٺ جي آبادي يا تہ سوَن ۾ هوندي آهي يا هزارن ۾. شهر جي ڀيٽ  ڳوٺ ۾ سهولتون (جهڙوڪ اسپتال ،اسڪولَ وغيره) گهٽ هوندا آهن. پر ڳوٺ فطرت جي وڌيڪ ويجهو هوندو آهي يعني اتي وڻ، ٻوٽا، چشما وغيره هوندا آهن، ان جي ڪري ڳوٺن ۾ شهرن جي ڀيٽ ۾ بيماريون گهٽ هونديون آهن۔

[[فائل:A Village in Kaita.jpg|300px|thumb|نائجيريا جو ھڪ ڳوٺ]]

==نالي جو مطلب==

رگ ويد واري زماني ۾ آريه لوڪ اڪثر ڳوٺڙن ۾ رهندا هئا. جيئن اڄ به هندستان جو ڳچ آدم ڳوٺڙن ۾ گذاري ٿو. سچو پچو هندستان آهي ئي ”ڳوٺاڻي جيوت وارو هندستان“. ڳوٺ اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ”گوشت“ (گوسٿا) ۽ بنيادي معنيٰ اٿس ”اهو هنڌ جتي گايون بيٺيون هجن“. گايون اتي بيهاريبيون، جتي سندن لاءِ چارو موجود هوندو، تنهنڪري ”ڳوٺ“ لفظ ۾ چراگاهه جي معنيٰ سمايل آهي. انهيءَ سبب رگ ويد ۾ ڪن هنڌ ”گوشت“ (ڳوٺ) بدران ”ورج“ (برج) (Varaji) لفظ به ڪم آيل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”اهو هنڌ جتي گايون چارجن“. اڄ به اکين سان ڏسجي ٿو ته ٿورا ڀائر يا سنگتٿي، جتي مال لاءِ چارو مئُو ڏسن، تتي ڀنگيون اڏي، مال سميت وڃيو رهن، ۽ اهو سندن ڳوٺ سڏجي ٿو. هن مان ڏسڻ ۾ ايندو ته آڳاٽا لوڪ ڳوٺن ٻڌڻ مهل اول اونو مال جي چاري جو ڪندا هئا. چوپائي مان مان به مکيه مال گايون سمجهيائون ٿي، تنهنڪري ”گو“ (گانء) لفظ مان ”ڳوٺ“ لفظ ٺاهيائون، جو اصل ۾ گاين جي چاري لاءِ هو، پوءِ ڀلي ته گاين سان گڏ ٻيو مال به پيو چڙهه ڪري، ڳوٺن جي حدن ٺهرائڻ لاءِ هر هڪ ڳوٺ جي چوڌاري وڻ پوکيندا هئا. اڄ به ائين آهي، جنهنڪري هرڪو پنهنجي وطن جا وڻ پريان ئي سڃاڻي سگهي ٿو. مال جي چاري لاءِ چراگاهه ڳوٺن جي اندر يا انهن جي پسگردائيءَ ۾ هوندا هئن. چراگاهن ۾ سڀني مالدارن جو مال گڏ پيو چرندو هو، تنهنڪري چوپائي مال جي ڪنن تي ڪو نشان ڪري ڇڏيندا هئا، جيئن سڃاڻڻ سولو ٿئي ته ان جو مال ڪير آهي، رگ ويد منڊل ڇهون (3،28) ڏاندن جي سڱن جون چهنبون تکيون ڪري ڇڏيندا هئا (منڊل 6، 16، 139)، ۽ انهن ۾ ڪي زيور (ڪنٺيون وغيره) اٽڪائي  ڇڏيندا هئا. (منڊل 8، 54، 10)&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page16.html}}}
&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڳوٺ]]
[[زمرو:انساني جاگرافي]]
[[زمرو:ٻھراڙي جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڳتيل جايون بلحاظ قسم]]
[[زمرو:Articles containing explicitly cited English language text]]</text>
      <sha1>ssimhn3a2c5cyvz5qxskj1bbch724rd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھمرڪز خوردبيني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6802</id>
    <revision>
      <id>395513</id>
      <parentid>341099</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4199" sha1="1ghcqtqu0qkm2bwkelvdbsgp9xcn6s8" xml:space="preserve">{{Short description|Optical imaging technique}}
{{Infobox diagnostic |
  Name        = Confocal Microscopy |
  Image       = |
  Caption     = |
  ICD10       = |
  ICD9        = |
  MeshID      = D018613 |
  OPS301      = {{OPS301|3-301}} |
  OtherCodes  = |
}}
[[File:Fluorescent and confocal microscopes.ogg|thumb|upright=1.5|چمڪ (&lt;small&gt;Flouriscence&lt;/small&gt;) ۽ هم مرڪز خوردبين جي آپريٽنگ جو اصول]]
'''هم مرڪز خوردبيني''' (&lt;small&gt;Confocal Microscopy&lt;/small&gt;)، اڪثر ڪري هم مرڪز ليزر اسڪيننگ مائڪروسڪوپي (&lt;small&gt;CLSM&lt;/small&gt;) يا هم مرڪز ليزر اسڪيننگ خوردبيني (&lt;small&gt;LSCM&lt;/small&gt;)، تصوير جي ٺهڻ ۾ فوڪس کان ٻاهر روشني کي بلاڪ ڪرڻ لاءِ، &lt;ref name=&quot;Pawley-20062&quot;&gt;{{cite book|title=Handbook of Biological Confocal Microscopy|publisher=Springer|year=2006|isbn=0-387-25921-X|editor=Pawley JB|edition=3rd|location=Berlin}}&lt;/ref&gt; هڪ اسپاٽيئل پن هول استعمال ڪندي، مائڪروگراف جي بصري تصميم (Optical resolution) ۽ ڪنٽراسٽ کي وڌائڻ لاءِ هڪ بصري اميجنگ جي ٽيڪنڪ آهي، جيڪي نموني ۾ مختلف کوٽائي تي ڪيترن ئي ٻه طرفي (2D) تصويرن کي پڪڙڻ، هڪ شئي جي اندر ٽي-طول عرض جوڙجڪ &lt;small&gt;(3D-Structures)&lt;/small&gt; جي تعمير نو، هڪ عمل جيڪو آپٽيڪل سيڪشننگ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي قابل بڻائي ٿي. هي ٽيڪنڪ سائنس ۽ صنعتن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي آهي ۽ عام ايپليڪيشنن ۾ زندگي جي سائنس، سيمي ڪنڊڪٽر (Semi-conductor) انسپيڪشن ۽ مواد سائنس شامل آهن.

روشني هڪ روايتي خوردبين جي تحت نموني (&lt;small&gt;sample&lt;/small&gt;) جي اندر گذري ٿي، جيترو نموني ۾ داخل ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته هڪ ڪنفوڪل خوردبين صرف روشني جي هڪ ننڍڙي شعاع، هڪ وقت ۾ هڪ تنگ کوٽائي جي سطح تي ڌيان ڏئي ٿي. هم مرڪز ليزر اسڪيننگ مائڪروسڪوپي (CLSM) فيلڊ جي ڪنٽرول ٿيل ۽ انتهائي محدود کوٽائي حاصل ڪري ٿي.

==نگار خانو==
&lt;gallery&gt;
فائل:Tetrachimena_Beta_Tubulin.png|&lt;!--[[Tubulin|β-tubulin]] in ''[[Tetrahymena]]'' (a ciliated [[فایلم پروٹوزوا]]n).--&gt;
فائل:Confocal measurement of 1-euro-star 3d and euro.png|&lt;!--Partial surface profile of a 1-Euro coin, measured with a Nipkow Disk Confocal Microscope.--&gt;
فائل:Confocal measurement of 1-euro-star 3d Reflection.png|&lt;!--Reflection data for 1-Euro coin.--&gt;
فائل:Confocal measurement of 1-euro-star 3d profile 200.svg|&lt;!--Cross section at y=200 through profile of 1-Euro coin.--&gt;
&lt;/gallery&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commonscat|Confocal microscopy}}
{{Commons}}
{{Library resources box
 |onlinebooks=no
 |by=no
 |lcheading=Confocal microscopy}}
*[https://web.archive.org/web/20160602235702/http://micro.magnet.fsu.edu/primer/virtual/confocal/index.html ورچوئل CLSM] (جاوا تي ٻڌل) 
*
http://toutestquantique.fr/en/microscopy/فلوروسينٽ{{مئل ڳنڍڻو|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ۽ ڪنفوڪل مائڪروسڪوپس سميت مختلف قسمن جي خوردبيني تي اينيميشن ۽ وضاحتون (يونيورسٽي پيرس سڊ) 
*[https://slidingmotion.com/microscope-parts-function-labeled-diagram/خوردبين{{مئل ڳنڍڻو|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} جا جز، جنهن کي ڄاڻڻ جي ضرورت آهي.
[[زمرو:امريڪي ايجاد]]
[[زمرو:بصريات]]
[[زمرو:بصري فنون]]
[[زمرو:ٽيڪنالاجي]]
[[زمرو:خوردبيني حيات]]
[[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]]
[[زمرو:فلوروسينس ٽيڪنڪ]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:آپٽيڪل مائڪروسڪوپي ٽيڪنڪ]]
[[زمرو:1847ع]]
[[زمرو:1922ع]]</text>
      <sha1>1ghcqtqu0qkm2bwkelvdbsgp9xcn6s8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سمارٽ فون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10958</id>
    <revision>
      <id>395629</id>
      <parentid>395190</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T00:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153810" sha1="itk185nwyqxu2c1neds7ytdgc78mojl" xml:space="preserve">{{Short description|Handheld mobile device}}
{{pp|small=yes}}
{{Use mdy dates|date=August 2017}}
[[فائل:Samsung Galaxy Android Smartphone.jpg|200px|left]]
'''اسمارٽ فون''' (smartphones) هڪ موبائل ڊيوائس آهي جيڪو روايتي [[موبائل فون]] (فيچر فون) جي ڪارڪردگي کي جديد ڪمپيوٽنگ صلاحيتن سان گڏ ڪري ٿو. ان ۾ عام طور تي هڪ ٽچ اسڪرين انٽرفيس هوندو آهي، جيڪو صارفين کي ايپليڪيشنن ۽ خدمتن جي وسيع رينج تائين رسائي جي اجازت ڏيندو آهي، جهڙوڪ ويب برائوزنگ، اي ميل، ۽ سوشل ميڊيا، انهي سان گڏ ملٽي ميڊيا پلے بیک ۽ اسٽريمنگ. اسمارٽ فونز ۾ بلٽ ان ڪيمرا، GPS نيويگيشن ۽ مختلف مواصلاتي طريقن لاءِ سپورٽ هوندي آهي، جنهن ۾ وائس ڪالز، ٽيڪسٽ ميسيجنگ، ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميسيجنگ ايپس شامل آهن. اسمارٽ فونز کي پراڻين ڊيزائن جي فيچر فونز کان انهن جي وڌيڪ جديد هارڊويئر صلاحيتن ۽ وسيع موبائل آپريٽنگ سسٽم، انٽرنيٽ تائين رسائي، ڪاروباري ايپليڪيشنون، موبائل ادائيگيون، ۽ ملٽي ميڊيا ڪارڪردگي، جنهن ۾ موسيقي، وڊيو، گيمنگ، ريڊيو ۽ ٽيليويزن شامل آهن، جي ڪري مختلف آهن.

اسمارٽ فونز ۾ عام طور تي ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر &lt;small&gt;(MOS)&lt;/small&gt; انٽيگريٽيڊ سرڪٽ (&lt;small&gt;IC&lt;/small&gt;) چپس، مختلف سينسرز ۽ ڪيترن ئي وائرليس ڪميونيڪيشن پروٽوڪولز جي سهولت موجود هوندي آهي. اسمارٽ فون سينسرز جي مثالن ۾ ايڪسلروميٽر، بيروميٽر، گائرو اسڪوپ ۽ ميگنيٽوميٽرز شامل آهن. انهن کي اڳواٽ انسٽال ٿيل ۽ ٿرڊ پارٽي سافٽ ويئر ذريعي استعمال ڪري سگهجي ٿو ته جيئن ڪارڪردگي کي بهتر بڻائي سگهجي. اسمارٽ فونز پاران سپورٽ ڪيل وائرليس ڪميونيڪيشن جي معيارن ۾ LTE، 5G NR، وائي فائي، بلوٽوٿ ۽ سيٽلائيٽ نيويگيشن شامل آهن. سال &lt;small&gt;2020&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري، ٺاهيندڙن سيٽلائيٽ ميسيجنگ ۽ ايمرجنسي سروسز کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان انهن جي افاديت انهن ڏورانهن علائقن تائين وڌي وئي جتي قابل اعتماد سيلولر ڪوريج موجود نه هئي. اسمارٽ فونز گهڻي حد تائين پرسنل ڊجيٽل اسسٽنٽ (PDA) ڊوائيسز، هٿ ۾ رکڻ جهڙن ننڍن پرسنل ڪمپيوٽر، پورٽيبل ميڊيا پليئرز (PMP)، پوائنٽ-اينڊ-شوٽ ڪئميرا، ڪيمڪارڊر ۽ ڪجهه حد تائين هٿ ۾ رکڻ وارن وڊيو گيم ڪنسول، اي-ريڊر ڊوائيس، پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽرز ۽ GPS ٽريڪنگ يونٽن جي جاءِ ورتي آهي.&lt;ref name=&quot;Tom's Hardware&quot;&gt;{{cite web |last=Islam |first=Zak |date=30 December 2012 |title=Smartphones Heavily Decrease Sales of iPod, MP3 Players |url=http://www.tomshardware.com/news/Smartphones-iPod-MP3-Players-Sales,20062.html |access-date=3 May 2013 |work=Tom's Hardware |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 
[[File:Wikipedia homepage on a large Android phone, 2015-04-16.jpg|thumb|نيڪسس 6 (Nexus 6)، جيڪو هڪ [[اينڊروئيڊ|اينڊرائيڊ]] اسمارٽ فون آهي، [[انگريزي وڪيپيڊيا]] جو مکيه صفحو ڏيکاري رهيو آهي.]]
2000ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ آئي فون (iPhone) جي وڌندڙ مقبوليت کانپوءِ، اڪثر اسمارٽ فونز پتلي، سليٽ جهڙي شڪل ۽ وڏين ڪيپيسيٽو ٽچ اسڪرينن سان ٺاهيا ويا آهن، جن ۾ فزيڪل ڪيبورڊ جي بدران ملٽي ٽچ اشارن جي سهولت موجود آهي. اڪثر جديد اسمارٽ فونز ۾ اها صلاحيت هوندي آهي ته صارف هڪ مرڪزي ايپ اسٽور تان اضافي ايپليڪيشنون ڊائون لوڊ يا خريد ڪري سگهن. انهن ۾ اڪثر ڪري ڪلائوڊ اسٽوريج، ڪلائوڊ سنڪرونائيزيشن ۽ ورچوئل اسسٽنٽس جي سهولت هوندي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي، بهتر هارڊويئر ۽ تيز رفتار وائرليس ڪميونيڪيشن اسمارٽ فون انڊسٽري جي ترقي کي هٿي ڏني آهي. 2014ع تائين، سڄي دنيا ۾ هر سال هڪ ارب کان وڌيڪ اسمارٽ فونز وڪرو ٿيندا هئا. صرف 2019ع ۾، سڄي دنيا ۾ 1.54 ارب اسمارٽ فون يونٽس موڪليا ويا؛ سال 2020ع تائين، دنيا جي آبادي جو 75.05 سيڪڙو ماڻهو اسمارٽ فون استعمال ڪندڙ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.statista.com/topics/840/smartphones/#topicOverview | title=Topic: Smartphones }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اسمارٽ فون جو استعمال ڪجهه حد تائين سهولت ۽ زندگي جي اطمينان سان لاڳاپيل رهيو آهي، پر ان سان جسماني، ذهني ۽ ادراڪي (cognitive) صحت تي مختلف منفي اثر پڻ سڃاتا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Sagong2022&quot;&gt;{{cite journal| last1 = Sagong | first1 = H.| last2 = Yoon | first2 = J. Y.| title = The effects of smartphone use on life satisfaction in older adults: The mediating role of depressive symptoms| journal = CIN: Computers, Informatics, Nursing| volume = 40| issue = 8| pages = 523-530| date = 2022}}&lt;/ref&gt;

'''سمارٽ فون''' يا ذهين فون (Smartphone) [[عام فون]] جي نسبت ۾ ڪافي خصوصيتن جو مالڪ هوندو آهي.

, 
==تاريخ==

پهرين ڪمرشل اسمارٽ فونز کي وڏي پيماني تي IBM طور سڃاتو وڃي ٿو. سائمن پرسنل ڪميونيڪيٽر. 1992 ۾ جاري ڪيو ويو. ۽ جنرل ميجڪ ميجڪ ڪيپ ڊوائيسز. سوني ('ميجڪ لنڪ') ۽ موٽرولا ('ايماندار') پاران 1994 ۾ جاري ڪيا ويا. * 

شروعاتي اسمارٽ فونز بنيادي طور تي انٽرپرائز مارڪيٽ ڏانهن مارڪيٽ ڪيا ويا، سيلولر ٽيليفوني جي مدد سان اسٽينڊ اڪيلو PDA ڊوائيسز جي ڪارڪردگي کي پل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر انهن جي وڏي شڪ، مختصر بيٽري جي زندگي، سست اينالاگ سيلولر نيٽ ورڪ، ۽ وائرليس ڊيٽا سروسز جي ناپختگي جي ڪري محدود هئا. اهي مسئلا آخرڪار MOS ٽرانزسٽرز جي ايڪسپونشنل اسڪيلنگ ۽ مينيچرائيزيشن سان حل ڪيا ويا ذيلي مائڪرون سطحن تائين (مور جو قانون)، بهتر ليٿيم آئن بيٽري، تيز ڊجيٽل موبائل ڊيٽا نيٽ ورڪ (ايڊ هولم جو قانون)، ۽ وڌيڪ پختو سافٽ ويئر پليٽ فارم جيڪي موبائل ڊوائيس ايڪو سسٽم کي ڊيٽا فراهم ڪندڙن کان آزاد طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. * اصطلاح &quot;سمارٽ فون&quot; (ٻن لفظن ۾) 1980 کان پريس ۾ ظاهر ٿيو، &quot;سمارٽ فون&quot; 1985 کان، &quot;سمارٽ فون&quot; 1987 کان. اصطلاح &quot;سمارٽ فون&quot; (هڪ ننڍي لفظ جي طور تي) پهريون ڀيرو 1997 ۾ ايريڪسن پاران هڪ نئين ڊوائيس تصور، GS88 کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. پهرين تجارتي اسمارٽ فونز کي وڏي پيماني تي IBM سائمن پرسنل ڪميونيڪيٽر طور سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو 1992 ۾ جاري ڪيو ويو ۽ جنرل ميجڪ ميجڪ ڪيپ ڊوائيسز سوني ('ميجڪ لنڪ') ۽ موٽرولا ('ايماندار') 1994 ۾ جاري ڪيا ويا.

==هارڊويئر==
[[File:Samsung Galaxy S6 edge (17448278539).jpg|thumb|هڪ اهڙو اسمارٽ فون جنهن جي مٿئين حصي ۾ انفراريڊ ٽرانسميٽر لڳل آهي، جنهن کي ريموٽ ڪنٽرول طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.]]&lt;!--Please replace with more close-up picture when found.--&gt;
{{Further|موبائيل فون جون خاصيتون}}

هڪ عام اسمارٽ فون ۾ ڪيتريون ئي &lt;small&gt;'''ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;MOS&lt;/small&gt;) انٽيگريٽيڊ سرڪٽ (&lt;small&gt;IC&lt;/small&gt;) چپس هونديون آهن،&lt;ref name=&quot;Kim&quot;&gt;{{cite book |last1=Kim |first1=Woonyun |chapter=CMOS power amplifier design for cellular applications: an EDGE/GSM dual-mode quad-band PA in 0.18 μm CMOS |editor-last1=Wang |editor-first1=Hua |editor-last2=Sengupta |editor-first2=Kaushik |title=RF and mm-Wave Power Generation in Silicon |date=2015 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-409522-9 |pages=89–90 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PzzLAwAAQBAJ&amp;pg=PA89}}&lt;/ref&gt; جن ۾ اربن ننڍڙا ”&lt;small&gt;MOS&lt;/small&gt; فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽرز“ (&lt;small&gt;MOSFETs&lt;/small&gt;) موجود هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;uspto&quot;&gt;{{cite web |date=June 10, 2019 |title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference |url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |access-date=20 July 2019 |website=[[United States Patent and Trademark Office]] |archive-date=December 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; هڪ عام اسمارٽ فون ۾ هيٺيون '''موس &lt;small&gt;IC&lt;/small&gt; چپس''' هونديون آهن: &lt;ref name=&quot;Kim&quot; /&gt;  

* ايپليڪيشن پروسيسر (CMOS سسٽم-آن-ا-چپ)
* فليش ميموري (فلوٽنگ-گيٽ MOS ميموري)
* سيلولر موڊيم (بيس بينڊ RF CMOS)
* RF ٽرانسيوور (RF CMOS)
* فون ڪئميرا جو اميج سينسر (CMOS اميج سينسر)
* پاور مينيجمينٽ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ (پاور MOSFETs)
*ڊسپلي ڊرائيور (LCD يا LED ڊرائيور) 
*وائرليس ڪميونيڪيشن چپس (وائي-فائي، بلوٽوٿ، GPS رسيور) 
*ساؤنڊ چپ (آڊيو ڪوڊيڪ ۽ پاور ايمپليفائر) 
*جائيروسڪوپ (Gyroscope) 
*ڪيپيسيٽو ٽچ اسڪرين ڪنٽرولر (ASIC ۽ DSP)&lt;ref name=&quot;Kim&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kent |first1=Joel |chapter=Touchscreen technology basics &amp; a new development |title=2010 CMOS Emerging Technologies Conference Presentation Slides |date=May 2010 |volume=6 |publisher=CMOS Emerging Technologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ekdkWGqw29EC&amp;pg=PA34 |isbn=9781927500057 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 
*RF پاور ايمپليفائر (LDMOS)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Ganapati |first1=Priya |title=Finger Fail: Why Most Touchscreens Miss the Point |url=https://www.wired.com/2010/03/touchscreens-smartphones/ |access-date=9 November 2019 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=5 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511114207/http://www.wired.com/2010/03/touchscreens-smartphones/ |archive-date=2014-05-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baliga2005&quot;&gt;{{cite book |last1=Baliga |first1=B. Jayant |url=https://books.google.com/books?id=StJpDQAAQBAJ |title=Silicon RF Power MOSFETS |date=2005 |publisher=[[World Scientific]] |isbn=9789812561213 |author1-link=B. Jayant Baliga}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asif&quot;&gt;{{cite book |last1=Asif |first1=Saad |url=https://books.google.com/books?id=yg1mDwAAQBAJ&amp;pg=PT128 |title=5G Mobile Communications: Concepts and Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780429881343 |pages=128–134}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NXP-LDMOS&quot;&gt;{{cite web |title=LDMOS Products and Solutions |url=https://www.nxp.com/products/rf/rf-power/ldmos-products-and-solutions:RF-LDMOS-Products-Sol |website=[[NXP Semiconductors]] |access-date=4 December 2019}}&lt;/ref&gt; 

ڪجهه فونن ۾ ايف ايم (FM) ريڊيو رسيور، نوٽيفڪيشن لاءِ هارڊويئر LED، ۽ ريموٽ ڪنٽرول طور استعمال لاءِ انفراريڊ ٽرانسميٽر پڻ لڳل هوندا آهن. ڪجهه ماڊلز ۾ اضافي سينسرز، جهڙوڪ ماحولياتي گرمي پد ماپڻ لاءِ ٿرماميٽر، نمي ماپڻ لاءِ هائيگرو ميٽر، ۽ الٽرا وائلٽ شعاعن کي ماپڻ لاءِ سينسر پڻ هوندا آهن.

خاص مقصدن لاءِ ٺاهيل ڪجهه اسمارٽ فون ۾ &lt;small&gt;'''غير معمولي هارڊويئر'''&lt;/small&gt;، جهڙوڪ &lt;small&gt;'''پروجيڪٽر'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Samsung&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beam&lt;/small&gt; &lt;small&gt;i8520 ۽ Samsung Galaxy Beam i8530&lt;/small&gt;)، آپٽيڪل زوم لينس (&lt;small&gt;Samsung Galaxy S4 Zoom ۽ Samsung Galaxy K&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Zoom&lt;/small&gt;)، ٿرمل ڪئميرا ۽ حتيٰ ته &lt;small&gt;PMR446&lt;/small&gt; (واڪي-ٽاڪي ريڊيو) ٽرانسيوور لڳل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Camera and thermal imaging Review |url=https://www.trustedreviews.com/reviews/cat-s60-camera-and-thermal-imaging-page-3 |website=Trusted Reviews |language=en |date=11 November 2016 |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Chopra |first1=Purvi |title=Ulefone Armor 3T Review: A Digital Walkie-Talkie Smartphone |url=https://veditto.com/ulefone-armor-3t-review |website=Veditto |access-date=19 April 2021 |date=19 November 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419231512/https://veditto.com/ulefone-armor-3t-review |archive-date=2021-04-19}}&lt;/ref&gt;     

=== سينٽرل پروسيسنگ يونٽ ===
اسمارٽ فون ۾ سينٽرل پراسيسنگ يونٽ &lt;small&gt;(CPUs)&lt;/small&gt; هوندا آهن، جيڪا ڪمپيوٽر ۾ موجود &lt;small&gt;CPU&lt;/small&gt; جهڙا ئي هوندا آهن، پر ان کي گهٽ توانائي واري ماحول ۾ هلائڻ لاءِ خاص طور تي ترتيب ڏنو ويو هوندو آهي. اسمارٽ فونز ۾، &lt;small&gt;CPU&lt;/small&gt; عام طور تي ڪامپليمينٽري ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر(&lt;small&gt;CMOS&lt;/small&gt;) سسٽم-آن-آ-چپ (&lt;small&gt;system-on-a-chip&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;SoC)&lt;/small&gt; ايپليڪيشن پروسيسر ۾ ضم ٿيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Kim&quot; /&gt;   

موبائل جي &lt;small&gt;CPU&lt;/small&gt; جي ڪارڪردگي جو دارومدار نه رڳو ڪلاڪ ريٽ (جيڪو عام طور تي هرٽز جي ضربن ۾ ٻڌايو ويندو آهي) تي هوندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = CPU Frequency
 | work = CPU World Glossary
 | publisher = CPU World
 | date = 25 March 2008
 | url = http://www.cpu-world.com/Glossary/C/CPU_Frequency.html
 | access-date =1 January 2010 }}&lt;/ref&gt; پر ميموري جي ترتيب (&lt;small&gt;memory&lt;/small&gt; &lt;small&gt;hierarchy&lt;/small&gt;) تي پڻ هوندو آهي. انهن چئلينجن جي ڪري، موبائل فون &lt;small&gt;CPU&lt;/small&gt; جي ڪارڪردگي کي اڪثر ڪري انهن اسڪورز (&lt;small&gt;scores&lt;/small&gt;) ذريعي وڌيڪ صحيح طور تي بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور تي استعمال ٿيندڙ ايپليڪيشن ۾ حقيقي اثرائتي ڪارڪردگي ماپڻ لاءِ مختلف معياري ٽيسٽ آهن. 

=== بٽن ===
[[File:TouchWiz 2013 device options.png|thumb|upright|سامسنگ ٽچ وِز ([[TouchWiz]]) جو پاور بٽڻ]]
[[File:HTC_Desire_-_optic_navigation.jpeg|thumb|ايڇ.ٽي.سي ڊيزائر ([[HTC Desire]]) جو هڪ اسمارٽ فون آپٽيڪل ٽريڪ پيڊ ۽ سرچ بٽڻ سان.  ]]

اسمارٽ فون عام طور تي پاور بٽڻ ۽ واليوم بٽڻ سان ليس هوندا آهن. واليوم بٽڻن جا ڪجهه جوڙا متحد هوندا آهن. ڪجهه هڪ وقف ڪئميرا شٽر بٽڻ سان ليس هوندا آهن. ٻاهرين استعمال لاءِ يونٽ &quot;SOS&quot; ايمرجنسي ڪال ۽ &quot;پش-ٽو-ٽاڪ بٽڻ&quot; (PTT) سان ليس هوندا. جسماني فرنٽ-سائيڊ بٽڻن جي موجودگي جهڙوڪ گهر (Home) ۽ نيويگيشن بٽڻ 2010 جي ڏهاڪي ۾ گهٽجي ويا آهن، وڌندڙ طور تي ڪيپيسٽيو ٽچ سينسرز ۽ نقلي (اسڪرين تي) بٽڻن سان تبديل ٿي رهيا آهن. ڪلاسڪ موبائل فونن وانگر، شروعاتي اسمارٽ فونز جهڙوڪ سامسنگ اومنيا II فون ڪالز قبول ڪرڻ ۽ رد ڪرڻ لاءِ بٽڻن سان ليس هوندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Athow |first1=Desire |title=Best rugged smartphones of 2021: waterproof, shockproof and IP68 mobiles |url=https://www.techradar.com/best/best-rugged-smartphones |website=TechRadar |access-date=18 June 2021 |language=en |date=2021-03-09}}&lt;/ref&gt;

فون ڪالن کان علاوه ڪارڪردگي جي ترقي جي ڪري، انهن کي &quot;مينيو&quot; (جنهن کي &quot;آپشنز&quot; پڻ چيو ويندو آهي)، &quot;بيڪ&quot; ۽ &quot;ٽاسڪ&quot; جهڙن نيويگيشن بٽڻن سان تبديل ڪيو ويو آهي. 2010 جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪجهه اسمارٽ فونز جهڙوڪ HTC ڊيزائر اضافي طور تي ويب سرچ انجن يا ايپس جي اندروني سرچ فيچر تائين جلدي رسائي لاءِ &quot;سرچ&quot; بٽڻ (🔍) سان ليس هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-11-13 |url=https://www.androidpolice.com/2019/11/13/the-menu-navigation-button-has-finally-been-retired-in-android-10/ |language=en |title=The menu navigation button has finally been retired in Android 10 |author=Corbin Davenport |access-date=2021-06-20}}&lt;/ref&gt;

2013 کان وٺي، اسمارٽ فونز جي هوم بٽڻن فنگر پرنٽ اسڪينر کي ضم ڪرڻ شروع ڪيو، آئي فون 5s ۽ سامسنگ گيليڪسي ايس 5 سان شروع ٿي. 

فنڪشن کي بٽڻ جي ميلاپ کي تفويض ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، اسڪرين شاٽ عام طور تي هوم ۽ پاور بٽڻ استعمال ڪندي وٺي سگهجن ٿا، iOS تي هڪ مختصر پريس ۽ هڪ سيڪنڊ جي هولڊنگ اينڊرائيڊ او ايس، ٻه سڀ کان مشهور موبائل آپريٽنگ سسٽم سان. جسماني هوم بٽڻ سان گڏ اسمارٽ فونز تي، عام طور تي واليوم-ڊائون بٽڻ کي پاور بٽڻ سان دٻايو ويندو آهي. ڪجهه اسمارٽ فونز ۾ نيويگيشن بٽڻ بار يا پاور بٽڻ مينيو ۾ اسڪرين شاٽ ۽ ممڪن طور تي اسڪرين ڪاسٽ شارٽ ڪٽ هوندا آهن. &lt;ref&gt;{{cite web |last1=Krasnoff |first1=Barbara |title=How to take screenshots on your iPhone |url=https://www.theverge.com/21340137/apple-iphone-screenshots-ios-how-to-take |website=The Verge |access-date=21 June 2021 |language=en |date=2020-07-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=How to Take Screenshot on LG G3 (3 Methods) |url=https://www.droidviews.com/how-to-take-screenshot-on-lg-g3/ |website=DroidViews |access-date=21 June 2021 |date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=4 Ways To Take a Screenshot on the Samsung Galaxy Note 20 and Note 20 Ultra - NaldoTech |url=https://www.naldotech.com/screenshot-samsung-galaxy-note-20-ultra/ |access-date=21 June 2021 |date=2020-08-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204222/https://www.naldotech.com/screenshot-samsung-galaxy-note-20-ultra/ |archive-date=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;

===Display===
{{main|Display device}}

[[File:Livraria do Senado (22622160063).jpg|thumb|A smartphone touchscreen]]
One of the main characteristics of smartphones is the [[Display device|screen]]. Depending on the device's design, the screen fills most or nearly all of the space on a device's front surface. Many smartphone displays have an [[Display aspect ratio|aspect ratio]] of [[16:9]], but taller aspect ratios became more common in 2017, as well as the aim to eliminate bezels by extending the display surface to as close to the edges as possible.

====Screen sizes====
[[File:Blackview A60 Smartphone Android mobile phone front face logged in screen.jpg|thumb|Blackview A60 Andoid Go mobile phone smartphone cell phone showing the front-facing camera is put in notch display]]
Screen sizes are measured in diagonal [[inch]]es. Phones with screens larger than 5.2 inches are often called &quot;[[phablet]]s&quot;. Smartphones with screens over 4.5 inches in size are commonly difficult to use with only a single hand, since most thumbs cannot reach the entire screen surface; they may need to be shifted around in the hand, held in one hand and manipulated by the other, or used in place with both hands. Due to design advances, some modern smartphones with large screen sizes and &quot;edge-to-edge&quot; designs have compact builds that improve their ergonomics, while the shift to taller aspect ratios have resulted in phones that have larger screen sizes whilst maintaining the ergonomics associated with smaller 16:9 displays.&lt;ref name=&quot;phonearena-s7edgenotphablet&quot;&gt;{{cite web|title=Don't call it a phablet: the 5.5&quot; Samsung Galaxy S7 Edge is narrower than many 5.2&quot; devices|url=http://www.phonearena.com/news/Dont-call-it-a-phablet-the-5.5-Samsung-Galaxy-S7-Edge-is-narrower-than-many-5.2-devices_id79482|website=PhoneArena|date=March 21, 2016 |access-date=3 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;verge-phabletpytha&quot;&gt;{{cite web|title=We're gonna need Pythagoras' help to compare screen sizes in 2017|url=https://www.theverge.com/tldr/2017/3/30/15120824/screen-aspect-ratio-mathematics-galaxy-s8-lg-g6|website=The Verge|date=March 30, 2017|access-date=3 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;verge-s8aspectratio&quot;&gt;{{cite web|title=The Samsung Galaxy S8 will change the way we think about display sizes|url=https://www.theverge.com/circuitbreaker/2017/3/30/15121526/samsung-galaxy-s8-vs-google-pixel-iphone-7-screen-size-comparison|website=The Verge|date=March 30, 2017|publisher=Vox Media|access-date=3 April 2017|archive-date=July 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725110244/https://www.theverge.com/circuitbreaker/2017/3/30/15121526/samsung-galaxy-s8-vs-google-pixel-iphone-7-screen-size-comparison|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Panel types====
[[Liquid-crystal display]]s (LCDs) and [[organic light-emitting diode]] (OLED) displays are the most common. Some displays are integrated with pressure-sensitive digitizers, such as those developed by [[Wacom (company)|Wacom]] and [[Samsung]],&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ward|first1=J. R.|last2=Phillips|first2=M. J.|date=1987-04-01|title=Digitizer Technology: Performance Characteristics and the Effects on the User Interface|journal=IEEE Computer Graphics and Applications|volume=7|issue=4|pages=31–44|doi=10.1109/MCG.1987.276869|bibcode=1987ICGA....7d..31W |s2cid=16707568|issn=0272-1716}}&lt;/ref&gt; and Apple's [[Force Touch]] system. A few phones, such as the [[YotaPhone]] prototype, are equipped with a low-power [[electronic paper]] rear display, as used in [[e-book reader]]s.

====Alternative input methods====
[[File:Mobile_URL_tooltip.png|thumb|Tooltip in Kiwi Browser, a [[Google Chromium]] derivative, reveals the full URL by hovering over the [[tabbed browsing|tab]] list using the stylus on a [[Samsung Galaxy Note 4]].]]
[[File:HTC Legend - optic sensor.jpeg|thumb|Optical track pad sensor of an [[HTC Legend]], 2010]]

Some devices are equipped with additional input methods such as a [[stylus]] for higher precision input and hovering detection or a [[Touchscreen#Self-capacitance|self-capacitive touch screen]]s layer for floating finger detection. The latter has been implemented on few phones such as the [[Samsung Galaxy S4]], [[Samsung Galaxy Note 3|Note 3]], [[Samsung Galaxy S5|S5]], [[Samsung Galaxy Alpha|Alpha]], and [[Sony Xperia Sola]], making the Galaxy Note 3 the only smartphone with both so far.

Hovering can enable preview [[tooltip]]s such as on the [[video player]]'s seek bar, in text messages, and quick contacts on the [[dial pad]], as well as [[lock screen]] animations, and the simulation of a [[mouseover|hover]]ing [[mouse cursor]] on web sites.&lt;ref&gt;{{cite web |title=How does Air view work? |url=https://www.samsung.com/global/galaxy/what-is/air-view/ |website=Samsung Galaxy site |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028203958/https://www.samsung.com/global/galaxy/what-is/air-view/ |archive-date=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Floating touch™ – Developer World |url=http://developer.sonymobile.com/knowledge-base/technologies/floating-touch |date=17 September 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917003815/http://developer.sonymobile.com/knowledge-base/technologies/floating-touch |archive-date=September 17, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=How to Change Unlock Effect on Galaxy S4 Lock Screen |url=https://androidwidgetcenter.com/android-tips/how-to-change-unlock-effect-on-galaxy-s4-lock-screen/ |website=Android Widget Center |language=en |date=13 May 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609051907/https://androidwidgetcenter.com/android-tips/how-to-change-unlock-effect-on-galaxy-s4-lock-screen/ |archive-date=2013-06-09}}&lt;/ref&gt;

Some styluses support hovering as well and are equipped with a button for quick access to relevant tools such as digital [[post-it note]]s and highlighting of text and elements when dragging while pressed, resembling drag selection using a [[computer mouse]]. Some series such as the [[Samsung Galaxy Note series]] and [[LG G Stylus]] series have an integrated tray to store the stylus in.&lt;ref&gt;{{cite web |title=S Pen on the Note 4 is better than ever: Feature Focus |url=https://www.androidauthority.com/note-4-s-pen-feature-532978/ |website=Android Authority |date=2 October 2014 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=January 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119012837/https://www.androidauthority.com/note-4-s-pen-feature-532978/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Few devices such as the [[iPhone 6s]] until [[iPhone Xs]] and [[Huawei Mate S]] are equipped with a [[Force Touch|pressure-sensitive touch screen]], where the pressure may be used to simulate a gas pedal in video games, access to preview windows and shortcut menus, controlling the typing cursor, and a weight scale, the latest of which has been rejected by Apple from the [[App Store (iOS/iPadOS)|App Store]].&lt;ref&gt;{{Cite web|first=Lance |last=Whitney |date=2019-07-08|title=How to Use and Control 3D Touch on Your iPhone|url=https://uk.pcmag.com/gallery/121589/how-to-use-and-control-3d-touch-on-your-iphone|access-date=2021-04-02|website=PCMag UK|language=en-gb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Zibreg|first=Christian|date=2015-10-28|title=Apple rejects Gravity, a 3D Touch-based iPhone 6s digital scale app|url=https://www.idownloadblog.com/2015/10/28/apple-pulls-gravity-app/|access-date=2021-04-02|website=iDownloadBlog.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Some early 2010s HTC smartphones such as the [[HTC Desire|HTC Desire (Bravo)]] and [[HTC Legend]] are equipped with an optical track pad for scrolling and selection.&lt;ref&gt;{{cite web |title=HTC Bravo: TMO UK Nexus One Plus Optical Trackpad – Phandroid |url=https://phandroid.com/2010/01/21/htc-bravo-tmo-uk-nexus-one-plus-optical-trackpad/ |website=phandroid.com |access-date=20 July 2021 |date=21 January 2010}}&lt;/ref&gt;

====Notification light====
[[File:Notification_LED.webm|thumb|right]]
{{Main article|Notification LED}}

Many smartphones except Apple iPhones are equipped with low-power [[light-emitting diode]]s besides the screen that are able to notify the user about incoming messages, missed calls, low battery levels, and facilitate locating the mobile phone in darkness, with marginial power consumption.

To distinguish between the sources of notifications, the colour combination and blinking pattern can vary. Usually three diodes in red, green, and blue ([[RGB]]) are able to create a multitude of colour combinations.

===Sensors===
Smartphones are equipped with a multitude of sensors to enable system features and third-party applications.

====Common sensors====
[[Accelerometer]]s and [[gyroscope]]s enable automatic control of screen rotation. Uses by third-party software include [[bubble level]] simulation. An [[ambient light sensor]] allows for automatic screen brightness and contrast adjustment, and an [[RGB sensor]] enables the adaption of screen colour.

Many mobile phones are also equipped with a [[barometer]] sensor to measure air pressure, such as Samsung since 2012 with the [[Galaxy S3]], and Apple since 2014 with the [[iPhone 6]]. It allows estimating and detecting changes in altitude.

A [[magnetometer]] can act as a [[digital magnetic compass|digital compass]] by measuring [[Earth's magnetic field]].

====Rare sensors====
Samsung equips their flagship smartphones since the 2014 [[Galaxy S5]] and [[Galaxy Note 4]] with a [[heart rate]] sensor to assist in fitness-related uses and act as a shutter key for the front-facing camera.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-12-25|title=How to Use Heart Rate Sensor on Note 4 as a Shutter Button|url=https://androidwidgetcenter.com/android-tips/use-heart-rate-sensor-note-4-shutter-button/|access-date=2021-04-02|website=Android Widget Center|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615163525/https://androidwidgetcenter.com/android-tips/use-heart-rate-sensor-note-4-shutter-button/ |archive-date=2021-06-15 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

So far, only the 2013 [[Samsung Galaxy S4]] and [[Samsung Galaxy Note 3|Note 3]] are equipped with an [[thermometer|ambient temperature sensor]] and a [[hygrometer|humidity sensor]], and only the [[Samsung Galaxy Note 4|Note 4]] with an [[ultraviolet]] radiation sensor which could warn the user about excessive exposure.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|date=2013-04-10|title=Hidden innovation in the Galaxy S4|url=https://www.sammobile.com/2013/04/10/hidden-innovation-in-the-galaxy-s4/|access-date=|website=SamMobile|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=S|first=Ray|title=Playing with the Note 4's UV and SpO2 sensors|url=https://www.phonearena.com/news/Playing-with-the-Note-4s-UV-and-SpO2-sensors_id60358|access-date=2021-04-02|website=Phone Arena|date=September 6, 2014 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

A rear infrared [[laser]] beam for distance measurement can enable [[time-of-flight camera]] functionality with accelerated [[autofocus]], as implemented on select LG mobile phones starting with [[LG G3]] and [[LG V10]].

Due to their currently rare occurrence among smartphones, not much software to utilize these sensors has been developed yet.

===Storage===
While [[eMMC]] (''embedded multi media card'') [[flash storage]] was most commonly used in mobile phones, its successor, [[Universal Flash Storage|UFS]] (''Universal Flash Storage'') with higher transfer rates emerged throughout the 2010s for upper-class devices.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ezekiel |first1=Odunayo |title=eMMC or UFS: Understanding new generation of mobile phone storage |url=https://www.dignited.com/23879/emmc-or-ufs-mobile-phone-storage/ |website=Dignited |date=18 November 2019}}&lt;/ref&gt;

;Capacity
While the internal storage capacity of mobile phones has been near-stagnant during the first half of the 2010s, it has increased steeper during its second half, with [[Samsung Telecommunications|Samsung]] for example increasing the available internal storage options of their flagship class units from 32 GB to 512 GB within only 2{{1/2}} years between 2016 and 2018.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ware |first1=Russell |title=Understanding Smartphone Storage – How much storage does your phone need? |url=https://www.lifewire.com/smartphone-buying-guides-577502 |website=Lifewire |date=2019-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Samsung Starts Producing First 512-Gigabyte Universal Flash Storage for Next-Generation Mobile Devices |url=http://www.businesswire.com/news/home/20171204006182/en/Samsung-Starts-Producing-512-Gigabyte-Universal-Flash-Storage |website=www.businesswire.com |language=en |date=5 December 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Gottsegen |first1=Gordon |title=Samsung is bringing a huge 512GB memory chip to its phones |url=https://www.cnet.com/news/samsung-512gb-memory-chip-announcement/ |website=CNET |language=en |date=2017-12-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=US will only receive 32GB Galaxy S7 and Galaxy S7 edge |url=https://www.androidauthority.com/us-getting-32gb-galaxy-s7-s7-edge-675313/ |website=Android Authority |date=21 February 2016}}&lt;/ref&gt;

====Memory cards====
[[File:Huawei_U8950D_no_cover.JPG|thumb|Inserted memory and SIM cards]]
{{main article|MicroSD#Mobile phones}}

The space for data storage of some mobile phones can be expanded using [[MicroSD#Mobile phones|MicroSD]] [[memory card]]s, whose capacity has multiplied throughout the 2010s (→ {{section link|SD_card|2009–2019: SDXC}}). Benefits over [[USB on the go]] storage and [[cloud storage]] include [[offline]] availability and [[privacy]], not reserving and protruding from the [[charging port]], no connection instability or [[latency (engineering)|latency]], no dependence on voluminous [[data plan]]s, and preservation of the limited rewriting cycles of the device's permanent internal storage. Large amounts of data can be moved immediately between devices by changing memory cards, large-scale [[data backup]]s can be created offline, and data can be read externally should the smartphone be inoperable.&lt;ref&gt;{{cite web |language=en-us |title=MicroSD vs. cloud storage: Which do you prefer? |url=https://news.wirefly.com/2013/05/31/microsd-vs-cloud-storage-which-do-you-prefer |website=phonedog.com |date=31 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |language=en-nz |title=Understanding Life Expectancy of Flash Storage |url=https://www.ni.com/en-nz/support/documentation/supplemental/12/understanding-life-expectancy-of-flash-storage.html |website=www.ni.com |date=2020-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-09 |title=How to back up your Android phone |url=https://www.androidauthority.com/backup-android-phone-708622/ |access-date=2023-02-13 |website=Android Authority |language=en}}&lt;/ref&gt;

In case of technical [[brick (electronics)|defects]] which make the device unusable or [[boot (computing)|unbootable]] as a result of liquid damage, fall damage, screen damage, [[bendgate|bending damage]], [[malware]], or bogus [[software update|system update]]s,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Popa |first1=Bogdan |title=Xiaomi Ships Android 11 Update, Completely Bricks Devices |url=https://news.softpedia.com/news/xiaomi-ships-android-11-update-completely-bricks-devices-531859.shtml |website=softpedia |language=english |date=2019-12-31}}&lt;/ref&gt; etc., data stored on the memory card is likely [[data recovery|rescueable]] externally, while data on the inaccessible internal storage would be [[data loss|lost]]. A memory card can usually{{efn|Presuming common [[file system]] support, which is usually given. Some software-specific data left over from a previous device might not be relevant on the new device.}} immediately be re-used in a different memory-card-enabled device with no necessity for prior [[file transfer]]s.

Some [[dual-SIM]] mobile phones are equipped with a hybrid slot, where one of the two slots can be occupied by either a [[SIM card]] or a memory card. Some models, typically of higher end, are equipped with three slots including one dedicated memory card slot, for simultaneous dual-SIM and memory card usage.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kaufberatung: Smartphones mit Dual-SIM und Micro-SD |url=https://www.techstage.de/ratgeber/kaufberatung-smartphones-mit-dual-sim-und-micro-sd/3t4xzm3 |website=TechStage |access-date=13 June 2021 |language=de |date=2019-01-29}}&lt;/ref&gt;

;Physical location
The location of both SIM and memory card slots vary among devices, where they might be located accessibly behind the back cover or else behind the battery, the latter of which denies [[hot swapping]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=How to increase internal memory on the Galaxy Note 4 |url=https://www.nextpit.com/how-to-increase-internal-memory-on-galaxy-note-4 |website=NextPit |date=July 5, 2015 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Thorn |first1=Thomas |title=Samsung Galaxy S4 Mini review |url=https://www.techradar.com/reviews/phones/mobile-phones/samsung-galaxy-s4-mini-1137603/review |website=TechRadar |language=en |date=2013-08-09}}&lt;/ref&gt;

Mobile phones with non-removable rear cover typically house SIM and memory cards in a small tray on the handset's frame, ejected by inserting a needle tool into a pinhole.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hidalgo |first1=Jason |title=Replace the SIM &amp; Memory Card in a Samsung Galaxy S7 or S7 Edge |url=https://www.lifewire.com/install-sim-memory-galaxy-s7-4023729 |website=Lifewire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Some earlier mid-range phones such as the 2011 [[Samsung Galaxy Fit (smartphone)|Samsung Galaxy Fit]] and [[Samsung Galaxy Ace|Ace]] have a sideways memory card slot on the frame covered by a cap that can be opened without tool.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Samsung Galaxy Ace S5830 review: Ace in the hole |url=https://www.gsmarena.com/samsung_galaxy_ace_s5830-review-573.php |website=GSMArena.com |page=1 |date=2011-02-23}}&lt;/ref&gt;

====File transfer====
Originally, [[mass storage]] access was commonly enabled to computers through USB. Over time, mass storage access was removed, leaving the [[Media Transfer Protocol]] as protocol for USB file transfer, due to its non-exclusive access ability where the computer is able to access the storage without it being locked away from the mobile phone's software for the duration of the connection, and no necessity for common [[file system]] support, as communication is done through an [[abstraction layer]].

However, unlike mass storage, Media Transfer Protocol lacks parallelism, meaning that only a single transfer can run at a time, for which other transfer requests need to wait to finish. This, for example, denies browsing photos and playing back videos from the device during an active file transfer. Some programs and devices lack support for MTP. In addition, the direct access and [[random access]] of files through MTP is not supported. Any file is wholly downloaded from the device before opened.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Happened To Mass Storage &amp; File Management? [Updated] - Mobility Arena - Mobile Phone, Smartphone, Cell Phone Reviews |url=https://mobilityarena.com/what-happened-to-mass-storage-and-file-management/ |website=mobilityarena.com |date=2011-11-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128100252/https://mobilityarena.com/what-happened-to-mass-storage-and-file-management/ |archive-date=2021-01-28}}&lt;/ref&gt;

===Sound===
Some audio quality enhancing features, such as [[Voice over LTE]] and [[HD Voice]] have appeared and are often available on newer smartphones. Sound quality can remain a problem due to the design of the phone, the quality of the cellular network and compression algorithms used in [[long-distance call]]s.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spectrum.ieee.org/why-mobile-voice-quality-still-stinksand-how-to-fix-it|title=Why Mobile Voice Quality Still Stinks—and How to Fix It|first=Jeff|last=Hecht|work=[[IEEE]]|date=September 30, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article/why-is-cell-phone-call-quality-so-terrible|title=Why Is Cell Phone Call Quality So Terrible?|first=Elena|last=Malykhina|work=Scientific American}}&lt;/ref&gt; Audio quality can be improved using a [[VoIP]] application over [[Wi-Fi]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lifehacker.com/whats-the-best-mobile-voip-app-1579791681|title=What's the Best Mobile VoIP App?|first=Alan|last=Henry|publisher=Gawker Media|work=Lifehacker|date=May 22, 2014 }}&lt;/ref&gt; Cellphones have small speakers so that the user can use a [[speakerphone]] feature and talk to a person on the phone without holding it to their ear. The small speakers can also be used to listen to digital audio files of music or speech or watch videos with an audio component, without holding the phone close to the ear. However, integrated speakers may be small and of restricted sound quality to conserve space.

Some mobile phones such as the [[HTC One M8]] and the [[Sony Xperia Z2]] are equipped with [[stereophonic sound|stereophonic]] speakers to create spacial sound when in horizontal orientation.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hoyle |first1=Andrew |title=HTC One M8 BoomSound speakers are loud and proud |url=https://www.cnet.com/news/htc-one-m8-speaker-comparison/ |website=CNET |language=en |date=2014-03-25}}&lt;/ref&gt;

====Audio connector====
The [[Phone connector (audio)#Miniature size|3.5mm headphone receptible]] ([[colloquialism|coll.]] &quot;''headphone jack''&quot;) allows the immediate operation of passive [[headphone]]s, as well as connection to other external auxiliary audio appliances. Among devices equipped with the connector, it is more commonly located at the bottom (charging port side) than on the top of the device.

The decline of the connector's availability among newly released mobile phones among all major vendors commenced in 2016 with its lack on the Apple [[iPhone 7]]. An [[adapter]] reserving the charging port can retrofit the plug.

Battery-powered, wireless Bluetooth headphones are an alternative. Those tend to be costlier however due to their need for internal hardware such as a Bluetooth [[transceiver]] and a battery with a charging controller, and a Bluetooth coupling is required ahead of each operation.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Was ditching the headphone jack a good idea? |url=https://www.soundguys.com/was-ditching-the-headphone-jack-a-good-idea-13825/ |website=SoundGuys |date=9 August 2019}}&lt;/ref&gt;

===Battery===
Smartphones typically feature [[lithium-ion battery|lithium-ion]] or [[lithium-polymer battery|lithium-polymer batteries]] due to their high [[energy density|energy densities]].

Batteries chemically wear down as a result of repeated charging and discharging throughout ordinary usage, losing both energy capacity and output power, which results in loss of processing speeds followed by system outages.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Causes and Fixes of Unexpected Phone Shutoffs - RTCL ... rtcl.eecs.umich.edu › assets › 2020 |url=https://rtcl.eecs.umich.edu/rtclweb/assets/publications/2020/youngmoon-mobisys20.pdf |date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt; Battery capacity may be reduced to 80% after few hundred recharges, and the drop in performance accelerates with time.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jasieniak |first1=Jacek |title=Explainer: how to extend your phone's battery life |url=https://theconversation.com/explainer-how-to-extend-your-phones-battery-life-80958 |website=The Conversation |date=July 31, 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.ukm.my/jqma/v10_1/jqma-10-1-paper4.pdf |title=Modelling of Charge/Discharge Cycle of Lithium Ion Battery System |first1=Ho Kar |last1=Yee |first2=Sivakumar |last2=Ramakrishnan |first3=Ahmad Azmin |last3=Mohamad |journal=Journal of Quality Measurement and Analysis |volume=10 |issue=1 |date=2014 |pages=39–47}}&lt;/ref&gt;
Some mobile phones are designed with batteries that can be interchanged upon expiration by the end user, usually by opening the back cover. While such a design had initially been used in most mobile phones, including those with touch screen that were not Apple iPhones, it has largely been usurped throughout the 2010s by permanently built-in, non-replaceable batteries; a design practice criticized for [[Planned obsolescence#Batteries|planned obsolescence]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Planned obsolescence: the outrage of our electronic waste mountain |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/apr/15/the-right-to-repair-planned-obsolescence-electronic-waste-mountain |website=the Guardian |language=en |date=15 April 2020}}&lt;/ref&gt;

====Charging====
[[File:Cheero powerbank &amp; Samsung Galaxy S4 20140910.jpg|thumb|A high-capacity portable [[battery charger]] ([[Battery charger#Power bank|''power bank'']])]]

Due to limitations of [[electrical current]]s that existing USB cables' copper wires could handle, charging protocols which make use of elevated [[voltages]] such as [[Qualcomm Quick Charge]] and [[MediaTek Pump Express]] have been developed to increase the power throughput for faster charging, to maximize the usage time without restricted ergonomy and to minimize the time a device needs to be attached to a power source.

The smartphone's integrated [[charge controller]] (IC) requests the elevated voltage from a supported [[mobile phone charger|charger]]. &quot;[[VOOC]]&quot; by Oppo, also marketed as &quot;dash charge&quot;, took the counter approach and increased current to cut out some heat produced from internally regulating the arriving voltage in the end device down to the battery's charging terminal voltage, but is incompatible with existing USB cables, as it requires the thicker copper wires of high-current USB cables. Later, [[USB Power Delivery]] (''USB-PD'') was developed with the aim to standardize the negotiation of charging parameters across devices of up to 100 Watts, but is only supported on cables with USB-C on both endings due to the connector's dedicated PD channels.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Rao |first1=Sumukh |title=Qualcomm Quick Charge vs OnePlus Warp Charge vs Oppo VOOC vs USB-PD - TechPP |url=https://techpp.com/2020/04/09/qualcomm-quick-charge-vs-oneplus-warp-charge-vs-oppo-vooc-vs-usb-pd/ |website=techpp.com |access-date=9 December 2021 |date=2020-04-09}}&lt;/ref&gt;

While charging rates have been increasing, with 15 [[watt]]s in 2014,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ho |first1=Joshua |title=The Samsung Galaxy Note 4 Review |url=https://www.anandtech.com/show/8613/the-samsung-galaxy-note-4-review/3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017222405/http://www.anandtech.com/show/8613/the-samsung-galaxy-note-4-review/3 |url-status=dead |archive-date=October 17, 2014 |website=www.anandtech.com |date=2014}}&lt;/ref&gt; 20 Watts in 2016,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=T |first1=Nick |title=How it works: Dash Charge fast charging on the OnePlus 3 |url=https://www.phonearena.com/news/How-it-works-Dash-Charge-fast-charging-on-the-OnePlus-3_id82646 |website=Phone Arena |date=2016-06-30}}&lt;/ref&gt; and 45 watts in 2018,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Byford |first1=Sam |title=Oppo has the fastest fast charging we've ever seen |url=https://www.theverge.com/circuitbreaker/2018/10/10/17958648/oppo-super-vooc-fast-charging-find-x-lamborghini-edition |website=The Verge |language=en |date=10 October 2018}}&lt;/ref&gt; the power throughput may be throttled down significantly during operation of the device.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PSA: The Galaxy S8 and S8+ doesn't actually Fast Charge while you're using it – Phandroid |url=https://phandroid.com/2017/05/11/samsung-galaxy-s8-plus-wont-fast-charge-problems/ |website=phandroid.com |date=11 May 2017}}&lt;/ref&gt;{{efn|I.e. while the device is not in stand-by mode or charging while the main operating system is powered off}}

[[Wireless charging]] has been widely adapted, allowing for intermittent recharging without wearing down the charging port through frequent reconnection, with [[Qi (standard)|''Qi'']] being the most common standard, followed by [[Powermat]]. Due to the lower efficiency of wireless power transmission, charging rates are below that of wired charging, and more heat is produced at similar charging rates.

By the end of 2017, smartphone battery life has become generally adequate;&lt;ref&gt;{{cite web|title=6 phones with the best battery life|url=https://www.cnet.com/news/smartphones-best-long-battery-life/|access-date=October 31, 2017}}&lt;/ref&gt; however, earlier smartphone battery life was poor due to the weak batteries that could not handle the significant power requirements of the smartphones' computer systems and color screens.&lt;ref&gt;{{cite press release|title=J.D. Power and Associates Reports: Smartphone Battery Life has Become a Significant Drain on Customer Satisfaction and Loyalty|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/jd-power-and-associates-reports-smartphone-battery-life-has-become-a-significant-drain-on-customer-satisfaction-and-loyalty-142765065.html|access-date=September 11, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=James |last=Kendrick |url=https://www.zdnet.com/article/the-secret-behind-poor-smartphone-battery-life/ |title=The secret behind poor smartphone battery life|work=ZDNet |date=August 4, 2014 |access-date=November 2, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://techland.time.com/2013/04/01/peak-battery-why-smartphone-battery-life-still-stinks-and-will-for-years/ |title=Peak Battery: Why Smartphone Battery Life Still Stinks, and Will for Years|magazine=[[Time (magazine)|Time]] | date=April 1, 2013}}&lt;/ref&gt;

Smartphone users purchase additional chargers for use outside the home, at work, and in cars and by buying portable external &quot;battery packs&quot;. External battery packs include generic models which are connected to the smartphone with a cable, and custom-made models that &quot;piggyback&quot; onto a smartphone's case. In 2016, Samsung had to recall millions of the [[Galaxy Note 7]] smartphones due to an explosive battery issue.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.digitaltrends.com/mobile/samsung-halts-galaxy-note-7-shipments-phones-catching-fire/|title=Refurbished version of ill-fated Galaxy Note 7 will soon be available overseas|date=May 5, 2017}}&lt;/ref&gt; For consumer convenience, [[inductive charging|wireless charging]] stations have been introduced in some hotels, bars, and other public spaces.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/iphone-wireless-charging-qi/|title=The Most Impactful New iPhone Feature May Be the Most Boring|magazine=WIRED|access-date=2017-09-22|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

====Power management====
A technique to minimize power consumption is the panel self-refresh, whereby the image to be shown on the display is not sent at all times from the processor to the integrated controller (IC) of the display component, but only if the information on screen is changed. The display's integrated controller instead memorizes the last screen contents and refreshes the screen by itself. This technology was introduced around 2014 and has reduced power consumption by a few hundred milliwatts.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Frumusanu |first1=Andrei |title=Analysing AMOLED Power Efficiency Improvements |url=https://www.anandtech.com/show/9394/analysing-amoled-power-efficiency |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623204043/http://anandtech.com/show/9394/analysing-amoled-power-efficiency |url-status=dead |archive-date=June 23, 2015 |website=www.anandtech.com |access-date=14 September 2023 |date=2015-06-23}}&lt;/ref&gt;

===Cameras===
{{main|Camera phone|Digital camera|Videophone}}

Cameras have become standard features of smartphones. {{As of|2019}} phone cameras are now a highly competitive area of differentiation between models, with advertising campaigns commonly based on a focus on the quality or capabilities of a device's main cameras.

Images are usually saved in the [[JPEG]] file format; some high-end phones since the mid-2010s also have [[Raw image format|RAW]] imaging capability.&lt;ref&gt;{{cite web |title=How to Shoot Photos in DNG/RAW on Samsung Galaxy S7 |url=https://www.androidbeat.com/2016/04/how-to-shoot-photos-dng-raw-galaxy-s7/ |website=Android Beat {{!}} Android News, Hacks, Apps, Tips &amp; Reviews Blog |access-date=19 August 2021 |language=en-us |date=24 April 2016 |archive-date=August 19, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819213752/https://www.androidbeat.com/2016/04/how-to-shoot-photos-dng-raw-galaxy-s7/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Nikam |first1=Sohil |title=Samsung Dropping RAW Image Support Into Galaxy S6 And S6 Edge Via Android 5.1.1 Update - TechShout |url=https://www.techshout.com/samsung-to-bless-galaxy-s6-and-s6-edge-with-raw-photo-support-via-android-5-1-1-update/ |website=www.techshout.com |access-date=19 August 2021 |date=2015-05-08}}&lt;/ref&gt;

====Space constraints====
Typically smartphones have at least one main rear-facing camera and a lower-resolution front-facing camera for &quot;[[selfie]]s&quot; and [[video chat]]. Owing to the limited depth available in smartphones for [[image sensor]]s and [[Lens|optics]], rear-facing cameras are often housed in a &quot;bump&quot; that is thicker than the rest of the phone. Since increasingly thin mobile phones have more abundant horizontal space than the depth that is necessary and used in dedicated cameras for better lenses, there is additionally a trend for phone manufacturers to include multiple cameras, with each optimized for a different purpose ([[Telephoto lens|telephoto]], [[Wide-angle lens|wide angle]], etc.).

Viewed from back, rear cameras are commonly located at the top center or top left corner. A cornered location benefits by not requiring other hardware to be packed around the camera module while increasing [[ergonomy]], as the lens is less likely to be covered when held horizontally.

Modern advanced smartphones have cameras with [[Image stabilization#Optical image stabilization|optical image stabilisation]] (OIS), larger sensors, bright lenses, and even optical zoom plus [[Raw image format|RAW]] images. [[High-dynamic-range imaging|HDR]], &quot;[[Bokeh]] mode&quot; with multi lenses and multi-shot [[Night mode camera|night mode]]s are now also familiar.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Top 16 Best Camera Phones For Photography 2019 |url=https://www.ephotozine.com/article/top-16-best-camera-phones-for-photography-2019-23050 |date=April 4, 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512034618/https://www.ephotozine.com/article/top-16-best-camera-phones-for-photography-2019-23050 |archive-date=May 12, 2019}}&lt;/ref&gt; Many new smartphone camera features are being enabled via [[computational photography]] [[Digital image processing|image processing]] and multiple specialized lenses rather than larger sensors and lenses, due to the constrained space available inside phones that are being made as slim as possible.

====Dedicated camera button====
Some mobile phones such as the [[Samsung i8000 Omnia 2]], some [[Nokia Lumia]]s and some [[Sony Xperia]]s are equipped with a physical camera shutter button.

Those with two pressure levels resemble the [[point-and-shoot]] intuition of dedicated [[compact camera]]s. The camera button may be used as a [[shortcut (computing)|shortcut]] to quickly and [[ergonomy|ergonomically]] launch the camera software, as it is located more accessibly inside a pocket than the power button.

===Back cover materials===
Back covers of smartphones are typically made of [[polycarbonate]], aluminium, or glass. Polycarbonate back covers may be glossy or matte, and possibly textured, like dotted on the [[Galaxy S5]] or leathered on the [[Galaxy Note 3]] and [[Note 4]].

While polycarbonate back covers may be perceived as less &quot;premium&quot; among [[fashion]]- and [[fad|trend]]-oriented users, its utilitarian strengths and technical benefits include durability and shock absorption, greater [[elasticity (physics)|elasticity]] against permanent bending like metal, inability to shatter like glass, which facilitates designing it removable; better manufacturing cost efficiency, and no blockage of radio signals or wireless power like metal.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ho |first1=Joshua |title=A Discussion on Material Choices in Mobile |url=https://www.anandtech.com/show/7984/discussion-on-material-choices-in-mobile |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509031624/http://www.anandtech.com/show/7984/discussion-on-material-choices-in-mobile |url-status=dead |archive-date=May 9, 2014 |website=www.anandtech.com |access-date=11 April 2021 |date=2014-05-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bring back plastic phones. |url=https://www.androidauthority.com/bring-back-plastic-phones-1004824/ |website=Android Authority |date=5 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Benefits And Applications Of Polycarbonates |url=https://www.tuflite.com/blog/benefits-applications-polycarbonates |website=Tuflite |date=17 June 2020 |access-date=April 11, 2021 |archive-date=April 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411235448/https://www.tuflite.com/blog/benefits-applications-polycarbonates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Build materials: metal vs glass vs plastic |url=https://www.androidauthority.com/build-materials-metal-vs-glass-vs-plastic-617553/ |website=Android Authority |date=19 July 2018}}&lt;/ref&gt;

===Accessories===
A wide range of accessories are sold for smartphones, including [[Mobile phone accessories#Cases|cases]], [[#Memory_cards|memory card]]s, [[screen protector]]s, [[Battery charger#Mobile phone charger|chargers]], [[wireless charging|wireless power]] stations, [[USB On-The-Go]] adapters (for connecting USB drives and or, in some cases, a HDMI cable to an external monitor), [[Mobile High-Definition Link|MHL]] adapters, add-on batteries, [[power bank]]s, [[headphones]], combined headphone-microphones (which, for example, allow a person to privately conduct [[Telephone call|call]]s on the device without holding it to the ear), and [[Bluetooth]]-enabled [[powered speaker]]s that enable users to listen to media from their smartphones wirelessly.

Cases range from relatively inexpensive rubber or soft plastic cases which provide moderate protection from bumps and good protection from scratches to more expensive, heavy-duty cases that combine a rubber padding with a hard outer shell. Some cases have a &quot;book&quot;-like form, with a cover that the user opens to use the device; when the cover is closed, it protects the screen. Some &quot;book&quot;-like cases have additional pockets for credit cards, thus enabling people to use them as [[wallet]]s.

Accessories include products sold by the manufacturer of the smartphone and compatible products made by other manufacturers.

However, some companies, like [[Apple Inc.|Apple]], stopped including chargers with smartphones in order to &quot;reduce [[carbon footprint]]&quot;, etc., causing many customers to pay extra for charging adapters.
==سافٽ ويئر==
: موجوده اسمارٽ فون برانڊن جي فهرست: وڪرو: استعمال: تنقيد ۽ مسئلا: صحت تي اثر: پابنديون ۽ روڪون: مخصوص ڊجيٽل ڪيمرائن جي جاءِ وٺڻ: عمر (استعمال جو مدو):

=== موبائل آپريٽنگ سسٽم ===
{{Main|موبائل آپريٽنگ سسٽم}}

موبائل آپريٽنگ سسٽم (Mobile OS) فون، ٽيبليٽ، اسمارٽ واچ يا ٻين موبائل ڊوائيسز لاءِ هڪ آپريٽنگ سسٽم آهي. عالمي سطح تي, استعمال جي حصيداري جي بنياد تي, [[اينڊروئيڊ|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس ڊوائيسن جي فهرست|آئي او ايس]] ٻه سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ موبائل آپريٽنگ سسٽم آهن.[[اينڊروئيڊ|اينڊرائيڊ]] 2013 کان وٺي سڀني ڊوائيسز تي عالمي سطح تي بهترين وڪرو ٿيندڙ او ايس رهيو آهي. 

موبائل آپريٽنگ سسٽم هڪ ذاتي ڪمپيوٽر آپريٽنگ سسٽم جي خاصيتن کي گڏ ڪن ٿا ٻين خاصيتن سان جيڪي موبائل يا هٿ ۾ استعمال لاءِ ڪارآمد آهن. عام طور تي شامل آهن. ۽ جديد موبائل سسٽم ۾ ضروري سمجهيا وڃن ٿا انهن مان گھڻا, هڪ ٽچ اسڪرين. سيلولر فون, بلوٽوٿ. وائي فائي محفوظ رسائي. وائي فائي. گلوبل پوزيشننگ سسٽم (GPS) موبائل نيويگيشن. وڊيو- ۽ سنگل فريم تصوير ڪئميرا. تقرير جي سڃاڻپ. وائس رڪارڊر. ميوزڪ پليئر. ويجهو فيلڊ ڪميونيڪيشن. ۽ انفراريڊ بلاسٽر. 2018 جي پهرين ٽه ماهي تائين &lt;small&gt;383&lt;/small&gt; ملين کان وڌيڪ اسمارٽ فون وڪرو ڪيا ويا جن مان &lt;small&gt;85.9&lt;/small&gt; سيڪڙو اينڊرائيڊ هلائي رهيا هئا. &lt;small&gt;14.1&lt;/small&gt; سيڪڙو [[آئي او ايس ڊوائيسن جي فهرست|آئي او ايس]] (iOS) ۽ ٻين او ايس هلائيندڙ اسمارٽ فونز جو هڪ گهٽ تعداد  هلائي رهيا هئا. صرف اينڊرائيڊ مشهور ڊيسڪ ٽاپ آپريٽنگ سسٽم ونڊوز کان وڌيڪ مشهور آهي. ۽ عام طور تي. اسمارٽ فون جو استعمال (ٽيبليٽ کان سواءِ به) ڊيسڪ ٽاپ جي استعمال کان وڌيڪ آهي. ٻيا مشهور موبائل آپريٽنگ سسٽم فلائيم او ايس ۽ هارموني او ايس آهن.

mobile operating system (or mobile OS) is an [[operating system]] for phones, [[tablet computer|tablet]]s, [[smartwatch]]es, or other [[mobile device]]s. Globally, Android and [[IOS]] are the two most used mobile operating systems based on [[Usage share of operating systems|usage share]], with the former having been the best selling OS globally on all devices since 2013.

Mobile operating systems combine features of a [[personal computer]] operating system with other features useful for mobile or handheld use; usually including, and most of the following considered essential in modern mobile systems; a [[touchscreen]], [[Cellular network|cellular]], Bluetooth, Wi-Fi Protected Access, Wi-Fi, [[Global Positioning System]] (GPS) mobile navigation, [[video camera|video-]] and [[digital camera|single-frame picture cameras]], [[speech recognition]], [[Sound recording and reproduction|voice recorder]], [[portable media player|music player]], [[near-field communication]], and [[infrared blaster]]. By Q1 2018, over 383 million smartphones were sold with 85.9 percent running Android, 14.1 percent running iOS and a negligible number of smartphones running other OSes.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gartner.com/newsroom/id/3876865/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613220451/https://www.gartner.com/newsroom/id/3876865 |url-status=dead |archive-date=June 13, 2018 |title=Gartner Says Worldwide Sales of Smartphones Returned to Growth in First Quarter of 2018 |date=May 29, 2018 |website=Gartner, Inc. |publisher=Gartner |access-date=August 25, 2018}}&lt;/ref&gt; Android alone is more popular than the popular desktop operating system Windows, and in general, smartphone use (even without tablets) exceeds desktop use. Other well-known mobile operating systems are [[Flyme OS]] and [[Harmony OS]].
[[File:20240419 삼성 갤럭시 S24 울트라.jpg|thumb|right|The [[Samsung Galaxy S24 Ultra]] has an [[artificial intelligence]]-powered feature.]]
Mobile devices with mobile communications abilities (e.g., smartphones) contain two mobile operating systems{{Em dash}}the main user-facing software platform is supplemented by a second low-level proprietary [[real-time operating system]] which operates the radio and other hardware. Research has shown that these low-level systems may contain a range of security vulnerabilities permitting malicious [[base station]]s to gain high levels of control over the mobile device.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Thom Holwerda |website=[[OSNews]] |date=November 12, 2013 |url=https://www.osnews.com/story/27416/the-second-operating-system-hiding-in-every-mobile-phone/ |title=The second operating system hiding in every mobile phone}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--

The below list and subsequent details in it are unwarranted for the scope of this article. It is better replaced by a link to corresponding main article (see above). Even if any reason the below needs to be retained, a single paragraph summarising entire contents, should be enough.

====Android====
{{Main article|Android (operating system)}}
[[File:Android OS.jpg|thumb|Several smartphones running Google's Android OS]]
[[Android (operating system)|Android]] (based on the modified [[Linux kernel]]) is a mobile operating system developed by [[Google Inc.]]&lt;ref name=&quot;OS MS 3Q10&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1466313 |title=Gartner Says Worldwide Mobile Phone Sales Grew 35 Percent in Third Quarter 2010; Smartphone Sales Increased 96 Percent |date=November 10, 2010 |publisher=Gartner, Inc |at=Table 2 |access-date=February 21, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110113073826/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1466313 |archive-date=January 13, 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; Besides having the largest installed base worldwide on smartphones, it is also the most popular operating system for [[Turing machine|general purpose computers]] (a category that includes desktop computers and mobile devices), even though Android is not a popular operating system for regular (desktop) [[personal computer]]s (PCs). Although the Android operating system is [[free and open-source software]],&lt;ref name=&quot;ICS is coming to AOSP&quot;&gt;{{cite web |url=http://groups.google.com/group/android-building/msg/c0e01b4619a1455a |title=ICS is coming to AOSP}}&lt;/ref&gt; in devices sold, much of the software [[Product bundling|bundled]] with it (including Google apps and vendor-installed software) is [[proprietary software]] and closed source.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://arstechnica.com/gadgets/2013/09/balky-carriers-and-slow-oems-step-aside-google-is-defragging-android/ |title=Balky carriers and slow OEMs step aside: Google is defragging Android |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903011541/http://arstechnica.com/gadgets/2013/09/balky-carriers-and-slow-oems-step-aside-google-is-defragging-android/ |archive-date=September 3, 2013 |website=[[Ars Technica]] |access-date=December 24, 2013}}&lt;/ref&gt;

Android's releases before 2.0 (1.0, 1.5, 1.6) were used exclusively on mobile phones. Android 2.x releases were mostly used for mobile phones but also some tablets, Android 3.0 was a tablet-oriented release and does not officially run on mobile phones, while both phone and tablet compatibility was merged since Android 4.0. The current Android version is [[Android Pie|9.0 Pie]].

Android's releases are named after sweets or dessert items, except for the first and second releases.

Development groups have used the Android source code to develop and distribute their own [[List_of_custom_Android_distributions|modified versions]] of the operating system.&lt;ref name=&quot;guardianfrag&quot;&gt;{{cite news|last=Arthur|first=Charles|title=Android fragmentation 'worse than ever' – but OpenSignal says that's good|url=https://www.theguardian.com/technology/2013/jul/30/android-fragmentation-visualised-opensignal|newspaper=The Guardian|access-date=August 1, 2013|date=July 30, 2013}}&lt;/ref&gt;

====iOS====
{{Main article|iOS}}
[[iOS]] (formerly named iPhone OS) is a mobile operating system from [[Apple Inc.]] It has the second largest installed base worldwide on smartphones, but the largest profits, due to aggressive price competition between Android-based manufacturers.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://techcrunch.com/2015/02/26/apple-eating-all-the-profits/|title=Apple Took 89% Of Q4 Smartphone Profits With Android OEMs In A Race To The Bottom|first=Ingrid|last=Lunden|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715110736/https://techcrunch.com/2015/02/26/apple-eating-all-the-profits/|archive-date=July 15, 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; It is closed source and proprietary, and is built on the open source [[Darwin (operating system)|Darwin]] operating system. The [[iPhone]], [[iPod Touch]], [[iPad]] and second or third-generation [[Apple TV]] all use [[iOS]], which is derived from [[macOS]].

Native third party applications were not officially supported until the release of iPhone OS 2.0 on July 11, 2008. Before this, &quot;[[iOS jailbreaking|jailbreaking]]&quot; allowed third party applications to be installed, and this method is still available.

Currently all iOS devices are developed by Apple and manufactured by [[Foxconn]] or another of Apple's partners.

====Sailfish OS====
{{main article|Sailfish OS}}

[[Sailfish OS]] is from [[Jolla]]. It is open source with [[GNU General Public License]] (GPL) for middleware stack core which comes from MER. Sailfish due to Jolla's business model and due to alliances with various partners and due to intentional design of OS internals, is capable to adopt in several layers third party software including Jolla software e.g. Jolla's UI is [[proprietary software]] (closed source), so such components can be proprietary with many different kinds of licences. However, user can replace them with open source components like e.g. NEMO UI instead Jolla's UI. Using third party software extends usability but does not make the OS code close, in the same way as preinstalled Microsoft Word (closed source) on a Linux device does not make Linux closed source.

After Nokia abandoned in 2011 the [[MeeGo]] project, most of the MeeGo team left Nokia, and established Jolla as a company to use MeeGo and [[Mer (software distribution)|Mer]] business opportunities. The MER standard allows it to be launched on any hardware with kernel compatible with MER. In 2012, Linux Sailfish OS based on MeeGo and using middleware of MER core stack distribution was launched for public use. The first device, the [[Jolla (mobile phone)|Jolla smartphone]], was unveiled on May 20, 2013. In 2015, [[Jolla Tablet]] was launched and the [[BRICS]] countries declared it an officially supported OS there. Jolla started licensing Sailfish OS 2.0 for third parties. Some devices sold are updateable to Sailfish 2.0 with no limits.

Each Sailfish OS version release is named after a Finnish lake.

====Tizen====
{{main article|Tizen}}

[[Tizen]] (based on the [[Linux kernel]]) is a mobile operating system hosted by [[Linux Foundation]], together with support from the Tizen Association, guided by a Technical Steering Group composed of [[Intel]] and [[Samsung]].

Tizen is an operating system for devices including smartphones, tablets, [[In-car entertainment|In-Vehicle Infotainment]] (IVI) devices, and smart TVs. It is an open source system (however the SDK was closed source and proprietary) that aims to offer a consistent user experience across devices. Tizen's main components are the Linux kernel and the [[WebKit]] runtime. According to Intel, Tizen &quot;combines the best of LiMo and MeeGo.&quot; [[HTML5]] apps are emphasized, with MeeGo encouraging its members to transition to Tizen, stating that the &quot;future belongs to HTML5-based applications, outside of a relatively small percentage of apps, and we are firmly convinced that our investment needs to shift toward HTML5.&quot; Tizen will be targeted at a variety of platforms such as handsets, touch pc, smart TVs and in-vehicle entertainment.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tizen.org/blogs/dawnfoster/2011/welcome-tizen |title=Welcome to Tizen! |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111013071516/https://www.tizen.org/blogs/dawnfoster/2011/welcome-tizen |archive-date=October 13, 2011 |website=Tizen.org |date=September 27, 2011 |access-date=2012-07-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ricker |first=Thomas |date=September 28, 2011 |url=http://thisismynext.com/2011/09/28/meego-dead-meet-tizen-open-source-os-based-linux/ |title=MeeGo is dead: Meet Tizen, another new open source OS based on Linux |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930051802/http://thisismynext.com/2011/09/28/meego-dead-meet-tizen-open-source-os-based-linux/ |archive-date=September 30, 2011 |website=Thisismynext.com |access-date=2012-07-03}}&lt;/ref&gt; On May 17, 2013, Tizen released version 2.1, code-named Nectarine.&lt;ref name=&quot;tizen2_1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.tizen.org/blogs/tsg/2013/tizen-2.1-sdk-and-source-code-release|title=Tizen 2.1 SDK and Source Code Release|publisher=Tizen.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730123852/https://www.tizen.org/blogs/tsg/2013/tizen-2.1-sdk-and-source-code-release|archive-date=July 30, 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; While Tizen itself was open source, most of the UX and UI layer that developed by Samsung was mainly closed source and proprietary, such as the TouchWiz UI on the Samsung Z's series smartphone.

====Ubuntu Touch====
{{main article|Ubuntu Touch}}

[[Ubuntu Touch]] is from [[Canonical Ltd.]] It is open source and uses the [[GNU General Public License|GPL]] license.&lt;ref name=&quot;tizen2_1&quot;/&gt; The OS is built on the Android Linux kernel, using Android drivers and services via an [[LXC]] container, but does not use any of the Java-like code of Android.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wiki.ubuntu.com/Touch/ContainerArchitecture|title=ContainerArchitecture|access-date=October 30, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031024511/https://wiki.ubuntu.com/Touch/ContainerArchitecture|archive-date=October 31, 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Though Canonical formally announced it was discontinuing the Ubuntu mobile OS with its integral component [[Unity (user interface)|Unity]]8&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://blog.ubuntu.com/2017/04/05/growing-ubuntu-for-cloud-and-iot-rather-than-phone-and-convergence|title=Growing Ubuntu for cloud and IoT, rather than phone and convergence|access-date=27 September 2018|date=5 April 2017}}&lt;/ref&gt;, the independent German non-profit UBPorts Community/(&quot;Foundation&quot; paperwork pending in the local Berlin-government) decided to takeover the project.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ubports.com/blog/ubports-blog-1/post/is-ubuntu-touch-dead-56|title=Is Ubuntu Touch Dead?|access-date=27 September 2018|date=5 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ubports.com/foundation/ubports-foundation|title=The UBports Foundation *: Details about the foundation|access-date=27 September 2018|date=19 June 2018}}&lt;/ref&gt; Canonical started Ubuntu Touch based on [[Ubuntu]] [[Ubuntu_version_history#Ubuntu_15.04_(Vivid_Vervet)|15.04 (Vivid Vervet)]] and UBPorts upgraded the base to the nearest, current long-term support version Ubuntu [[Ubuntu_version_history#Ubuntu_16.04_LTS_(Xenial_Xerus)|16.04 LTS (Xenial Xerus)]].

====Discontinued operating systems====

=====Bada=====
{{main article|Bada}}

[[Bada (operating system)|Bada]] platform (stylized as bada; Korean: 바다) was an operating system for mobile devices such as smartphones and tablet computers. It was developed by Samsung Electronics. Its name is derived from &quot;바다 (bada)&quot;, meaning &quot;ocean&quot; or &quot;sea&quot; in Korean. It ranges from mid- to high-end smartphones. To foster adoption of Bada OS, since 2011 Samsung reportedly has considered releasing the source code under an open-source license, and expanding device support to include Smart TVs. Samsung announced in June 2012 intentions to merge Bada into the Tizen project, but would meanwhile use its own Bada operating system, in parallel with Google Android OS and Microsoft Windows Phone, for its smartphones. All Bada-powered devices are branded under the Wave name, but not all of Samsung's Android-powered devices are branded under the name Galaxy.
On February 25, 2013, Samsung announced that it will stop developing Bada, moving development to [[Tizen]] instead. Bug reporting was finally terminated in April 2014.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fiercemobilecontent.com/story/samsung-scraps-bada-os-folds-it-tizen/2013-02-25 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130228062542/http://www.fiercemobilecontent.com/story/samsung-scraps-bada-os-folds-it-tizen/2013-02-25 |archive-date=2013-02-28 |title=Samsung scraps Bada OS, folds it into Tizen – FierceMobileIT |website=Fiercemobilecontent.com |date=February 25, 2013 |archive-date=2013-12-09}}&lt;/ref&gt;

=====BlackBerry 10=====

[[BlackBerry 10]] (based on the [[QNX]] OS) is from [[BlackBerry Limited|BlackBerry]]. As a smartphone OS, it is closed source and proprietary, and runs only on phones and tablets manufactured by BlackBerry.

One of the dominant platforms in the world in the late 2000s, its global market share was reduced significantly by the mid-2010s. In late 2016, BlackBerry announced that it will continue support the OS, with a promise to release 10.3.3.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mobilesyrup.com/2017/01/04/blackberry-has-no-plans-to-release-new-bb10-devices/|title=BlackBerry has no plans to release new BB10 devices [Update]|first=Patrick |last=O'Rourke |date=January 4, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105175452/http://mobilesyrup.com/2017/01/04/blackberry-has-no-plans-to-release-new-bb10-devices/|archive-date=January 5, 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IDC.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS25450615|title=Android and iOS Squeeze the Competition, Swelling to 96.3% of the Smartphone Operating System Market for Both 4Q14 and CY14, According to IDC|date=February 24, 2015|work=IDC.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150225074430/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS25450615|archive-date=February 25, 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Therefore, BlackBerry 10 would not receive any major updates as BlackBerry and its partners would focus more on their Android base development.

=====Firefox OS=====
{{main article|Firefox OS}}

[[Firefox OS]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wiki.mozilla.org/B2G |title=B2G – MozillaWiki |publisher=mozilla.org |date=August 24, 2011 |access-date=September 7, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807222134/https://wiki.mozilla.org/B2G |archive-date=August 7, 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; (project name: Boot to Gecko, also known as B2G) is from [[Mozilla]]. It was an open source mobile operating system released under the [[Mozilla Public License]] built on the Android Linux kernel and used Android drivers, but did not use any Java-like code of Android.

According to [[Ars Technica]], &quot;Mozilla says that B2G is motivated by a desire to demonstrate that the standards-based open Web has the potential to be a competitive alternative to the existing single-vendor application development stacks offered by the dominant mobile operating systems.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |first=Paul |last=Ryan |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2011/07/mozilla-eyes-mobile-os-landscape-with-new-boot-to-gecko-project.ars |title=Mozilla eyes mobile OS landscape with new Boot to Gecko project |publisher=Arstechnica.com |date=July 25, 2011 |access-date=September 7, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110912005225/http://arstechnica.com/open-source/news/2011/07/mozilla-eyes-mobile-os-landscape-with-new-boot-to-gecko-project.ars |archive-date=September 12, 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; In September 2016, Mozilla announced that work on Firefox OS has ceased, and all B2G-related code would be removed from mozilla-central.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= B2G OS and Gecko Announcement from Ari Jaaksi &amp; David Bryant |url= https://groups.google.com/forum/#!msg/mozilla.dev.fxos/FoAwifahNPY/Lppm0VHVBAAJ |access-date= September 27, 2016 |date= September 27, 2016 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20110122130054/https://groups.google.com/forum/#!msg/mozilla.dev.fxos/FoAwifahNPY/Lppm0VHVBAAJ |archive-date= January 22, 2011 |df= dmy-all }}&lt;/ref&gt;

=====MeeGo/Maemo/Moblin=====
{{main article|MeeGo|Maemo|Moblin}}

[[MeeGo (operating system)|MeeGo]] was from non-profit organization [[The Linux Foundation]]. It is open source and GPL. At the 2010 [[Mobile World Congress]] in Barcelona, [[Nokia]] and [[Intel]] both unveiled ''MeeGo'', a mobile operating system that combined [[Moblin]] and Maemo to create an open-sourced experience for users across all devices. In 2011 Nokia announced that it would no longer pursue MeeGo in favor of Windows Phone. Nokia announced the [[Nokia N9]] on June 21, 2011 at the Nokia Connection event&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://conversations.nokia.com/2011/06/21/introducing-the-nokia-n9-all-it-takes-is-a-swipe/ |title=Introducing the Nokia N9: all it takes is a swipe! &amp;#124; Nokia Conversations – The official Nokia Blog |publisher=Nokia |date=June 21, 2011 |access-date=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; in Singapore. LG announced its support for the platform.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://gigaom.com/mobile/meego-not-dead-yet-as-lg-continues-the-charge/ |title=MeeGo Not Dead Yet as LG Continues the Charge — Mobile Technology News |publisher=Gigaom.com |date=April 29, 2011 |access-date=September 7, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829160853/http://gigaom.com/mobile/meego-not-dead-yet-as-lg-continues-the-charge/ |archive-date=August 29, 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; [[Maemo]] was a platform developed by Nokia for smartphones and [[Internet tablet]]s. It is open source and GPL, based on [[Debian GNU/Linux]] and draws much of its [[graphical user interface]] (GUI), [[Software framework|frameworks]], and [[Library (computing)|libraries]] from the GNOME project. It uses the [[Matchbox (window manager)|Matchbox]] window manager and the [[GTK]]-based [[Hildon]] as its GUI and [[application framework]].

=====Palm OS=====
{{main article|Palm OS}}
[[File:Treo 300.jpg|thumb|A [[Palm, Inc.|Palm]] Treo 300 smartphone (2002)]]
[[Palm OS]]/Garnet OS was from [[Access Co.]] It is closed source and proprietary. [[webOS]] was introduced by Palm in January 2009, as the successor to Palm OS with Web 2.0 technologies, [[open architecture]] and multitasking abilities.

=====Symbian=====
{{Main article|Symbian}}
[[File:Nokia N70 (1).jpg|thumb|upright|A [[Nokia N70]] smartphone (2005) running [[Symbian]] OS, which was highly popular in Europe and Asia in the 2000s]]
The [[Symbian]] platform was developed by [[Nokia]] for some models of smartphones. It is proprietary software, it was however used by Ericsson (SonyEricsson), Sending and Benq. The operating system was discontinued in 2012, although a slimmed-down version for basic phones was still developed until July 2014. Microsoft officially shelved the platform in favor of Windows Phone after its acquisition of Nokia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theverge.com/2014/7/17/5912289/microsoft-kills-feature-phones-in-favor-of-windows-phone|title=Microsoft is killing off Nokia's feature phones in favor of Windows Phone|date=July 17, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808154613/https://www.theverge.com/2014/7/17/5912289/microsoft-kills-feature-phones-in-favor-of-windows-phone|archive-date=August 8, 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

=====webOS=====
{{main article|webOS}}

[[webOS]] was developed by [[Palm, Inc.|Palm]]. webOS is an open source mobile operating system running on the Linux kernel, initially developed by Palm, which launched with the [[Palm Pre]]. After being acquired by HP, two phones (the [[HP Veer|Veer]] and the [[HP Pre 3|Pre 3]]) and a tablet (the [[HP TouchPad|TouchPad]]) running webOS were introduced in 2011. On August 18, 2011, HP announced that webOS hardware would be discontinued,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hp.com/hpinfo/newsroom/press/2011/110818b.html?mtxs=rss-corp-news |title=HP Confirms Discussions with Autonomy Corporation plc Regarding Possible Business Combination; Makes Other Announcements |publisher=HP |date=August 18, 2010 |access-date=September 13, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006182519/http://www.hp.com/hpinfo/newsroom/press/2011/110818b.html?mtxs=rss-corp-news |archive-date=October 6, 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; but would continue to support and update webOS software and develop the webOS ecosystem.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://developer.palm.com/blog/2011/08/the-next-chapter-for-webos/ |title=The next chapter for webOS |publisher=HP webOS Developer Blog |date=August 19, 2010 |access-date=September 13, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924172749/http://developer.palm.com/blog/2011/08/the-next-chapter-for-webos/ |archive-date=September 24, 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; HP released webOS as open source under the name Open webOS, and plans to update it with additional features.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.openwebosproject.org/discover/roadmap/#.UIgNYMXA-So |title=Open webOS::Roadmap |publisher=Open webOS Project |date=September 2012 |access-date=October 24, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029145336/http://www.openwebosproject.org/discover/roadmap#.UIgNYMXA-So |archive-date=October 29, 2012 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; On February 25, 2013 HP announced the sale of WebOS to [[LG Electronics]], who used the operating system for its &quot;smart&quot; or Internet-connected TVs. However, HP retained patents underlying WebOS and cloud-based services such as the App Catalog.

=====Windows 10 Mobile=====
[[Windows 10 Mobile]] (formerly called [[Windows Phone]]) rom [[Microsoft]], now discontinued. It is closed source and proprietary.

Unveiled on February 15, 2010, Windows Phone includes a user interface inspired by Microsoft's [[Metro Design Language]]. It is integrated with Microsoft services such as [[OneDrive]] and Office, [[Xbox Music]], [[Xbox Video]], [[Xbox Live]] games and [[Microsoft Bing|Bing]], but also integrates with many other non-Microsoft services such as [[Facebook]] and [[Google Account|Google accounts]]. Windows Phone devices were made primarily by [[Microsoft Mobile]]/[[Nokia]], and also by [[HTC]] and [[Samsung]].

On January 21, 2015, Microsoft announced that the Windows Phone brand will be phased out and replaced with [[Windows 10 Mobile]], bringing tighter integration and unification with its PC counterpart [[Windows 10]], and provide a platform for smartphones and tablets with screen sizes under 8 inches.

In October 2017, Microsoft officially announced that they would no longer push any major updates to Windows 10 Mobile, instead it would put it in maintenance mode, where Microsoft would push bug fixes and general improvements only, therefore Windows 10 Mobile would not receive any new feature updates.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.extremetech.com/mobile/257174-microsoft-admits-windows-10-mobile-finally-mercifully-dead|title=Microsoft Admits Windows 10 Mobile Is Finally, Mercifully Dead|first=Joel|last=Hruska|website=www.extremetech.com|date=9 October 2017|access-date=3 April 2018}}&lt;/ref&gt;
--&gt;

===Mobile apps===
{{Main|Mobile app}}

A mobile app is a computer program designed to run on a mobile device, such as a smartphone. The term &quot;app&quot; is a short-form of the term &quot;software application&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/what-the-heck-is-an-app-2011-3|title=What The Heck Is An &quot;App&quot;?|website=Business Insider}}&lt;/ref&gt;

===Application stores===
{{Main|List of mobile app distribution platforms}}

The introduction of Apple's App Store for the iPhone and iPod Touch in July 2008 popularized manufacturer-hosted [[list of mobile app distribution platforms|online distribution]] for third-party applications ([[software]] and [[computer programs]]) focused on a single platform. There are a huge variety of apps, including [[video game]]s, music products and business tools. Up until that point, smartphone application distribution depended on [[List of mobile app distribution platforms#Third-party platforms|third-party sources]] providing applications for multiple platforms, such as [[GetJar]], [[Handango]], [[Handmark]], and [[PocketGear]]. Following the success of the App Store, other smartphone manufacturers launched application stores, such as Google's Android Market (later renamed to the Google Play Store) and RIM's [[BlackBerry App World]], Android-related app stores like [[Aptoide]], [[Cafe Bazaar]], [[F-Droid]], [[GetJar]], and [[Opera Mobile Store]]. In February 2014, 93% of [[mobile developers]] were targeting smartphones first for mobile app development.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.w3.org/blog/2014/02/w3c-interview-vision-mobile-on-the-app-developer-economy-with-matos-kapetanakis-and-dimitris-michalakos/ |title=W3C Interview: Vision Mobile on the App Developer Economy with Matos Kapetanakis and Dimitris Michalakos |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629101713/http://www.w3.org/blog/2014/02/w3c-interview-vision-mobile-on-the-app-developer-economy-with-matos-kapetanakis-and-dimitris-michalakos/ |archive-date=June 29, 2016 |date=February 18, 2014 |access-date=February 24, 2015}}&lt;/ref&gt;

==موجوده اسمارٽ فون برانڊن جي فهرست==
&lt;div style=&quot;column-width:100px&quot;&gt;
* آسس (Asus)
* گوگل پڪسل (Google Pixel)
* هائي سينس (Hisense) 
* آنر (Honor)
* ايڇ ٽي سي (HTC)
* هواوي (Huawei)
* انفينڪس (Infinix) 
* آئي فون (iPhone)
* آئي ڪيو (iQOO)
* آئيٽيل (Itel)
* لاوا (Lava)
* لينووو (Lenovo)
* ايل جي (LG)
* ميزو (Meizu) 
* موٽرولا (Motorola)
* نوڪيا (Nokia)
* نٿنگ (Nothing)
* نوبيا (Nubia)
* ون پلس (OnePlus)
* اوپو (Oppo)
* پوڪو (POCO)
* ريل مي (Realme)
* ريڊمي (Redmi)
* سامسنگ گليڪسي (Samsung Galaxy)
* شارپ (Sharp)
* سوني ايڪسپيريا (Sony Xperia). 
* ٽي سي ايل (TCL)
* ٽيڪنو (Tecno)
* اميڊيجي (Umidigi)
* ويوو (Vivo)
* شياومي (Xiaomi)
* زيڊ ٽي اي (ZTE)
&lt;/div&gt;

==Sales==

&lt;div class=&quot;floatright&quot;&gt;
&lt;timeline&gt;
ImageSize=width:270 height:400
PlotArea=left:60 bottom:45 top:10 right:16
AlignBars=justify
Period=from:0 till:1700
TimeAxis=orientation:horizontal

Colors=
 id:gray value:gray(0.5)
 id:line1 value:gray(0.9)
 id:line2 value:gray(0.7)

BarData=
 bar:2007 text:2007
 bar:2008 text:2008
 bar:2009 text:2009
 bar:2010 text:2010
 bar:2011 text:2011
 bar:2012 text:2012
 bar:2013 text:2013
 bar:2014 text:2014
 bar:2015 text:2015
 bar:2016 text:2016
 bar:2017 text:2017
 bar:2018 text:2018
 bar:2019 text:2019
 bar:2020 text:2020
 bar:2021 text:2021
 bar:2022 text:2022

PlotData=
 color:tan1 width:10

 bar:2007 from:start till:122 text:122
 bar:2008 from:start till:139 text:139
 bar:2009 from:start till:172 text:172
 bar:2010 from:start till:296 text:296
 bar:2011 from:start till:472 text:472
 bar:2012 from:start till:680 text:680
 bar:2013 from:start till:969 text:969
 bar:2014 from:start till:1244 text:1,244
 bar:2015 from:start till:1423 text:1,423
 bar:2016 from:start till:1495 text:1,495
 bar:2017 from:start till:1536 text:1,536
 bar:2018 from:start till:1556 text:1,556
 bar:2019 from:start till:1540 text:1,540
 bar:2020 from:start till:1351 text:1,351
 bar:2021 from:start till:1433 text:1,433
 bar:2022 from:start till:1395 text:1,395

TextData=
 pos:(40,20) textcolor:gray fontsize:M text: Worldwide smartphone sales (million)
TextData=
 pos:(40,5) textcolor:gray fontsize:M text:Source: gartner.com
&lt;/timeline&gt;&lt;/div&gt;

Since 1996, smartphone shipments have had positive growth. In November 2011, 27% of all photographs created were taken with camera-equipped smartphones.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Smartphones killing point-and-shoots, now take almost 1/3 of photos|url=http://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/|work=GIGAOM|access-date=June 27, 2013|first=Erica|last=Ogg|date=December 22, 2011|archive-date=July 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723153620/http://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; In September 2012, a study concluded that 4 out of 5 smartphone owners use the device to shop online.&lt;ref&gt;{{cite web|title=comScore: 4 Out Of 5 Smartphone Owners Use Device To Shop; Amazon Is The Most Popular Mobile Retailer|url=https://techcrunch.com/2012/09/19/comscore-4-out-of-5-smartphone-owners-use-device-to-shop-amazon-most-popular-mobile-retailer/|work=TechCrunch|publisher=AOL Inc|access-date=June 27, 2013|first=Leena|last=Rao|date=September 19, 2012}}&lt;/ref&gt; Global smartphone sales surpassed the sales figures for feature phones in early 2013.&lt;ref name=&quot;news1&quot;&gt;{{cite news |url= http://www.3news.co.nz/Smartphones-now-outsell-dumb-phones/tabid/412/articleID/295878/Default.aspx | work= 3 News NZ | title= Smartphones now outsell 'dumb' phones | date= April 29, 2013 | access-date= April 29, 2013 | archive-url= https://web.archive.org/web/20130801114353/http://www.3news.co.nz/Smartphones-now-outsell-dumb-phones/tabid/412/articleID/295878/Default.aspx | archive-date= August 1, 2013 | url-status= dead}}&lt;/ref&gt; Worldwide shipments of smartphones topped 1 billion units in 2013, up 38% from 2012's 725 million, while comprising a 55% share of the mobile phone market in 2013, up from 42% in 2012. In 2013, smartphone sales began to decline for the first time.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nymag.com/intelligencer/2018/12/global-u-s-growth-in-smartphone-growth-starts-to-decline.html|title=We're No Longer in Smartphone Plateau. We're in the Smartphone Decline.|first=Jake|last=Swearingen|date=December 4, 2018|website=[[New York (magazine)|New York Magazine]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Worldwide Smartphone Shipments Top One Billion Units for the First Time, According to IDC |publisher=IDC |date=January 2014 |url=http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS24645514 |access-date=January 27, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131071943/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS24645514 |archive-date=January 31, 2014}}&lt;/ref&gt; In Q1 2016 for the first time the shipments dropped by 3 percent [[:wikt:year-over-year|year on year]]. The situation was caused by the maturing China market.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cnet.com/news/its-not-just-apple-global-smartphone-market-shrinks-for-the-first-time-ever/ |title=It's not just Apple: Global smartphone market shrinks for the first time ever |author=Daniel van Boom |date=April 27, 2016}}&lt;/ref&gt; A report by NPD shows that fewer than 10% of US citizens have spent $1,000 or more on smartphones, as they are too expensive for most people, without introducing particularly innovative features, and amid [[Huawei]], [[Oppo]] and [[Xiaomi]] introducing products with similar feature sets for lower prices.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/as-smartphone-sales-decline-again-apple-may-have-a-few-lessons-to-learn-from-samsung-and-huawei/|title=As smartphone sales decline again, Apple may have a few lessons to learn from Samsung and Huawei|first=Daphne|last=Leprince-Ringuet|date=November 26, 2019|website=[[ZDNet]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2019/12/fewer-than-10-of-americans-are-buying-1000-smartphones-report-says/|title=Fewer than 10% of Americans are buying $1,000 smartphones, report says|first=Samuel|last=Axon|date=December 11, 2019|website=[[Ars Technica]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/smartphone-cost-expensive-1000-apple-samsung-google-5g-change-2019-12|title=Evidence is mounting that people are fed up with the sky-high cost of smartphones, and it's sparking a massive change in the industry|first=Lisa|last=Eadicicco|date=December 12, 2019|website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt; In 2019, smartphone sales declined by 3.2%, the largest in smartphone history, while China and India were credited with driving most smartphone sales worldwide.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gsmarena.com/counterpoint_global_smartphone_market_is_alive_thanks_to_china_and_india-news-39917.php|title=Counterpoint: Global smartphone market is alive thanks to China and India|website=GSMArena.com}}&lt;/ref&gt; It is predicted that widespread adoption of 5G will help drive new smartphone sales.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://techblog.comsoc.org/2019/11/08/counterpoint-research-smartphone-market-decline-halts-what-might-help-it-grow/|title=Counterpoint Research: Smartphone Market Decline Ends, What Might Help it Grow?|first=Alan|last=Weissberger|date=November 8, 2019|website=[[IEEE Communications Society]] Technology Blog}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.techradar.com/news/smartphone-market-set-for-biggest-ever-decline|title=Smartphone market set for 'biggest ever decline'|first=Steve|last=McCaskill|date=September 26, 2019|website=[[TechRadar]]}}&lt;/ref&gt; It is also predicted that prices of smartphones may go higher due to global [[Artificial intelligence|AI]] Chip shortage which may effect the sales also.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AI Chip Shortage Causes Sharp Rise in Smartphone Prices, May Increase by Nearly 7% by 2026 |url=https://news.aibase.com/news/23987}}&lt;/ref&gt; 

===By manufacturer===
{{see also|List of best-selling mobile phones}}
In 2011, [[Samsung]] had the highest shipment [[market share]] worldwide, followed by [[Apple Inc.|Apple]]. In 2013, Samsung had 31.3% market share, a slight increase from 30.3% in 2012, while Apple was at 15.3%, a decrease from 18.7% in 2012. [[Huawei]], [[LG Corporation|LG]] and [[Lenovo]] were at about 5% each, significantly better than 2012 figures, while others had about 40%, the same as the previous years figure. Only Apple lost market share, although their shipment volume still increased by 12.9%; the rest had significant increases in shipment volumes of 36 to 92%.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.engadget.com/2014/01/28/smartphone-sales-may-have-topped-1-billion-in-2013/ |title=Smartphone sales may have topped 1 billion in 2013, depending on who you ask |work=[[Engadget]] |first=Jon |last=Fingas |date=January 28, 2014}}&lt;/ref&gt;

In Q1 2014, Samsung had a 31% share and Apple had 16%.&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.techinasia.com/xiaomi-global-top-10-smartphone-shipments-q1-2014|title= Xiaomi breaks into global top 10 for smartphone shipments, kicks out HTC|first= Steven|last= Millward|date= May 13, 2014|access-date= September 9, 2014|work= Tech In Asia}}&lt;/ref&gt; In Q4 2014, Apple had a 20.4% share and Samsung had 19.9%.&lt;ref name=&quot;brett&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/tech/2015/03/03/apple-samsung-smartphones/24320385/|title=Apple beats Samsung in Q4 smartphone sales|author=Brett Molina and Marco della Cava, USA TODAY|date=March 3, 2015|work=USA TODAY}}&lt;/ref&gt; In Q2 2016, Samsung had a 22.3% share and Apple had 12.9%.&lt;ref&gt;{{cite press release | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2016-08-19-gartner-says-five-of-top-10-worldwide-mobile-phone-vendors-increased-sales-in-second-quarter-of-2016 | title = Gartner Says Five of Top 10 Worldwide Mobile Phone Vendors Increased Sales in Second Quarter of 2016 | publisher = Gartner | date = August 19, 2016 | access-date = May 28, 2022}}&lt;/ref&gt; In Q1 2017, IDC reported that Samsung was first placed, with 80 million units, followed by Apple with 50.8 million, Huawei with 34.6 million, [[Oppo]] with 25.5 million and [[Vivo (technology company)|Vivo]] with 22.7 million.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://technode.com/2017/07/04/6-of-the-worlds-top-10-smartphone-brands-are-chinese/|title= 6 of the world's top 10 smartphone brands are Chinese|first= Frank|last= Hersey|date=2017-07-04|access-date= 2017-07-07|work= technode}}&lt;/ref&gt;

Samsung's mobile business is half the size of Apple's, by revenue. Apple business increased very rapidly in the years 2013 to 2017.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Dunn|first=Jeff|date=2017-02-28|title=Samsung introduced 10 times as many phones as Apple last year, but its mobile division made half as much revenue|url=http://www.businessinsider.com/samsung-vs-apple-galaxy-iphone-smartphone-revenue-chart-2017-2|website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt; [[Realme]], a brand owned by Oppo, is the fastest-growing phone brand worldwide since Q2 2019. In China, Huawei and [[Honor (brand)|Honor]], a brand owned by Huawei, have 46% of market share combined and posted 66% annual growth {{as of|2019|lc=on}}, amid growing Chinese nationalism.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gizchina.com/2019/12/12/huawei-and-honor-account-for-half-of-chinese-smartphone-market/|title= Huawei And Honor Account For Half Of Chinese Smartphone Market|author=‌Argam Artashyan|date=December 12, 2019|website=GizChina}}&lt;/ref&gt; In 2019, Samsung had a 74% market share of 5G smartphones in South Korea.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.techradar.com/news/samsung-dominates-early-market-for-5g-smartphones|title=Samsung dominates early market for 5G smartphones &amp;#124; TechRadar|website=www.techradar.com|date=December 11, 2019}}&lt;/ref&gt;

In the first quarter of 2024, global smartphone shipments rose by 7.8% to 289.4 million units. Samsung, with a 20.8% market share, overtook Apple to become the leading smartphone manufacturer. Apple's smartphone shipments dropped 10%. Xiaomi secured the third spot with a 14.1% market share.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=Apple loses top phonemaker spot to Samsung as iPhone shipments drop, IDC says |url=https://gulfnews.com/business/retail/apple-loses-top-phonemaker-spot-to-samsung-as-iphone-shipments-drop-idc-says-1.1713152284439 |access-date=2024-04-15 |website=gulfnews.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

===By operating system===
{{Further|Mobile operating system#By operating system}}

==Use==
{{See also|Mobile phone#Use|Technological convergence}}

===Contemporary use and convergence===
{{multiple image|width=150|perrow=2|image1=A2 &amp; Zen (307730569).jpg|image2=Sony Cybershot DSC W210.jpg|image3=Mobiles Navigationsgeraet Navigon im Einsatz.JPG|image4=PDA Mapping.jpg|footer=Some technologic devices whose markets have declined by the popularity of smartphones: ''(from top-left)'' [[portable media player]]s (inc. &quot;MP3 players&quot;); [[Point-and-shoot camera|compact digital camera]]s; [[Satellite navigation device|in-car satellite navigation systems]]; [[personal digital assistant]]s (inc. [[electronic organizer]]s)|alt1=sdas}}

The rise in popularity of touchscreen smartphones and mobile apps distributed via app stores along with rapidly advancing [[Cellular network|network]], [[mobile processor]], and [[Computer data storage|storage]] technologies led to a [[Technological convergence|convergence]] where separate [[mobile phone]]s, [[Personal organizer|organizer]]s, and [[portable media player]]s were replaced by a smartphone as the single device most people carried.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Smartphones Sales Finally Overtake Feature Phones: 10 Reasons Why |url=http://www.eweek.com/mobile/slideshows/smartphones-sales-finally-overtake-feature-phones-10-reasons-why/ |magazine=[[eWeek]] |date=2013-08-15 |first=Don |last=Reisinger }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gartner.com/newsroom/id/2573415 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816183428/http://www.gartner.com/newsroom/id/2573415 |url-status=dead |archive-date=August 16, 2013 |title=Gartner Says Smartphone Sales Grew 46.5 Percent in Second Quarter of 2013 and Exceeded Feature Phone Sales for First Time |author=Rob van der Meulen &amp; Janessa Rivera |date=14 August 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://arstechnica.com/business/2013/08/smartphones-outsell-feature-phones-for-the-first-time-worldwide/ |title=Smartphones Outsell Feature Phones, for the First Time |first=Cyrus |last=Farivar |date=14 August 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=CompTIA Strata Study Guide |author=Andrew Smith, Faithe Wempen |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-470-97742-2 |page=140 |access-date=July 5, 2012 |url=https://books.google.com/books?id=VnXyJVotz2QC&amp;q=%22Personal+digital+assistant%22+obsolete&amp;pg=PA140}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tom's Hardware&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eetasia.com/ART_8800411138_499495_NT_d0c02d8d.HTM|title=PMP needs to merge with cellphone, says Smartwork exec|last=Yu|first=Emily|publisher=EE Times Asia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423223723/http://www.eetasia.com/ART_8800411138_499495_NT_d0c02d8d.HTM|archive-date=23 April 2008|df=dmy-all|access-date=3 October 2007}}&lt;/ref&gt; Advances in [[Image sensor|digital camera sensor]]s and on-device [[Digital image processing|image processing]] software more gradually led to smartphones replacing simpler [[Point-and-shoot camera|camera]]s for photographs and video recording.&lt;ref name=&quot;SmartphonesKillingPoint-and-shoots&quot;&gt;{{cite web |last=Ogg |first=Erica |title=Smartphones killing point-and-shoots, now take almost 1/3 of photos |url=https://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/ |website=Gigaom |date=December 22, 2011 |access-date=October 22, 2019 |archive-date=July 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714065702/https://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; The built-in [[Global navigation satellite systems|GPS]] capabilities and [[List of online map services|mapping]] apps on smartphones largely replaced stand-alone [[satellite navigation]] [[Personal navigation assistant#Market developments|devices]], and paper [[Road map|map]]s became less common.&lt;ref name=&quot;SmartphonesTollonGPS&quot;&gt;{{cite web |last=O'Brien |first=Kevin J. |title=Smartphone Sales Taking Toll on G.P.S. Devices |url=https://www.nytimes.com/2010/11/15/technology/15iht-navigate.html |work=[[The New York Times]] |date=November 15, 2010}}&lt;/ref&gt; [[Mobile gaming]] on smartphones greatly grew in popularity,&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Wijman |first1=Tom |title=Mobile Revenues Account for More Than 50% of the Global Games Market as It Reaches $137.9 Billion in 2018|url=https://newzoo.com/insights/articles/global-games-market-reaches-137-9-billion-in-2018-mobile-games-take-half/|website=newzoo.com|publisher=Newzoo|date=30 April 2018|access-date=12 July 2018}}&lt;/ref&gt; allowing many people to use them in place of [[handheld game consoles]], and some companies tried creating game console/phone hybrids based on phone hardware and software.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sonyericsson.com/cws/products/mobilephones/overview/xperia-play-verizon?cc=us&amp;lc=en#view=features_specifications |title=Xperia Play {{!}} PlayStation certified Android mobile |access-date=February 14, 2011 |publisher=Sony Ericsson |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808220843/http://www.sonyericsson.com/cws/products/mobilephones/overview/xperia-play-verizon?cc=us&amp;lc=en |archive-date=August 8, 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ca.ign.com/articles/2013/07/31/nvidia-shield-review|title=Android handheld of the future. Not today.|last=Lowe|first=Scott|website=IGN|date=July 30, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt; People frequently have chosen not to get [[Landline|fixed-line telephone service]] in favor of smartphones.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/news/milestone-for-cellphones-vs-landline-phones/|title=Milestone for cellphones vs. landline phones|work=[[CBS News]]|date=4 May 2017|access-date=30 May 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170616002951/http://www.cbsnews.com/news/milestone-for-cellphones-vs-landline-phones/|archive-date=16 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/140623/dq140623a-eng.htm|title=The Daily — Residential Telephone Service Survey, 2013|date=June 23, 2014|publisher=Statistics Canada|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023181115/http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/140623/dq140623a-eng.htm|archive-date=2014-10-23}}&lt;/ref&gt; [[Streaming media#Music streaming platforms|Music streaming]] apps and services have grown rapidly in popularity, serving the same use as listening to music stations on a terrestrial or satellite [[Radio receiver|radio]]. [[Streaming media|Streaming video]] services are easily accessed via smartphone apps and can be used in place of watching [[television]]. People have often stopped wearing [[wristwatch]]es in favor of checking the time on their smartphones, and many use the clock features on their phones in place of [[alarm clock]]s.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Why Are Alarm Clocks Still a Thing? |url=https://www.vice.com/en/article/why-are-alarm-clocks-still-a-thing/ |website=Motherboard.vice.com |publisher=Motherboard |access-date=16 August 2018 |language=en-us |date=10 April 2015}}&lt;/ref&gt; Mobile phones can also be used as a digital [[note taking]], [[text editing]] and [[memorandum]] device whose [[computer]]ization facilitates searching of entries.

Additionally, [[Global Internet usage#Broadband usage|in many lesser technologically developed regions]] smartphones are people's first and only means of [[mobile broadband|Internet access]] due to their portability,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/facts/default.aspx|title=ICT Facts and Figures 2005, 2010, 2016|publisher=Telecommunication Development Bureau, [[International Telecommunication Union]] (ITU)|access-date=2015-05-24}}&lt;/ref&gt;{{failed verification|reason=Which documents say that, and where?|date=June 2022}} with [[personal computer]]s being relatively uncommon outside of business use. The cameras on smartphones can be used to photograph documents and send them via email or [[Text messaging|messaging]] in place of using [[fax]] (facsimile) machines. [[Mobile payment|Payment apps and services]] on smartphones allow people to make less use of wallets, purses, credit and debit cards, and cash. [[Mobile banking]] apps can allow people to deposit checks simply by photographing them, eliminating the need to take the physical check to an [[Automated teller machine|ATM]] or teller. [[Guide book]] apps can take the place of paper travel and restaurant/business guides, museum brochures, and dedicated [[Audio tour#Smartphone tours|audio guide]] equipment.

===Mobile banking and payment===
{{main|Mobile banking|Mobile payment}}

{{see also|Branchless banking|Contactless payment}}
[[File:Mobile payment 03.JPG|thumb|Mobile payment system]]
In many countries, mobile phones are used to provide [[mobile banking]] services, which may include the ability to transfer cash payments by secure SMS text message. Kenya's [[M-PESA]] mobile banking service, for example, allows customers of the mobile phone operator [[Safaricom]] to hold cash balances which are recorded on their SIM cards. Cash can be deposited or withdrawn from M-PESA accounts at Safaricom retail outlets located throughout the country and can be transferred electronically from person to person and used to pay bills to companies.

[[Branchless banking]] has been successful in South Africa and the [[Philippines]]. A pilot project in [[Bali]] was launched in 2011 by the [[International Finance Corporation]] and an [[Indonesia]]n bank, [[Bank Mandiri]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/03/01/branchless-banking-start-bali.html |title=Branchless banking to start in Bali |newspaper=The Jakarta Post |date=13 April 2012 |access-date=4 June 2012}}&lt;/ref&gt;

Another application of mobile banking technology is [[Zidisha]], a US-based nonprofit micro-lending platform that allows residents of developing countries to raise small business loans from Web users worldwide. Zidisha uses mobile banking for loan disbursements and repayments, transferring funds from lenders in the United States to borrowers in rural Africa who have mobile phones and can use the Internet.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.microfinancefocus.com/news/2010/02/07/zidisha-set-to-expand-in-peer-to-peer-microfinance-julia-kurnia/ |title=&quot;Zidisha Set to &quot;Expand&quot; in Peer-to-Peer Microfinance&quot;, Microfinance Focus, Feb 2010 |publisher=Microfinancefocus.com |date=7 February 2010 |access-date=4 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921054251/http://www.microfinancefocus.com/news/2010/02/07/zidisha-set-to-expand-in-peer-to-peer-microfinance-julia-kurnia |archive-date=21 September 2012 }}&lt;/ref&gt;

Mobile payments were first trialled in Finland in 1998 when two Coca-Cola vending machines in [[Espoo]] were enabled to work with SMS payments. Eventually, the idea spread and in 1999, the Philippines launched the country's first commercial mobile payments systems with mobile operators [[Globe Telecom|Globe]] and [[Smart Communications|Smart]].

Some mobile phones can make [[mobile payment]]s via direct mobile billing schemes, or through [[contactless payment]]s if the phone and the [[point of sale]] support [[near-field communication]] (NFC).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.banktech.com/blog/archives/2007/06/mobile_payments.html |title=Mobile Payments: Look to Korea |author=Feig, Nancy |publisher=banktech.com |date=25 June 2007 |access-date=29 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326155917/http://www.banktech.com/blog/archives/2007/06/mobile_payments.html |archive-date=26 March 2010 }}&lt;/ref&gt; Enabling contactless payments through NFC-equipped mobile phones requires the co-operation of manufacturers, network operators, and retail merchants.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://connectedplanetonline.com/mobile-apps/news/nfc-mobile-phone-explode-1110/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124001632/http://connectedplanetonline.com/mobile-apps/news/nfc-mobile-phone-explode-1110/ |url-status=dead |archive-date=24 January 2010 |title=NFC mobile phone set to explode |author=Ready, Sarah |publisher=connectedplanetonline.com |date=10 November 2009 |access-date=29 January 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://gigaom.com/mobile/visa-testing-nfc-memory-cards-for-wireless-payments/ |title=VISA Testing NFC Memory Cards for Wireless Payments |author=Tofel, Kevin C. |publisher=gigaom.com |date=20 August 2010 |access-date=21 January 2011 |archive-date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120621023021/http://gigaom.com/mobile/visa-testing-nfc-memory-cards-for-wireless-payments/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===Facsimile===
Some [[mobile app|apps]] allows for sending and receiving [[fax|facsimile (fax)]], over a smartphone, including facsimile data (composed of raster [[binary image|bi-level]] graphics) generated directly and digitally from [[document file format|document]] and [[image file formats|image]] file formats.

===Films===
{{also|List of films shot on mobile phones}}
Films are increasingly made using smartphones and tablets, leading to the rise of dedicated film festivals for such films, including the [[SmartFone Flick Fest]] in [[Sydney]], Australia;&lt;ref name=ff&gt;{{cite web |title=SF3 |website=FilmFreeway |date=7 October 2023 |url=https://filmfreeway.com/SF3 |access-date=3 November 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kornits2024&gt;{{cite web |last=Kornits |first=Dov |title=The rise and rise of smartphone films – Australia leads the way |website=FilmInk |date=26 October 2024 |url=https://www.filmink.com.au/public-notice/the-rise-and-rise-of-smartphone-films-australia-leads-the-way-2/ |access-date=3 November 2024}}&lt;/ref&gt; Dublin Smartphone Film Festival; the International Mobil Film Festival based in [[San Diego]]; the Spanish festival Cinephone – Festival Internacional de Cine con Smartphone; the African Smartphone International Film Festival;&lt;ref&gt;{{cite web |first=James |last=Fletcher |title=Darcy Yuille: One Punch Man |website=FilmInk |date=5 July 2022 |url=https://www.filmink.com.au/darcy-yuille-one-punch-man/ |access-date=3 November 2024}}&lt;/ref&gt;  Toronto Smartphone Film Festival; New York Mobile Film Festival; and others.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kornits |first=Dov |title=Short Film of the Week: Idiot-Proof |website=FilmInk |date=13 October 2024 |url=https://www.filmink.com.au/short-film-of-the-week-idiot-proof/ |access-date=3 November 2024}}&lt;/ref&gt;

==Criticism and issues==

===Social impacts===
====Manufacture====
[[Cobalt]] and [[lithium]] are needed in order to manufacture smartphones' rechargeable batteries. Workers in cobalt and lithium mining, including children, suffer injuries, amputations, and death as the result of the hazardous working conditions and mine tunnel collapses in the [[Democratic Republic of the Congo]] during [[Cobalt#Democratic Republic of the Congo|artisanal mining of cobalt]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gross |first=Terry |title=How 'modern-day slavery' in the Congo powers the rechargeable battery economy |website=NPR |date=1 February 2023 |url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2023/02/01/1152893248/red-cobalt-congo-drc-mining-siddharth-kara |access-date=10 November 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The lithium rush in Africa |author= |work=Global Witness |date=14 November 2023 |access-date=2 June 2025 |url= https://globalwitness.org/en/campaigns/transition-minerals/a-rush-for-lithium-in-africa-risks-fuelling-corruption-and-failing-citizens/}}&lt;/ref&gt; Reports indicate that thousands of artisanal lithium diggers are working in unsafe conditions, with reports of child labour and miners being buried by a mine collapse, also in [[Zimbabwe]]; and suspected corruption cases in [[Namibia]] and the Democratic Republic of the Congo. In 2019 [[International Rights Advocates v. Apple, Microsoft, Dell, Tesla|a lawsuit]] was filed against Apple and other tech companies for the use of [[child labor]] in mining cobalt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-12-17|title=U.S. cobalt lawsuit puts spotlight on 'sustainable' tech|url=https://www.sustainability-times.com/sustainable-business/u-s-cobalt-lawsuit-puts-spotlight-on-sustainable-tech/|access-date=2020-09-16|website=Sustainability Times|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Apple, Google Fight Blame For Child Labor In Cobalt Mines - Law360|url=https://www.law360.com/articles/1304511/apple-google-fight-blame-for-child-labor-in-cobalt-mines|access-date=2020-09-16|website=www.law360.com|language=en}}&lt;/ref&gt; in 2024 the court ruled that the companies were not liable.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-03-06|title=Buying cobalt doesn't make US firms liable for abuses in DR Congo | url=https://arstechnica.com/tech-policy/2024/03/apple-and-other-firms-dont-have-to-compensate-victims-of-forced-child-labor/ }}&lt;/ref&gt; Apple announced it would convert to using recycled cobalt by 2025.&lt;ref&gt;{{Cite web| year=2023 | title=Apple to use only recycled cobalt in batteries by 2025 | website=[[Reuters]] | url=https://www.reuters.com/technology/apple-use-100-recycled-cobalt-batteries-by-2025-2023-04-13/ | access-date=9 November 2024}}&lt;/ref&gt;

====Use====
{{main|Problematic smartphone use}}

In 2012, [[University of Southern California]] study found that [[safe sex|unprotected]] [[adolescent sexuality|adolescent sexual]] activity was more common among owners of smartphones.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2012/11/01/smartphones_more_sexually_active/|title=SMARTPHONES make TEENS have SEX with STRANGERS|work=theregister.co.uk|access-date=2016-01-18}}&lt;/ref&gt; 

A study conducted by the [[Rensselaer Polytechnic Institute]]'s (RPI) Lighting Research Center (LRC) concluded that smartphones, or any backlit devices, can seriously affect [[stages of sleep|sleep cycles]].&lt;ref name=Colaner&gt;{{cite news|last=Colaner|first=Seth|title=Your Tablet and Smartphone Could Be Ruining Your Sleep|url=http://hothardware.com/News/Your-Tablet-and-Smartphone-are-Ruining-Your-Sleep-/|access-date=January 22, 2014|date=August 27, 2012}}&lt;/ref&gt; 

Some persons might become psychologically attached to smartphones, resulting in anxiety when separated from the devices.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Cheever | first1 = N. A. | last2 = Rosen | first2 = L. D. | last3 = Carrier | first3 = L. M. | last4 = Chavez | first4 = A. | year = 2014 | title = Out of sight is not out of mind: The impact of restricting wireless mobile device use on anxiety levels among low, moderate and high users | journal = Computers in Human Behavior | volume = 37 | pages = 290–297 |doi = 10.1016/j.chb.2014.05.002| s2cid = 9196376 }}&lt;/ref&gt; 

A &quot;[[smombie]]&quot; (a combination of &quot;smartphone&quot; and &quot;[[zombie]]&quot;) is a walking person using a smartphone and not paying attention as they walk, possibly risking an accident in the process, an increasing social phenomenon.&lt;ref name=&quot;sunday-times&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article1670471.ece | archive-url=https://web.archive.org/web/20160222100235/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article1670471.ece | url-status=dead | archive-date=February 22, 2016 | title=Walkers hit by curse of the smombie | newspaper=[[The Sunday Times]] | location=UK | first1=Mark | last1=Hookham | first2=Isabel | last2=Togoh | first3=Alex | last3=Yeates | date=21 February 2016 | access-date=23 February 2016 }}&lt;/ref&gt; The issue of slow-moving smartphone users led to the temporary creation of a &quot;mobile lane&quot; for walking in [[Chongqing]], China.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/blogs-china-blog-29201934 | title=Chongqing's 'mobile lane' | first=Celia | last=Hatton | publisher=[[BBC]] | work=[[BBC News]] | location=UK | date=15 September 2014 | access-date=23 February 2016 }}&lt;/ref&gt; The issue of distracted smartphone users led the city of [[Augsburg]], Germany, to embed pedestrian traffic lights in the pavement.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Rick Noack |date=April 25, 2016 |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/04/25/this-city-embedded-traffic-lights-in-the-sidewalks-so-that-smartphone-users-dont-have-to-look-up/ |title=This city embedded traffic lights in the sidewalks so that smartphone users don't have to look up |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=5 May 2016}}&lt;/ref&gt;

===While driving===
{{Main|Mobile phones and driving safety|Texting while driving}}

[[File:Hand held phones.JPG|thumb|right|A [[New York City]] driver holding two phones]]
[[File:Range Rover mapping app.jpg|thumb|A user consulting a mapping app on a phone]]

Mobile phone use while driving—including [[Telephone call|call]]ing, [[text messaging]], playing media, [[web browsing]], [[Video game|gaming]], using mapping apps or operating other phone features—is common but controversial, since it is widely considered dangerous due to what is known as [[distracted driving]]. Being distracted while operating a motor vehicle has been shown to increase the risk of [[accident]]s. In September 2010, the US [[National Highway Traffic Safety Administration]] (NHTSA) reported that 995 people were killed by drivers distracted by phones. In March 2011 a US insurance company, [[State Farm Insurance]], announced the results of a study which showed 19% of drivers surveyed accessed the Internet on a smartphone while driving.&lt;ref name=post&gt;{{cite news |title=Quit Googling yourself and drive: About 20% of drivers using Web behind the wheel, study says |work=Los Angeles Times |date=March 4, 2011 |url=http://latimesblogs.latimes.com/technology/2011/03/honk-if-youre-googling-20-of-drivers-using-web-behind-the-wheel-says-study.html/ }}&lt;/ref&gt; Many jurisdictions prohibit the use of mobile phones while driving. In Egypt, Israel, Japan, Portugal and Singapore, both handheld and hands-free [[telephone call|calling]] on a mobile phone (which uses a [[speakerphone]]) is banned. In other countries, including the UK and France, and in many US states, calling is only banned on handheld phones, while hands-free calling is permitted.

A 2011 study reported that over 90% of college students surveyed text (initiate, reply or read) while driving.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = The Choice to Text and Drive in Younger Drivers: Behaviour May Shape Attitude|last1 = Atchley|first1 = Paul|date = January 2011|journal = Accident Analysis and Prevention|doi = 10.1016/j.aap.2010.08.003|pmid = 21094307|first2 = Stephanie|last2 = Atwood|last3 = Boulton|first3 = Aaron|volume=43|issue = 1|pages=134–142}}&lt;/ref&gt;
The [[scientific literature]] on the danger of driving while sending a text message from a mobile phone, or [[texting while driving]], is limited. A simulation study at the [[University of Utah]] found a sixfold increase in distraction-related accidents when texting.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.democratandchronicle.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070714/NEWS01/707140333&amp;template=printart|title=Text messaging not illegal but data clear on its peril|newspaper=Democrat and Chronicle|access-date=February 7, 2021|archive-date=February 2, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202041811/http://www.democratandchronicle.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070714%2FNEWS01%2F707140333&amp;template=printart|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Due to the complexity of smartphones that began to grow more after, this has introduced additional difficulties for law enforcement officials when attempting to distinguish one usage from another in drivers using their devices. This is more apparent in countries which ban both handheld and hands-free usage, rather than those which ban handheld use only, as officials cannot easily tell which function of the phone is being used simply by looking at the driver. This can lead to drivers being stopped for using their device illegally for a call when, in fact, they were using the device legally, for example, when using the phone's incorporated controls for car stereo, [[GPS]] or [[satnav]].
[[File:NocellphonesSouthsidePlaceTX.JPG|thumb|A sign along [[Bellaire Boulevard]]&lt;!--Wikified, as it is a notable east-west artery in Houston--&gt; in [[Southside Place, Texas]] ([[Greater Houston]]) states that using mobile phones while driving is prohibited from 7:30 am to 9:00 am and from 2:00 pm to 4:15 pm.]]

A 2010 study reviewed the incidence of phone use while [[cycling]] and its effects on behavior and safety.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=de Waard|first1=Dick|last2=Schepers|first2=Paul|last3=Ormel|first3=Wieke|last4=Brookhuis|first4=Karel|title=Mobile phone use while cycling: Incidence and effects on behaviour and safety|journal=Ergonomics|volume=53|issue=1|date=January 2010|pages=30–42|doi=10.1080/00140130903381180|pmid=20069479|hdl=11370/1ad6e9a1-37c9-44fb-8978-65dbdce42456|s2cid=205403680|url=https://www.rug.nl/research/portal/en/publications/mobile-phone-use-while-cycling(1ad6e9a1-37c9-44fb-8978-65dbdce42456).html|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; In 2013 a national survey in the US reported the number of drivers who reported using their phones to access the Internet while driving had risen to nearly one of four.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2013/11/12/distracted-driving-accessing-internet/3497721/|title=Drivers still Web surfing while driving, survey finds|first=Larry|last=Copeland|website=USA TODAY}}&lt;/ref&gt; A study conducted by the University of Vienna examined approaches for reducing inappropriate and problematic use of mobile phones, such as using phones while driving.&lt;ref&gt;{{cite journal | url = https://homepage.univie.ac.at/andreas.hergovich/php/reaching_the_mobile_respondent_soc.sci.comp.rev.pdf | title = Reaching the Mobile Respondent: Determinants of High-Level Mobile Phone Use Among a High-Coverage Group | journal = Social Science Computer Review | doi = 10.1177/0894439309353099 | volume = 28 | year = 2010 | pages = 336–349 | last1 = Burger | first1 = Christoph | last2 = Riemer | first2 = Valentin | last3 = Grafeneder | first3 = Jürgen | last4 = Woisetschläger | first4 = Bianca | last5 = Vidovic | first5 = Dragana | last6 = Hergovich | first6 = Andreas | s2cid = 61640965 | archive-date = March 30, 2024 | access-date = January 24, 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240330091657/https://homepage.univie.ac.at/andreas.hergovich/php/reaching_the_mobile_respondent_soc.sci.comp.rev.pdf/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240330091657/https://homepage.univie.ac.at/andreas.hergovich/php/reaching_the_mobile_respondent_soc.sci.comp.rev.pdf/ |date=March 30, 2024 }}&lt;/ref&gt;

Accidents involving a driver being distracted by being in a [[Telephone call|call]] on a phone have begun to be prosecuted as negligence similar to speeding. In the [[United Kingdom]], from 27 February 2007, motorists who are caught using a handheld phone while driving will have three penalty points added to their license in addition to the fine of £60.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6287005.stm|title=BBC NEWS - UK - UK Politics - Drivers face new phone penalties|website=news.bbc.co.uk|date=January 22, 2007}}&lt;/ref&gt; This increase was introduced to try to stem the increase in drivers ignoring the law.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/6382077.stm|title=BBC NEWS - UK - Magazine - Careless talk|website=news.bbc.co.uk|date=February 22, 2007}}&lt;/ref&gt; [[Japan]] prohibits all use of phones while driving, including use of hands-free devices. New Zealand has banned handheld phone use since 1 November 2009. In the United States, as of May 2025, 31 states had banned handheld phone use while driving, and 49 states had banned text messaging while driving.&lt;ref name=&quot;NHTSA2025DistractedLaws&quot;&gt;{{cite web |title=Distracted Driving Laws by State |url=https://www.trafficsafetymarketing.gov/sites/tsm.gov/files/2025-10/distracted-distracted-driving-law-maps-graphic-en-2025-16302-v4-tag.pdf |publisher=National Highway Traffic Safety Administration |date=October 27, 2025 |access-date=May 31, 2026 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

Public Health Law Research maintains a list of distracted driving laws in the [[United States]]. This database of laws provides a comprehensive view of the provisions of laws that restrict the use of mobile devices while driving for all 50 states and the District of Columbia between 1992, when first law was passed through December 1, 2010. The dataset contains information on 22 dichotomous, continuous or categorical variables including, for example, activities regulated (e.g., texting versus talking, hands-free versus handheld calls, web browsing, gaming), targeted populations, and exemptions.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://publichealthlawresearch.org/product/distracted-driving-laws-map |title=Distracted Driving Laws |publisher=Public Health Law Research |date=2011-07-15 |access-date=2014-06-27}}&lt;/ref&gt;

===Legal===
{{Main|Smartphone wars}}

A &quot;patent war&quot; between Samsung and Apple started when the latter claimed that the original [[Samsung Galaxy S (2010 smartphone)|Galaxy S]] Android phone copied the interface{{nsmdns}}and possibly the hardware{{nsmdns}}of Apple's iOS for the [[iPhone 3GS]]. There was also smartphone patents licensing and litigation involving [[Sony Mobile]], [[Google]], [[Apple Inc.]], [[Samsung Electronics|Samsung]], [[Microsoft]], [[Nokia]], [[Motorola]], [[HTC]], [[Huawei]] and [[ZTE]], among others. The conflict is part of the [[Technology patent wars|wider &quot;patent wars&quot;]] between multinational technology and software corporations. To secure and increase [[market share]], companies granted a [[patent]] can sue to prevent competitors from using the methods the patent covers. Since the 2010s the number of lawsuits, counter-suits, and trade complaints based on patents and [[Industrial design right|designs]] in the market for smartphones, and devices based on smartphone operating systems such as Android and iOS, has increased significantly. Initial suits, countersuits, rulings, license agreements, and other major events began in 2009 as the smartphone market stated to grow more rapidly by 2012.

===Security===
{{Main|Mobile security|Malware|Mobile virus|Media Transfer Protocol}}

Smartphone malware is easily distributed through an insecure app store.&lt;ref name=&quot;Juniper-malware&quot;&gt;{{cite web |url=http://globalthreatcenter.com/?p=2492 |title=Mobile Malware Development Continues To Rise, Android Leads The Way}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=trustbus11&gt;{{cite book|title=8th International Conference on Trust, Privacy &amp; Security in Digital Business (TRUSTBUS-2011)|year=2011|publisher=Springer Berlin / Heidelberg|pages=49–61|first1=Mylonas |last1=Alexios |first2=Tsoumas |last2=Bill |first3=Dritsas |last3=Stelios |first4=Gritzalis |last4=Dimitris }}&lt;/ref&gt; Often, malware is hidden in [[Copyright infringement of software|pirated]] versions of legitimate apps, which are then distributed through third-party app stores.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.androidpolice.com/2011/03/01/the-mother-of-all-android-malware-has-arrived-stolen-apps-released-to-the-market-that-root-your-phone-steal-your-data-and-open-backdoor/ |title = The Mother Of All Android Malware Has Arrived |work=Android Police |date=March 6, 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Perez |first=Sarah |url=http://www.readwriteweb.com/archives/android_vulnerability_so_dangerous_shouldnt_use_web_browser.php |title=Android Vulnerability So Dangerous, Owners Warned Not to Use Phone's Web Browser |publisher=Readwriteweb.com |date=February 12, 2009 |access-date=August 8, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810074456/http://www.readwriteweb.com/archives/android_vulnerability_so_dangerous_shouldnt_use_web_browser.php |archive-date=August 10, 2011}}&lt;/ref&gt; Malware risk also comes from what is known as an &quot;update attack&quot;, where a legitimate application is later changed to include a malware component, which users then install when they are notified that the app has been updated.&lt;ref name=&quot;Lookout-malware&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.appleinsider.com/articles/11/08/03/lookout_retrevio_warn_of_growing_android_malware_epidemic_note_apples_ios_is_far_safer.html |title=Lookout, Retrevo warn of growing Android malware epidemic, note Apple's iOS is far safer |publisher=Appleinsider.com |date=August 3, 2011 |access-date=January 5, 2012}}&lt;/ref&gt; As well, one out of three robberies in 2012 in the United States involved the theft of a mobile phone. An online petition has urged smartphone makers to install [[kill switch]]es in their devices.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sfexaminer.com/sanfrancisco/plea-urges-anti-theft-phone-tech/Content?oid=2447711|title=Plea urges anti-theft phone tech|work=The San Francisco Examiner|date=June 7, 2013|access-date=June 11, 2013|archive-date=October 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016082504/http://www.sfexaminer.com/sanfrancisco/plea-urges-anti-theft-phone-tech/Content?oid=2447711|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; In 2014, Apple's &quot;Find my iPhone&quot; and Google's &quot;Android Device Manager&quot; can locate, disable, and wipe the data from phones that have been lost or stolen. With BlackBerry Protect in OS version 10.3.2, devices can be rendered unrecoverable to even BlackBerry's own Operating System recovery tools if incorrectly authenticated or dissociated from their account.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://helpblog.blackberry.com/2015/06/getting-started-with-anti-theft-protection-in-blackberry-10-os-version-10-3-2/|title=Getting started with Anti-Theft Protection in BlackBerry 10 OS version 10. - Inside BlackBerry Help Blog|work=blackberry.com|access-date=2016-01-18}}&lt;/ref&gt;

Leaked documents from 2013 to 2016 codenamed [[Vault 7]] detail the capabilities of the [[United States]] [[Central Intelligence Agency]] (CIA) to perform electronic surveillance and [[cyber warfare]], including the ability to compromise the operating systems of most smartphones (including iOS and Android).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.computing.co.uk/ctg/news/3006021/vault-7-wikileaks-reveals-details-of-cias-hacks-of-android-iphone-windows-linux-macos-and-even-samsung-tvs|title=Vault 7: Wikileaks reveals details of CIA's hacks of Android, iPhone Windows, Linux, MacOS, and even Samsung TVs|website=[[Computing (magazine)|Computing]]|date=7 March 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307194849/http://www.computing.co.uk/ctg/news/3006021/vault-7-wikileaks-reveals-details-of-cias-hacks-of-android-iphone-windows-linux-macos-and-even-samsung-tvs|archive-date=2017-03-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2017/03/cia-can-hack-phone-pc-tv-says-wikileaks/|title=How the CIA Can Hack Your Phone, PC, and TV (Says WikiLeaks)|last=Greenberg|first=Andy|date=2017-03-07|magazine=[[WIRED]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; In 2021, journalists and researchers reported the discovery of [[spyware]], called [[Pegasus (spyware)|Pegasus]], developed and distributed by a private company which can and has been used to infect iOS and Android smartphones often{{Em dash}}partly via use of [[Zero-day (computing)|0-day exploits]]{{Em dash}}without the need for any user-interaction or significant clues to the user and then be used to exfiltrate data, track user locations, capture film through its camera, and activate the microphone at any time.&lt;ref&gt;{{cite news |title=What is Pegasus spyware and how does it hack phones? |url=https://www.theguardian.com/news/2021/jul/18/what-is-pegasus-spyware-and-how-does-it-hack-phones |access-date=13 August 2021 |work=The Guardian |date=18 July 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Packet analysis|Analysis of data traffic]] by popular smartphones running variants of Android found substantial by-default data collection and sharing with no opt-out by this [[pre-installed software]].&lt;ref&gt;{{cite news |title=Study reveals scale of data-sharing from Android mobile phones |url=https://techxplore.com/news/2021-10-reveals-scale-data-sharing-android-mobile.html |access-date=16 November 2021 |work=[[Trinity College Dublin]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Liu |first1=Haoyu |last2=Patras |first2=Paul |last3=Leith |first3=Douglas J. |title=Android Mobile OS Snooping By Samsung, Xiaomi, Huawei and Realme Handsets |date=6 October 2021 |url=https://www.scss.tcd.ie/Doug.Leith/Android_privacy_report.pdf |access-date=16 November 2021}}&lt;/ref&gt;

Guidelines for mobile device security were issued by NIST&lt;ref&gt;{{cite tech report|url=https://www.nist.gov/publications/guidelines-managing-security-mobile-devices-enterprise|title=Guidelines for Managing the Security of Mobile Devices in the Enterprise|date=June 21, 2013|first1=Murugiah P.|last1=Souppaya|first2=Karen A.|last2=Scarfone|series=Special Publication (NIST SP)|id=800-124 Rev 1|doi=10.6028/NIST.SP.800-124r1|publisher=[[National Institute of Standards and Technology]]|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; and many other organizations. For conducting a private, in-person meeting, at least one site recommends that the user switch the smartphone off and disconnect the battery.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://securityinabox.org/en/guide/smartphones/|title=Use Your Smartphone As Securely As Possible|website=Security in-a-box}}&lt;/ref&gt;

== Health effects ==

=== General effects on health ===

According to the findings of these medical experts in recent years, excessive smartphone use in society may lead to headaches, sleep disorders and insufficient sleep, while severe smartphone addiction may lead to physical health problems, such as hunchback, muscle relaxation and uneven nutrition.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shankar|first1=S Barani|last2=Rani|first2=S Leslie|last3=Brundha|first3=M P|date=July 2020|title=Comparison study of factors associated with smartphone addiction among college students|journal=Drug Invention Today|volume=14|issue=7|pages=1165–1168|issn=0975-7619|via=Academic Search Complete}}&lt;/ref&gt;

===Impacts on cognition and mental health===
{{Main|Digital media use and mental health}}

There is a debate about beneficial and detrimental impacts of smartphones or smartphone-uses on cognition and mental health.

=== Hemorrhoids risk ===

Use of a smartphone while sitting on the toilet has been associated with a higher prevalence of hemorrhoids. A study found that individuals who use a smartphone while sitting on the toilet spend, on average, more time there, and that the likelihood of developing hemorrhoids increases by approximately 46% compared to those who do not use a smartphone while on the toilet (after adjustment for age, sex, and other medical factors).&lt;ref name=&quot;Ramprasad2025&quot;&gt;{{cite journal| last1 = Ramprasad | first1 = Chethan| last2 = Wu | first2 = Colin| last3 = Chang | first3 = Jocelyn| last4 = Rangan | first4 = Vikram| last5 = Iturrino | first5 = Johanna| last6 = Ballou | first6 = Sarah| last7 = Singh | first7 = Prashant| last8 = Lembo | first8 = Anthony| last9 = Nee | first9 = Judy| last10 = Pasricha | first10 = Trisha| title = Smartphone use on the toilet and the risk of hemorrhoids| journal = PLOS One| volume = 20| issue = 9| pages = e0329983| date = 2025}}&lt;/ref&gt;

=== Regulation of mobile health applications ===

With the rise in number of mobile medical apps in the market place, government regulatory agencies raised concerns on the safety of the use of such applications. These concerns were transformed into regulation initiatives worldwide with the aim of safeguarding users from untrusted medical advice.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Yetisen | first1 = A. K. | last2 = Martinez-Hurtado | first2 = J. L. | display-authors = etal | year = 2014 | title = The regulation of mobile medical applications | journal = Lab on a Chip | volume = 14 | issue = 5| pages = 833–840 | doi = 10.1039/C3LC51235E | pmid = 24425070 | s2cid = 16910239 }}&lt;/ref&gt;

===Sleep===
{{Main|Electronic media and sleep}}

Using smartphones late at night can disturb sleep, due to the blue light and brightly lit screen, which affects [[melatonin]] levels and [[sleep cycles]]. In an effort to alleviate these issues, &quot;Night Mode&quot; functionality to change the [[color temperature]] of a screen to a warmer hue based on the time of day to reduce the amount of blue light generated became available through several apps for Android and the [[f.lux]] software for [[Jailbreak (iPhone OS)|jailbroken]] iPhones.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.howtogeek.com/199303/reduce-eye-strain-and-get-better-sleep-by-using-f.lux-on-your-computer/|title=Reduce Eye Strain and Get Better Sleep by Using f.lux on Your Computer|last1=Hoffman|first1=Chris|date=October 23, 2014|website=How-To Geek|access-date=January 15, 2016}}&lt;/ref&gt; [[iOS 9|iOS 9.3]] integrated a similar, system-level feature known as &quot;[[Night Shift (software)|Night Shift]]&quot;. Several Android device manufacturers bypassed Google's initial reluctance to make Night Mode a standard feature in Android and included software for it on their hardware under varying names, before [[Android Oreo]] added it to the OS for compatible devices.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blichert |first=Frederick |title=How to enable Night Mode on Android to reduce eye strain |url=https://www.androidauthority.com/night-mode-on-android-886864/ |date=July 17, 2019 |access-date=November 8, 2019}}&lt;/ref&gt;

It has also been theorized that for some users, addiction to use of their phones, especially before they go to bed, can result in &quot;[[ego depletion]]&quot;. Many people also use their phones as alarm clocks, which can also lead to loss of sleep.&lt;ref name=&quot;cnet-bluelight&quot;&gt;{{cite web|title=Stop your gadgets from keeping you awake at night|url=http://www.cnet.com/how-to/stop-your-gadgets-from-keeping-you-awake-at-night/|website=CNET|access-date=1 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalsbeek |first=Andries |date=2012 |url=https://books.google.com/books?id=53Jxsj5ZZ98C |title=The Neurobiology of Circadian Timing |publisher=Elsevier |page=382 |isbn=978-0-444-59427-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Luisa |last=Dillner |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2013/jun/09/smartphones-tablets-in-bedroom-sleep |title=Should I keep my smartphone and tablet out of my bedroom? |work=The Guardian |date=June 9, 2013 |access-date=June 17, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2013/06/130603163610.htm |title=Are smartphones disrupting your sleep? |website=ScienceDaily |access-date=June 17, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Mahesh |last=Sharma |url=http://www.smh.com.au/digital-life/digital-life-news/switching-off-your-smartphone-at-night-makes-you-more-productive-20140403-zqpc4.html |title=Switching off your smartphone at night makes you more productive |newspaper=[[Sydney Morning Herald]] |access-date=June 17, 2014}}&lt;/ref&gt;

== Restrictions and bans ==
{{Further|Digital detox}}
In some countries authorities make efforts to reduce digital device use, including smartphones among students.

* [[South Korea]] passed nationwide classroom phone ban. The law will come to effect in March 2026. Exceptions allowed for students with disabilities, emergencies and educational purposes. 
* [[France]] and [[Finland]] made partial bans, generally for younger students. 
* [[Italy]], the [[Netherlands]], and [[China]] created stronger restrictions. The policy improved the situation in Dutch schools.
* In [[Australia]] there are state-level bans. [[Victoria (state)|Victoria]] and [[New South Wales]] are introducing policies that prohibit phone use during school hours.

&quot;There is significant scientific and medical proof that smartphone addiction has extremely harmful effects on students' brain development and emotional growth,&quot; [[Cho Jung-hun]], who introduced the bill in South Korea told the BBC. Not all students agree this will solve the problem. &quot;Rather than simply taking phones away, I think the first step should be teaching students what they can do without them,&quot; said Seo Min-joon, an 18-year-old high schooler. Another student, aged 13, said that he does not have time to be addicted to his phone due to an overloaded schedule.&lt;ref&gt;{{cite news |title=South Korea passes nationwide classroom phone ban to combat youth smartphone addiction |url=https://www.trtworld.com/article/32c9667fafd6 |access-date=11 September 2025 |agency=TRT World |date=27 August 2025}}&lt;/ref&gt;

In 2024–2025 Australia and France began to advance legislation which prohibits entirely the use of social media by children under the age of 15–16.&lt;ref&gt;{{cite news |title=France mulls total ban on social media for under 15, digital curfew for teens |url=https://trt.global/world/article/366d24cfd490 |access-date=11 September 2025 |agency=TRT World |date=11 September 2025}}&lt;/ref&gt; In Australia the law came into effect on 10 December 2025.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Turnbull |first1=Tiffanie |title=Can you ban kids from social media? Australia is about to, but some teens are a step ahead |url=https://www.bbc.com/news/articles/crk7xgzj8y8o |access-date=7 December 2025 |agency=BBC |date=6 December 2026}}&lt;/ref&gt;

== نامزد ٿيل ڊجيٽل ڪئميرن جي تبديلي ==
جيئن 2010 جي ڏهاڪي جي شروعات ٿي نامزد ٿيل ڪمپيڪٽ ڪئميرن جي وڪري جا انگ اکر تيزيءَ سان گهٽجي ويا ڇاڪاڻ ته موبائل فون ڪئميرا هڪ ڪافي متبادل ڪئميرا طور ڪم ڪري رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-07-06 |title=As iPhone Turns 15, Smartphones Continue to Hurt Camera Sales |url=https://learningenglish.voanews.com/a/as-iphone-turns-15-smartphones-continue-to-hurt-camera-sales/6647692.html |access-date=2023-03-05 |website=VOA |language=en}}&lt;/ref&gt;

موبائل فون ۾ ڪمپيوٽنگ پاور ۾ واڌ تيز تصوير پروسيسنگ ۽ اعليٰ ريزوليوشن فلمنگ کي فعال ڪيو. 2011 ۾ 1080p مڪمل HD حاصل ڪيو ويو ۽ 2013 ۾ 2160p 4K جي رڪاوٽ کي ٽوڙيو ويو. 

ڇاڪاڻ ته نامزد ٿيل ڪئميرا وڌيڪ وسيع ٿي سگهن ٿا, اهي وڏا تصويري سينسر رکي سگهن ٿا ۽ آپٽيڪل زومنگ جي خاصيت رکي سگهن ٿا, بهرحال ڊيزائن ۽ جاءِ جي حدن جي ڪري اسمارٽ فونز ۾ گهٽ بجيٽ واري ڪمپيڪٽ ڪئميرا تي به ڪيتريون ئي خاصيتون نه آهن. جنهن ۾ هڪ گرم-سوپيبل ميموري ڪارڊ ۽ بيٽري, تقريبن بي ترتيب آپريشن لاءِ, فوڪس ڪرڻ ۽ ڪيپچر ڪرڻ ۽ زوم ڪرڻ لاءِ جسماني بٽڻ ۽ نوب, هڪ بولٽ ٿريڊ ٽرپائيڊ ماؤنٽ, هڪ ڪيپيسٽر چارج ٿيل زينون فليش (جيڪو اسمارٽ فونز جي ايل اي ڊي ٽارچ جي چمڪ کان وڌيڪ آهي) ۽ هٿ ۾ شوٽنگ دوران مستحڪم هولڊنگ لاءِ هڪ ايرگونومڪ گرفت (جيڪو وڌيڪ نمائش جي وقت کي فعال بڻائي ٿو) شامل آهن. 

2010 جي ڏهاڪي جي آخر کان وٺي. اسمارٽ فون ٺاهيندڙن محدود حد تائين, مقرر ڪيل ميگنيفڪيشن ليول سان اضافي ريئر ڪيمرا شامل ڪندي, آپٽيڪل زوم جي کوٽ کي نظرانداز ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mobile Photography vs. the DSLR {{!}} B&amp;H eXplora |url=https://www.bhphotovideo.com/explora/photography/hands-review/mobile-photography-vs-dslr |access-date=2023-03-05 |website=www.bhphotovideo.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jones |first=Brad |date=2017-08-16 |title=DSLRs vs. Smartphone Cameras, Compared: The Pros and Cons |url=https://www.makeuseof.com/tag/dslr-vs-smartphone-cameras-comparison/ |access-date=2023-03-05 |website=MUO |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آپريشنل زندگي ==
{{Further|Lithium-ion battery#Lifespan|Planned obsolescence#Batteries}}
[[File:Day_4_Agbogloshie_(25891029818).jpg|thumb|اگبوگبلوشي ۾ اي-فضلو ]]
موبائل فونن ۾ (2010 جي ڏهاڪي جي ٻئي اڌ کان جاري ڪيل) آپريشنل زندگي عام طور تي بلٽ ان بيٽرين جي ڪري محدود هوندي آهي. جيڪي مٽائڻ لاءِ ٺهيل نه آهن. بيٽرين جي زندگي جي توقع پاور ڊيوائس جي استعمال جي شدت تي منحصر آهي. جتي سرگرمي (وڌيڪ استعمال) ۽ وڌيڪ توانائي جي گهرج وارا ڪم بيٽري کي اڳ ختم ڪري ڇڏيندا آهن. 

ليٿيم-آئن ۽ ليٿيم-پوليمر بيٽريون (جيڪي عام طور تي پورٽيبل اليڪٽرانڪس کي طاقت ڏين ٿيون) اضافي طور تي مڪمل چارج ۽ گہرے ڊسچارج چڪرن کان وڌيڪ ختم ٿي وينديون آهن. ۽ جڏهن ڊگهي وقت تائين استعمال نه ڪيو ويندو آهي. جڏهن ته ختم ٿي وينديون آهن. جتي خود ڊسچارج نقصانڪار ڊسچارج جي کوٽائي جو سبب بڻجي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Cycle-life&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/j.jpowsour.2010.11.134| title = Cycle-life model for graphite-LiFePO4 cells| journal = Journal of Power Sources| volume = 196| issue = 8| pages = 3942–3948| year = 2011| last1 = Wang | first1 = J.| last2 = Liu | first2 = P.| last3 = Hicks-Garner | first3 = J.| last4 = Sherman | first4 = E.| last5 = Soukiazian | first5 = S.| last6 = Verbrugge | first6 = M.| last7 = Tataria | first7 = H.| last8 = Musser | first8 = J.| last9 = Finamore | first9 = P.| bibcode = 2011JPS...196.3942W}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/j.jpowsour.2016.07.057| title = Cycle life testing and modeling of graphite/LiCoO2 cells under different state of charge ranges| journal = Journal of Power Sources| volume = 327| pages = 394–400| year = 2016| last1 = Saxena | first1 = S.| last2 = Hendricks | first2 = C.| last3 = Pecht | first3 = M.| bibcode = 2016JPS...327..394S}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Questions and answers related to lithium - ion rechargeable b attery care |url=https://www.plarad.de/fileadmin/downloads/FAQ_related%20to%20lithium%20ion%20rechargeable%20battery%20care_DA1_en_0216.pdf |publisher=PLARAD Torque &amp; Tension Systems |access-date=January 4, 2021 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111235201/https://www.plarad.de/fileadmin/downloads/FAQ_related%20to%20lithium%20ion%20rechargeable%20battery%20care_DA1_en_0216.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ٺاهيندڙن ڪجهه اسمارٽ فونز کي مرمت کان پوءِ ڪم ڪرڻ کان روڪيو آهي. اجزاء جي منفرد سيريل نمبرن کي ڊوائيس سان ڳنڍيندي. تنهن ڪري اهو ڪجهه ڪارڪردگي کي هلائڻ کان انڪار ڪندو يا بي ترتيب جي صورت ۾ ڪجهه ڪارڪردگي کي غير فعال ڪندو. اهو متبادل کان پوءِ ٿيندو. سيريل نمبر جي لاڪنگ پهريون ڀيرو 2015 ۾ آئي فون 6 تي دستاويز ڪئي وئي هئي. جيڪو &quot;هوم&quot; بٽڻ جي هڪ سڃاڻپ ٿيل متبادل جي ڪري غير فعال ٿي ويندو. بعد ۾ ايپل ۽ سام سنگ اسمارٽ فونز تي ڪجهه ڪارڪردگي محدود ڪئي وئي. جڏهن وينڊر پاران اختيار نه ڪيل بيٽري جي متبادل جو پتو لڳايو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shahid |first=Furqan |date=2021-01-18 |title=Samsung Secretly Restricts 3rd Party Hardware Repairs |url=https://wccftech.com/samsung-secretly-restricts-3rd-party-hardware-repairs/ |access-date=2023-01-30 |website=Wccftech |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-07-26 |title=Apple apologises, releases fix for iPhones bricked by Error 53 |url=https://www.macworld.com/article/671975/what-is-iphone-error-53-and-how-do-i-avoid-it.html |access-date=2023-01-30 |website=Macworld |language=en}}&lt;/ref&gt;

==وڌيڪ ڏسو==
{{portal|Telephones|Internet|Modern history}}
{{div col|colwidth=30em}}
* [[موبائل فون]]
* [[اينڊروئيڊ]]
* موبائيل ڪمپيوٽرن جون فهرستن 
* موبائيل ايپ جي تقسيم وارن پليٽ فارمز جي فهرست
* ميڊيا ٽرانسفر پروٽوڪول 
* موبائيل انٽرنيٽ ڊيوائس 
* پورٽيبل ميڊيا پليئر 
* اسمارٽ فون ڪِل سوئچ 
* اسمارٽ فون زومبي
{{div col end}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==نوٽس==
{{notelist}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{wikiquote}}
*{{commons-inline}}

{{Authority control}}

[[زمرو:اسمارٽ فون]]
[[زمرو:اينڊرائيڊ]]
[[زمرو:موبائل فون]]
[[زمرو:ڪلائوڊ ڪلائنٽس]]
[[زمرو:ذاتي ڊجيٽل اسسٽنٽ]]
[[زمرو:صارفين لاءِ اليڪٽرانڪس]] 
[[زمرو:معلومات فراهم ڪندڙ آلات]] 
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]</text>
      <sha1>itk185nwyqxu2c1neds7ytdgc78mojl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حسن خيل تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30369</id>
    <revision>
      <id>395626</id>
      <parentid>395288</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T00:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8802" sha1="6bg8d4br5685nbz6f9x5xgnxg1mvc0o" xml:space="preserve">{{about|the administrative unit in the Federally Administered Tribal Areas|other uses|Peshawar (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| name                    = حسن خيل تعلقو
| native_name             = حسن خېل تحصیل (پشتو)
| native_name_lang        = 
| other_name              = سرحدي علائقو پشاور
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| image_flag              = 
| flag_alt                = 
| image_seal              = 
| seal_alt                = 
| image_shield            = 
| shield_alt              = 
| etymology               = 
| nickname                = 
| motto                   = 
| image_map               = FATA (8).jpg
| map_alt                 = 
| map_caption             = Location of the former Frontier Regions in the former Federally Administered Tribal Areas
| pushpin_map             = 
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = 
| coordinates             = &lt;!-- {{Coord}} --&gt;
| coor_pinpoint           = 
| coordinates_footnotes   = 
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1       = [[صوبو]]
| subdivision_name1       = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}
| subdivision_type2       =[[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] 
| subdivision_name2       =[[پشاور ڊويزن]] 
| subdivision_type3       =[[ضلعو]] 
| subdivision_name3       =[[پشاور ضلعو]] 
| established_title       = 
| established_date        = 
| founder                 = 
| seat_type               = 
| seat                    = ڪالاخيل
| government_footnotes    = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| leader_party            = 
| leader_title            = 
| leader_name             = 
| leader_title1           = 
| leader_name1            = 
| leader_title2           = 
| leader_name2            = 
| leader_title3           = 
| leader_name3            = 
| leader_title4           = 
| leader_name4            = 
| legislature =
| upper_house =
| lower_house =
| unit_pref               = Metric
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;
&lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| area_footnotes          = 
| area_urban_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| area_rural_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| area_metro_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| area_magnitude          = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| area_note               = 
| area_water_percent      = 
| area_rank               = 
| area_blank1_title       = 
| area_blank2_title       = 
&lt;!-- square kilometers --&gt;
| area_total_km2          = 
| area_land_km2           = 
| area_water_km2          = 
| area_urban_km2          = 
| area_rural_km2          = 
| area_metro_km2          = 
| area_blank1_km2         = 
| area_blank2_km2         = 
&lt;!-- hectares --&gt;
| area_total_ha           = 
| area_land_ha            = 
| area_water_ha           = 
| area_urban_ha           = 
| area_rural_ha           = 
| area_metro_ha           = 
| area_blank1_ha          = 
| area_blank2_ha          = 
| length_km               = 
| width_km                = 
| dimensions_footnotes    = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| population_as_of        = [[2017 Census of Pakistan|2017]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 64,691
| population_density_km2  = auto
| population_note         = 
| population_demonym      = 
| timezone1               = 
| utc_offset1             = 
| timezone1_DST           = 
| utc_offset1_DST         = 
| postal_code_type        = 
| postal_code             = 
| area_code_type          = 
| area_code               = 
| iso_code                = 
| website                 = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| footnotes               = 
|official_name=تحصیل حسن خیل}}

'''حسن خيل تعلقو''' (اردو، پشتو) ، [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[پشاور ضلعو|پشاور]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. هن علائقي جي اوڀر ۾ [[نوشھرہ ضلعو|نوشهره]] ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوهاٽ]] جا ضلعا واقع آهن. هن تعلقي ۾ مکيه آبادي وارو مرڪز &quot;ڪالا خيل&quot; آهي. 

سال &lt;small&gt;2018&lt;/small&gt;ع کان اڳ، هي انتظامي علائقو ”پشاور سب ڊويزن“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ ان کان اڳ ان کي ”سرحدي علائقو پشاور“ (&lt;small&gt;FR Peshawar&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو ۽ اهو پاڪستان جي وفاقي طور تي انتظام هيٺ ايندڙ قبائلي علائقن (&lt;small&gt;FATA&lt;/small&gt;) جو هڪ حصو هو.&lt;ref name=&quot;peshawar&quot; /&gt;
==جاگرافي ۽ موسم==
هي علائقو جبلن تي مشتمل آهي، جتي سمنڊ جي مٿاڇري کان سراسري اوچائي 1,000 ميٽر (3,300 فوٽ) کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;peshawar&quot;/&gt;

== آباديات ==
سال &lt;small&gt;1998&lt;/small&gt;ع ۾ هتي جي آبادي &lt;small&gt;53,800&lt;/small&gt; هئي. هتي جي مکيه ٻولي ”[[پشتو ٻولي|پشتو]]“ آهي، جيڪا ضلعي جي &lt;small&gt;99.2&lt;/small&gt; سيڪڙو رهواسين پاران ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;1998census&quot;&gt;{{Cite book| title = 1998 census report of Tribal Area Adjoining Peshawar District| location = Islamabad| publisher = [[Census in Pakistan|Population Census Organization]], [[Pakistan Bureau of Statistics|Statistics Division]], Government of Pakistan| series = Census publication | volume =  145| date = 2001}}&lt;/ref&gt;

ايف آر پشاور (&lt;small&gt;FR&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Peshawar&lt;/small&gt;) جو مکيه ۽ واحد قبيلو ”آفريدي“ قبيلي جي هڪ شاخ ”آدم خيل“ آهي. آفريدي قبيلي کي اٺ &lt;small&gt;(8)&lt;/small&gt; ذيلي قبيلن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جا تفصيل هيٺ ڏنل آهن: 
# آدم خيل
# ملڪ دين خيل
# قنبر خيل
# اڪا خيل
# زخا خيل 
# ڪوڪي خيل 
# قمر خيل ۽ 
# سپاه

==پڻ ڏسو==
[[عڪس:FATA_(8).jpg|thumb|سرحدي علائقو پشاور]]
'''حسن خيل تعلقو''' (Frontier Region Peshawar) [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علائقن]] ۾ ھڪ ننڍو علائقو آھي. علائقي جو نالي [[ضلع پشاور|ضلعي پشاور]] جي نالي تي آھي جيڪو ان جي [[اتر]] ۽ اولھ ۾ واقع آھي۔ ھن جي [[اوڀر]] ۾ [[نوشهره ضلعو|ضلعو نوشھرو]]، [[ڏکڻ]] ۾ سرحدي علائقو ڪوھاٽ واقع آھن۔ &lt;ref name=&quot;peshawar&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/peshawar.php|title=Historical and administrative profile of the FR peshawar|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}&lt;/ref&gt; ھي [[ضلع پشاور|ضلعي پشاور]] جي ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن آفيسر (ڊي سي او) جي طرفان زير انتظام آھي۔ &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/admnsystem.php|title=Administrative System|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}&lt;/ref&gt;
* [[پشاور ضلعو]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part12.ch3.html قبائلي علائقن تي آئيني شقون] - باب 3، پاڪستان جي آئين جو حصو ٻارنھن
* [http://www.fata.gov.pk حڪومت قبائلي علائقا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720052328/http://www.fata.gov.pk/ |date=2009-07-20 }}
* [http://www.safron.gov.pk پاڪستاني وفاقي وزارت براءِ رياستون ۽ سرحدي علائقا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318132844/http://www.safron.gov.pk/ |date=2022-03-18 }} 

{{coord|display=title|33|46|37.1|N|71|42|21.8|E|region:PK_type:adm1st_scale:3000000}}

[[زمرو:حسن خیل تعلقو]]
[[زمرو:پشاور ضلعو]]
[[زمرو:پشاور ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]]
[[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]]
[[Category:Afghanistan–Pakistan border]]
[[Category:Frontier Regions]]</text>
      <sha1>6bg8d4br5685nbz6f9x5xgnxg1mvc0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان ۾ ايل جي بي ٽي حق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32014</id>
    <revision>
      <id>395614</id>
      <parentid>392348</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39009-27</username>
        <id>22519</id>
      </contributor>
      <origin>395614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3497" sha1="33nm2iw4wog78nl5sbo7ynbpr6hqytl" xml:space="preserve">{{Infobox LGBT rights
| location_header = پاڪستان {{flagicon|PAK}}
| image        = Pakistan (orthographic projection).svg
| caption      = [[پاڪستان]]
| legal_status = غيرقانون&lt;ref name=&quot;StateDepartment&quot;&gt;{{cite web|author1=Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|title=Pakistan 2016 Human Rights Report|url=https://www.state.gov/documents/organization/265758.pdf|website=www.state.gov|publisher=United States Department of State|accessdate=28 March 2017|page=50|quote=Consensual same-sex sexual conduct is a criminal offense; however, the government rarely prosecuted cases}}&lt;/ref&gt;
| penalty      = 2 کان 10 سال قيد جي سزا؛ هر علائقي ۾ الڳ قانون ۽ اهڙي سزا عام ناهي&lt;ref name=&quot;StateDepartment&quot;/&gt;
| gender_identity_expression = [[مخنث]] کي حق آهي ته اهي پنهنجي جنس قانوني طور تبديل ڪن؛ ٽين جنس تسليم ڪيل
| recognition_of_relationships =
| adoption     = نه
| military     = نه 
| discrimination_protections = جنسي شناخت جو تحفظ
}}

[[Image:LGBT Ensign of Pakistan.svg|thumb|دنيا جي نيشنل گي فليگ جي مطابق پاڪستان جي پرچم جو ريميڪ]]
[[Image:Transgender Pakistani Pride Ensign.png|thumb|پاڪستان لاءِ ٽرانسجينڊر حقن جو جهنڊو.]]
پاڪستان ۾ ڪو به LGBT حقن جي لاء ڪجهه ڪري سگهو ٿا. 6 آڪٽوبر 1860 ع کان وٺي، ان homosexual عملن ۾ حصو وٺڻ لاء زنا ڪئي وئي آهي (هڪ ئي جنس جي هڪ شخص سان جنسي رابطو ڪري). هندستان جي پاڙيسري ملڪ ۾ جيڪي به وسنديون، هن قانون موجود هلندڙ ڪري ڇڏيو نه ويو (يا مان ڏيارڻ جي اٻھر). هم به پاڪستان ۾ هڪ ممنوع وائيس جيئن جو فڪر آهي. پاڪستان ۾ سنڌ جي اهم مذهبن هم جنس پرست جي اجازت نه ڪندا آھن. ڇو ته هن جو، هن ملڪ ۾ ڪيترن ئي ماڻهن کي هم جنس پرست ۽ ڪيڏو جنسي تعارفي جي ٻين فارم جي خلاف آهن.

پاڪستان جي سرڪاري هڪ اسلامي جمهوريه آهي. جڏهن ته، حقيقت ۾، پاڪستان الهاس نگر سيڪيولر (غير مذهبي) آهي. ان ۾ اهڙا اينگلو-Saxon قانون، جنهن جي انگريزن کان وارث ڪيا ويا اٿس. وڌيڪ ۽ وڌيڪ، اتي ملڪ ۾ liberalization جو گڻ (يا نمونن) (وڌيڪ آزاد ٿيڻ) آهي. Globalization ۽ سماجي رواداري به وڌندا آهن. ڇو ته هن جو، عوام سڏڪا پارٽين کي ملڪ ۾ جاء وٺڻ ڪيو ويو آهي، ۽ انهن پارٽين کي سال جو هڪ انگ لاء thriving ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CITEREFGuardian1&quot;&gt;{{cite news
|url=http://www.guardian.co.uk/gayrights/story/0,,1730228,00.html
|author=Walsh, Declan
|title=Pakistani society looks other way as gay men party
|publisher=[[The Guardian]] Newspaper
|accessdate=2008-05-05
| location=London
| date=2006-03-14}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان جي آئين جي خاص صحبت تعارفي يا جنس جي سڃاڻپ جو ذڪر نٿو ڪري. نه ته آئين ۾ ڪجهه حصن ۾ ته LGBT پاڪستاني شهرين جي حقن جي متاثر ٿي سگھي آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جو قانون]]
[[زمرو:پاڪستان جي سياست]]</text>
      <sha1>33nm2iw4wog78nl5sbo7ynbpr6hqytl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ديو ڪنچن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39573</id>
    <revision>
      <id>395628</id>
      <parentid>395306</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T00:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16813" sha1="c296wes3yx9m1d052llbb3vt3ghdayg" xml:space="preserve">{{Short description|گلدار ٻوٽن جي سَنف}}

{{Automatic taxobox
| fossil_range = {{fossil_range|57|0|[[پوئين پيلوسين]] کان موجوده دور تائين&lt;ref name=Gao&gt;{{Cite journal |title=The Oldest Fossil Record of Bauhinia s.s. (Fabaceae) from the Tibetan Plateau sheds light on its Evolutionary and Biogeographic Implications |author1=Yi Gao |author2=Ai Song |author3=Wei-Yu-Dong Deng |author4=Lin-Lin Chen |author5=Jia Liu |author6=Wei-Cheng Li |author7=Gaurav Srivastava |author8=Robert A. Spicer |author9=Zhe-Kun Zhou|author10=Tao Su |journal=Journal of Systematic Palaeontology |date=2023 |volume=21 |issue=1 |article-number=2244495 |doi=10.1080/14772019.2023.2244495 |bibcode=2023JSPal..2144495G}}&lt;/ref&gt;}}
| image = Bauhinia divaricata.jpg
| image_caption = ''[[Bauhinia divaricata]]'' جا گل
| display_parents = 2
| taxon = Bauhinia
| authority = [[ڪارل لينيس|L.]]
| type_species = ''[[Bauhinia divaricata]]''
| type_species_authority = Plum. ex L.
| subdivision_ranks = جنسون
| subdivision = 187 – متن ڏسو
| synonyms_ref = 
| synonyms =
* ''Alvesia'' &lt;small&gt;Welw.&lt;/small&gt;
* ''Amaria'' &lt;small&gt;Mutis ex Caldas&lt;/small&gt;
* ''Ariaria'' &lt;small&gt;Cuervo&lt;/small&gt;
* ''Bracteolanthus'' {{small|de Wit}}
* ''Cansenia'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt;
* ''Caspareopsis'' &lt;small&gt;Britton &amp; Rose&lt;/small&gt;
* ''Casparia'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt;
* ''Mandarus'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt;
* ''Monoteles'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt;
* ''Pauletia'' &lt;small&gt;Cav.&lt;/small&gt;
* ''Perlebia'' &lt;small&gt;Mart.&lt;/small&gt;
}}

'''ديو ڪنچن''' انگريزي ۾ '''''باهينيا''''' ({{IPAc-en|b|oʊ|ˈ|h|ɪ|n|i|ə}})&lt;ref&gt;''Sunset Western Garden Book,'' 1995:606–607; ''[[OED]]:'' &quot;Bauhinia&quot;&lt;/ref&gt; [[گلدار ٻوٽو|گلدار ٻوٽن]] جي وڏي [[سنف]] آهي، جيڪا [[سيراڊوئڊي]]&lt;ref name=&quot;6subfamilies&quot;&gt;{{cite journal |author=The Legume Phylogeny Working Group (LPWG). |year=2017 |title=A new subfamily classification of the Leguminosae based on a taxonomically comprehensive phylogeny |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=66 |issue=1 |pages=44–77 |doi=10.12705/661.3 |doi-access=free |hdl=10568/90658 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; جي ذيلي خاندان ۽ [[باهينيائي]] قبيلي سان تعلق رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The genus ''Bauhinia'' s.l. (Leguminosae): a phylogeny based on the plastid ''trnL''–''trnF'' region |year=2009 |vauthors=Sinou C, Forest F, Lewis GP, Bruneau A |journal=[[Botany (journal)|Botany]] |volume=87 |issue=10 |pages=947–960 |doi=10.1139/B09-065 |bibcode=2009Botan..87..947S}}&lt;/ref&gt; هي [[ڀاڄيون خاندان|ڀاڄين جي خاندان]] ([[فيبيسيئي]]) جي هڪ وڏي سنف آهي، جيڪا دنيا جي گرم علائقن ۾ پکڙيل آهي. هن سنف جو نالو سوئس-فرانسيسي [[نباتيات|نباتيات دانن]] [[گاسپار باهين]] ۽ [[يوهان باهين]] جي نالي تي رکيو ويو آهي.

باهينيا جون ڪيترين ئي جنسون گرم علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون ۽ انهن کي عام طور '''آرڪڊ وڻ''' سڏيو وڃي ٿو، خاص طور [[ڀارت]]، [[سري لنڪا]]، [[ويٽنام]]، [[نيپال]] ۽ ڏکڻ اوڀر [[چين]] ۾. هن سنف جا ٻيا عام نالا '''جابلو اُبنوس''' (مائونٽين ايبوني) ۽ '''ڪچنار''' پڻ آهن. خاندان جي نئين درجيبندي کان اڳ&lt;ref name=&quot;6subfamilies&quot;/&gt; ڪيترين ئي ٻين سنفن، جهڙوڪ [[ليانا]] قسم جي ''[[فانيرا]]'' کي پڻ هن سنف ۾ شامل ڪيو ويندو هو (ڏسو [[#جدا ڪيل سنفون|لاڳاپيل سنفون]]).

[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ باهينيا جا وڻ [[هوائي]]، سامونڊي [[ڪيليفورنيا]]، [[ايريزونا]]، [[ٽيڪساس]]، [[لوزيانا]] ۽ [[فلوريڊا]] ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪجهه مقامي جنسون، جهڙوڪ ''[[باھينيا لونيري اوئيڊيز]]''، ڏکڻ اولهه آمريڪا ۾ آرائشي ٻوٽي طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://swbiodiversity.org/seinet/taxa/index.php?tid=17161&amp;taxauthid=1&amp;clid=0 |title=SEINet Portal Network - Bauhinia lunarioides |access-date=3 February 2022 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212100502/https://swbiodiversity.org/seinet/taxa/index.php?tid=17161&amp;taxauthid=1&amp;clid=0 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

باهينيا جي ڪجهه جنسن، جهڙوڪ ''بي. پرپيوريا'' ۽ ''بي. ملاباريڪا'' جا مختلف حصا [[فلپائني کاڌو|فلپائني کاڌن]] ۾ استعمال ٿيندا آهن، جتي انهن کي گڏيل طور ''ايلنبالبن'' يا ''ايلنبئنگبئنگ'' (تتر جهڙو گل) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Merrill |first1=Elmer Drew |title=A dictionary of the plant names of the Philippine Islands |date=1903 |publisher=Bureau of Public Printing, [[Department of the Interior and Local Government|Department of The Interior]] |page=128 |url=https://quod.lib.umich.edu/p/philamer/AGJ6434.0001.001/130 |via=University of Michigan Digital Collections |archive-date=2 August 2023 |access-date=2 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802155141/https://quod.lib.umich.edu/p/philamer/AGJ6434.0001.001/130 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Seidemann |first1=Johannes |title=World Spice Plants |date=2005 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |location=Berlin, Heidelberg |isbn=9783540279082 |page=64}}&lt;/ref&gt;

''باھينيا''  [[هانگ ڪانگ]] جو گلن وارو قومي نشان آهي، جنهن جو سادي نموني ٺهيل آرڪڊ وڻ جو گل [[هانگ ڪانگ جو جهنڊو|هانگ ڪانگ جي جهنڊي]] تي پڻ ڏيکاريل آهي. [[هانگ ڪانگ ايئرلائنز]] (اڳوڻو سي آر ايئرويز) هوائي رابطن ۾ پنهنجو ريڊيو سڏ (ريڊيو ڪال سائين) پڻ &quot;باھينيا&quot; استعمال ڪري ٿي، جيڪو ان جي علامت (لوگو) ۾ به شامل آهي.

'''ديو ڪنچن''' هڪڙو جابلو اُبنوس جي قسم جو وڻ آهي. هي وڏي قد جو مضبوط درخت ٿو ٿئي. نومبر جي مهيني ۾ گل ڪندو آهي، جي تمام وڏا ۽ ڳُوڙهي گلابي رنگ جا ٿيندا آهن. ڪچنال جنهن جو اشارو اسان مٿي ڪنهن باب ۾ ڏنو آهي، سو به باهينيا جي جماعت مان آهي. رڳو نالا ٻيا اٿن. باهينيا جا ٻيا به گهڻا قسم آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ ايڊيشن:1960ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

==وصف==
''باهينيا'' جا وڻ عام طور 6 کان 12 ميٽر اوچا ٿيندا آهن، جڏهن ته انهن جون ٽاريون 3 کان 6 ميٽرن تائين پکڙجي وينديون آهن. انهن جا پن عام طور ٻه-ڀاڱا (لوبيدار) هوندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 10 کان 15 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن.
هن سنف جا گل پنج پنکڙين وارا هوندا آهن، جن جو قطر 7.5 کان 12.5 سينٽي ميٽر تائين هوندو آهي. گل عام طور ڳاڙهي، گلابي، واڱڻائي، نارنگي يا پيلي رنگ جي مختلف ڇانورن ۾ ٿيندا آهن ۽ گهڻو ڪري خوشبودار هوندا آهن. هي وڻ سياري جي پڇاڙيءَ ۾ گل ڏيڻ شروع ڪندو آهي ۽ اڪثر اونهاري جي شروعات تائين گل ڏيندو رهندو آهي.

==پوک ۽ سنڀال==
{{Unreferenced section|date=December 2025}}

''باهينيا'' جي جنسن جي واڌ ويجه عام طور ٻجن يا قلم (ڪٽنگس) ذريعي ڪئي ويندي آهي. اهي ٻوٽا الڪلي خاصيت رکندڙ زمينن ۾ چڱيءَ طرح وڌندا ويجهندا آهن، پر لوڻياٺ واري مٽي يا حالتن کي برداشت نٿا ڪن. انهن جي واڌ لاءِ مڪمل سج جي روشني وڌيڪ موزون هوندي آهي، جيتوڻيڪ جزوي سج ۾ به پوکي سگهجن ٿا. اونهاري ۾ کين مناسب مقدار ۾ پاڻي ڏيڻ ضروري هوندو آهي، جڏهن ته سياري ۾ وچولي نمي برقرار رکڻ ڪافي هوندي آهي.

==نوعون==

[[File:Bauhinia acuminata 18072014 (3).jpg|thumb|right|''[[Bauhinia acuminata]]'']]
[[File:Bauhinia corifolia L. P. Queiroz sp. nov. ined. - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (8).jpg|thumb|right|''[[Bauhinia corifolia]]'' جو ڦر]]
[[File:Bauhinia monandra.jpg|thumb|right|''[[Bauhinia monandra]]'']]
[[File:Bauhinia natalensis 2c.JPG|thumb|right|''[[Bauhinia natalensis]]'']]
[[File:Bauhinia phoenicea - Scarlet Bauhinia flowers at Makutta.jpg|thumb|right|''Bauhinia phoenicea'']]
[[File:Bauhinia purpurea (2744986882).jpg|thumb|right|''[[Bauhinia purpurea]]'']]
[[File:Bauhinia racemosa (5447902634).jpg|thumb|right|''[[Bauhinia racemosa]]'']]
[[File:Bauhinia tomentosa (8606310758).jpg|thumb|right|''[[Bauhinia tomentosa]]'']]
[[File:Flor de Bauhinia x blakeana.jpg|thumb|''Bauhinia × blakeana'' جو گل]]
[[File:洋紫荊 Bauhinia variegata 20220313093543 04.jpg|thumb|''[[Bauhinia variegata]]'' گلن جي موسم دوران لڳ ڀڳ پنن کان خالي هوندي آهي، جڏهن ته ''[[Bauhinia purpurea]]'' ۽ ''[[Bauhinia × blakeana]]''، جيڪي اڪثر ''B. variegata'' سان گڏي سمجهيا ويندا آهن، گلجڻ دوران پنن سان ڍڪيل هوندا آهن.]]

{{جون 2025ع مطابق}}، [[پلانٽس آف دي ورلڊ آن لائن]] باهينيا جون 187 قبوليل نوعون تسليم ڪري ٿو.

===فوسل===
باهينيا جي قديم ترين معلوم نوع ''B. tibetensis'' آهي، جيڪا [[پوئين پيلوسين]] دور جي [[تبتي پليٽو]] مان هٿ آيل فوسل پنن جي بنياد تي سڃاتي وئي آهي. ان دور ۾ هي ٻوٽو [[ڪوهستان-لداخ آرڪ]] ۾ وڌندو هو، جيڪو ان وقت هن علائقي ۾ موجود هڪ ٻيٽ جهڙو آتش فشاني قوس (island arc) هو. تحقيق موجب، باهينيا جو ايشيائي شاخو شايد [[شروعاتي پيلوسين]] ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن هي سنف پنهنجي اصلي علائقي [[آفريڪا]] مان پکڙجي ايشيا تائين پهتي.

باهينيا جي ڪيترين ئي فوسل نوعن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جن ۾ هيٺيان شامل آهن:
* †''Bauhinia cheniae'' &lt;small&gt;Qi Wang, Z. Q. Song, Y. F. Chen, S. Shen &amp; Z. Y. Li&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Wang&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Wang Q, Song Z, Chen Y, Shen S, Li Z |year=2014 |title=ڏکڻ چين جي گوانگشي صوبي جي نِنگمِنگ بناوٽ مان ''Bauhinia'' (Leguminosae, Caesalpinioideae, Cercideae) جا پن ۽ ڦر، ۽ انهن جا حياتياتي جاگرافيائي اثر |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=14 |issue=1 |page=88 |doi=10.1186/1471-2148-14-88 |pmid=24758153 |pmc=4101841 |doi-access=free |bibcode=2014BMCEE..14...88W}}&lt;/ref&gt;

* †''Bauhinia cretacea'' &lt;small&gt;Newberry&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Bell W-A. |year=1963 |title=مغربي ڪينيڊا جي ڊنويگن، بيڊ هارٽ ۽ ملڪ ريور بناوٽن جي مٿئين ڪريٽيشيئس دور جون نباتاتي باقيات |edition=94th |location=Canada |publisher=Dept. of Mines and Technical Surveys}}&lt;/ref&gt;

* †''Bauhinia fotana'' &lt;small&gt;F.M.B. Jacques ''et al''.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Jacques FM, Shi GL, Su T, Zhou ZK |year=2015 |title=ڏکڻ اوڀر چين جي فوجيان واري وچ مائيوسين دور جي هڪ گرم علائقي واري ٻيلي مان چين–هند حياتياتي جاگرافيائي لاڳاپن جا ثبوت |journal=Rev Palaeobot Palynol |volume=216 |pages=76–91 |doi=10.1016/j.revpalbo.2015.02.001 |bibcode=2015RPaPa.216...76J}}&lt;/ref&gt;

* †''Bauhinia gigantea'' &lt;small&gt;Newberry&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Bell W-A. |year=1957 |title=وينڪوور ٻيٽ جي نانائيمو گروپ جي مٿئين ڪريٽيشيئس دور جي نباتات |location=British Columbia |publisher=E. Cloutier |pages=1–84 |url=http://open.canada.ca/data/en/dataset/11368bff-ed80-556e-929c-3b5d14d75bb2 |doi=10.4095/101457 |access-date=6 March 2017 |archive-date=7 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170307050452/http://open.canada.ca/data/en/dataset/11368bff-ed80-556e-929c-3b5d14d75bb2 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

* †''Bauhinia gracilis'' &lt;small&gt;J.R. Tao&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors=Tao JR, Zhou ZK, Liu YS |year=2000 |title=چين ۾ پوئين ڪريٽيشيئس کان سينوزوئڪ دور تائين نباتات جي ارتقا |publisher=Science Press |location=Beijing |url=https://www.chinascientificbooks.com/the-evolution-of-the-late-cretaceouscenozoic-floras-in-china-p-656/ |archive-date=12 December 2023 |access-date=6 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212093526/https://www.chinascientificbooks.com/the-evolution-of-the-late-cretaceouscenozoic-floras-in-china-p-656/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* †''Bauhinia larsenii'' &lt;small&gt;D.X. Zhang &amp; Y. F. Chen&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Chen YF, Zhang DX |year=2005 |title=''Bauhinia larsenii''، چين جي گوانگشي مان مليل ڦليدار ٻوٽن جو هڪ فوسل |journal=Bot J Linn Soc |volume=147 |issue=4 |pages=437–440 |doi=10.1111/j.1095-8339.2005.00373.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

* †''Bauhinia ningmingensis'' &lt;small&gt;Qi Wang, Z. Q. Song, Y. F. Chen, S. Shen &amp; Z. Y. Li&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Wang&quot;/&gt;

* †''Bauhinia potosiana'' &lt;small&gt;Berry&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Berry E-W. |year=1917 |title=بوليويا مان مليل فوسل ٻوٽا ۽ اوڀر اينڊيز جي اُڀار جي عمر بابت انهن جي اهميت |journal=Proc US Natl Mus |volume=54 |issue=2229 |pages=103–164 |doi=10.5479/si.00963801.54-2229.103 |hdl=10088/15029 |url=http://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/14674/1/USNMP-54_2229_1917.pdf |archive-date=24 May 2022 |access-date=5 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524103002/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/14674/1/USNMP-54_2229_1917.pdf |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524103002/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/14674/1/USNMP-54_2229_1917.pdf |date=24 May 2022 }}&lt;/ref&gt;

* †''Bauhinia tibetensis'' 

* †''Bauhinia thonningii'' &lt;small&gt;Schum.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Eisenmann V. |year=1994 |title=يوگانڊا جي البرٽائن رفٽ وادي جا ايڪوئيڊي |journal=Geol Paleobiol Albertine Rift Valley, Uganda-Zaire |volume=2 |pages=289–307}}&lt;/ref&gt;

* †''Bauhinia ungulatoides'' &lt;small&gt;Y.X.Lin, W.O.Wong, G.L.Shi, S.Shen &amp; Z.Y.Li&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Lin YX, Wong WO, Shi GL, Shen S, Li ZY |year=2015 |title=ڏکڻ اوڀر چين جي فوجيان صوبي جي وچ مائيوسين دور مان ''Bauhinia'' جا ٻه-لوبي پن ۽ انهن جا حياتياتي جاگرافيائي اثر |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=15 |issue=1 |article-number=252 |doi=10.1186/s12862-015-0540-9 |pmid=26572133 |pmc=4647482 |doi-access=free |bibcode=2015BMCEE..15..252L}}&lt;/ref&gt;

* †''Bauhinia wenshanensis'' &lt;small&gt;H.H. Meng &amp; Z.K. Zhou&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Meng HH, Jacques FM, Su T, Huang YJ, Zhang ST, Ma HJ, Zhou ZK |year=2014 |title=''Bauhinia s.l.'' بابت حياتياتي جاگرافيائي نئين ڄاڻ: فوسل رڪارڊ ۽ ماليڪيولي تجزين جو گڏيل جائزو |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=14 |issue=1 |article-number=181 |doi=10.1186/s12862-014-0181-4 |pmid=25288346 |pmc=4360257 |doi-access=free |bibcode=2014BMCEE..14..181M}}&lt;/ref&gt;

* †''Bauhinia wyomingiana'' &lt;small&gt;Brown&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Knowlton F-H. |year=1899 |title=يلو اسٽون قومي پارڪ جي فوسل نباتات |journal=US Geol Surv Mon |volume=32 |pages=651–791}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Wilf P. |year=2000 |title=ڏکڻ اولهه وائيومنگ ۾ پوئين پيلوسين–شروعاتي ايوسين دور جون آبهوايي تبديليون: نباتاتي فوسلن تي ٻڌل تجزيو |journal=Geol Soc Am Bull |volume=112 |issue=2 |pages=292–307 |doi=10.1130/0016-7606(2000)112&lt;292:LPECCI&gt;2.0.CO;2 |bibcode=2000GSAB..112..292W}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>c296wes3yx9m1d052llbb3vt3ghdayg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪتيرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39859</id>
    <revision>
      <id>395640</id>
      <parentid>252653</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8479" sha1="iehps01m646y6p4079elf53j1m5c5zn" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|قدرتي کنئور، جيڪو ''Astragalus'' جي مختلف قسمن جي سڪل رس مان حاصل ڪيو ويندو آهي}}
[[File:Adragante texte epicier.jpg#file|thumb|right|250px|''Astragalus gummifer'']]
[[File:Deutsches Apothekenmuseum - Traganth.jpg|thumb|ڪتيري جي کنئور جو هڪ ٿانو]]

'''ڪتيرو''' (''Tragacanth'') عربي ۾ ڪري، ھندي ۾ ڪتيا، سمغ، جلوسير ۽ طرفويا ھڪ کؤنر آهي هيڊي مائل اڇي رنگ تي، ذائقي ۾ ڦڪو آهي.


 هڪ [[قدرتي کنئور]] آهي، جيڪو [[وچ اوڀر]] سان واسطو رکندڙ [[فيبيسي]] جي جنس ''[[اسٽريگلس (ٻوٽو)|اسٽريگلس]] '' جي ڪيترين ئي قسمن جي سڪل رس مان حاصل ڪيو ويندو آهي، جن ۾ ''[[اسٽريگلس ايڊسينڊينس|اي. ايڊسينڊينس]]''، ''[[اسٽريگلس گميفائر|اي. گميفائر]]''،&lt;ref&gt;{{cite book |title=Japanese Pharmacopoeia |edition=15th |url=http://jpdb.nihs.go.jp/jp15e/JP15.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722105441/http://jpdb.nihs.go.jp/jp15e/JP15.pdf |archive-date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt; ''[[اسٽريگلس بريڪيڪيلڪس|اي. بريڪيڪيلڪس]]'' &lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{GRIN|id=433295|name=''Astragalus brachycalyx'' Fisch.|accessdate=24 December 2010}}&lt;/ref&gt; ۽ ''[[Astragalus tragacantha|A. tragacantha]]'' شامل آهن. انهن مان ڪجهه قسمن کي گڏيل طور &quot;ٻڪريءَ جو ڪنڊو&quot; (Goat's thorn) ۽ &quot;لوڪوويڊ&quot; (Locoweed) به چيو ويندو آهي. هن کنئور کي ڪڏهن ڪڏهن [[شيراز]] کنئور، شيراز، گم اليڪٽ يا گم ڊريگن پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Wedgwood|first=Hensleigh|author-link=Hensleigh Wedgwood|title=On False Etymologies|journal=Transactions of the Philological Society|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.b3924121;view=1up;seq=77|year=1855|issue=6|pages=67}}&lt;/ref&gt; هن نالي جي اصل [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظن ''ٽراگوس'' (معنيٰ: &quot;ٻڪري&quot;) ۽ ''اڪانٿا'' (معنيٰ: &quot;ڪنڊو&quot;) مان نڪتل آهي. [[ايران]] هن کنئور جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.

'''ڪتيري جي کنئور''' هڪ ڳاڙهي، بي بوءِ، بي ذائقي ۽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ [[پولي سيڪيرائيڊ]]ن جو مرڪب آهي، جيڪو ٻوٽي جي پاڙ مان نڪرندڙ رس کي گڏ ڪري سڪائڻ سان حاصل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Taghavizadeh Yazdi |first1=Mohammad |last2=Nazarnezhad |first2=Simin |last3=Mousavi |first3=Seyed |last4=Sadegh Amiri |first4=Mohammad |last5=Darroudi |first5=Majid |last6=Baino |first6=Francesco |last7=Kargozar |first7=Saeid |date=2021-03-10 |title=Gum Tragacanth (GT): A Versatile Biocompatible Material beyond Borders |journal=Molecules |language=en |volume=26 |issue=6 |pages=1510 |doi=10.3390/molecules26061510 |doi-access=free |issn=1420-3049 |pmc=8000171 |pmid=33802011}}&lt;/ref&gt; هي کنئور ٻوٽي مان وڪريل پٽن يا فليڪن جي صورت ۾ نڪري ٿي، جن کي پيهي سفوف بڻائي سگهجي ٿو. اها پاڻي جذب ڪري [[جيل]] بڻجي ويندي آهي، جنهن کي ڳوهي پيسٽ تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جا اهم جزا [[ٽرئگيڪينٿن]] آهن، جيڪو ميوسيليج جهڙو پاڻيءَ ۾ تمام گهڻو حل ٿيندڙ [[ڪولائيڊ]] آهي، ۽ ان سان ڪيميائي طور لاڳاپيل ''باسورن''، جيڪو پاڻيءَ ۾ گهٽ حل ٿيندو آهي، پر پاڻي جذب ڪري جيل ٺاهي ٿو.

هي کنئور سبزيءَ سان دباغت ڪيل چمڙي جي صنعت ۾ ڪنارن کي هموار ۽ چمڪدار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪپڙي کي سختي ڏيڻ لاءِ پڻ ڪم ايندي آهي. تاريخي طور تي هن کي جڙي ٻوٽين واري دوا طور کنگهه ۽ دست جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. ڪتيري کي بنياد بڻائي تيار ڪيل سفوفن کي ڪڏهن ڪڏهن [[diatragacanth]] چيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite Cyclopaedia 1728|title=Diatragacanth|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=turn&amp;id=HistSciTech.Cyclopaedia01&amp;entity=HistSciTech.Cyclopaedia01.p0575&amp;q1=Diatragacanth|volume=1|page=209}}&lt;/ref&gt; [[ميوسيليج]] يا پيسٽ جي صورت ۾ هن کي ساڙن جي ظاهري علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. دواسازي ۽ خوراڪ ۾ هن کي [[ايمولسيفائر]]، [[گاڙهو ڪندڙ مادو|گاڙهو ڪندڙ]]، اسٽيبلائزر ۽ بناوت بهتر ڪندڙ اضافي ([[E نمبر]] E413) طور استعمال ڪيو ويندو آهي. هي مصورن جي [[بائينڊر (مواد)|بائنڊر]] طور [[پيسٽل]] ٺاهڻ ۾ روايتي طور استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڪي وڃڻ کان پوءِ اها ٻين کنئورن (جهڙوڪ [[عربي کنئور]]) وانگر پاڻ سان نه چنبڙندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mayer |first1=Ralph |title=[[The Artist's Handbook of Materials and Techniques]] |edition=5th |year=1991 |orig-year=1940 |publisher=Viking |isbn=0-670-83701-6 |page=[https://archive.org/details/artistshandbooko00maye_0/page/427 427] |quote=chief use among artists' materials is as a binder for pastel and chalk crayons }}&lt;/ref&gt;

ڪتيري جي کنئور گلن جي [[شگر ڪرافٽ]] ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي، جتي ان مان اهڙو پيسٽ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن سان تارن تي لڳائڻ لاءِ حقيقت جهڙا گل ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي ڪيڪن جي سينگار لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهو هوا ۾ سڪي سخت ٿي ويندو آهي ۽ ان ۾ رنگ پڻ ملائي سگهجن ٿا، جنهن سان انتهائي نفيس شڪل سازي ممڪن ٿيندي آهي. روايتي طور هن کي [[سگار سازي]] دوران چپڪندڙ مادو طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن مٿئين &quot;ڪيپ&quot; يا &quot;فليگ&quot; واري پن کي سگار جي جسم سان مضبوطيءَ سان ڳنڍي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gage |first1=Tad |title=The Complete Idiot's Guide to Cigars |edition=2nd |year=2007 |publisher=Alpha |isbn=978-1-59257-591-6 |page=133}}&lt;/ref&gt;

وچ اوڀر، خاص طور تي [[ترڪي]] ۾، ڪتيري جي کنئور [[ڪاغذي مرمر سازي]] ۾ [[سائزنگ|سائز]] تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جنهن جي مٿاڇري تي رنگ ترائي مختلف نمونا ٺاهيا ويندا آهن، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن اولهه ۾ [[ڪيريجينن]] استعمال ڪيو ويندو آهي.

ڪتيري جي کنئور [[لوبان سازي]] ۾ پڻ بائنڊر طور استعمال ٿيندي آهي ته جيئن سفوف ٿيل جڙي ٻوٽين کي گڏ رکيو وڃي. پاڻيءَ ۾ ان جي حل پذيري سبب ان سان ڪم ڪرڻ آسان هوندو آهي ۽ اهو ذرن کي معلق رکڻ لاءِ سڀ کان وڌيڪ مضبوط کنئورن مان هڪ آهي. عربي کنئور يا اهڙي قسم جي ٻين کنئورن جي ڀيٽ ۾ تقريباً اڌ مقدار ئي ڪافي هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Cunningham |first1=Scott |title=The Complete Book of Incense, Oils, and Brews |year=1989 |publisher=Llewellyn Publications |isbn=978-0-87542-128-5 |pages=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cunningham|first=Scott|title=The Complete Book of Incense, Oils, and Brews|year=1989|publisher=Llewellyn Publications|location=Woodbury, MN|isbn=978-0-87542-128-5|pages=49}}&lt;/ref&gt;

==طب==
کير ٻاڪري سان گڏي کارائڻ سان جگر ۽ ڦڦڙن جي رت، کنگھ، آنڊن جي ڦٽ، سوري، پيچش، بواسير جي رت ۽ معدي جي سوزش لاءِ فائديمند آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ايڊيشن: 2007؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پسارڪا وکر]]</text>
      <sha1>iehps01m646y6p4079elf53j1m5c5zn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395641</id>
      <parentid>395640</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8481" sha1="3hcrr925ytq34ws5e55ozbqwqwff3jk" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|قدرتي کنئور، جيڪو ''Astragalus'' جي مختلف قسمن جي سڪل رس مان حاصل ڪيو ويندو آهي}}
[[File:Adragante texte epicier.jpg#file|thumb|right|250px|''Astragalus gummifer'']]
[[File:Deutsches Apothekenmuseum - Traganth.jpg|thumb|ڪتيري جي کنئور جو هڪ ٿانو]]

'''ڪتيرو''' (''Tragacanth'') عربي ۾ ڪري، ھندي ۾ ڪتيا، سمغ، جلوسير ۽ طرفويا ھڪ کؤنر آهي هيڊي مائل اڇي رنگ تي، ذائقي ۾ ڦڪو آهي.


 هڪ [[قدرتي کنئور]] آهي، جيڪو [[وچ اوڀر]] سان واسطو رکندڙ [[فيبيسي]] جي جنس ''[[اسٽريگلس (ٻوٽو)|اسٽريگلس]] '' جي ڪيترين ئي قسمن جي سڪل رس مان حاصل ڪيو ويندو آهي، جن ۾ ''[[اسٽريگلس ايڊسينڊينس|اي. ايڊسينڊينس]]''، ''[[اسٽريگلس گميفائر|اي. گميفائر]]''،&lt;ref&gt;{{cite book |title=Japanese Pharmacopoeia |edition=15th |url=http://jpdb.nihs.go.jp/jp15e/JP15.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722105441/http://jpdb.nihs.go.jp/jp15e/JP15.pdf |archive-date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt; ''[[اسٽريگلس بريڪيڪيلڪس|اي. بريڪيڪيلڪس]]'' &lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{GRIN|id=433295|name=''Astragalus brachycalyx'' Fisch.|accessdate=24 December 2010}}&lt;/ref&gt; ۽ ''[[Astragalus tragacantha|A. tragacantha]]'' شامل آهن. انهن مان ڪجهه قسمن کي گڏيل طور &quot;ٻڪريءَ جو ڪنڊو&quot; (Goat's thorn) ۽ &quot;لوڪوويڊ&quot; (Locoweed) به چيو ويندو آهي. هن کنئور کي ڪڏهن ڪڏهن [[شيراز]] کنئور، شيراز، گم اليڪٽ يا گم ڊريگن پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Wedgwood|first=Hensleigh|author-link=Hensleigh Wedgwood|title=On False Etymologies|journal=Transactions of the Philological Society|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.b3924121;view=1up;seq=77|year=1855|issue=6|pages=67}}&lt;/ref&gt; هن نالي جي اصل [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظن ''ٽراگوس'' (معنيٰ: &quot;ٻڪري&quot;) ۽ ''اڪانٿا'' (معنيٰ: &quot;ڪنڊو&quot;) مان نڪتل آهي. [[ايران]] هن کنئور جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.

'''ڪتيري جي کنئور''' هڪ ڳاڙهي، بي بوءِ، بي ذائقي ۽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ [[پولي سيڪيرائيڊ]]ن جو مرڪب آهي، جيڪو ٻوٽي جي پاڙ مان نڪرندڙ رس کي گڏ ڪري سڪائڻ سان حاصل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Taghavizadeh Yazdi |first1=Mohammad |last2=Nazarnezhad |first2=Simin |last3=Mousavi |first3=Seyed |last4=Sadegh Amiri |first4=Mohammad |last5=Darroudi |first5=Majid |last6=Baino |first6=Francesco |last7=Kargozar |first7=Saeid |date=2021-03-10 |title=Gum Tragacanth (GT): A Versatile Biocompatible Material beyond Borders |journal=Molecules |language=en |volume=26 |issue=6 |pages=1510 |doi=10.3390/molecules26061510 |doi-access=free |issn=1420-3049 |pmc=8000171 |pmid=33802011}}&lt;/ref&gt; هي کنئور ٻوٽي مان وڪريل پٽن يا فليڪن جي صورت ۾ نڪري ٿي، جن کي پيهي سفوف بڻائي سگهجي ٿو. اها پاڻي جذب ڪري [[جيل]] بڻجي ويندي آهي، جنهن کي ڳوهي پيسٽ تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جا اهم جزا [[ٽرئگيڪينٿن]] آهن، جيڪو ميوسيليج جهڙو پاڻيءَ ۾ تمام گهڻو حل ٿيندڙ [[ڪولائيڊ]] آهي، ۽ ان سان ڪيميائي طور لاڳاپيل ''باسورن''، جيڪو پاڻيءَ ۾ گهٽ حل ٿيندو آهي، پر پاڻي جذب ڪري جيل ٺاهي ٿو.

هي کنئور سبزيءَ سان دباغت ڪيل چمڙي جي صنعت ۾ ڪنارن کي هموار ۽ چمڪدار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪپڙي کي سختي ڏيڻ لاءِ پڻ ڪم ايندي آهي. تاريخي طور تي هن کي جڙي ٻوٽين واري دوا طور کنگهه ۽ دست جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. ڪتيري کي بنياد بڻائي تيار ڪيل سفوفن کي ڪڏهن ڪڏهن [[diatragacanth]] چيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite Cyclopaedia 1728|title=Diatragacanth|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=turn&amp;id=HistSciTech.Cyclopaedia01&amp;entity=HistSciTech.Cyclopaedia01.p0575&amp;q1=Diatragacanth|volume=1|page=209}}&lt;/ref&gt; [[ميوسيليج]] يا پيسٽ جي صورت ۾ هن کي ساڙن جي ظاهري علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. دواسازي ۽ خوراڪ ۾ هن کي [[ايمولسيفائر]]، [[گاڙهو ڪندڙ مادو|گاڙهو ڪندڙ]]، اسٽيبلائزر ۽ بناوت بهتر ڪندڙ اضافي ([[E نمبر]] E413) طور استعمال ڪيو ويندو آهي. هي مصورن جي [[بائينڊر (مواد)|بائنڊر]] طور [[پيسٽل]] ٺاهڻ ۾ روايتي طور استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڪي وڃڻ کان پوءِ اها ٻين کنئورن (جهڙوڪ [[عربي کنئور]]) وانگر پاڻ سان نه چنبڙندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mayer |first1=Ralph |title=[[The Artist's Handbook of Materials and Techniques]] |edition=5th |year=1991 |orig-year=1940 |publisher=Viking |isbn=0-670-83701-6 |page=[https://archive.org/details/artistshandbooko00maye_0/page/427 427] |quote=chief use among artists' materials is as a binder for pastel and chalk crayons }}&lt;/ref&gt;

ڪتيري جي کنئور گلن جي [[شگر ڪرافٽ]] ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي، جتي ان مان اهڙو پيسٽ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن سان تارن تي لڳائڻ لاءِ حقيقت جهڙا گل ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي ڪيڪن جي سينگار لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهو هوا ۾ سڪي سخت ٿي ويندو آهي ۽ ان ۾ رنگ پڻ ملائي سگهجن ٿا، جنهن سان انتهائي نفيس شڪل سازي ممڪن ٿيندي آهي. روايتي طور هن کي [[سگار سازي]] دوران چپڪندڙ مادو طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن مٿئين &quot;ڪيپ&quot; يا &quot;فليگ&quot; واري پن کي سگار جي جسم سان مضبوطيءَ سان ڳنڍي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gage |first1=Tad |title=The Complete Idiot's Guide to Cigars |edition=2nd |year=2007 |publisher=Alpha |isbn=978-1-59257-591-6 |page=133}}&lt;/ref&gt;

وچ اوڀر، خاص طور تي [[ترڪي]] ۾، ڪتيري جي کنئور [[ڪاغذي مرمر سازي]] ۾ [[سائزنگ|سائز]] تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جنهن جي مٿاڇري تي رنگ ترائي مختلف نمونا ٺاهيا ويندا آهن، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن اولهه ۾ [[ڪيريجينن]] استعمال ڪيو ويندو آهي.

ڪتيري جي کنئور [[لوبان سازي]] ۾ پڻ بائنڊر طور استعمال ٿيندي آهي ته جيئن سفوف ٿيل جڙي ٻوٽين کي گڏ رکيو وڃي. پاڻيءَ ۾ ان جي حل پذيري سبب ان سان ڪم ڪرڻ آسان هوندو آهي ۽ اهو ذرن کي معلق رکڻ لاءِ سڀ کان وڌيڪ مضبوط کنئورن مان هڪ آهي. عربي کنئور يا اهڙي قسم جي ٻين کنئورن جي ڀيٽ ۾ تقريباً اڌ مقدار ئي ڪافي هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Cunningham |first1=Scott |title=The Complete Book of Incense, Oils, and Brews |year=1989 |publisher=Llewellyn Publications |isbn=978-0-87542-128-5 |pages=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cunningham|first=Scott|title=The Complete Book of Incense, Oils, and Brews|year=1989|publisher=Llewellyn Publications|location=Woodbury, MN|isbn=978-0-87542-128-5|pages=49}}&lt;/ref&gt;

==طب==
کير ٻاڪري سان گڏي کارائڻ سان جگر ۽ ڦڦڙن جي رت، کنگھ، آنڊن جي ڦٽ، سوري، پيچش، بواسير جي رت ۽ معدي جي سوزش لاءِ فائديمند آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ايڊيشن: 2007؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.۱&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پسارڪا وکر]]</text>
      <sha1>3hcrr925ytq34ws5e55ozbqwqwff3jk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395642</id>
      <parentid>395641</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8631" sha1="cdp0hk9dl4vzfvpo7qeawrggy9vqw4z" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|قدرتي کنئور، جيڪو ''Astragalus'' جي مختلف قسمن جي سڪل رس مان حاصل ڪيو ويندو آهي}}
[[File:Adragante texte epicier.jpg#file|thumb|right|250px|''Astragalus gummifer'']]
[[File:Deutsches Apothekenmuseum - Traganth.jpg|thumb|ڪتيري جي کنئور جو هڪ ٿانو]]

'''ڪتيرو''' (''Tragacanth'') عربي ۾ ڪري، ھندي ۾ ڪتيا، سمغ، جلوسير ۽ طرفويا ھڪ کؤنر آهي هيڊي مائل اڇي رنگ تي، ذائقي ۾ ڦڪو آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ايڊيشن: 2007؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt; هڪ [[قدرتي کنئور]] آهي، جيڪو [[وچ اوڀر]] سان واسطو رکندڙ [[فيبيسي]] جي جنس ''[[اسٽريگلس (ٻوٽو)|اسٽريگلس]] '' جي ڪيترين ئي قسمن جي سڪل رس مان حاصل ڪيو ويندو آهي، جن ۾ ''[[اسٽريگلس ايڊسينڊينس|اي. ايڊسينڊينس]]''، ''[[اسٽريگلس گميفائر|اي. گميفائر]]''،&lt;ref&gt;{{cite book |title=Japanese Pharmacopoeia |edition=15th |url=http://jpdb.nihs.go.jp/jp15e/JP15.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722105441/http://jpdb.nihs.go.jp/jp15e/JP15.pdf |archive-date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt; ''[[اسٽريگلس بريڪيڪيلڪس|اي. بريڪيڪيلڪس]]'' &lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{GRIN|id=433295|name=''Astragalus brachycalyx'' Fisch.|accessdate=24 December 2010}}&lt;/ref&gt; ۽ ''[[Astragalus tragacantha|A. tragacantha]]'' شامل آهن. انهن مان ڪجهه قسمن کي گڏيل طور &quot;ٻڪريءَ جو ڪنڊو&quot;  ۽ &quot;لوڪوويڊ&quot; (Locoweed) به چيو ويندو آهي. هن کنئور کي ڪڏهن ڪڏهن [[شيراز]] کنئور، شيراز، گم اليڪٽ يا گم ڊريگن پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Wedgwood|first=Hensleigh|author-link=Hensleigh Wedgwood|title=On False Etymologies|journal=Transactions of the Philological Society|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.b3924121;view=1up;seq=77|year=1855|issue=6|pages=67}}&lt;/ref&gt; هن نالي جي اصل [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظن ''ٽراگوس'' (معنيٰ: &quot;ٻڪري&quot;) ۽ ''اڪانٿا'' (معنيٰ: &quot;ڪنڊو&quot;) مان نڪتل آهي. [[ايران]] هن کنئور جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.

'''ڪتيري جي کنئور''' هڪ ڳاڙهي، بي بوءِ، بي ذائقي ۽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ [[پولي سيڪيرائيڊ]]ن جو مرڪب آهي، جيڪو ٻوٽي جي پاڙ مان نڪرندڙ رس کي گڏ ڪري سڪائڻ سان حاصل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Taghavizadeh Yazdi |first1=Mohammad |last2=Nazarnezhad |first2=Simin |last3=Mousavi |first3=Seyed |last4=Sadegh Amiri |first4=Mohammad |last5=Darroudi |first5=Majid |last6=Baino |first6=Francesco |last7=Kargozar |first7=Saeid |date=2021-03-10 |title=Gum Tragacanth (GT): A Versatile Biocompatible Material beyond Borders |journal=Molecules |language=en |volume=26 |issue=6 |pages=1510 |doi=10.3390/molecules26061510 |doi-access=free |issn=1420-3049 |pmc=8000171 |pmid=33802011}}&lt;/ref&gt; هي کنئور ٻوٽي مان وڪريل پٽن يا فليڪن جي صورت ۾ نڪري ٿي، جن کي پيهي سفوف بڻائي سگهجي ٿو. اها پاڻي جذب ڪري [[جيل]] بڻجي ويندي آهي، جنهن کي ڳوهي پيسٽ تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جا اهم جزا [[ٽرئگيڪينٿن]] آهن، جيڪو ميوسيليج جهڙو پاڻيءَ ۾ تمام گهڻو حل ٿيندڙ [[ڪولائيڊ]] آهي، ۽ ان سان ڪيميائي طور لاڳاپيل ''باسورن''، جيڪو پاڻيءَ ۾ گهٽ حل ٿيندو آهي، پر پاڻي جذب ڪري جيل ٺاهي ٿو.

هي کنئور سبزيءَ سان دباغت ڪيل چمڙي جي صنعت ۾ ڪنارن کي هموار ۽ چمڪدار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪپڙي کي سختي ڏيڻ لاءِ پڻ ڪم ايندي آهي. تاريخي طور تي هن کي جڙي ٻوٽين واري دوا طور کنگهه ۽ دست جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. ڪتيري کي بنياد بڻائي تيار ڪيل سفوفن کي ڪڏهن ڪڏهن [[diatragacanth]] چيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite Cyclopaedia 1728|title=Diatragacanth|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=turn&amp;id=HistSciTech.Cyclopaedia01&amp;entity=HistSciTech.Cyclopaedia01.p0575&amp;q1=Diatragacanth|volume=1|page=209}}&lt;/ref&gt; [[ميوسيليج]] يا پيسٽ جي صورت ۾ هن کي ساڙن جي ظاهري علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. دواسازي ۽ خوراڪ ۾ هن کي [[ايمولسيفائر]]، [[گاڙهو ڪندڙ مادو|گاڙهو ڪندڙ]]، اسٽيبلائزر ۽ بناوت بهتر ڪندڙ اضافي ([[E نمبر]] E413) طور استعمال ڪيو ويندو آهي. هي مصورن جي [[بائينڊر (مواد)|بائنڊر]] طور [[پيسٽل]] ٺاهڻ ۾ روايتي طور استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڪي وڃڻ کان پوءِ اها ٻين کنئورن (جهڙوڪ [[عربي کنئور]]) وانگر پاڻ سان نه چنبڙندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mayer |first1=Ralph |title=[[The Artist's Handbook of Materials and Techniques]] |edition=5th |year=1991 |orig-year=1940 |publisher=Viking |isbn=0-670-83701-6 |page=[https://archive.org/details/artistshandbooko00maye_0/page/427 427] |quote=chief use among artists' materials is as a binder for pastel and chalk crayons }}&lt;/ref&gt;

ڪتيري جي کنئور گلن جي [[شگر ڪرافٽ]] ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي، جتي ان مان اهڙو پيسٽ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن سان تارن تي لڳائڻ لاءِ حقيقت جهڙا گل ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي ڪيڪن جي سينگار لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهو هوا ۾ سڪي سخت ٿي ويندو آهي ۽ ان ۾ رنگ پڻ ملائي سگهجن ٿا، جنهن سان انتهائي نفيس شڪل سازي ممڪن ٿيندي آهي. روايتي طور هن کي [[سگار سازي]] دوران چپڪندڙ مادو طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن مٿئين &quot;ڪيپ&quot; يا &quot;فليگ&quot; واري پن کي سگار جي جسم سان مضبوطيءَ سان ڳنڍي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gage |first1=Tad |title=The Complete Idiot's Guide to Cigars |edition=2nd |year=2007 |publisher=Alpha |isbn=978-1-59257-591-6 |page=133}}&lt;/ref&gt;

وچ اوڀر، خاص طور تي [[ترڪي]] ۾، ڪتيري جي کنئور [[ڪاغذي مرمر سازي]] ۾ [[سائزنگ|سائز]] تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جنهن جي مٿاڇري تي رنگ ترائي مختلف نمونا ٺاهيا ويندا آهن، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن اولهه ۾ [[ڪيريجينن]] استعمال ڪيو ويندو آهي.

ڪتيري جي کنئور [[لوبان سازي]] ۾ پڻ بائنڊر طور استعمال ٿيندي آهي ته جيئن سفوف ٿيل جڙي ٻوٽين کي گڏ رکيو وڃي. پاڻيءَ ۾ ان جي حل پذيري سبب ان سان ڪم ڪرڻ آسان هوندو آهي ۽ اهو ذرن کي معلق رکڻ لاءِ سڀ کان وڌيڪ مضبوط کنئورن مان هڪ آهي. عربي کنئور يا اهڙي قسم جي ٻين کنئورن جي ڀيٽ ۾ تقريباً اڌ مقدار ئي ڪافي هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Cunningham |first1=Scott |title=The Complete Book of Incense, Oils, and Brews |year=1989 |publisher=Llewellyn Publications |isbn=978-0-87542-128-5 |pages=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cunningham|first=Scott|title=The Complete Book of Incense, Oils, and Brews|year=1989|publisher=Llewellyn Publications|location=Woodbury, MN|isbn=978-0-87542-128-5|pages=49}}&lt;/ref&gt;

==طب==
کير ٻاڪري سان گڏي کارائڻ سان جگر ۽ ڦڦڙن جي رت، کنگھ، آنڊن جي ڦٽ، سوري، پيچش، بواسير جي رت ۽ معدي جي سوزش لاءِ فائديمند آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ايڊيشن: 2007؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.۱&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پسارڪا وکر]]</text>
      <sha1>cdp0hk9dl4vzfvpo7qeawrggy9vqw4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395643</id>
      <parentid>395642</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8706" sha1="8ucd7cwd65q7s2i07zes6ni9zb3c0j5" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|قدرتي کنئور، جيڪو ''Astragalus'' جي مختلف قسمن جي سڪل رس مان حاصل ڪيو ويندو آهي}}
[[File:Adragante texte epicier.jpg#file|thumb|right|250px|''Astragalus gummifer'']]
[[File:Deutsches Apothekenmuseum - Traganth.jpg|thumb|ڪتيري جي کنئور جو هڪ ٿانو]]

'''ڪتيرو''' (انگريزي ۾ ''Tragacanth''؛ ٽريگاڪانٿ) عربي ۾ ڪري، ھندي ۾ ڪتيا، سمغ، جلوسير ۽ طرفويا ھڪ کؤنر آهي هيڊي مائل اڇي رنگ تي، ذائقي ۾ ڦڪو آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ايڊيشن: 2007؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt; هڪ [[قدرتي کنئور]] آهي، جيڪو [[وچ اوڀر]] سان واسطو رکندڙ [[فيبيسي]] جي جنس ''[[اسٽريگلس (ٻوٽو)|اسٽريگلس]] '' جي ڪيترين ئي قسمن جي سڪل رس مان حاصل ڪيو ويندو آهي، جن ۾ ''[[اسٽريگلس ايڊسينڊينس|اي. ايڊسينڊينس]]''، ''[[اسٽريگلس گميفائر|اي. گميفائر]]''،&lt;ref&gt;{{cite book |title=Japanese Pharmacopoeia |edition=15th |url=http://jpdb.nihs.go.jp/jp15e/JP15.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722105441/http://jpdb.nihs.go.jp/jp15e/JP15.pdf |archive-date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt; ''[[اسٽريگلس بريڪيڪيلڪس|اي. بريڪيڪيلڪس]]'' &lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{GRIN|id=433295|name=''Astragalus brachycalyx'' Fisch.|accessdate=24 December 2010}}&lt;/ref&gt; ۽ ''[[اسٽريگلس ٽريگاڪانٿا|اي. ٽريگاڪانٿا]]'' شامل آهن. انهن مان ڪجهه قسمن کي گڏيل طور &quot;ٻڪريءَ جو ڪنڊو&quot;  ۽ &quot;لوڪوويڊ&quot; (Locoweed) به چيو ويندو آهي. هن کنئور کي ڪڏهن ڪڏهن [[شيراز]] کنئور، شيراز، گم اليڪٽ يا گم ڊريگن پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Wedgwood|first=Hensleigh|author-link=Hensleigh Wedgwood|title=On False Etymologies|journal=Transactions of the Philological Society|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.b3924121;view=1up;seq=77|year=1855|issue=6|pages=67}}&lt;/ref&gt; هن نالي جي اصل [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظن ''ٽراگوس'' (معنيٰ: &quot;ٻڪري&quot;) ۽ ''اڪانٿا'' (معنيٰ: &quot;ڪنڊو&quot;) مان نڪتل آهي. [[ايران]] هن کنئور جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.

'''ڪتيري جي کنئور''' هڪ ڳاڙهي، بي بوءِ، بي ذائقي ۽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ [[پولي سيڪيرائيڊ]]ن جو مرڪب آهي، جيڪو ٻوٽي جي پاڙ مان نڪرندڙ رس کي گڏ ڪري سڪائڻ سان حاصل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Taghavizadeh Yazdi |first1=Mohammad |last2=Nazarnezhad |first2=Simin |last3=Mousavi |first3=Seyed |last4=Sadegh Amiri |first4=Mohammad |last5=Darroudi |first5=Majid |last6=Baino |first6=Francesco |last7=Kargozar |first7=Saeid |date=2021-03-10 |title=Gum Tragacanth (GT): A Versatile Biocompatible Material beyond Borders |journal=Molecules |language=en |volume=26 |issue=6 |pages=1510 |doi=10.3390/molecules26061510 |doi-access=free |issn=1420-3049 |pmc=8000171 |pmid=33802011}}&lt;/ref&gt; هي کنئور ٻوٽي مان وڪريل پٽن يا فليڪن جي صورت ۾ نڪري ٿي، جن کي پيهي سفوف بڻائي سگهجي ٿو. اها پاڻي جذب ڪري [[جيل]] بڻجي ويندي آهي، جنهن کي ڳوهي پيسٽ تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جا اهم جزا [[ٽرئگيڪينٿن]] آهن، جيڪو ميوسيليج جهڙو پاڻيءَ ۾ تمام گهڻو حل ٿيندڙ [[ڪولائيڊ]] آهي، ۽ ان سان ڪيميائي طور لاڳاپيل ''باسورن''، جيڪو پاڻيءَ ۾ گهٽ حل ٿيندو آهي، پر پاڻي جذب ڪري جيل ٺاهي ٿو.

هي کنئور سبزيءَ سان دباغت ڪيل چمڙي جي صنعت ۾ ڪنارن کي هموار ۽ چمڪدار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪپڙي کي سختي ڏيڻ لاءِ پڻ ڪم ايندي آهي. تاريخي طور تي هن کي جڙي ٻوٽين واري دوا طور کنگهه ۽ دست جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. ڪتيري کي بنياد بڻائي تيار ڪيل سفوفن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ڊائٽراگيڪنٿ]] چيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite Cyclopaedia 1728|title=Diatragacanth|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=turn&amp;id=HistSciTech.Cyclopaedia01&amp;entity=HistSciTech.Cyclopaedia01.p0575&amp;q1=Diatragacanth|volume=1|page=209}}&lt;/ref&gt; [[ميوسيليج]] يا پيسٽ جي صورت ۾ هن کي ساڙن جي ظاهري علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. دواسازي ۽ خوراڪ ۾ هن کي [[ايمولسيفائر]]، [[گاڙهو ڪندڙ مادو|گاڙهو ڪندڙ]]، اسٽيبلائزر ۽ بناوت بهتر ڪندڙ اضافي ([[E نمبر]] E413) طور استعمال ڪيو ويندو آهي. هي مصورن جي [[بائينڊر (مواد)|بائنڊر]] طور [[پيسٽل]] ٺاهڻ ۾ روايتي طور استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڪي وڃڻ کان پوءِ اها ٻين کنئورن (جهڙوڪ [[عربي کنئور]]) وانگر پاڻ سان نه چنبڙندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mayer |first1=Ralph |title=[[The Artist's Handbook of Materials and Techniques]] |edition=5th |year=1991 |orig-year=1940 |publisher=Viking |isbn=0-670-83701-6 |page=[https://archive.org/details/artistshandbooko00maye_0/page/427 427] |quote=chief use among artists' materials is as a binder for pastel and chalk crayons }}&lt;/ref&gt;

ڪتيري جي کنئور گلن جي [[شگر ڪرافٽ]] ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي، جتي ان مان اهڙو پيسٽ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن سان تارن تي لڳائڻ لاءِ حقيقت جهڙا گل ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي ڪيڪن جي سينگار لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهو هوا ۾ سڪي سخت ٿي ويندو آهي ۽ ان ۾ رنگ پڻ ملائي سگهجن ٿا، جنهن سان انتهائي نفيس شڪل سازي ممڪن ٿيندي آهي. روايتي طور هن کي [[سگار سازي]] دوران چپڪندڙ مادو طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن مٿئين &quot;ڪيپ&quot; يا &quot;فليگ&quot; واري پن کي سگار جي جسم سان مضبوطيءَ سان ڳنڍي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gage |first1=Tad |title=The Complete Idiot's Guide to Cigars |edition=2nd |year=2007 |publisher=Alpha |isbn=978-1-59257-591-6 |page=133}}&lt;/ref&gt;

وچ اوڀر، خاص طور تي [[ترڪي]] ۾، ڪتيري جي کنئور [[ڪاغذي مرمر سازي]] ۾ [[سائزنگ|سائز]] تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جنهن جي مٿاڇري تي رنگ ترائي مختلف نمونا ٺاهيا ويندا آهن، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن اولهه ۾ [[ڪيريجينن]] استعمال ڪيو ويندو آهي.

ڪتيري جي کنئور [[لوبان سازي]] ۾ پڻ بائنڊر طور استعمال ٿيندي آهي ته جيئن سفوف ٿيل جڙي ٻوٽين کي گڏ رکيو وڃي. پاڻيءَ ۾ ان جي حل پذيري سبب ان سان ڪم ڪرڻ آسان هوندو آهي ۽ اهو ذرن کي معلق رکڻ لاءِ سڀ کان وڌيڪ مضبوط کنئورن مان هڪ آهي. عربي کنئور يا اهڙي قسم جي ٻين کنئورن جي ڀيٽ ۾ تقريباً اڌ مقدار ئي ڪافي هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Cunningham |first1=Scott |title=The Complete Book of Incense, Oils, and Brews |year=1989 |publisher=Llewellyn Publications |isbn=978-0-87542-128-5 |pages=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cunningham|first=Scott|title=The Complete Book of Incense, Oils, and Brews|year=1989|publisher=Llewellyn Publications|location=Woodbury, MN|isbn=978-0-87542-128-5|pages=49}}&lt;/ref&gt;

==طب==
کير ٻاڪري سان گڏي کارائڻ سان جگر ۽ ڦڦڙن جي رت، کنگھ، آنڊن جي ڦٽ، سوري، پيچش، بواسير جي رت ۽ معدي جي سوزش لاءِ فائديمند آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ايڊيشن: 2007؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.۱&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پسارڪا وکر]]</text>
      <sha1>8ucd7cwd65q7s2i07zes6ni9zb3c0j5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395644</id>
      <parentid>395643</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8846" sha1="8k8v2xyfzcmeo4xsj3hk4zidm0n8b6j" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|قدرتي کنئور، جيڪو ''Astragalus'' جي مختلف قسمن جي سڪل رس مان حاصل ڪيو ويندو آهي}}
[[File:Adragante texte epicier.jpg#file|thumb|right|250px|''Astragalus gummifer'']]
[[File:Deutsches Apothekenmuseum - Traganth.jpg|thumb|ڪتيري جي کنئور جو هڪ ٿانو]]

'''ڪتيرو''' (انگريزي ۾ ''Tragacanth''؛ ٽريگاڪانٿ) عربي ۾ ڪري، ھندي ۾ ڪتيا، سمغ، جلوسير ۽ طرفويا ھڪ کؤنر آهي هيڊي مائل اڇي رنگ تي، ذائقي ۾ ڦڪو آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ايڊيشن: 2007؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt; هڪ [[قدرتي کنئور]] آهي، جيڪو [[وچ اوڀر]] سان واسطو رکندڙ [[فيبيسي]] جي جنس ''[[اسٽريگلس (ٻوٽو)|اسٽريگلس]] '' جي ڪيترين ئي قسمن جي سڪل رس مان حاصل ڪيو ويندو آهي، جن ۾ ''[[اسٽريگلس ايڊسينڊينس|اي. ايڊسينڊينس]]''، ''[[اسٽريگلس گميفائر|اي. گميفائر]]''،&lt;ref&gt;{{cite book |title=Japanese Pharmacopoeia |edition=15th |url=http://jpdb.nihs.go.jp/jp15e/JP15.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722105441/http://jpdb.nihs.go.jp/jp15e/JP15.pdf |archive-date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt; ''[[اسٽريگلس بريڪيڪيلڪس|اي. بريڪيڪيلڪس]]'' &lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{GRIN|id=433295|name=''Astragalus brachycalyx'' Fisch.|accessdate=24 December 2010}}&lt;/ref&gt; ۽ ''[[اسٽريگلس ٽريگاڪانٿا|اي. ٽريگاڪانٿا]]'' شامل آهن. انهن مان ڪجهه قسمن کي گڏيل طور &quot;ٻڪريءَ جو ڪنڊو&quot;  ۽ &quot;لوڪوويڊ&quot; (Locoweed) به چيو ويندو آهي. هن کنئور کي ڪڏهن ڪڏهن [[شيراز]] کنئور، شيراز، گم اليڪٽ يا گم ڊريگن پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Wedgwood|first=Hensleigh|author-link=Hensleigh Wedgwood|title=On False Etymologies|journal=Transactions of the Philological Society|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.b3924121;view=1up;seq=77|year=1855|issue=6|pages=67}}&lt;/ref&gt; هن نالي جي اصل [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظن ''ٽراگوس'' (معنيٰ: &quot;ٻڪري&quot;) ۽ ''اڪانٿا'' (معنيٰ: &quot;ڪنڊو&quot;) مان نڪتل آهي. [[ايران]] هن کنئور جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.

'''ڪتيري جي کنئور''' هڪ ڳاڙهي، بي بوءِ، بي ذائقي ۽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ [[پولي سيڪيرائيڊ]]ن جو مرڪب آهي، جيڪو ٻوٽي جي پاڙ مان نڪرندڙ رس کي گڏ ڪري سڪائڻ سان حاصل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Taghavizadeh Yazdi |first1=Mohammad |last2=Nazarnezhad |first2=Simin |last3=Mousavi |first3=Seyed |last4=Sadegh Amiri |first4=Mohammad |last5=Darroudi |first5=Majid |last6=Baino |first6=Francesco |last7=Kargozar |first7=Saeid |date=2021-03-10 |title=Gum Tragacanth (GT): A Versatile Biocompatible Material beyond Borders |journal=Molecules |language=en |volume=26 |issue=6 |pages=1510 |doi=10.3390/molecules26061510 |doi-access=free |issn=1420-3049 |pmc=8000171 |pmid=33802011}}&lt;/ref&gt; هي کنئور ٻوٽي مان وڪريل پٽن يا فليڪن جي صورت ۾ نڪري ٿي، جن کي پيهي سفوف بڻائي سگهجي ٿو. اها پاڻي جذب ڪري [[جيل]] بڻجي ويندي آهي، جنهن کي ڳوهي پيسٽ تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جا اهم جزا [[ٽرئگيڪينٿن]] آهن، جيڪو ميوسيليج جهڙو پاڻيءَ ۾ تمام گهڻو حل ٿيندڙ [[ڪولائيڊ]] آهي، ۽ ان سان ڪيميائي طور لاڳاپيل ''باسورن''، جيڪو پاڻيءَ ۾ گهٽ حل ٿيندو آهي، پر پاڻي جذب ڪري جيل ٺاهي ٿو.

هي کنئور سبزيءَ سان دباغت ڪيل چمڙي جي صنعت ۾ ڪنارن کي هموار ۽ چمڪدار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪپڙي کي سختي ڏيڻ لاءِ پڻ ڪم ايندي آهي. تاريخي طور تي هن کي جڙي ٻوٽين واري دوا طور کنگهه ۽ دست جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. ڪتيري کي بنياد بڻائي تيار ڪيل سفوفن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ڊائٽراگيڪنٿ]] چيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite Cyclopaedia 1728|title=Diatragacanth|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=turn&amp;id=HistSciTech.Cyclopaedia01&amp;entity=HistSciTech.Cyclopaedia01.p0575&amp;q1=Diatragacanth|volume=1|page=209}}&lt;/ref&gt; [[ميوسيليج]] يا پيسٽ جي صورت ۾ هن کي ساڙن جي ظاهري علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. دواسازي ۽ خوراڪ ۾ هن کي [[ايمولسيفائر]]، [[گاڙهو ڪندڙ مادو|گاڙهو ڪندڙ]]، اسٽيبلائزر ۽ بناوت بهتر ڪندڙ اضافي ([[E نمبر]] E413) طور استعمال ڪيو ويندو آهي. هي مصورن جي [[بائينڊر (مواد)|بائنڊر]] طور [[پيسٽل]] ٺاهڻ ۾ روايتي طور استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڪي وڃڻ کان پوءِ اها ٻين کنئورن (جهڙوڪ [[عربي کنئور]]) وانگر پاڻ سان نه چنبڙندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mayer |first1=Ralph |title=[[The Artist's Handbook of Materials and Techniques]] |edition=5th |year=1991 |orig-year=1940 |publisher=Viking |isbn=0-670-83701-6 |page=[https://archive.org/details/artistshandbooko00maye_0/page/427 427] |quote=chief use among artists' materials is as a binder for pastel and chalk crayons }}&lt;/ref&gt;

ڪتيري جي کنئور گلن جي [[شگر ڪرافٽ]] ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي، جتي ان مان اهڙو پيسٽ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن سان تارن تي لڳائڻ لاءِ حقيقت جهڙا گل ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي ڪيڪن جي سينگار لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهو هوا ۾ سڪي سخت ٿي ويندو آهي ۽ ان ۾ رنگ پڻ ملائي سگهجن ٿا، جنهن سان انتهائي نفيس شڪل سازي ممڪن ٿيندي آهي. روايتي طور هن کي [[سگار سازي]] دوران چپڪندڙ مادو طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن مٿئين &quot;ڪيپ&quot; يا &quot;فليگ&quot; واري پن کي سگار جي جسم سان مضبوطيءَ سان ڳنڍي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gage |first1=Tad |title=The Complete Idiot's Guide to Cigars |edition=2nd |year=2007 |publisher=Alpha |isbn=978-1-59257-591-6 |page=133}}&lt;/ref&gt;

وچ اوڀر، خاص طور تي [[ترڪي]] ۾، ڪتيري جي کنئور [[ڪاغذي مرمر سازي]] ۾ [[سائزنگ|سائز]] تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جنهن جي مٿاڇري تي رنگ ترائي مختلف نمونا ٺاهيا ويندا آهن، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن اولهه ۾ [[ڪيريجينن]] استعمال ڪيو ويندو آهي.

ڪتيري جي کنئور [[لوبان سازي]] ۾ پڻ بائنڊر طور استعمال ٿيندي آهي ته جيئن سفوف ٿيل جڙي ٻوٽين کي گڏ رکيو وڃي. پاڻيءَ ۾ ان جي حل پذيري سبب ان سان ڪم ڪرڻ آسان هوندو آهي ۽ اهو ذرن کي معلق رکڻ لاءِ سڀ کان وڌيڪ مضبوط کنئورن مان هڪ آهي. عربي کنئور يا اهڙي قسم جي ٻين کنئورن جي ڀيٽ ۾ تقريباً اڌ مقدار ئي ڪافي هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Cunningham |first1=Scott |title=The Complete Book of Incense, Oils, and Brews |year=1989 |publisher=Llewellyn Publications |isbn=978-0-87542-128-5 |pages=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cunningham|first=Scott|title=The Complete Book of Incense, Oils, and Brews|year=1989|publisher=Llewellyn Publications|location=Woodbury, MN|isbn=978-0-87542-128-5|pages=49}}&lt;/ref&gt;

== طب ==

روايتي طب موجب، ڪتيري کي ٻاڪري جي کير سان گڏ استعمال ڪرڻ کي [[جگر]] ۽ ڦڦڙن مان رت اچڻ، [[کنگھ]]، آنڊن جي زخم، سوري، [[پيچش]]، [[بواسير]] مان رت اچڻ ۽ [[معدي جي سوزش]] جهڙين حالتن ۾ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پسارڪا وکر]]</text>
      <sha1>8k8v2xyfzcmeo4xsj3hk4zidm0n8b6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395645</id>
      <parentid>395644</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10991" sha1="n9tv1loy5rrfwrnwveh3ch7lgq7anx8" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|قدرتي کنئور، جيڪو ''Astragalus'' جي مختلف قسمن جي سڪل رس مان حاصل ڪيو ويندو آهي}}
[[File:Adragante texte epicier.jpg#file|thumb|right|250px|''Astragalus gummifer'']]
[[File:Deutsches Apothekenmuseum - Traganth.jpg|thumb|ڪتيري جي کنئور جو هڪ ٿانو]]

'''ڪتيرو''' (انگريزي ۾ ''Tragacanth''؛ ٽريگاڪانٿ) عربي ۾ ڪري، ھندي ۾ ڪتيا، سمغ، جلوسير ۽ طرفويا ھڪ کؤنر آهي هيڊي مائل اڇي رنگ تي، ذائقي ۾ ڦڪو آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ايڊيشن: 2007؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt; هڪ [[قدرتي کنئور]] آهي، جيڪو [[وچ اوڀر]] سان واسطو رکندڙ [[فيبيسي]] جي جنس ''[[اسٽريگلس (ٻوٽو)|اسٽريگلس]] '' جي ڪيترين ئي قسمن جي سڪل رس مان حاصل ڪيو ويندو آهي، جن ۾ ''[[اسٽريگلس ايڊسينڊينس|اي. ايڊسينڊينس]]''، ''[[اسٽريگلس گميفائر|اي. گميفائر]]''،&lt;ref&gt;{{cite book |title=Japanese Pharmacopoeia |edition=15th |url=http://jpdb.nihs.go.jp/jp15e/JP15.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722105441/http://jpdb.nihs.go.jp/jp15e/JP15.pdf |archive-date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt; ''[[اسٽريگلس بريڪيڪيلڪس|اي. بريڪيڪيلڪس]]'' &lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{GRIN|id=433295|name=''Astragalus brachycalyx'' Fisch.|accessdate=24 December 2010}}&lt;/ref&gt; ۽ ''[[اسٽريگلس ٽريگاڪانٿا|اي. ٽريگاڪانٿا]]'' شامل آهن. انهن مان ڪجهه قسمن کي گڏيل طور &quot;ٻڪريءَ جو ڪنڊو&quot;  ۽ &quot;لوڪوويڊ&quot; (Locoweed) به چيو ويندو آهي. هن کنئور کي ڪڏهن ڪڏهن [[شيراز]] کنئور، شيراز، گم اليڪٽ يا گم ڊريگن پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Wedgwood|first=Hensleigh|author-link=Hensleigh Wedgwood|title=On False Etymologies|journal=Transactions of the Philological Society|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.b3924121;view=1up;seq=77|year=1855|issue=6|pages=67}}&lt;/ref&gt; هن نالي جي اصل [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظن ''ٽراگوس'' (معنيٰ: &quot;ٻڪري&quot;) ۽ ''اڪانٿا'' (معنيٰ: &quot;ڪنڊو&quot;) مان نڪتل آهي. [[ايران]] هن کنئور جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.

'''ڪتيري جي کنئور''' هڪ ڳاڙهي، بي بوءِ، بي ذائقي ۽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ [[پولي سيڪيرائيڊ]]ن جو مرڪب آهي، جيڪو ٻوٽي جي پاڙ مان نڪرندڙ رس کي گڏ ڪري سڪائڻ سان حاصل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Taghavizadeh Yazdi |first1=Mohammad |last2=Nazarnezhad |first2=Simin |last3=Mousavi |first3=Seyed |last4=Sadegh Amiri |first4=Mohammad |last5=Darroudi |first5=Majid |last6=Baino |first6=Francesco |last7=Kargozar |first7=Saeid |date=2021-03-10 |title=Gum Tragacanth (GT): A Versatile Biocompatible Material beyond Borders |journal=Molecules |language=en |volume=26 |issue=6 |pages=1510 |doi=10.3390/molecules26061510 |doi-access=free |issn=1420-3049 |pmc=8000171 |pmid=33802011}}&lt;/ref&gt; هي کنئور ٻوٽي مان وڪريل پٽن يا فليڪن جي صورت ۾ نڪري ٿي، جن کي پيهي سفوف بڻائي سگهجي ٿو. اها پاڻي جذب ڪري [[جيل]] بڻجي ويندي آهي، جنهن کي ڳوهي پيسٽ تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جا اهم جزا [[ٽرئگيڪينٿن]] آهن، جيڪو ميوسيليج جهڙو پاڻيءَ ۾ تمام گهڻو حل ٿيندڙ [[ڪولائيڊ]] آهي، ۽ ان سان ڪيميائي طور لاڳاپيل ''باسورن''، جيڪو پاڻيءَ ۾ گهٽ حل ٿيندو آهي، پر پاڻي جذب ڪري جيل ٺاهي ٿو.

هي کنئور سبزيءَ سان دباغت ڪيل چمڙي جي صنعت ۾ ڪنارن کي هموار ۽ چمڪدار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪپڙي کي سختي ڏيڻ لاءِ پڻ ڪم ايندي آهي. تاريخي طور تي هن کي جڙي ٻوٽين واري دوا طور کنگهه ۽ دست جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. ڪتيري کي بنياد بڻائي تيار ڪيل سفوفن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ڊائٽراگيڪنٿ]] چيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite Cyclopaedia 1728|title=Diatragacanth|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=turn&amp;id=HistSciTech.Cyclopaedia01&amp;entity=HistSciTech.Cyclopaedia01.p0575&amp;q1=Diatragacanth|volume=1|page=209}}&lt;/ref&gt; [[ميوسيليج]] يا پيسٽ جي صورت ۾ هن کي ساڙن جي ظاهري علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. دواسازي ۽ خوراڪ ۾ هن کي [[ايمولسيفائر]]، [[گاڙهو ڪندڙ مادو|گاڙهو ڪندڙ]]، اسٽيبلائزر ۽ بناوت بهتر ڪندڙ اضافي ([[E نمبر]] E413) طور استعمال ڪيو ويندو آهي. هي مصورن جي [[بائينڊر (مواد)|بائنڊر]] طور [[پيسٽل]] ٺاهڻ ۾ روايتي طور استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڪي وڃڻ کان پوءِ اها ٻين کنئورن (جهڙوڪ [[عربي کنئور]]) وانگر پاڻ سان نه چنبڙندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mayer |first1=Ralph |title=[[The Artist's Handbook of Materials and Techniques]] |edition=5th |year=1991 |orig-year=1940 |publisher=Viking |isbn=0-670-83701-6 |page=[https://archive.org/details/artistshandbooko00maye_0/page/427 427] |quote=chief use among artists' materials is as a binder for pastel and chalk crayons }}&lt;/ref&gt;

ڪتيري جي کنئور گلن جي [[شگر ڪرافٽ]] ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي، جتي ان مان اهڙو پيسٽ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن سان تارن تي لڳائڻ لاءِ حقيقت جهڙا گل ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي ڪيڪن جي سينگار لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهو هوا ۾ سڪي سخت ٿي ويندو آهي ۽ ان ۾ رنگ پڻ ملائي سگهجن ٿا، جنهن سان انتهائي نفيس شڪل سازي ممڪن ٿيندي آهي. روايتي طور هن کي [[سگار سازي]] دوران چپڪندڙ مادو طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن مٿئين &quot;ڪيپ&quot; يا &quot;فليگ&quot; واري پن کي سگار جي جسم سان مضبوطيءَ سان ڳنڍي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gage |first1=Tad |title=The Complete Idiot's Guide to Cigars |edition=2nd |year=2007 |publisher=Alpha |isbn=978-1-59257-591-6 |page=133}}&lt;/ref&gt;

وچ اوڀر، خاص طور تي [[ترڪي]] ۾، ڪتيري جي کنئور [[ڪاغذي مرمر سازي]] ۾ [[سائزنگ|سائز]] تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جنهن جي مٿاڇري تي رنگ ترائي مختلف نمونا ٺاهيا ويندا آهن، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن اولهه ۾ [[ڪيريجينن]] استعمال ڪيو ويندو آهي.

ڪتيري جي کنئور [[لوبان سازي]] ۾ پڻ بائنڊر طور استعمال ٿيندي آهي ته جيئن سفوف ٿيل جڙي ٻوٽين کي گڏ رکيو وڃي. پاڻيءَ ۾ ان جي حل پذيري سبب ان سان ڪم ڪرڻ آسان هوندو آهي ۽ اهو ذرن کي معلق رکڻ لاءِ سڀ کان وڌيڪ مضبوط کنئورن مان هڪ آهي. عربي کنئور يا اهڙي قسم جي ٻين کنئورن جي ڀيٽ ۾ تقريباً اڌ مقدار ئي ڪافي هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Cunningham |first1=Scott |title=The Complete Book of Incense, Oils, and Brews |year=1989 |publisher=Llewellyn Publications |isbn=978-0-87542-128-5 |pages=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cunningham|first=Scott|title=The Complete Book of Incense, Oils, and Brews|year=1989|publisher=Llewellyn Publications|location=Woodbury, MN|isbn=978-0-87542-128-5|pages=49}}&lt;/ref&gt;

== خوراڪي استعمال ==

ڪتيري جي کنئور (''ٽريگاڪانٿ'') [[هندستاني کاڌن]] ۾ عام طور &quot;گوند ڪتيرہ&quot;، {{langx|ur|گوند کتیرا}}) جي نالي سان استعمال ٿيندي آهي. هندي ٻوليءَ ۾ &quot;گوند&quot; جو مطلب &quot;کنئور&quot; يا &quot;وڻ جو رس&quot; آهي، تنهنڪري &quot;گوند ڪتيرا&quot; جو مطلب &quot;ڪتيري جو وڻ وارو کنئور&quot; ٿئي ٿو.
هن کي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي مشروبات ۾ اضافي جزو طور شامل ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي طور ان کي ٿڌڪ ڏيندڙ خاصيتن وارو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Health Benefits Of Tragacanth Gum Herb (Gond Katira) - By Dr. Pitamber Sadhwani |url=https://www.lybrate.com/topic/health-benefits-of-tragacanth-gum-herb-gond-katira/1dad69a9e14d3f72fb4a11da9eaa789d |access-date=2025-04-28 |website=Lybrate |language=en}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، اهڙي &quot;ٺار ڏيندڙ&quot; خاصيت جي حمايت لاءِ سائنسي ثبوت موجود ناهن.

هن کي استعمال ڪندڙ هڪ مشهور خوراڪ [[ڄمون ۽ ڪشمير]] جي کاڌي جو خاص ڀاڄو [[سُنڌ]] (''Sundh'') آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/lifestyle/the-wonder-herb-622563 |title = The wonder herb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kashmirobserver.net/2019/05/21/health-benefits-of-tragacanth-gum-kateer/|title = Health Benefits of Tragacanth Gum (Kateer)|date=21 May 2019}}&lt;/ref&gt;
يورپي مٺاڻ سازي ۾ ھن کنئور کي نفيس کنڊ ۽ رنگن سان ملائي هڪ پيسٽ تيار ڪئي ويندي آهي، جنهن کي کائڻ لائق سينگار جون شيون، جهڙوڪ مصنوعي گل ۽ ميوا ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ڪم گهڻو ڪري [[فانڊنٽ]] وانگر ڪيو ويندو آهي.
[[فشرمينس فرينڊ ]] مينٿول واري گوري ۽ [[پاستيليي ليئوني]] ۾ ڪتيري جي کنئور هڪ جزو طور شامل هوندي آهي.

== طب ==

روايتي طب موجب، ڪتيري کي ٻاڪري جي کير سان گڏ استعمال ڪرڻ کي [[جگر]] ۽ ڦڦڙن مان رت اچڻ، [[کنگھ]]، آنڊن جي زخم، سوري، [[پيچش]]، [[بواسير]] مان رت اچڻ ۽ [[معدي جي سوزش]] جهڙين حالتن ۾ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پسارڪا وکر]]</text>
      <sha1>n9tv1loy5rrfwrnwveh3ch7lgq7anx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪانسي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39860</id>
    <revision>
      <id>395637</id>
      <parentid>395080</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T02:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67494" sha1="tdeqpfb2d87zx16r17ewi8pgbejisc1" xml:space="preserve">
{{short description|ٽامي ۽ قلعي يا ٻي ڌات جو مٺ}}

{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 250
| image1 = Bull's head ornament for a lyre MET DP260070.jpg
| width1 = 300
| height1 =
| image2 = Egypt, Greco-Roman Period, probably Ptolemaic Dynasty - Statuette of Isis and Horus - 1940.613 - Cleveland Museum of Art.tif
| width2 = 300
| height2 =
| image3 = Liu Ding.jpg
| width3 = 300
| height3 =
| width4 = 300
| height4 =
| width5 = 300
| height5 =
| image6 = Lamp MET DT10743.jpg
| width6 = 300
| height6 =
| image7 =
| width7 = 300
| height7 = 400
| image8 =
| width8 = 300
| height8 = 400
| footer = تاريخ دوران برونز جي فنڪاري جا مختلف مثال
}}

'''ڪانسي''', جنھن کي انگريزي ۾ '''برونز''' چون ٿا ، ٽامي تي ٻڌل هڪ [[مٺ (ڌاتو)|مٺ]] يا مصر آهي، جنهن ۾ بنيادي طور [[ٽامو]] هوندو آهي ۽ عام طور ان سان لڳ ڀڳ 12–12.5٪ [[قلعي]] ملايو ويندو آهي. ان کان سواءِ اڪثر ٻين ڌاتن، جهڙوڪ [[ايلومينيم]]، [[مينگنيز]]، [[نڪل]] يا [[جست]]، ۽ ڪڏهن غير ڌاتي عنصرن، جهڙوڪ [[فاسفورس]]، يا [[ڌاتو جهڙا عنصر|ڌاتو جهڙن عنصرن]]، جهڙوڪ [[آرسينڪ]] يا [[سيليڪون]]، جي پڻ ملاوٽ ڪئي ويندي آهي. انهن اضافن سان مختلف قسمن جا مصر تيار ٿيندا آهن، جن مان ڪي خالص ٽامي کان وڌيڪ سخت هوندا آهن يا ٻيون فائديمند خاصيتون، جهڙوڪ [[آخري تناوَ واري مضبوطي|مضبوطي]]، [[لچڪ]] يا [[مشين سازي جي قابليت]]، رکن ٿا. جڏھن ٽامي ۾ جست ملائي مٺ يا مصر (alloy) ٺاھبو آھي ته ان کي [[پتل]] سڏيو ويندو آهي.

جنهن [[ٽن دورن وارو نظام|آثار قديمه واري دور]] ۾ ڪانسي سڀ کان وڌيڪ سخت ۽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڌاتو هو، ان کي [[ڪانسي جو دور]] چيو ويندو آهي. اولهه [[يوريشيا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات روايتي طور چوٿين [[هزاري قبل مسيح]] جي وچ ڌاري، جڏهن ⁠تہ چين ۾ ٻي هزار قبل مسيح جي شروعاتي دور سان منسوب ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Robert L. |last=Thorp |title=China in the Early Bronze Age: Shang Civilization |publisher=University of Pennsylvania Press |date=2013}}{{page needed|date=August 2022}}&lt;/ref&gt; ٻين علائقن ۾ اهو دور آهستي آهستي پکڙجندو ويو. ڪانسي جي دور کان پوءِ [[لوھ جو دور]] آيو، جيڪو لڳ ڀڳ 1300 ق م ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق م تائين يوريشيا جي اڪثر حصن تائين پهچي ويو، جيتوڻيڪ برونز جو استعمال جديد دور جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ جاري رهيو.

ڇاڪاڻ ⁠تہ تاريخي فن پارا اڪثر برونز ۽ [[پتل]] (ٽامي ۽ جست جا مٺ) مان ٺهيل هوندا هئا، جيڪي ڌاتي بناوت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف آهن، تنهنڪري جديد عجائب گهرن ۽ علمي تحقيق ۾ قديم فن پارن جي وضاحت ڪندي انفرادي مٺن جي نالن بدران وڌيڪ عام اصطلاح '''&quot;ٽامي جو مٺ&quot;''' (copper alloy) استعمال ڪيو ويندو آهي. ائين ڪرڻ جو هڪ اهم سبب اهو آهي ته تاريخي ٽامي جي مٺن يا جي نالن بابت اختلاف يا غلطيون ڊيٽابيس ۾ ڳولا جي نتيجن کي متاثر نه ڪن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britishmuseum.org/research/search_the_collection_database/term_details.aspx?scopeType=Terms&amp;scopeId=18864 |title=British Museum, &quot;Scope Note&quot; for &quot;copper alloy&quot; |work=[[British Museum]] |access-date=14 September 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140818004043/http://www.britishmuseum.org/research/search_the_collection_database/term_details.aspx?scopeType=Terms&amp;scopeId=18864 |archive-date=18 August 2014}}&lt;/ref&gt;

== اشتقاق ==

[[File:HouMuWuDingFullView.jpg|thumb|upright|[[Houmuwu ding|هاؤمووو ''ڊِنگ'']] ({{lang-zh|s=后母戊鼎|p=Hòumǔwù dǐng}})، هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان ڳرو [[چيني رسومي ڪانسي]]؛ 1300–1046 ق م؛ [[چين جو قومي عجائب گهر]] (بيجنگ). هن ڊِنگ جو نالو ان جي اندرين ڀت تي اُڪريل لکت تان ورتو ويو آهي، جنهن ۾ {{lang|zh-Latn|Hòumǔwù}} لکيل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي {{gloss|راڻي ماءُ وو}}.]]

لفظ '''برونز''' (1730ع–1740ع) [[وچين فرينچ]] برونز (1511ع) مان ورتل آهي، جيڪو وري اطالوي برونزو (معنيٰ: گهنڊن جو ڌاتو، پتل) (13هين صدي) مان ورتل آهي. هن لفظ کي [[قرونِ وسطى جي لاطيني]] ۾ برونزيم  جي صورت ۾ لکيو ويو، ۽ ان جي اصل بابت ٻه امڪان بيان ڪيا وڃن ٿا:

* برونشن، جيڪو [[بازنطيني يوناني]] برونٽيسيون (11هين صدي) مان پوئين تشڪيل ذريعي ٺهيو. شايد اهو برينٽيسيون [[برينڊيسي]] مان نڪتل هجي، جيڪو پنهنجي برونز لاءِ مشهور هو؛&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kahane |first1=Henry |last2=Kahane |first2=Renée |date=1981 |title=Byzantium's Impact on the West: The Linguistic Evidence |journal=Illinois Classical Studies |volume=6 |issue=2 |page=395 |jstor=23062525 |jstor-access=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Originally {{cite journal |first=M.P.E. |last=Berthelot |title=Sur le nom du bronze chez les alchimistes grecs |journal=Revue archéologique |language=fr |date=1888 |pages=294–98}}&lt;/ref&gt; يا اصل ۾:
* پنهنجي ابتدائي صورت ۾ [[قديم فارسي]] 
برنج، پتل، جديد فارسي ۾ برينج ۽ پرنگ، ٽامو مان.&lt;ref&gt;Originally {{cite book |first=Karl |last=Lokotsch |title=Etymologisches Wörterbuch der europäischen Wörter orientalischen Ursprungs |language=de |location=Heidelberg |publisher=Carl Winter's Universitätsbuchhandlung |date=1927 |page=1657}}&lt;/ref&gt; انهن مان ئي [[جارجيائي ٻولي|جارجيائي]] برنزي، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] پيرنچ
(''بر'' = هڪ، ''برنچ'' = پهريون/بنيادي)، ۽ [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]] برنج پڻ نڪتا، جن جي معنيٰ به برونز آهي.

''[[اي ڊڪشنري آف دي انگلش لينگئيج]]'' (1746ع) ۾ بيان آهي:

&gt; &quot;ٽامي ۽ قلعي جي ملاوٽ سان [[گهنڊن جو ڌاتو]] (بيل ميٽل) ٺهي ٿو؛ ۽ ٽامي ۽ [[پتل]] کي برابر مقدار ۾ ڳاري ملائڻ سان اهو ڌاتو تيار ٿئي ٿو، جنهن کي فرينچ ماڻهو '''برونز''' چون ٿا ۽ جيڪو مجسمن ۽ بتن جي تياريءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. — چيمبرز.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Johnson |first=Samuel |url=http://archive.org/details/johnsons_dictionary_1755 |title=A Dictionary of the English language |date=1755 |publisher=Printed by W. Strahan (London), for J. and P. Knapton; T. and T. Longman; C. Hitch and L. Hawes; A. Millar; and R. and J. Dodsley.}}&lt;/ref&gt;

''[[ويبسٽرس ڊڪشنري]]'' (1828ع) موجب:

&gt; &quot;قلعو جڏهن ٽامي سان مختلف تناسبن ۾ ملائجي ٿو ته برونز، گهنڊن جو ڌاتو (بيل ميٽل) ۽ [[آئيني ڌاتو]] (اسپيڪيولم ميٽل) ٺهن ٿا. — ڊي. اولمسٽيڊ.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=mario pei |url=http://archive.org/details/noahwebstersorig0002mari |title=noah websters original 1828 edition of an american dictionary of the english language |date=1970 |others=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;

''[[چيمبرس ڊڪشنري]]'' (1872ع) ۾ برونز جي وصف هن ريت ڏني وئي آهي:

&gt; &quot;برونز (Bronze): ٽامي ۽ قلعي جي ملاوٽ مان ٺهيل هڪ مٺ، جنهن جو رنگ ناسي يا سڙيل ناسي هوندو آهي.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Donald |first1=James |url=http://archive.org/details/chamberssetymolo00donarich |title=Chambers's etymological dictionary of the English language |last2=Chambers |first2=William |date=1871 |publisher=London : W. &amp; R. Chambers |others=University of California Libraries}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

[[File:ALB - Hortfund Groß Gaglow.jpg|thumb|هاڻوڪي جرمنيءَ مان هٿ آيل [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي ساکٽ وارن ڪانسي جي ڪهاڙين جو ذخيرو. اهو ان دور جو سڀ کان عام اوزار هو ۽ لڳي ٿو ته قدر جي ذخيرن طور پڻ استعمال ٿيندو هو.]]

[[File:Magical Roman Nails.jpg|thumb|جادوئي نشانين ۽ لکتن سان رومي ڪانسي جون ميخون، ٽين–چوٿين صدي عيسوي.]]

برونز جي دريافت انسانن کي اهڙيون ڌاتي شيون ٺاهڻ جي قابل بڻايو، جيڪي اڳ ۾ ٺهندڙ شين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سخت ۽ وڌيڪ پائيدار هيون. برونز جا [[اوزار]]، [[هٿيار]]، [[زرهه]] ۽ [[تعميري مواد]]، جهڙوڪ سينگاريل ٽائلس، پنهنجي پٿريلي ۽ ٽامي وارن (يعني [[چالڪولٿڪ]]) اڳوڻن نمونن کان وڌيڪ مضبوط ۽ ڊگهي عمر وارا هئا.

قلعي ۽ ٽامي جي مٺن يا مصر مان ٺهيل سڀ کان پراڻي معلوم شيءِ جي تاريخ لڳ ڀڳ {{Circa|4650 BCE}} مقرر ڪئي وئي آهي. اها [[ونچا ثقافت]] جي [[پلوچنيڪ (آثار قديمه وارو ماڳ)|پلوچنيڪ]] ([[سربيا]]) واري ماڳ تان هٿ آئي هئي، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اها قدرتي ٽامي–قلعي واري معدنيات، [[اسٽينائيٽ]]، کي [[ڌاتو ڳارڻ|ڳاري]] تيار ڪئي وئي هئي. ان کان پوءِ جا ٻيا قديم مثال [[قديم مٺ|مصر]]، [[سوسا]] (ايران)، چين جي ڪجهه قديم ماڳن، [[لورستان]] (ايران)، [[ٽيپي سيالڪ]] (ايران)، [[مونڊيگاڪ]] (افغانستان) ۽ [[ميسوپوٽيميا]] (عراق) مان مليا آهن، جن جي تاريخ چوٿين هزاري قبل مسيح جي پڇاڙيءَ سان تعلق رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;Thornton, 2002&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Daniel T.|last=Potts|title=Mesopotamian Civilization: The Material Foundations|publisher= Athlone Press|location=London|year=1997|isbn=978-0-48593-001-6|page=169}}&lt;/ref&gt;

قدرتي يا مصنوعي طور گڏيل ٽامي ۽ [[آرسينڪ]] واري معدنيات مان تيار ٿيل ٽامي–آرسينڪ جا مٺ، جيڪي [[آرسينڪي ڪانسي]] سڏجن ٿا، چاندي جهڙي رنگت وارا، وڌيڪ مضبوط، گهٽ ڳرڻ واري گرمي پد وارا ۽ خالص ٽامي جي ڀيٽ ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ آسان ثابت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A History of Metallurgy, Second Edition|last=Tylecote|first=R. F.|year=1992|publisher=Maney Publishing, for the Institute of Materials|location=London|isbn=978-1-902653-79-2|url=http://m.friendfeed-media.com/450c6f3cdc92be9e19ecd285bd7f809a9ae1d4d5|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402174311/http://m.friendfeed-media.com/450c6f3cdc92be9e19ecd285bd7f809a9ae1d4d5|archive-date=2015-04-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;De Ryck 261–268&quot;&gt;{{cite journal |last1=De Ryck |first1=I. |last2=Adriaens |first2=A. |last3=Adams |first3=F. |title=An overview of Mesopotamian bronze metallurgy during the 3rd millennium BC |journal=Journal of Cultural Heritage |date=July 2005 |volume=6 |issue=3 |pages=261–268 |doi=10.1016/j.culher.2005.04.002 |hdl=1854/LU-329902 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; آرسينڪ ۽ ٽامي جي مصر مان ٺهيل سڀ کان پراڻيون معلوم [[آثار (آثار قديمه)|شيون]] [[تلِ ابليس]] تي [[يحييٰ ثقافت]] (دور V، 3800–3400 ق م) واري ماڳ تان مليون آهن، جيڪو [[ايراني مٿانهون ميدان]] تي واقع آهي. اهي قدرتي آرسينڪي ٽامي ۽ ٽامي–آرسينائيڊ معدنيات، جهڙوڪ [[الگوڊونائيٽ]] ۽ [[ڊوميڪائيٽ]]، کي ڳاري تيار ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;Thornton, 2002&quot;&gt;{{cite journal |last1=Thornton |first1=C. |last2=Lamberg-Karlovsky |first2=C. C. |last3=Liezers |first3=M. |last4=Young |first4=S. M. M. |year=2002 |title=On pins and needles: tracing the evolution of copper-based alloying at Tepe Yahya, Iran, via ICP-MS analysis of Common-place items. |journal=Journal of Archaeological Science |volume=29 |issue=12 |pages=1451–60 |ref=Thornton, 2002 |doi=10.1006/jasc.2002.0809 |bibcode=2002JArSc..29.1451T}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Early Bronze Age of Iran as Seen from Tepe Yahya |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-early-bronze-age-of-iran-as-seen-from-tepe-yahya/ |access-date=2024-04-24 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;De Ryck 261–268&quot;/&gt;

ٽين هزاري قبل مسيح جي پڇاڙيءَ ۾ [[قلعو]] برونز ۾ ٽامي کان پوءِ سڀ کان اهم جزو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kaufman |first1=Brett |title=Metallurgy and Ecological Change in the Ancient Near East |url=https://www.academia.edu/download/28810743/Kaufman_Metallurgy_and_Ecological_Change_in_the_Ancient_Near_East__Backdirt_2011.pdf |journal=Backdirt: Annual Review |date=2 October 2012 |volume=2011 |page=86}}&lt;/ref&gt; {{vanchor|قلعي وارو برونز}} آرسينڪي ٽامي کان وڌيڪ بهتر هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي مصر ٺاهڻ جو عمل وڌيڪ آسانيءَ سان ضابطي هيٺ آڻي سگهجي ٿو، ۽ تيار ٿيل مصر وڌيڪ مضبوط ۽ ڍالن ۾ وجهڻ لاءِ وڌيڪ موزون هوندو هو. ان کان علاوه، [[آرسينڪ جي زهريت|آرسينڪ]] جي ابتڙ، ڌاتي قلعو ۽ ان جي صفائي دوران نڪرندڙ ڌوئا [[قلعي جي زهريت|زهريلا نه هوندا آهن]].

[[ٽامو|ٽامي]] ۽ قلعي جون [[معدنيات]]، جنهن مان قلعو تمام گهٽ ملندو آهي، عام طور گڏ نه ملنديون آهن (استثنا طور برطانيا جو [[ڪارنوال]]، ٿائيلينڊ جو هڪ قديم ماڳ ۽ ايران جو هڪ ماڳ آهن)، تنهنڪري وڏي پيماني تي برونز جي صنعت هميشه ٻين علائقن سان واپار تي دارومدار رکندي هئي. [[قديم دور ۾ قلعي جا ذريعا ۽ واپار]] ڪيترين ئي تهذيبن جي ترقيءَ تي وڏو اثر وڌو. يورپ ۾ قلعي جو اهم ذريعو برطانيا جي [[ڪارنوال]] واريون معدنيات هيون، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ [[فونيقيه]] تائين واپار وسيلي پهچنديون هيون.

دنيا جي ڪيترن ئي حصن مان برونز جي شين جا وڏا ذخيرا هٿ آيا آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته برونز رڳو استعمال جي شيءِ نه، پر [[قدر جو ذخيرو]] ۽ سماجي حيثيت جي علامت پڻ هو. يورپ ۾ برونز جي اوزارن، خاص طور ساکٽ وارين ڪهاڙين (جيئن مٿي ڏيکاريل آهي)، جا وڏا ذخيرا مليا آهن، جن مان گهڻن تي استعمال جا نشان موجود ناهن. [[چيني رسومي ڪانسي]] بابت صورتحال وڌيڪ واضح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي اُڪريل لکتن ۽ ٻين ماخذن مان سندن استعمال معلوم ٿئي ٿو. اهي اشرافيه جي تدفين لاءِ وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويندا هئا ۽ زنده ماڻهو به کين رسومي نذراني طور استعمال ڪندا هئا.

1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] (2600–1900 ق م) مان مليل 324 ڌاتي شين جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته انهن مان 67 (20٪) ۾ قلعو موجود هو، تنهنڪري اهي برونز جون شيون شمار ڪيون ويون، جڏهن⁠تہ 26 (8٪) شين ۾ قلعي جو مقدار 10٪ کان وڌيڪ هو، جيڪو [[موم جي ڳريل سانچي واري ڍلائي]] لاءِ مناسب آهي. قلعي جو اصل ذريعو اڃا معلوم نه ٿي سگهيو آهي، پر اهو گمان ڪيو ويو آهي ته اهو [[بخارا]] يا [[سمرقند]] ([[ازبڪستان]]) مان آندو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kochhar |first=Naresh |date=January 1999 |title=A new source of primary Tin ore in the Indus civilization |url=https://www.researchgate.net/publication/327395563 |journal=South Asian Studies |volume=15 |pages=115–118 |doi=10.1080/02666030.1999.9628571 }}&lt;/ref&gt;

=== لوھ ڏانهن منتقلي ===

جيتوڻيڪ برونز، جنهن جي [[ويڪرز سختي آزمائش|ويڪرز سختي]] 60 کان 258 تائين هوندي آهي، عام طور [[ڪٺو لوهه|ڪٺي لوهه]] کان وڌيڪ سخت هوندو آهي، جنهن جي سختي 30 کان 80 تائين هوندي آهي،&lt;ref&gt;''Smithells Metals Reference Book'', 8th Edition, ch. 22&lt;/ref&gt; پر پوءِ به [[ڪانسي جو دور]] ختم ٿي [[لوهي دور]] شروع ٿيو. ان جو هڪ اهم سبب قلعي جي واپار ۾ شديد رڪاوٽ هئي؛ [[ديرين ڪانسي دور جو زوال|1200–1100 ق م جي آباديءَ جي لڏپلاڻن]] سبب ڀونوچ سمنڊ (ميڊيٽرينئن سمنڊ) ۽ برطانيا کان قلعي جي رسد گهٽجي وئي، جنهن سان فراهمي محدود ۽ قيمتون وڌي ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Clayton E. |last=Cramer |url=http://www.claytoncramer.com/unpublished/Iron2.pdf |title=What Caused The Iron Age?|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228194159/http://www.claytoncramer.com/unpublished/Iron2.pdf |archive-date=2010-12-28 |website=claytoncramer.com |date=10 December 1995}}&lt;/ref&gt;

جڏهن لوهه تي ڪم ڪرڻ جي مهارت بهتر ٿي، تڏهن لوهه وڌيڪ سستو ۽ وڌيڪ معياري بڻجي ويو. جيئن پوءِ واريون تهذيبون هٿ سان ٺاهيل [[ڪٺو لوهه]] ڇڏي مشين ذريعي [[فائنري فورج|ٺڪيل لوهه]] (جيڪو گهڻو ڪري پاڻيءَ سان هلندڙ [[ٽرپ هيمر]]ن ذريعي تيار ٿيندو هو) استعمال ڪرڻ لڳيون، تيئن لوهارن [[اسٽيل]] ٺاهڻ به سکي ورتو، جيڪو برونز کان وڌيڪ مضبوط، وڌيڪ سخت ۽ گهڻي وقت تائين تيز ڌار برقرار رکڻ وارو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=O. D. |last1=Sherby |first2=J. |last2=Wadsworth |url=http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/238547.pdf |title=Ancient Blacksmiths, the Iron Age, Damascus Steels, and Modern Metallurgy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626190201/http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/238547.pdf |archive-date=2007-06-26 |series=Thermec 2000 |publisher=U.S. Department of Commerce |location=Las Vegas, Nevada |date=2000 |access-date=24 August 2022}}&lt;/ref&gt; ان هوندي به برونز جو استعمال لوھ جي دور دوران جاري رهيو ۽ اڄ تائين ڪيترن ئي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو اچي ٿو.

== جوڙجڪ ==

[[File:Bronze bell with visible material structure.jpg|thumb|واضح [[بلوري]] (crystallite) بناوت واري برونز جي گهنٽي]]

برونز جا ڪيترائي مختلف [[مصر (ڌاتو)|مصر]] موجود آهن، پر جديد برونز عام طور تقريباً 88٪ [[ٽامو]] ۽ 12٪ [[قلعو]] تي مشتمل هوندو آهي.&lt;ref&gt;Knapp, Brian. (1996) ''Copper, Silver and Gold''. Reed Library, Australia.&lt;/ref&gt; ''{{vanchor|الفا برونز}}'' ٽامي ۾ قلعي جي الفا [[ٺوس محلول]] تي مشتمل هوندو آهي. 4–5٪ قلعي وارا الفا برونز جا مصر سڪا، چشما (springs)، [[ٽربائن]] ۽ بليڊ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي &quot;برونز&quot; پنهنجي جوڙجڪ جي لحاظ کان تمام گهڻو مختلف هوندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا ڌاتوڪاريگر ممڪن آهي ته هٿ ۾ موجود پراڻي ڌاتو کي ئي ڳاري استعمال ڪندا هئا. انگلينڊ جي ٻارهين صديءَ واري [[گلوسيٽر شمعدان]] ۾ استعمال ٿيل ڌاتو دراصل اهڙو برونز آهي، جنهن ۾ ٽامي، [[جست]]، قلعو، [[شيهو]]، [[نڪل]]، [[لوهه]]، [[اينٽيموني]]، [[آرسينڪ]] ۽ غيرمعمولي مقدار ۾ [[چاندي]] شامل آهي؛ بنياد ۾ چاندي جو مقدار 22.5٪، جڏهن⁠تہ شمعدان جي هيٺئين ٿالهي ۾ 5.76٪ آهي. هن مصر جي تناسب مان اندازو لڳايو ويو آهي ته اهو شمعدان شايد پراڻن سڪن کي ڳاري تيار ڪيو ويو هو. تيرهين صديءَ جا [[بنين برونز]] حقيقت ۾ پتل مان ٺهيل آهن، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ جو [[سينٽ بارٿولوميو چرچ، لييج جو بپتسمي وارو حوض]] ڪڏهن برونز ۽ ڪڏهن [[پتل]] طور بيان ڪيو ويندو آهي.

ڪانسي جي دور ۾ برونز جا ٻه بنيادي قسم عام استعمال ۾ هئا. &quot;روايتي برونز&quot;، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 10٪ قلعو هوندو هو، ڍلائي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن⁠تہ &quot;نرم برونز&quot;، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 6٪ قلعو هوندو هو، ان کي سِلن مان ڪوٽي چادرون تيار ڪيون وينديون هيون. ڌار وارا هٿيار گهڻو ڪري روايتي برونز مان ڍلايا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ خود ۽ زرهون نرم برونز مان ڪوٽي ٺاهيون وينديون هيون.

جديد {{vanchor|تجارتي برونز}} (90٪ ٽامو ۽ 10٪ جست) ۽ تعميراتي برونز (57٪ ٽامو، 3٪ شيهو، 40٪ جست) دراصل وڌيڪ صحيح طور پتل جا مصر سمجهيا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ جست بنيادي مصر ساز عنصر هوندو آهي. اهي عام طور تعميراتي ڪمن ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.copper.org/applications/architecture/arch_dhb/copper_alloys/intro.html|title=Copper alloys|access-date=14 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911022109/http://www.copper.org/applications/architecture/arch_dhb/copper_alloys/intro.html|archive-date=11 September 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.copper.org/resources/properties/standard-designations/introduction.html|title=CDA UNS Standard Designations for Wrought and Cast Copper and Copper Alloys: Introduction|access-date=14 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924132326/http://www.copper.org/resources/properties/standard-designations/introduction.html|archive-date=24 September 2013}}&lt;/ref&gt;

'''پلاسٽڪ برونز''' ۾ شيهي (lead) جو مقدار نمايان هوندو آهي، جيڪو ان جي [[پلاسٽيسيٽي|لچڪداري]] کي بهتر بڻائيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/plastic+bronze |title=plastic bronze |encyclopedia=The Free Encyclopedia |access-date=24 August 2022}}&lt;/ref&gt; امڪان آهي ته قديم يونانين ان کي ٻيڙين جي تعمير ۾ استعمال ڪيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.1111/1095-9270.12001 | volume=42 | issue=1 | title=The Belgammel Ram, a Hellenistic-Roman BronzeProembolionFound off the Coast of Libya: test analysis of function, date and metallurgy, with a digital reference archive | year=2012 | journal=International Journal of Nautical Archaeology | pages=60–75 | last1=Adams | first1=Jonathan R. | url=http://www.don-simmonds.co.uk/oliver/ijna12001.pdf | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160828133417/http://www.don-simmonds.co.uk/oliver/ijna12001.pdf | archive-date=2016-08-28 | citeseerx=10.1.1.738.4024 | s2cid=39339094 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828133417/http://www.don-simmonds.co.uk/oliver/ijna12001.pdf |date=2016-08-28 }}&lt;/ref&gt;

{{vanchor|سيليڪون برونز}} جي جوڙجڪ هن ريت هوندي آهي: سيليڪون (Si) 2.80–3.80٪، مينگنيز (Mn) 0.50–1.30٪، لوهه (Fe) وڌ ۾ وڌ 0.80٪، جست (Zn) وڌ ۾ وڌ 1.50٪، شيهو (Pb) وڌ ۾ وڌ 0.05٪، ۽ باقي مقدار [[ٽامو]].&lt;ref&gt;{{Cite book|title = ASTM B124 / B124M – 15|publisher = ASTM International|year = 2015}}&lt;/ref&gt;

برونز جي ٻين مصرن ۾ [[ايلومينيم برونز]]، [[فاسفور برونز]]، مينگنيز برونز، [[گهنڊن جو ڌاتو]] (bell metal)، [[آرسينڪي برونز]]، [[آئيني ڌاتو]] (speculum metal)، [[بسمٿ برونز]] ۽ [[جهانجهن جا مصر]] (cymbal alloys) شامل آهن.

== خاصيتون ==

ٽامي تي ٻڌل [[مصر (ڌاتو)|مصرن]] جا [[پگھلڻ جو نقطو|پگھلڻ جا نقطا]] فولاد يا لوهه جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندا آهن، ۽ انهن کي سندن بنيادي ڌاتن مان تيار ڪرڻ به نسبتاً آسان هوندو آهي. اهي عام طور فولاد کان لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو وڌيڪ ڳرا هوندا آهن، جيتوڻيڪ [[ايلومينيم]] يا [[سيليڪون]] وارا مصر ڪجهه گهٽ ڪثافت وارا ٿي سگهن ٿا. برونز گرمي ۽ بجلي کي اڪثر فولادن جي ڀيٽ ۾ بهتر نموني منتقل ڪندو آهي. ٽامي تي ٻڌل مصر عام طور فولاد کان وڌيڪ مهانگا، پر [[نڪل]] تي ٻڌل مصرن کان سستا هوندا آهن.

برونز عام طور لچڪدار مصر هوندا آهن ۽ ڍليل لوهه جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ [[ڀرڀروپن|ڀرڀرا]] هوندا آهن. ٽامي ۽ ان جا مصر پنهنجي مختلف جسماني، ميخانياتي ۽ [[ڪيميائي خاصيت]]ن سبب بيشمار استعمال رکن ٿا. انهن جا عام مثال خالص ٽامي جي اعليٰ [[برقي چالڪائي]]، 6–8٪ شيهي واري بيئرنگ برونز جي گهٽ رگڙ واري خاصيت، [[گهنڊن جو ڌاتو|گهنڊن جي برونز]] (20٪ قلعو، 80٪ ٽامو) جون گونجندڙ صوتياتي خاصيتون، ۽ برونز جي ڪيترن ئي مصرن جي [[سامونڊي پاڻي]] جي سنکنرن جي خلاف مزاحمت آهن.

برونز جو پگھلڻ جو نقطو لڳ ڀڳ {{convert|950|°C|0|abbr=on}} هوندو آهي، پر اهو مصر ۾ شامل جزن جي تناسب مطابق بدلجي سگهي ٿو. برونز عام طور غير مقناطيسي هوندو آهي، پر لوهه يا نڪل تي مشتمل ڪجهه مصرن ۾ مقناطيسي خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. برونز ۾ عام طور فقط مٿاڇري تي آڪسائيڊ ٿيڻ ٿيندو آهي؛ هڪ ڀيرو ٽامي جي آڪسائيڊ جي پرت ٺهي وڃي ته اها هيٺئين ڌاتو کي [[غيرفعاليت (ڪيميا)|وڌيڪ سنکنرن کان محفوظ]] رکي ٿي. اها ڳالهه هلينسٽي دور جي مجسمن ۾ واضح طور ڏسي سگهجي ٿي. جيڪڏهن ٽامي جا [[ڪلورائيڊ]] ٺهي وڃن ته پوءِ سنکنرن جي هڪ قسم، جنهن کي '''[[برونز جي بيماري]]''' چيو ويندو آهي، آخرڪار سڄي ڌاتو کي تباهه ڪري ڇڏيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://proteus.brown.edu/greekpast/4867|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226134131/http://proteus.brown.edu/greekpast/4867|url-status=dead|archive-date=26 February 2015|title=Bronze Disease, Archaeologies of the Greek Past |publisher=The Joukowsky Institute for Archaeology Classroom |access-date=14 September 2014}}&lt;/ref&gt;

==خصوصيتون==
ٽامي تي ٻڌل مصرع، فولاد يا لوهه جي ڀيٽ ۾ گهٽ گرمي پد پگھري ويندا آهن ۽ انهن جي جزو ڌاتن کان وڌيڪ آساني سان ٺاهيا سگھجن ٿا. اها عام طور تي فولاد کان لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو وڌيڪ گهاٽا هوندا آهن، پر ايلومينيم يا سليڪون استعمال ڪندڙ مصرع ٿورو گهٽ گهاٽا ٿي سگهن ٿا. برونز اڪثر فولاد کان بهتر گرمي ۽ بجلي چالڪائي جي صلاحيت ٿا. 

ڪانسي جا مصرع عام طور تي تار وارا مصرع آهن، ۽ اھا خام لوهه جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ ڀُرڻ وارا آهن. ٽامي ۽ ان جي مصرعن ۾ استعمال جي هڪ وڏي قسم آهي، جيڪي انهن جي ورسٽائل طبعي، ميڪاني ۽ ڪيميائي خاصيتن کي ظاهر ڪن ٿا. ڪجهه عام مثال خالص ٽامي جي اعلي برقي چالکائي، بيئرنگ برونز جي گهٽ رگڙ خاصيتون، جنهن ۾ 6 کان 8 سيڪڙو جو اعلي شيهي جو مواد آهي. گهنٽي ٺاهڻ وارو ڪٽ (%20 ٽين ۽ %80 ٽامو) جي گونج ڪندڙ خاصيتون ۽ ڪيترن ئي برونز مصرعن جي سامونڊي پاڻي پاران سنکنرن جي مزاحمت آهن.

برونز جو پگھلڻ جو نقطو تقريباً °950 سينٽي گريڊ  آهي، پر اها مصرع جي جزون جي تناسب تي منحصر ڪري ٿو. ڪٽ عام طور تي غير مقناطيسي هوندا آهن، پر لوهه يا نڪل تي مشتمل ڪجهه مصرعن ۾ مقناطيسي خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. ڪٽ عام طور تي صرف سطحي طور تي آڪسائيڊ ٿئي ٿو ۽ هڪ ڀيرو ڪاپر آڪسائيڊ (آخرڪار ڪاپر ڪاربونيٽ بڻجي ويندو آهي) پرت ٺهي ويندي آهي ۽ هيٺيون ڌاتو وڌيڪ زنگ کان محفوظ رهندو آهي. اها هيلينسٽڪ دور جي مجسمن تي ڏسي سگهجي ٿو. ڪاپر ڪلورائيڊ (CuCl4) جو سنکرن تمام مصرع کي زنگ ۾ تبديل ڪري مڪمل طور ختم ڪري ڇڏي ٿو.

== استعمال ==

[[File:秦铜诏铁权04975.jpg|thumb|[[چِن خاندان]] جي دور جو برونز جو وزن، جنهن تي شاهي حڪم اُڪريل آهي]]

[[File:Bramble's views Toledo, Ohio - diamond anniversary 1837-1912 - DPLA - a4b983d79cfcfaaf7368d108fe048f73 (page 91) (cropped).jpg|thumb|right|بنٽنگ براس اينڊ برونز ڪمپني جون صنعتي شيون، 1912ع]]

برونز، يا برونز جهڙا مصر ۽ ملاوٽون، ڊگهي عرصي تائين سڪن ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. [[اسٽينليس اسٽيل]] جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ، برونز پنهنجي مضبوطي ۽ لوڻياٺي پاڻيءَ جي سنکنرن جي مزاحمت سبب ٻيڙين ۽ جهازن جي سامان لاءِ خاص طور موزون هو. اڄ به برونز جهازن جي پروپيلرن ۽ پاڻيءَ هيٺ ڪم ڪندڙ بيئرنگن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. ويهين صديءَ ۾ سيليڪون کي بنيادي مصر ساز عنصر طور شامل ڪيو ويو، جنهن سان اهڙو مصر تيار ٿيو جيڪو صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳو ۽ جديد [[مجسمه سازي]] ۾ به اهو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ قسم بڻجي ويو. مجسمه ساز اڪثر سيليڪون برونز کي ترجيح ڏيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيليڪون برونز جون بريزنگ راڊون آسانيءَ سان دستياب هونديون آهن، جن سان ڍلائي دوران پيدا ٿيل نقصن جي مرمت ساڳئي رنگ سان ڪري سگهجي ٿي. [[ايلومينيم]] پڻ ساختي ڌاتو [[ايلومينيم برونز]] ۾ استعمال ٿيندو آهي.

فولاد جي ابتڙ، برونز کي سخت مٿاڇري سان ٽڪرائڻ تي چڻنگون پيدا نه ٿينديون آهن؛ تنهنڪري ان کي (۽ [[بيريليم ٽامو]] کي) [[هٿوڙو|هٿوڙن]]، [[ماليٽ]]ن، [[رينچ]]ن ۽ ٻين مضبوط اوزارن جي تياري ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي ڌماڪيدار ماحول يا ٻرندڙ ٻاڦن جي موجودگيءَ ۾ محفوظ طريقي سان ڪم اچي سگهن. برونز مان [[برونز اون]] پڻ تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا ڪاٺ جي ڪم ۾ استعمال ٿيندي آهي، جتي [[فولادي اون]] [[بلوط]] جي ڪاٺ جو رنگ بدلائي سگهي ٿي. [[فاسفور برونز]] جهازن جي پروپيلرن، موسيقيءَ جي سازن ۽ برقي رابطن ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.copper.org/resources/properties/microstructure/phos_bronze.html |title=Resources: Standards &amp; Properties – Copper &amp; Copper Alloy Microstructures: Phosphor Bronze |publisher=Copper Development Association Inc. |url-status=live |access-date=24 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208043816/http://www.copper.org/resources/properties/microstructure/phos_bronze.html |archive-date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;

برونز جا حصا [[مضبوطي (مواد)|مضبوط]] هوندا آهن ۽ عام طور [[بيئرنگ]]ن، ڪلپن، [[برقي ڳنڍيندڙ]]ن ۽ [[چشمو (اوزار)|چشمن]] ۾ استعمال ٿيندا آهن. برونز ۾ مختلف ڌاتن سان رگڙ پڻ گهٽ ٿيندي آهي، جنهن سبب جديد [[انجنيئرنگ رواداري]]ن کان اڳ توپن جي تياري ۾ ان کي وڏي اهميت حاصل هئي، ڇو⁠تہ ٻي صورت ۾ لوهه جا توپ گولا ناليءَ ۾ اٽڪي پون ها.&lt;ref name=&quot;AlavudeenVenkateshwaran2006&quot;&gt;{{cite book|first1=A. |last1=Alavudeen|first2=N. |last2=Venkateshwaran|first3=J. T. |last3=Winowlin Jappes|title=A Textbook of Engineering Materials and Metallurgy|url=https://books.google.com/books?id=WB5RBUQW3rcC&amp;pg=PA136|access-date=25 June 2013|date=1 January 2006|publisher=Firewall Media|isbn=978-81-7008-957-5|pages=136–|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610180021/https://books.google.com/books?id=WB5RBUQW3rcC&amp;pg=PA136|archive-date=10 June 2016}}&lt;/ref&gt;

=== تعميراتي برونز يا ڪانسي ===


[[File:Seagram Building (6268045534).jpg|thumb|[[سيگرام بلڊنگ]]، [[پارڪ ايونيو]] کان 52هين گهٽيءَ جي سامهون کان ڏٺل]]

[[سيگرام بلڊنگ]]، جيڪا [[نيو يارڪ شهر]] جي [[پارڪ ايونيو]] تي واقع آهي، &quot;برونز سان ڍڪيل شيشي جي علامتي عمارت&quot; آهي، جنهن جي جوڙجڪ [[لودوگ ميز فان ڊير روهه]] تيار ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;NYC Skyscrapers-Seagrams&quot;&gt;{{cite book |last1=Nash |first1=Eric |title=Manhattan Skyscrapers |date=1999 |publisher=Princeton Architectural Press |location=Princeton, New Jersey |isbn=1-56898-181-3 |pages=105–106 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=l3aAA2Di1YkC&amp;q=seagrams |access-date=16 December 2023}}&lt;/ref&gt; سيگرام بلڊنگ پهرين عمارت هئي، جنهن کي مڪمل طور برونز سان ڍڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;NYTimes Seagrams&quot;&gt;{{cite news |last1=Ennis |first1=Thomas |title=Building is Designer's Testament |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1957/11/10/90853549.pdf?pdf_redirect=true&amp;ip=0 |access-date=17 December 2023 |issue=November 10, 1957 |work=The New York Times |pages=313, 320 |quote=Seagram Building Marks Apex Of Mies van der Rohe's Career}}&lt;/ref&gt; [[جنرل برونز ڪارپوريشن]] پنهنجي [[گارڊن سٽي، نيو يارڪ]] واري ڪارخاني ۾ 32 لک پائونڊ (1,600 ٽن) برونز تيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;NYTimes Seagrams&quot; /&gt; سيگرام بلڊنگ 38 ماڙن ۽ 516 فوٽن اوچي عمارت آهي، جيڪا برونز ۽ [[ٽوپاز]] رنگ جي شيشي سان ٺهيل آهي.&lt;ref name=&quot;NYC Skyscrapers-Seagrams&quot; /&gt; هن عمارت کي &quot;ڌاتو ۽ شيشي جي سادي پردي واري ڀت سان ڍڪيل 38 ماڙ چورس برج&quot; طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=SEAGRAM'S PLANS PLAZA TOWER IN NEW YORK and Mies van der Rohe designs his first skyscraper office building |journal=Architectural Forum |date=April 1955 |volume=102 |issue=4 |pages=9 |url=https://usmodernist.org/AF/AF-1955-04.pdf |access-date=21 December 2023 |language=English}}&lt;/ref&gt; برونز ان جي رنگ، عمر سان به خوبصورت رهڻ، [[سنکنرن]] جي مزاحمت ۽ [[ايڪسٽروژن]] جي خاصيتن سبب چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;NYTimes Seagrams&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NYC Skyscrapers-Seagrams&quot; /&gt; 1958ع ۾ اها پنهنجي وقت جي سڀ کان مهانگي عمارت هئي، جنهن جي لاڳت 36 ملين آمريڪي ڊالر هئي، ۽ اها دنيا جي پهرين عمارت هئي جنهن ۾ فرش کان ڇت تائين شيشي جون ڀتيون هيون.&lt;ref name=&quot;NYC Skyscrapers-Seagrams&quot; /&gt; ميز فان ڊير روهه کي مخصوص تفصيلن سان تيار ڪيل تيز ڪنڊون جنرل برونز ڪمپني فراهم ڪيون،&lt;ref name=&quot;NYTimes Seagrams&quot; /&gt; ۽ &quot;مقرر شيشي جي پٽن کي لڳائڻ وارا پيچ به پتل جا ٺهيل هئا&quot;.&lt;ref name=&quot;NYC Skyscrapers-Seagrams&quot; /&gt;

=== سڪا ۽ تمغا ===

[[File:Pisanello, medaglia di giovanni paleologo, I esemplare del bargello.JPG|thumb|left|[[شهنشاهه جان اٺين پاليولوگوس جو تمغو]]، فلورنس جي دوري دوران، [[پيسانيلو]] (1438ع)]]

برونز سڪن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي؛ گهڻا &quot;ٽامي جا&quot; سڪا حقيقت ۾ برونز جا هوندا آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 4٪ قلعو ۽ 1٪ جست شامل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;bronze {{!}} alloy&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/technology/bronze-alloy|title=bronze {{!}} alloy |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=Online |access-date=2016-07-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160730212401/https://www.britannica.com/technology/bronze-alloy|archive-date=2016-07-30}}&lt;/ref&gt;

سڪن وانگر، برونز ڪيترين ئي صدين کان مختلف قسمن جي [[تمغي|تمغن]] جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اڄڪلهه &quot;برونزي تمغو&quot; عام طور راندين ۽ ٻين مقابلن ۾ ٽئين پوزيشن لاءِ ڏنو ويندو آهي. هي اصطلاح تڏهن به استعمال ٿيندو آهي جڏهن اصل برونز جو تمغو نه ڏنو وڃي. اها روايت يوناني ڏند ڪٿائن جي [[سون جو دور]]، [[چانديءَ جو دور]] ۽ [[ڪانسي جو دور]] مان نڪتل آهي، جيڪي پهرين ٽن درجن جي نمائندگي ڪندا هئا. راندين ۾ ان جو پهريون استعمال [[1904ع جي گرمائي اولمپڪس]] ۾ ٿيو. 1896ع جي اولمپڪس ۾ فاتح کي چاندي ۽ ٻئي نمبر واري کي برونز ڏنو ويندو هو، جڏهن⁠تہ 1900ع ۾ تمغن بدران ٻيا انعام ڏنا ويا.

برونز [[پليڪيٽ]] ٺاهڻ لاءِ به معياري مواد آهي، جيڪا عام طور مستطيل شڪل جي اُڀريل نقش واري فن پارو هوندي آهي ۽ گڏ ڪندڙن ۾ مشهور هوندي آهي.

برونز اٺين شاديءَ جي سالگرهه سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ڏيئا ===

[[File:Wisteria Tiffany Studios Lamp.jpg|left|thumb|برونز سان ٺهيل [[ٽفني ڏيئو]]]]

[[لوئس سي. ٽفني]] جي مشهور [[ٽفني اسٽوڊيوز]]، جيڪي پنهنجي [[ٽفني گلاس]] لاءِ مشهور آهن، پنهنجي [[ٽفني ڏيئو|ٽفني ڏيئن]] جي فني ڪم ۾ برونز استعمال ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Tifffany Morse Museum&quot;&gt;{{cite web |title=Tiffany Studios |url=https://morsemuseum.org/louis-comfort-tiffany/tiffany-studios/ |website=The Charles Hosmer Morse Museum of American Art |access-date=17 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tiffany Nash book&quot;&gt;{{cite book |last1=Eidelberg |first1=Martin |last2=McClelland |first2=Nany |title=Behind the Scenes of Tiffany Glassmaking: the Nash Notebooks |date=2001 |publisher=St. Martin's Press |isbn=9780312282653 |pages=2–10 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=Id9kQgAACAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tiffany Studios&quot;&gt;{{cite web |title=A Chronology of Louis C. Tiffany and Tiffany Studios |url=https://www.tiffanystudios.org/tiffany-chronology.html |website=Tiffany Studios |access-date=17 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Roman Bronze Works |url=https://www.cartermuseum.org/artists/roman-bronze-works |website=Amon Carter Museum of American Art |publisher=Carter Museum |access-date=23 December 2023 |language=English}}&lt;/ref&gt;

=== پاڻي وارا چشما ۽ دروازا ===

[[File:United States Supreme Court Building Front Door photo Don Ramey Logan.jpg|thumb|right|[[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي عمارت|آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي عمارت]] جا عظيم برونزي دروازا، گلبرٽ ڊونيلي سينيئر ۽ سندس پٽ جان ڊونيلي جونيئر جي تخليق.]]

دنيا ۾ ڍلائي ذريعي تيار ڪيل سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ سينگاريل برونزي چشمو 1952ع ۾ [[رومن برونز ورڪس]] ۽ [[جنرل برونز ڪارپوريشن]] ٺاهيو. هن چشمي ۾ استعمال ٿيل مواد، جيڪو ''مجسما سازي وارو برونز'' (اسٽيچوئري برونز) سڏجي ٿو، [[مصر (ڌاتو)|چئن جزن وارو مصر]] آهي، جيڪو ٽامي، جست، قلعي ۽ شيهي تي مشتمل هوندو آهي ۽ روايتي طور سنهري ڀوري رنگ جو هوندو آهي. اهو [[اينڊريو ڊبليو. ميلن يادگاري چشمو]] لاءِ [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] جي [[فيڊرل ٽرائنگل]] ۾ تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Anrew Mellon fountain&quot;&gt;{{cite web |title=Andrew W. Mellon Memorial Fountain Restored by National Gallery of Art in Honor of 75th Anniversary with a Major Grant from Richard King Mellon Foundation —Monumental Bronze Fountain Operational on March 17— |url=https://www.nga.gov/press/2016/fountain.html |website=National Gallery of Art |access-date=23 December 2023 |location=Washington, DC |quote=Andrew W. Mellon Memorial Fountain, situated at the apex of the Federal Triangle complex in downtown Washington, DC}}&lt;/ref&gt;

برونز جي وڏن ۽ نفيس سينگاريل منصوبن جو هڪ ٻيو مشهور مثال، جيڪو پڻ جنرل برونز ڪارپوريشن/رومن برونز ورڪس سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي عمارت]]، واشنگٽن، ڊي. سي.، جا عظيم برونزي دروازا آهن.&lt;ref name=&quot;Supreme Court Bronze Doors&quot;&gt;{{cite web |title=The Bronze Doors |url=https://www.supremecourt.gov/about/bronzedoors_5-7-2018_final.pdf |website=Supreme Court |publisher=The Supreme Court |access-date=23 December 2023 |location=Washington, DC |language=English |quote=&quot;Out of all of our monumental projects, spread over two lifetimes, the Supreme Court doors are the only work that we ever signed – that's how important they were.&quot; – JOHN DONNELLY, JR., Sculptor}}&lt;/ref&gt;

=== آئينا ===

[[File:MirrorDSCF6602.jpg|thumb|upright=0.9|left|[[ڪلٽي فن]] جي برونز جي آئيني جو سينگاريل پٺيون حصو، 120–80 ق م، [[سينٽ ڪيورن]]، انگلينڊ]]

{{Main|برونزي آئينو}}

هموار سطح وارو شيشو تيار ڪرڻ ممڪن ٿيڻ کان اڳ، برونز آئينا ٺاهڻ لاءِ معياري مواد هو. دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ برونز هن مقصد لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ امڪان آهي ته ان جي دريافت مختلف علائقن ۾ هڪ ٻئي کان آزاد طور ٿي هجي. برونز جا آئينا مصر جي [[مصر جي وچين بادشاهت|وچين بادشاهت]] (2040–1750 ق م) ۽ چين مان گهٽ ۾ گهٽ {{circa|550 BCE}} کان محفوظ حالت ۾ مليا آهن. يورپ ۾ [[ايٽرسڪن]] ڇهين صدي ق م دوران برونز جا آئينا ٺاهيندا هئا، ۽ بعد ۾ [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]] آئينن به ساڳي طرز اختيار ڪئي. جيتوڻيڪ پوءِ [[آئيني وارو ڌاتو]] (اسپيڪيولم ميٽل) جهڙا ٻيا مواد استعمال ٿيڻ لڳا ۽ اولهه ۾ شيشي جا آئينا وڏي حد تائين برونز جي آئينن جي جاءِ وٺي ويا، تڏهن به جاپان ۽ ٻين علائقن ۾ ارڙهين صدي تائين برونز جا آئينا ٺهندا رهيا، ۽ اڄ به [[ڪيرالا]]، ڀارت ۾ محدود پيماني تي تيار ڪيا وڃن ٿا.

=== موسيقي جا ساز ===

[[File:Bianzhong.jpg|thumb|چيني گهنٽيون: [[زينگ جي مارڪئيس يي جا بيانژونگ]]، [[بهار ۽ سرءُ وارو دور]] (476–221 ق م)]]

[[File:Picsingingbowls.jpg|thumb|16هين کان 18هين صديءَ جا [[ڳائيندڙ پيالو|ڳائيندڙ پيالا]]. نرم ڪيل ڪانسي اڄ به هماليه واري علائقي ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو.]]

برونز [[گهنٽي (ساز)|گهنٽين]] ٺاهڻ لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيل ڌاتو آهي، خاص طور اعليٰ قلعي واري برونز يا ڪانسي جي هڪ مصر جي صورت ۾، جنهن کي [[گهنڊن جو ڌاتو]] (بيل ميٽل) چيو ويندو آهي ۽ جنهن ۾ عام طور لڳ ڀڳ 23٪ [[قلعو]] هوندو آهي.

تقريباً سڀئي معياري [[جهانجهه]] (cymbals) برونز مان ٺاهيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مضبوطي ۽ [[صوتي رنگ]] (timbre) جو بهترين توازن فراهم ڪندو آهي. برونز جا ڪيترائي قسم استعمال ٿين ٿا، جن مان عام قسم [[بي20 (برونز)|بي20 برونز]] آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 20٪ قلعو، 80٪ ٽامو ۽ ٿوري مقدار ۾ چاندي تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن⁠تہ وڌيڪ مضبوط B8 برونز ۾ 8٪ قلعو ۽ 92٪ ٽامو هوندو آهي. گهنٽي يا جهانجهه ۾ قلعي جو مقدار وڌڻ سان ان جو صوتي رنگ وڌيڪ ڳرو ٿيندو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Lothar|last=Von Falkenhausen|title=Suspended Music: Chime-Bells in the Culture of Bronze Age China|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|year=1993|page=106|url=https://books.google.com/books?id=ve1h53NTNW0C&amp;pg=PA106|isbn=978-0-520-07378-4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526225554/https://books.google.com/books?id=ve1h53NTNW0C&amp;pg=PA106&amp;lpg=PA106|archive-date=2016-05-26}}&lt;/ref&gt;

برونز مختلف [[تنتي ساز|تنتي سازن]]، جهڙوڪ [[ڊبل بيس]]، پيانو، [[هارپسيڪورڊ]] ۽ گٽار جي فولادي ۽ [[نائلون]] تارن جي وڪڙن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. پيانو ۾ برونز جون تارون عام طور هيٺين سُرن لاءِ مخصوص هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ اعليٰ تناوَ واري فولاد جي ڀيٽ ۾ آواز گهڻي دير تائين برقرار رهندو آهي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite book |last=McCreight |first=Tim |title=Metals technic: a collection of techniques for metalsmiths |publisher=Brynmorgen Press |date=1992 |isbn=0-9615984-3-3}}{{page needed|date=August 2022}}&lt;/ref&gt;

مختلف ڌاتوي خاصيتن وارا برونز دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ وڄائي آواز پيدا ڪندڙ [[خودصوتي ساز]] (idiophones) ٺاهڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ گهنٽيون، ڳائيندڙ پيالا، [[گونگ]]، جهانجهه ۽ ايشيا جا ٻيا خودصوتي ساز شامل آهن. انهن جا مثال [[تبت]] جا [[ڳائيندڙ پيالا]]، مختلف شڪلين ۽ ماپن جون مندرن جون گهنٽيون، [[جاوي ماڻهو|جاوي]] [[گاملان]] ۽ ٻيا برونزي [[موسيقي جا ساز]] آهن. انڊونيشيا مان برونز جا سڀ کان پراڻا آثار قديمه جا مثال 1–2 ق م جا آهن، جن ۾ چپٽيون تختيون شامل آهن، جيڪي شايد ڪاٺ يا هڏي جي مئليٽ سان ٽنگي وڄايون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=LaPlantz |first=David |title=Jewelry – Metalwork 1991 Survey: Visions – Concepts – Communication |publisher=S. LaPlantz |date=1991 |isbn=0-942002-05-9}}{{page needed|date=August 2022}}&lt;/ref&gt; ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام مان مليل قديم برونزي ڍولن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2,000 سال پراڻي آهي، جڏهن⁠تہ ٿائيلينڊ ۽ ڪمبوڊيا مان برونز جون گهنٽيون 3600 ق م جون مليون آهن.

اڄڪلهه ڪجهه ڪمپنيون [[سئڪسوفون]] پڻ فاسفور برونز (3.5 کان 10٪ قلعو ۽ وڌ ۾ وڌ 1٪ فاسفورس) مان تيار ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sax.co.uk/signature-custom-alto-sax-phosphor-bronze-big-bell.ir |title=www.sax.co.uk |access-date=18 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811002147/http://www.sax.co.uk/signature-custom-alto-sax-phosphor-bronze-big-bell.ir |archive-date=11 August 2014 }}&lt;/ref&gt; بيل ميٽل/B20 ڪيترن ئي معياري [[بينجو]] ماڊلن جي ''ٽون رنگ'' ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Roger H. |last=Siminoff |title=Siminoff's Luthiers Glossary |location=New York |publisher=Hal Leonard |date=2008 |page=13 |isbn=9781423442929}}&lt;/ref&gt; ٽون رنگ هڪ ڳرو (عام طور {{cvt|3|lb|disp=semicolon}}) ويڙهيل يا محرابي ڌاتي دائرو هوندو آهي، جيڪو ڪاٺ جي ٿلهي ڪناري سان ڳنڍيل هوندو آهي. ان جي مٿان کل يا گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي جھلي تڻي ويندي آهي. بيل ميٽل ئي بينجو کي هيٺين سُرن ۾ ڀرپور ۽ تيز آواز، ۽ مٿين سُرن ۾ گهنٽي جهڙي صاف گونج عطا ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Is Bronze? {{!}} National Bell Festival |url=https://www.bells.org/blog/what-bronze |access-date=2024-07-04 |website=www.bells.org}}&lt;/ref&gt;

=== مجسما ===

{{Main|برونزي مجسمو}}
{{See also|اورمولو}}

برونز وڏي پيماني تي [[برونزي مجسما|برونزي مجسمن]] جي ڍلائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. برونز جي عام مصرن ۾ هڪ غيرمعمولي ۽ فائديمند خاصيت هوندي آهي ته اهي ڄمڻ (سخت ٿيڻ) کان ٿورو اڳ هلڪو ڦهلجن ٿا، جنهن سبب سانچي جا تمام نفيس نقش به مڪمل طور ڀرجي وڃن ٿا. ان کان پوءِ، جڏهن برونز ٿڌو ٿئي ٿو ته ٿورو سُسي وڃي ٿو، جنهن سان ان کي سانچي کان ڌار ڪرڻ وڌيڪ آسان ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Savage |first=George |title=A Concise History of Bronzes |publisher=Frederick A. Praeger, Inc. Publishers |location=New York |date=1968 |page=17}}&lt;/ref&gt; [[آشوري سلطنت|آشوري]] بادشاهه [[سيناخيرب]] (704–681 ق م) دعويٰ ڪئي هئي ته هو پهريون حڪمران هو، جنهن [[موم جي ڳريل سانچي واري ڍلائي]] (lost-wax casting) بدران ٻن حصن وارن سانچن جي مدد سان تمام وڏا (30 ٽن تائين) برونزي مجسما ڍلايا.&lt;ref&gt;for a translation of his inscription see the appendix in {{cite book |author-link=Stephanie Dalley |last=Dalley |first=Stephanie |date=2013 |title=The Mystery of the Hanging Garden of Babylon: an elusive World Wonder traced |publisher=OUP |isbn=978-0-19-966226-5}}&lt;/ref&gt;

[[قديم يوناني فن]] ۾ برونز جا مجسما سنگتراشيءَ جو سڀ کان اعليٰ نمونو سمجهيا ويندا هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورا ئي اڄ تائين بچيا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ طبقاتي دور دوران برونز جون گهڻيون شيون ٻيهر استعمال لاءِ ڳاري ڇڏيون وينديون هيون. مشهور يوناني برونزي مجسمن مان ڪيترائي اڄ رڳو انهن جي رومي سنگ مرمر وارن نقلن ذريعي سڃاتا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي وڌيڪ محفوظ رهي سگهيا.

ڀارت ۾ [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]] دور ([[چائوسا خزانو]])، [[گپتا سلطنت|گپتا]] دور ([[ميرپورخاص جو برهما]]، [[اڪوتا خزانو]]) ۽ پوءِ جي دورن ([[هانسي خزانو]]) جا ڪيترائي برونزي مجسما مليا آهن.&lt;ref&gt;Indian bronze masterpieces: the great tradition: specially published for the Festival of India, Asharani Mathur, Sonya Singh, Festival of India, Brijbasi Printers, Dec 1, 1988&lt;/ref&gt; [[تامل ناڊو]] ۾ [[چولا سلطنت]] جي دور جا هندو ڪاريگر [[موم جي ڳريل سانچي واري ڍلائي]] جي طريقي سان نهايت نفيس برونزي مجسما ٺاهيندا هئا، جن ۾ [[هندومت]] جي ديوتائن کي تمام بارڪ نقش نگاري سان پيش ڪيو ويندو هو. هي فن اڄ به زنده آهي، ۽ ڪيترائي ''شلپي'' (روايتي مجسما ساز) [[سوامي ملائي]] ۽ [[چنائي]] جي علائقن ۾ هن هنر سان وابسته آهن.

قديم زماني ۾ ٻين تهذيبن پڻ برونز مان اعليٰ درجي جا فن پارا تيار ڪيا. مثال طور، يورپ ۾ [[يوناني ڏند ڪٿا]] جي ڪردارن تي ٻڌل يوناني برونزي مجسما، ۽ [[اوڀر ايشيا]] ۾ [[شانگ خاندان]] ۽ [[ژو خاندان]] جا چيني مذهبي برونزي آثار، جيڪي گهڻو ڪري رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ ٿانوَ هئا، پر انهن ۾ ننڍن مجسمن جا مثال پڻ شامل آهن. برونز اڄ تائين به يادگاري ۽ وڏن عوامي مجسمن لاءِ پسنديده مواد مان هڪ آهي.

[[بنين سلطنت]] (13هين–19هين صدي عيسوي) جا وچئين دور ۽ ابتدائي جديد دور جا [[بنين برونز|بنين جا ڍليل فن پارا]]، جيتوڻيڪ عام طور &quot;برونز&quot; سڏيا وڃن ٿا، پر فني لحاظ کان اهي گهڻو ڪري شيهي واري [[پتل]] جي مصر مان ڍلايا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Recovering the Brilliance of a Benin Bronze |url=https://localhost:5000/about-the-met/conservation-and-scientific-research/conservation-stories/2020/benin-horn-player |access-date=2025-06-14 |website=The Metropolitan Museum of Art |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Benin Bronzes |url=https://momaa.org/benin-bronzes/ |access-date=2025-06-14 |website=MoMAA {{!}} Affordable Art Gallery &amp; Lifestyle |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;170px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
File:Dancing girl of Mohenjo-daro.jpg|''[[ناچڻي ڇوڪري (قبل از تاريخي مجسمو)|ناچڻي ڇوڪري]]''؛ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|هڙپائي]] فن پارو؛ 2400–1900 ق م؛ برونز؛ اوچائي: 10.8&amp;nbsp;سينٽي ميٽر؛ [[قومي عجائب گهر، نئين دهلي|قومي عجائب گهر]] ([[نئين دهلي]]، ڀارت)
File:Trundholm sun chariot animation.gif|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]؛ [[اتر يورپي ڪانسي جو دور]]، {{Circa|14th century BCE}}؛ [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]، [[ڪوپن هيگن]]
File:商青銅鼎-Ritual Tripod Cauldron (Ding) MET DP164965.jpg|[[چيني مذهبي برونز|چيني مذهبي برونزي]] ٽن پيرن وارو ٿانو ([[ڊِنگ (ٿانو)|ڊِنگ]])؛ {{Circa|13th century BCE}}؛ برونز؛ هٿن سميت اوچائي: 25.4&amp;nbsp;سينٽي ميٽر؛ [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] (نيو يارڪ شهر)
Kushite Pharaoh MET DT8840.jpg|[[قديم مصري فن|قديم مصري]] [[ڪوش سلطنت|ڪوشي]] [[فرعون]] جو ننڍڙو مجسمو؛ 713–664 ق م؛ برونز ۽ قيمتي ڌاتن جي ورق سان؛ اوچائي: 7.6&amp;nbsp;سينٽي ميٽر؛ ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ
File:Bronze tripod base for a thymiaterion (incense burner) MET DP21045.jpg|[[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ٿيميئٽيريون (لوبان دان) جو ٽن پيرن وارو بنياد؛ 475–450 ق م؛ برونز؛ اوچائي: 11&amp;nbsp;سينٽي ميٽر؛ ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ
File:God of Cape Artemision 01.JPG|''[[آرٽيميسيون برونز]]''؛ 460–450 ق م؛ برونز؛ اوچائي: 2.1&amp;nbsp;ميٽر؛ [[ايٿنس جو قومي آثار قديمه ميوزيم]]
File:Egypt, Greco-Roman Period, probably Ptolemaic Dynasty - Statuette of Isis and Horus - 1940.613 - Cleveland Museum of Art.tif|[[قديم مصري فن|قديم مصري]] [[آئيسس]] ۽ [[هورس]] جو ننڍڙو مجسمو؛ 305–30 ق م؛ مڪمل برونزي ڍلائي؛ 4.8 × 10.3&amp;nbsp;سينٽي ميٽر؛ [[ڪليولينڊ ميوزيم آف آرٽ]] ([[ڪليولينڊ]]، [[اوهايو]]، آمريڪا)
Bronze statue of Eros sleeping MET DP123903.jpg|[[قديم يوناني فن|قديم يوناني]] [[ايروس]] جو سمهيل مجسمو؛ ٽين–ٻي صدي ق م؛ برونز؛ 41.9 × 35.6 × 85.2&amp;nbsp;سينٽي ميٽر؛ ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ
Buddha Offering Protection MET DP-15581-036.jpg|تحفظ جي اشاري سان [[ٻڌ]]؛ ڇهين صديءَ جي آخر–ستين صديءَ جي شروعات؛ ٽامي جو مصر؛ اوچائي: 47&amp;nbsp;سينٽي ميٽر؛ [[ڀارت]] (شايد [[بيهار]] / [[پويون گپتا خاندان]])؛ ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ
File:Krishna Rukmini Satyabhama Garuda.jpg|[[ڪرشن]] پنهنجي زالن [[رڪمڻي]] ۽ [[ستيڀاما]] سان گڏ، ۽ پنهنجي سواري [[گروڙ]] سان؛ [[تامل ناڊو]]، ڀارت؛ 11هين–12هين صدي
File:NatarajaMET.JPG|[[چولا]] دور جو ''[[نٽراج]]'' جو برونزي مجسمو؛ [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، نيو يارڪ شهر
File:Caldron MET cdi49-69-6s3.jpg|فرانسيسي يا ڏکڻ نيدرلينڊي وچئين دور جو ديڳڙو؛ 13هين يا 14هين صدي؛ برونز ۽ ٺڪيل لوهه؛ ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ
File:Pair of firedogs (chenets) MET DP170900.jpg|فرانسيسي [[روڪوڪو]] آتشدان جا جوڙا (chenets)؛ {{Circa|1750}}؛ سون چڙهيل برونز؛ ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ
File:Mantel clock (pendule de chiminée) MET DT6546.jpg|فرانسيسي [[نوڪلاسيڪيت]] طرز جي مينٽل گهڙي؛ 1757–1760؛ سون چڙهيل ۽ قديمي رنگ وارو برونز، ٻيا مواد؛ ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ
File:Pair of firedogs MET DT8904.jpg|فرانسيسي [[چينوئزري]] طرز جا آتشدان جا جوڙا؛ 1760–1770؛ سون چڙهيل برونز؛ ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ
File:Pair of vases MET DP170824.jpg|چيني گلدانن جو جوڙو، فرانسيسي روڪوڪو انداز جي برونزي سينگار سان؛ ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ
File:Mantel clock (&quot;Pendule Uranie&quot;) MET DP346441.jpg|فرانسيسي نوڪلاسيڪي مينٽل گهڙي (&quot;Pendule Uranie&quot;)؛ 1764–1770؛ ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ
File:Pair of mounted vases (vase à monter) MET DP102639.jpg|سينگاريل گلدانن جو جوڙو؛ 1765–1770؛ نرم پورسلين ۽ فرانسيسي سون چڙهيل برونز؛ ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ
File:Winter MET DP162240.jpg|''سيارو''؛ [[ژان-انتوان هودون]]؛ 1787؛ برونز؛ ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ
File:Statue at Rockefeller Centre.jpg|''[[پروميٿيوس (مينشپ)|پروميٿيوس]]''؛ [[پال مينشپ]] جو سون چڙهيل برونزي مجسمو؛ 1934؛ [[راڪفيلر سينٽر]]، [[نيو يارڪ شهر]]
File:New York City, May 2014 - 033.JPG|''[[اٽلس (مجسمو)|اٽلس]]''؛ [[لي لاوري]] جو برونزي مجسمو؛ 1937؛ [[راڪفيلر سينٽر]]، [[نيو يارڪ شهر]]
&lt;/gallery&gt;

== بائبل ۾ حوالا ==

بائبل ۾ ٽامي ۽ ان جي مصرن ({{langx|he|נחושת}}) جا 125 کان وڌيڪ حوالا موجود آهن. [[ڪنگ جيمز ورزن]] ۾ هن لفظ جو ترجمو &quot;brass&quot; (پتل) ڪيو ويو آهي. پر اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته قديم [[عبراني]]ن وٽ جست کي ڌاتو مان الڳ ڪري استعمال ڪرڻ جي ٽيڪنالاجي موجود نه هئي، جڏهن⁠تہ پتل ٺاهڻ لاءِ جست ضروري هوندو آهي. تنهنڪري امڪان اهو آهي ته ''נחושת'' مان مراد ٽامو ۽ ان جا قلعي سان ٺهيل مصر هئا، جن کي اڄ برونز سڏيو وڃي ٿو، ۽ جديد بائبل ترجمن ۾ به اهو ئي مطلب اختيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://jbqnew.jewishbible.org/jbq-past-issues/2017/453/nehoshet-copper-bronze-brass-plausible-tanakh/ | title=Nehoshet: Copper, Bronze or Brass? Which are Plausible in the Tanakh? |work=Jewish Bible Quarterly |last=Meschel |first=Susan V. | date=2 October 2017 |access-date=24 August 2022}}&lt;/ref&gt;

برونز جو [[خيمه اجتماع]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو، جهڙوڪ برونزي قربانگاهه (خروج، باب 27)، برونزي ڌوئڻ جو حوض (خروج، باب 30)، مختلف اوزار، ۽ آئينا (خروج، باب 38). [[گنتي]] جي باب 21 ۾ [[موسيٰ]] جي لٺ تي [[نحشتان|برونزي نانگ]] بلند ڪرڻ جو ذڪر پڻ موجود آهي. [[بادشاهن جو پهريون ڪتاب]] ۾ بيان ٿيل آهي ته [[حيرام پهريون]] برونز تي ڪم ڪرڻ ۾ نهايت ماهر هو، ۽ هن [[سليمان جو مندر|حضرت سليمان جي مندر]] لاءِ ڪيترائي سامان تيار ڪيا، جن ۾ ٿنڀا، تاج، اسٽينڊ، ڦيٿا، پيالا ۽ ٿالهيون شامل هيون، جن مان ڪيترائي نهايت نفيس سينگاريل هئا (ڏسو: بادشاهن جو پهريون ڪتاب 7:13–47). برونز جنگي زرهن ۽ خودن جي تياري ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو، جيئن [[دائود ۽ جليات]] جي جنگ جي بيان ۾ [[سموئيل جو پهريون ڪتاب]] 17:5–6، 38 ۾ ذڪر ٿيل آهي (ڏسو پڻ: [[تواريخ جو ٻيون ڪتاب]] 12:10).

{{Clear}}

==پڻ ڏسو==
* [[ڪانسي جو دور]]
* [[ٽامي جي مصرعن جي فهرست]] 
==حوالا==
{{Reflist|30em|refs=

&lt;ref name=antiquity1312&gt;{{cite web | url = http://antiquity.ac.uk/ant/087/ant0871030.htm | title = Tainted ores and the rise of tin bronzes in Eurasia, c. 6500 years ago | first1 = Miljana | last1 = Radivojević | first2 = Thilo | last2 = Rehren | publisher = Antiquity Publications Ltd | date = December 2013 }}&lt;/ref&gt;{{New archival link needed|date=April 2026}}

}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{sister project links|d=Q34095|wikt=bronze|c=Category:Bronze|n=no|s=1911_Encyclopædia_Britannica/Bronze|voy=no|m=no|mw=no|species=no|b=no|v=no|q=no}}

* [https://web.archive.org/web/20061216180940/http://www.msm.cam.ac.uk/phase-trans/2005/bell/bell.html برونزي گهنٽيون] (16 ڊسمبر 2006ع تي محفوظ ڪيل)
* [https://web.archive.org/web/20090523044615/http://wildlifeart.org/Foundry/index2.html &quot;ڳريل موم، ٺهيل برونز&quot;: ڳريل موم واري ڍلائي جي وضاحت] (23 مئي 2009ع تي محفوظ ڪيل)
* {{cite web|title = موم جي ڳريل سانچي واري ڍلائي جي عمل جي فليش اينيميشن|publisher = [[جيمس پينسٽن مجسما سازي]]|url = http://www.jepsculpture.com/bronze.shtml|access-date = 2008-11-03}}
* [https://web.archive.org/web/20160416001549/http://web.comhem.se/vikingbronze/ وائڪنگ برونز – قديم ۽ اوائلي وچئين دور جي برونز ڍلائي] (16 اپريل 2016ع تي محفوظ ڪيل)

{{Jewellery}}

{{Authority control}}

[[زمرو:برونز| ]]
[[زمرو:ٽامي جا مصر]]
[[زمرو:قلعي جا مصر]]
[[زمرو:سڪن ۾ استعمال ٿيندڙ ڌاتون ۽ مصر]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{sister project links|d=Q34095|wikt=bronze|c=Category:Bronze|n=no|s=1911_Encyclopædia_Britannica/Bronze|voy=no|m=no|mw=no|species=no|b=no|v=no|q=no}}
* [https://web.archive.org/web/20061216180940/http://www.msm.cam.ac.uk/phase-trans/2005/bell/bell.html Bronze bells] (archived 16 December 2006)
* [https://web.archive.org/web/20090523044615/http://wildlifeart.org/Foundry/index2.html &quot;Lost Wax, Found Bronze&quot;: lost-wax casting explained] (archived 23 May 2009)
* {{cite web|title = Flash animation of the lost-wax casting process|publisher = [[James Peniston|James Peniston Sculpture]]|url = http://www.jepsculpture.com/bronze.shtml|access-date = 2008-11-03}}
* [https://web.archive.org/web/20160416001549/http://web.comhem.se/vikingbronze/ Viking Bronze – Ancient and Early Medieval bronze casting] (archived 16 April 2016)

{{Jewellery}}

{{Authority control}}

[[زمرو:ڪانسي]]
[[زمرو:مصرع]]
[[زمرو:ڌاتو سازي]]
[[زمرو:ٽامي جا مصرع]]
[[زمرو:ٽين جو مصرع]]</text>
      <sha1>tdeqpfb2d87zx16r17ewi8pgbejisc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خام خيالي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40354</id>
    <revision>
      <id>395627</id>
      <parentid>395293</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T00:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54197" sha1="rk0q2orwav4ugf004bplsrncvdnimja" xml:space="preserve">{{Short description|شديد خوشي ۽ ڀلائيءَ جو احساس}}

'''خام خيالي''' (Euphoria) خوشفھميءَ واري ڪيفيت، حالت تہ سڀ ڪجهہ ٺيڪ آهي. ليکڪ زندگيءَ جي حقيقتن کي ڏسڻ بجاءِ تصوراتي طور فراريت حاصل ڪري ذهني آسودگي ڳوليندا آهن ۽ خوشفھميءَ جو شڪار ٿيندا آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;
[[File:Supreme happiness.jpg|thumb]]

'''خام خيالي''' (Euphoria) خوشفھميءَ واري ڪيفيت، حالت تہ سڀ ڪجهہ ٺيڪ آهي. ليکڪ زندگيءَ جي حقيقتن کي ڏسڻ بجاءِ تصوراتي طور فراريت حاصل ڪري ذهني آسودگي ڳوليندا آهن ۽ خوشفھميءَ جو شڪار ٿيندا آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;
'''خوش سروري'''  شديد [[خوشي]]، جوش، گهري [[ڀلائي]] ۽ [[مسرت]] جي احساس يا ([[نفسيات]] ۾ [[اثر (نفسيات)|اثر]]) کي چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Euphoria definition&quot;&gt;{{Cite book |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0074774215000082 |title=The Neuropsychiatric Complications of Stimulant Abuse |veditors=Taba P, Lees A, Sikk K |series=International Review of Neurobiology |vauthors=Bearn J, O'Brien M |chapter=Chapter Ten - &quot;Addicted to Euphoria&quot;: The History, Clinical Presentation, and Management of Party Drug Misuse |publisher=Academic Press |year=2015 |isbn=978-0-12-802978-7 |volume=120 |pages=205–33 |doi=10.1016/bs.irn.2015.02.005 |pmid=26070759 |chapter-url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid21396397&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Alcaro A, Panksepp J |year=2011 |title=The SEEKING mind: primal neuro-affective substrates for appetitive incentive states and their pathological dynamics in addictions and depression |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0149763411000455 |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=35 |issue=9 |pages=1805–1820 |doi=10.1016/j.neubiorev.2011.03.002 |pmid=21396397 |url-access=subscription |s2cid=6613696}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه [[قدرتي انعام]] ۽ سماجي سرگرميون، جهڙوڪ [[ايروبڪ ورزش]]، [[کل]]، موسيقي ٻڌڻ يا ٺاهڻ، ۽ ناچ ڪرڻ، خوش سروري جي حالت پيدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;DSM4phrases&quot;&gt;{{cite web |title=Key DSM-IV Mental Status Exam Phrases |url=http://www.gatewaypsychiatric.com/key-dsm-iv-mental-status-exam-phrases |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113061611/https://www.gatewaypsychiatric.com/key-dsm-iv-mental-status-exam-phrases |archive-date=13 November 2013 |access-date=17 February 2014 |publisher=Gateway Psychiatric Services}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Primary-Rower's high definition&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Cohen EE, Ejsmond-Frey R, Knight N, Dunbar RI |year=2010 |title=Rowers' high: behavioural synchrony is correlated with elevated pain thresholds |journal=Biol. Lett. |volume=6 |issue=1 |pages=106–8 |doi=10.1098/rsbl.2009.0670 |pmc=2817271 |pmid=19755532 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

خوش سروري ڪجهه [[اعصابي بيماري]]ن يا [[اعصابي نفسياتي بيماري]]ن، جهڙوڪ [[مينيا]]، جي هڪ علامت پڻ آهي. [[رومانوي محبت]] ۽ [[انساني جنسي ردعمل جو چڪر]] جا ڪجهه مرحلا پڻ خوش سروري جي پيدا ٿيڻ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Sex cycle&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Georgiadis JR, Kringelbach ML |date=July 2012 |title=The human sexual response cycle: brain imaging evidence linking sex to other pleasures |url=http://www.kringelbach.org/papers/PN_Georgiadis2012.pdf |url-status=live |journal=Prog. Neurobiol. |volume=98 |issue=1 |pages=49–81 |doi=10.1016/j.pneurobio.2012.05.004 |pmid=22609047 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813081909/http://www.kringelbach.org/papers/PN_Georgiadis2012.pdf |archive-date=13 August 2016 |access-date=13 November 2016 |via=Hedonia |s2cid=3793929}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ΔFosB reward&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Blum K, Werner T, Carnes S, Carnes P, Bowirrat A, Giordano J, Oscar-Berman M, Gold M |title=Sex, drugs, and rock 'n' roll: hypothesizing common mesolimbic activation as a function of reward gene polymorphisms |journal=Journal of Psychoactive Drugs |volume=44 |issue=1 |pages=38–55 |date=March 2012 |pmid=22641964 |pmc=4040958 |doi=10.1080/02791072.2012.662112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Intimacy&quot;&gt;{{Cite book |last1=Jankowiak |first1=William |last2=Paladino |first2=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=B3ap573MxWwC |title=Intimacies: Love and Sex Across Cultures |date=2013 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-50876-6 |editor-last=Jankowiak |editor-first=William R. |page=13 |chapter=Chapter 1. Desiring Sex, Longing for Love: A Tripartite Conundrum |chapter-url=https://books.google.com/books?id=B3ap573MxWwC&amp;pg=PA1 |url-access=limited |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه دوائون، جن مان گهڻيون [[لت]] پيدا ڪندڙ هونديون آهن، خوش سروري پيدا ڪري سگهن ٿيون، جيڪا گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور انهن جي وندر لاءِ استعمال ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=zvbr4Zn9S9MC |title=Addiction Medicine: Science and Practice |vauthors=Roache JD |date=2010 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-1-4419-0338-9 |veditors=Johnson BA |page=133 |chapter=Role of the Human Laboratory in the Development of Medications for Alcohol and Drug Dependence |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zvbr4Zn9S9MC&amp;pg=PA129 |url-access=limited |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

[[هيڊونڪ هاٽ اسپاٽ]]، يعني دماغ جا خوشي پيدا ڪندڙ مرڪز، فعالي طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. هڪ مرڪز جي چالو ٿيڻ سان ٻيا مرڪز پڻ سرگرم ٿي ويندا آهن، جڏهن ته ڪنهن هڪ مرڪز جي روڪ ٻين مرڪزن جي اثر کي به گهٽائي ڇڏيندي آهي. تنهن ڪري اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[انعامي نظام]] جي سڀني هيڊونڪ هاٽ اسپاٽن جو هڪ ئي وقت سرگرم ٿيڻ شديد خوش سروري جي احساس پيدا ڪرڻ لاءِ ضروري هوندو آهي.

{{TOC limit|3}}

== تاريخ  ==

انگريزي لفظ '''يوفوريا''' قديم يوناني اصطلاحن اِيوفوريا مان نڪتل آهي: اِيو جي معنيٰ ”سٺو“ ۽ فيرو جي معنيٰ ”کڻڻ“ يا ”برداشت ڪرڻ“ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2345426 |title=A Greek-English Lexicon |vauthors=[[هينري لڊل]], [[رابرٽ اسڪاٽ (لسانيات دان)]] |publisher=Clarendon Press |others=Revised and augmented throughout by [[هينري اسٽيورٽ جونز]], with the assistance of Roderick McKenzie. |year=1940 |isbn= |location=Oxford |at=Perseus |via=Tufts University}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=euphoria&amp;searchmode=none |title=Online Etymology Dictionary |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221185537/http://www.etymonline.com/index.php?search=euphoria&amp;searchmode=none |archive-date=21 December 2008 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; معنوي لحاظ کان اهو [[ابتڙ (معنيات)|ڊسفوريا]] جو ابتڙ آهي.

[[انگريزي لفظن جي نئين دنيا|1706ع جي هڪ انگريزي لغت]] ۾ خوش سروريءَ جي وصف هن ريت ڏني وئي: ”ڪنهن دوا جي اثر کي چڱيءَ ريت برداشت ڪرڻ، يعني جڏهن مريض ان جي استعمال کان پوءِ پاڻ کي آرام يافته يا سڪون ۾ محسوس ڪري.“&lt;ref name=&quot;:1706Dictionary&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=PHBUAAAAYAAJ |title=The new world of words: or, Universal English dictionary. |vauthors=Kersey J, Phillips E |publisher=Printed for J. Phillips |year=1706 |location=London |pages=EU |language=en}}&lt;/ref&gt;

1860ع واري ڏهاڪي دوران انگريز طبيب [[ٿامس ليڪاڪ (فعليات دان)|ٿامس ليڪاڪ]] خوش سروريءَ کي جسماني ڀلائي ۽ [[اميد]] جي احساس طور بيان ڪيو. هن ڪجهه [[لاعلاج بيماري]]ن جي آخري مرحلي ۾ ان جي غيرمناسب ظاهر ٿيڻ جو ذڪر ڪندي اهڙي خوش سروريءَ کي اعصابي نظام جي خرابيءَ سان منسوب ڪيو.&lt;ref name=&quot;1862-64Laycock&quot;&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/medicaltimesand00churgoog |title=The Medical Times &amp; Gazette |vauthors=Laycock T |date=4 January 1862 |publisher=John Churchill |location=London |pages=[https://archive.org/details/medicaltimesand00churgoog/page/n11 1] |language=en |quote=بيشڪ، گهڻين حالتن ۾ مريض جي ظاهري حالت سندس اندروني احساسن کان وڌيڪ تشخيصي اهميت رکي ٿي. ائين ڪجهه انتهائي سنگين بيمارين ۾ ٿيندو آهي، جتي اعصابي نظام جو اهو حصو، جيڪو جسماني ڀلائيءَ جي احساس جو ذميوار هوندو آهي ۽ جنهن کي نفسيات جي اصطلاح ۾ ''خوش سروري'' چيو ويندو آهي، پنهنجي ڪارڪردگيءَ ۾ بيماراڻي تبديليءَ جو شڪار ٿي ويندو آهي.}}&lt;br /&gt;
 '''•''' {{Cite book |url=https://archive.org/details/medicaltimesand00churgoog |title=The Medical Times &amp; Gazette |vauthors=Laycock T |date=17 May 1864 |publisher=John Churchill |location=London |pages=[https://archive.org/details/medicaltimesand00churgoog/page/n510 500] |language=en |quote=تپِ دق (Phthisis) ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ اها بيماراڻي اميد، جنهن کي فعلياتي اصطلاح ۾ ''خوش سروري'' چيو ويندو آهي، خاص طور هن قسم جي مريضن ۾ نمايان هوندي آهي. مون ڪيترائي ڀيرا مريض جي بستري وٽ هن حالت ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ۽ واضح ڪيو آهي ته اها بيماريءَ جي آخري مرحلي جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿي. حقيقت ۾ اها اعصابي نظام جي هڪ گهٽ درجي واري بيماري، يعني جنون جي هڪ قسم، جي نمائندگي ڪري ٿي ۽ انتهائي خراب اڳڪٿيءَ واري علامت سمجهي وڃي ٿي..}}&lt;/ref&gt;

[[زگمنڊ فرائيڊ]] جي 1884ع واري تحقيقي مقالي ''اوبر ڪوڪا'' ۾ سندس پنهنجي [[ڪوڪين]] جي استعمال سان پيدا ٿيندڙ ”هڪ صحتمند ماڻهوءَ جي معمولي خوش سروري“ جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;:1884Freud&quot;&gt;{{Cite book |title=Über Coca |vauthors=Freud S |year=1884}}, cited in, NIDA Research Monograph #13 {{Cite book |chapter-url=http://digisrv-2.biblio.etc.tu-bs.de:8081/docportal/servlets/MCRFileNodeServlet/DocPortal_derivate_00003764/013.pdf#page=130 |title=NIDA Research Monograph #13 |vauthors=Siegel RK |publisher=U.S. Government Printing Office |year=1977 |veditors=Petersen RC, Stillman RC |page=130 |chapter=Chapter VI Cocaine: Recreational Use and Intoxication |quote=ڪوڪين جو نفسي اثر سرشاري ۽ ڊگهي رهندڙ خوش سروريءَ تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪا ڪنهن به لحاظ کان ''هڪ صحتمند ماڻهوءَ جي معمولي خوش سروريءَ'' کان مختلف نه هوندي آهي.... ماڻهو پاڻ تي ضابطي ۾ واڌ محسوس ڪري ٿو ۽ پاڻ کي وڌيڪ سگهارو ۽ ڪم ڪرڻ جي وڌيڪ صلاحيت رکندڙ سمجهي ٿو؛ پر ٻئي پاسي، ڪم ڪرڻ دوران ذهني صلاحيتن ۾ اها واڌ محسوس نٿي ٿئي، جيڪا شراب، چانهه يا ڪافي پيدا ڪن ٿا. ماڻهو رڳو پاڻ کي معمولي حالت ۾ محسوس ڪري ٿو، ۽ جلد ئي کيس اهو مڃڻ ڏکيو لڳي ٿو ته هو ڪنهن دوا جي اثر هيٺ آهي.}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; لڳ ڀڳ 1890ع ۾ جرمن [[اعصابي نفسيات|اعصابي نفسيات دان]] [[ڪارل ورنيڪي]] مينيا ۾ مبتلا مريضن جي ”غيرمعمولي خوش سروري“ بابت ليڪچر ڏنا.&lt;ref name=&quot;:1890Wernicke&quot;&gt;{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=O1N1CgAAQBAJ&amp;pg=PA216 |title=An Outline of Psychiatry in Clinical Lectures: The Lectures of Carl Wernicke |vauthors=Miller R, Dennison J |publisher=Springer |year=2015 |isbn=978-3-319-18051-9 |pages=216 |language=en |chapter=Lecture 31 |quote=صلاحيت بابت عقلي فيصلو ڪرڻ جي قوت ختم ٿي وڃي ٿي ۽ پنهنجي قابليت ۾ واڌ جو احساس پيدا ٿئي ٿو... اهو خوشيءَ جا اهڙا احساس پيدا ڪري ٿو، جيڪي وڌندي وڌندي غيرمعمولي خوش سروريءَ تائين پهچي وڃن ٿا. تنهن هوندي به، جيڪڏهن نفسياتي صلاحيت جو ڪجهه درجو برقرار هجي ته ماڻهو پنهنجي شخصيت ۾ آيل تبديليءَ کان آگاهه ٿي سگهي ٿو، جنهن کي مٿين مفهوم موجب ''آٽو سائيڪڪ پيريستيزيا'' چيو وڃي ٿو. نتيجي طور، غيرمعمولي خوش سروريءَ جي اها جذباتي حالت، جيڪا بيماريءَ جي ڪلينيڪي تصوير جو تعين ڪري ٿي، اڪثر ''آٽو سائيڪڪ بي ترتيبي'' ڏانهن منتقليءَ جي صورت ۾ ظاهر ٿيندي آهي. |via=Google books}}&lt;/ref&gt;

1903ع ۾ ''[[دي بوسٽن گلوب|دي بوسٽن ڊيلي گلوب]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ مضمون خوش سروريءَ کي ”خوشگوار جوش“ ۽ ”آرام ۽ ڀلائيءَ جو احساس“ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;:1903BostonGlobe&quot;&gt;{{cite news |title=Paris Doctors Say That Scorching is Like Effects of Drugs |newspaper=Paris Herald |year=1903}} reprinted in [https://newspaperarchive.com/profile/robert-thomas/clipnumber/65981/ The Boston Daily Globe], 13 May 1903. p. 6 {{free access}}&lt;/ref&gt; 1920ع ۾ ''[[پاپولر سائنس]]'' رسالي خوش سروريءَ کي ”هڪ ڳرو ۽ علمي لڳندڙ نالو“ سڏيندي ان جي معنيٰ ”پاڻ کي چڱو محسوس ڪرڻ“ ٻڌائي. رسالي موجب معمولي حالت ۾ اها زندگيءَ کي جيئڻ جوڳو بڻائيندي آهي، منشيات جي استعمال کي اُتساهيندي آهي ۽ ڪجهه ذهني بيمارين ۾ بگڙيل صورت اختيار ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;:1920PopScience&quot;&gt;{{Cite journal |date=December 1920 |title=Have You Euphoria? |url=https://books.google.com/books?id=-ikDAAAAMBAJ&amp;pg=PA79 |journal=Popular Science |volume=97 |issue=6 |page=79 |quote=ڪنهن مشهور ۽ چڱيءَ طرح سڃاتل مظهري کي وڏو علمي نالو ڏيڻ لاءِ ڊاڪٽر جي ضرورت پوندي آهي. &quot;خوش سروري&quot; جي معنيٰ آهي &quot;پاڻ کي چڱو محسوس ڪرڻ&quot;. اها جسماني فعليات جي لحاظ کان اوتري ئي حقيقي حقيقت آهي، جيتري ڳاڙهي بخار (اسڪارليٽ فيور).&lt;br /&gt;{{in5}}قدرت زندگيءَ کي جيئڻ جوڳو رڳو خوش سروريءَ جي ذريعي بڻائي ٿي. ٽينس ۾ سٺو شاٽ هڻڻ جي خوشي، ٻيلي ۾ کليل هوا مان ڪاٺ ڪٽيندڙ جي مسرت، يا ڪنهن فنڪار جي وجداني سرشاري—اهي سڀ خوش سروريءَ جا نتيجا آهن. اسان شراب ڇو پيئون ٿا، جڏهن اهو دستياب هجي، يا تمباڪو ڇو استعمال ڪريون ٿا؟ خوش سروري پيدا ڪرڻ لاءِ. جڏهن ڪو ذهني مريض پاڻ کي نيپولين سمجهي ٿو ۽ شهنشاهه جهڙي عزت جو مطالبو ڪري ٿو، تڏهن اها خوش سروريءَ جي بدترين صورت هوندي آهي.&lt;br /&gt;{{in5}}خوش سروريءَ بابت اڃا تمام ٿوري ڄاڻ موجود آهي. جيڪڏهن دوائن ۽ ڪيميائي مادن جي ذريعي ان تي اثر انداز ٿي سگهجي ٿو، ته ڪير ڄاڻي شايد ان جو مرڪز جسم جي ڪنهن غدود ۾ هجي.|via=Google books}}{{open access}}&lt;/ref&gt;

[[رابرٽ ايس ووڊورٿ]] جي 1921ع واري درسي ڪتاب ''سائڪالاجي: ذهني زندگيءَ جو مطالعو'' ۾ خوش سروريءَ کي هڪ جسماني حالت طور بيان ڪيو ويو، جيڪا ٿڪاوٽ جي ابتڙ آهي ۽ جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ ”سٺو محسوس ڪرڻ“ جي برابر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |chapter-url=https://archive.org/stream/psychologystudyo00wooduoft#page/118/mode/2up |title=Psychology, a study of mental life |vauthors=Woodworth, RS |publisher=Henry Holt and Company |year=1921 |location=New York |pages=119–120 |chapter=Chapter VII: Emotion: Various organic states, and the conscious states that go with them |quote=اڳ ۾ &quot;عضوي حالتن&quot; بابت، ردِعمل جي لاڙن جي عام عنوان هيٺ، ڪجهه ذڪر ڪيو ويو هو. ٿڪاوٽ ان جو هڪ مثال هئي. هاڻي اسين ٿڪاوٽ کي &quot;جسم جي اُڀاريل حالت&quot; (stirred-up state of the organism) جي اصطلاح هيٺ شامل ڪري سگهون ٿا؛ جيڪڏهن ان کي مڪمل طور اُڀاريل حالت نه به چئجي، تڏهن به اها بي آرام حالت ضرور آهي. اها جسم جي معمولي يا غيرجانبدار حالت کان هڪ انحراف آهي. اها اڪثر هڪ شعوري حالت پڻ هوندي آهي، جيئن اسين &quot;ٿڪ محسوس ٿيڻ&quot; جي ڳالهه ڪندا آهيون. اها رڳو ادراڪي حالت نه هوندي آهي، يعني صرف اهو ڄاڻڻ نه ته اسين ٿڪجي پيا آهيون، پر اها اهڙي حالت هوندي آهي، جنهن ۾ ماڻهو وڌيڪ ڪم ڪرڻ لاءِ تيار نه هوندو آهي. جيتوڻيڪ ٿڪاوٽ ڪيترين ئي ڳالهين ۾ جذبي سان ملي ٿي ۽ اسان جي تعريف ۾ اچي ٿي، پر ان کي جذبو نه، بلڪه هڪ احساس يا احساسن جو مجموعو چيو ويندو آهي....&lt;br /&gt;{{in5}}ساڳئي نموني ٻيون به ڪيتريون عضوي حالتون آهن، جيڪي جذبن سان ويجهي مشابهت رکن ٿيون. ٿڪاوٽ جي ابتڙ، آرام کان پوءِ ٿوري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ &quot;گرم ٿيل&quot; يا &quot;تيار ٿيل&quot; حالت ان جو هڪ واضح مثال آهي. اها به معمولي يا غيرجانبدار حالت کان انحراف آهي، پر اهڙي رخ ۾، جيڪو ماڻهوءَ کي وڌيڪ سرگرميءَ لاءِ تيار ڪري ٿو. اهڙي حالت وارو ماڻهو پاڻ کي ڪم لاءِ تيار محسوس ڪري ٿو، منجهس جوش، توانائي ۽ زندگيءَ جي تازگي ڀريل هوندي آهي. هن حالت کي ''خوش سروري'' (Euphoria) چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ &quot;پاڻ کي سٺو محسوس ڪرڻ&quot; آهي. اوٻاسي يا ننڊاڻي حالت به اهڙين جذبن جهڙين عضوي حالتن مان هڪ آهي، پر بک ۽ اڃ به انهن جا ايترا ئي نمايان مثال آهن..|access-date=16 April 2017|via=Internet archive}} {{open access}}&lt;/ref&gt;

1940ع ۾ ''[[دي جرنل آف سائڪالاجي]]'' خوش سروريءَ جي وصف ”عام ڀلائيءَ جي حالت ۽ خوشگوار نوعيت واري احساس“ طور ڏني.&lt;ref name=&quot;:1940Psychology&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Bousfield WA |date=1940 |title=The Relation of the Euphoric Attitude to the Quality of Sleep |journal=The Journal of Psychology |volume=9 |issue=2 |pages=393–401 |doi=10.1080/00223980.1940.9917707 |quote=''خوش سروري'' هڪ اهڙو اصطلاح آهي، جيڪو عام ڀلائي ۽ سٺي حالت جي احساس کي مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو. جيتوڻيڪ ان ۾ نسبتاً پائيدار ۽ خوشگوار نوعيت جو احساس شامل هوندو آهي، پر نفسياتي لحاظ کان ان جي اهميت بنيادي طور ان ڳالهه مان پيدا ٿئي ٿي ته اها هڪ نيم جذباتي (semi-emotional) ڪيفيت آهي، جيڪا انسان جي روين ۽ نفسياتي عملن تي نمايان اثر وجهڻ جي صلاحيت رکي ٿي..}}&lt;/ref&gt; هڪ ڏهاڪي پوءِ، معمولي ڀلائيءَ جي احساسن کي ماپڻ ڏکيو سمجهندي، آمريڪي لت بابت محقق [[هيرس ازبيل]] خوش سروريءَ جي نئين وصف مورفين سان لاڳاپيل روين ۾ تبديلين ۽ معروضي نشانين جي صورت ۾ ڏني.&lt;ref name=&quot;:1950Isbell&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Keats AS, Beecher HK |date=1952 |title=Analgesic activity and toxic effects of acetylmethadol isomers in man |url=http://jpet.aspetjournals.org/content/105/2/210.extract |journal=The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics |volume=105 |issue=2 |pages=210–215 |doi=10.1016/S0022-3565(25)05029-3 |issn=0022-3565 |pmid=14928223 |access-date=17 September 2016 |quote=[[حاشيو 3]] ڇاڪاڻ⁠تہ ''خوش سروري'' جي تعريف سان ڪجهه اهم معاملا لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ڊاڪٽر ازبيل کان سڌي پڇا ڳاڇا ڪئي وئي، جنهن جي جواب ۾ هن (1 نومبر 1951ع جي خط ۾) لکيو:
&quot;منهنجي خيال ۾ ''خوش سروري'' جي اصطلاح کي استعمال ڪرڻ وقت ڪجهه احتياط ڪرڻ مناسب هوندو. هتي اسان ان کي اهڙن اثرن جي سلسلي جي معنيٰ ۾ استعمال ڪريون ٿا، جيڪي مورفين ڏيڻ کان پوءِ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. انهن اثرن ۾ رويي ۾ تبديليون ۽ معروضي (objective) نشانيون شامل آهن، جهڙوڪ اک جي پتليءَ جو سوڙهو ٿي وڃڻ، ساهه کڻڻ جي رفتار ۽ مقدار ۾ گهٽتائي، مقعد جي گرمي پد ۾ گهٽتائي وغيره. اسان هن اصطلاح کي 'ڀلائيءَ جي احساس' جي معنيٰ ۾ استعمال نٿا ڪريون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي احساس جو جائزو وٺڻ مون لاءِ مڪمل طور ناممڪن رهيو آهي.&quot;
هن مقالي جا ليکڪ خوش سروريءَ جي تعريف کي ''ڀلائيءَ جي احساس'' تائين محدود رکڻ کي ترجيح ڏين ٿا.'. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160922093443/http://jpet.aspetjournals.org/content/105/2/210.extract |archive-date=22 September 2016 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;br /&gt; '''•''' {{Cite journal |vauthors=Isbell H, Vogel VH |date=1949 |title=The addiction liability of methadon (amidone, dolophine, 10820) and its use in the treatment of the morphine abstinence syndrome |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1949-06_105_12/page/908 |journal=The American Journal of Psychiatry |volume=105 |issue=12 |pages=909–914 |doi=10.1176/ajp.105.12.909 |issn=0002-953X |pmid=18127077}}&lt;br /&gt; '''•''' {{Cite book |title=Testing for Abuse Liability of Drugs in Humans |vauthors=Jaffe JH, Jaffe FK |publisher=National Institute on Drug Abuse |year=1989 |veditors=Fischman MW, Mello NK |series=National Institute on Drug Abuse Research Monograph Series |volume=92 |location=Rockville, MD |chapter=4. Historical Perspectives on the Use of Subjective Effects Measures in Assessing the Abuse Potential of Drugs}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، 1957ع ۾ برطانوي دواشناسي ماهر ڊي. اي. ڪاهل اوپيئڊ سبب پيدا ٿيندڙ خوش سروريءَ کي [[ضمني اثر|طبي لحاظ کان اڻ وڻندڙ اثر]] نه سمجهيو، پر ان کي اهڙو اثر قرار ڏنو، جيڪو ”هڪ اهم سور گهٽائيندڙ دوا جي قدر وڌائي ٿو“.&lt;ref name=&quot;:1957Cahal&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Cahal DA |date=1957 |title=Analgesic activity of dipipanone hydrochloride in student volunteers |journal=British Journal of Pharmacology and Chemotherapy |volume=12 |issue=1 |pages=97–99 |doi=10.1111/j.1476-5381.1957.tb01368.x |issn=0366-0826 |pmc=1509651 |pmid=13413158 |quote=انهن سڀني اثرن کي اڻ وڻندڙ نٿو سمجهي سگهجي. مثال طور، غنودگي، خوش سروري، ننڊ، ۽ ''الڳائپ جو احساس'' (ڊٽيچمينٽ) اهڙا اثر آهن، جيڪي هڪ طاقتور سور گهٽائيندڙ دوا (اينلجيزڪ) جي طبي افاديت ۽ اهميت کي وڌائين ٿا..}}&lt;/ref&gt;

1977ع واري ''سائڪياٽري جي مختصر انسائيڪلوپيڊيا'' خوش سروريءَ کي ”[[اطمينان]] ۽ ڀلائيءَ جي مزاجي حالت“ قرار ڏنو، جڏهن ته نفسياتي حوالي سان ان جي استعمال کي بيماراڻي لاڳاپن سان وابسته ڪيو ويو. دماغي بيماريءَ جي نشاني طور ان کي اهڙي ڦڪي ۽ موقعي سان اڻ ٺهڪندڙ حالت بيان ڪيو ويو، جيڪا [[ناڪاري جذبو|ناڪاري جذبن]] کي محسوس ڪرڻ جي نااهليءَ جي عڪاسي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:1977Encyclopedia&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=o-bzCAAAQBAJ&amp;pg=PA152 |title=A Concise Encyclopaedia of Psychiatry |vauthors=Leigh D, Pare CM, Marks J |date=1977 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-94-011-5913-5 |page=152 |language=en |quote= اطمينان ۽ ڀلائيءَ جي احساس واري مزاجي ڪيفيت. نفسياتي طب ۾ ''خوش سروري'' هميشه هڪ مرضي علامت (پيٿالاجيڪل ڪنوٽيشن) رکي ٿي ۽ گهڻو ڪري دماغ جي عضوي بيماريءَ جي شروعاتي اهم نشانين مان هڪ هوندي آهي. اها ''سرشاري'' (elation) کان نفيس پر اهم پهلوئن ۾ مختلف هوندي آهي. ان ۾ اهڙي خوشي يا سرور جي متعدي ڪيفيت نه هوندي آهي، جيڪا ٻين تائين منتقل ٿئي، ۽ نه ئي ان ۾ شوخي يا بي فڪريءَ جو عنصر هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو پرسڪون اطمينان ڪنهن مثبت احساس تي ٻڌل نه هوندو آهي، بلڪه اداسي يا پريشاني محسوس ڪرڻ جي صلاحيت ۾ گهٽتائي يا انهن کان بي خبريءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندو آهي.&lt;br /&gt;{{in5}}
اها حالت هر اهڙي بيماريءَ ۾ ڏسي سگهجي ٿي، جنهن ۾ دماغ کي وڏي پيماني تي عضوي نقصان پهتو هجي، خاص طور جيڪڏهن دماغ جا اڳيان وارا حصا (فرنٽل لوبز) متاثر ٿيل هجن. اها جلد يا دير سان پوڙهائپ واري ڊيمينشيا ۽ شريانن جي سختيءَ سبب پيدا ٿيندڙ ڊيمينشيا (ڏسو)، منتشر اسڪليروسس (ڏسو)، ۽ هنٽنگٽن جي ڪوريا (ڏسو) ۾ ظاهر ٿيندي آهي. ان کان سواءِ سخت مٿي جي زخمن ۽ پراڻي طرز جي ليوڪوٽومي (ڏسو) کان پوءِ به اها گهڻو ڪري مشاهدو ڪئي ويندي آهي. ''خوش سروري'' ڪڏهن ڪڏهن ايڊيسن جي بيماري ۾ پڻ ڏسڻ ۾ ايندي آهي. (q.v.).|via=Google books}}&lt;/ref&gt;
21هين صديءَ ۾ خوش سروريءَ جي عام وصف وڏي خوشي، ڀلائي ۽ جوش جي حالت طور ڏني وڃي ٿي. اها حالت معمولي به ٿي سگهي ٿي، پر نفسي اثر ڪندڙ دوائن، مينيا، دماغي بيماري يا دماغي زخم سان لاڳاپيل هجي ته غيرمعمولي ۽ صورتحال سان اڻ ٺهڪندڙ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/euphoria |title=definition of euphoria in English |website=Oxford Dictionaries |access-date=16 December 2016 |quote=a feeling or state of intense excitement and happiness |archive-url=https://web.archive.org/web/20160728064542/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/euphoria |archive-date=28 July 2016}}&lt;br /&gt; '''•''' {{Cite web |url=http://www.dictionary.com/browse/euphoria |title=definition of euphoria |website=Dictionary.com |access-date=16 December 2016 |quote=a state of intense happiness and self-confidence&lt;br /&gt;{{in5}}(psychology) a feeling of happiness, confidence, or well-being sometimes exaggerated in pathological states as mania|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229171012/http://www.dictionary.com/browse/euphoria|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}&lt;br /&gt; '''•''' {{Cite book |title=Kaplan and Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry |vauthors=Sadock B, Sadock V |year=2009 |edition=9th |pages=411–412, 923 |quote=اهڙي مسلسل ۽ غيرحقيقي ڀلائيءَ جي احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو شيدائيت (mania) ۾ ڏسجندڙ ذهني يا حرڪتي سرگرميءَ جي واڌ کان سواءِ موجود هوندو آهي.&lt;br /&gt;{{in5}}

ڀلائيءَ جو وڌايل احساس، جيڪو حقيقي حالتن يا واقعن سان مناسبت نه رکندو هجي. اها حالت آفيمي دوائن (opiates)، ايمفيٽامينز (amphetamines)، ۽ شراب جي استعمال سان پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي.}}&lt;br /&gt; '''•''' {{Cite book |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/euphoria |title=Mosby's Medical Dictionary |year=2009 |edition=8th |quote=1. ڀلائي يا سرشاريءَ جي احساس يا ڪيفيت.&lt;br /&gt;{{in5}}
2. جسماني ۽ جذباتي ڀلائيءَ جو وڌايل يا غيرمعمولي احساس، جيڪو حقيقت يا سچائيءَ تي ٻڌل نه هجي، پنهنجي سبب جي ڀيٽ ۾ غيرمتناسب هجي ۽ حالتن سان به مناسبت نه رکي. اهڙي حالت عام طور ٻن قطبي عارضي مزاجي خرابي (بائي پولر ڊس آرڊر) جي شيدائيت واري مرحلي، شيزوفرينيا جي ڪجهه قسمن، عضوي ذهني بيمارين، ۽ زهريلي يا دوائن جي اثر هيٺ پيدا ٿيندڙ حالتن ۾ ڏسڻ ۾ ايندي آهي.|access-date=29 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702151838/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Euphoria|archive-date=2 July 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
==عصبي نفسيات {{anchor|Neural substrates}}==
{{Main|انعامي نظام#لذت جا مرڪز}}

[[لذتي مرڪز]] (''ھيڊونڪ ھاٽ اسپاٽس'') پاڻ ۾ فعلي طور لاڳاپيل [[عصبي بنياد|عصبي بنياد/ساختون]] آهن، جيڪي اندروني يا بيروني تحريڪ جي نتيجي ۾ [[لذت]] جا احساس پيدا ڪن ٿيون. هڪ لذتي مرڪز جي سرگرمي ٻين لذتي مرڪزن کي به متحرڪ ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ هڪ لذتي مرڪز جي روڪجڻ سان ٻين مرڪزن جي سرگرمي پڻ گهٽجي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pleasure system&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Berridge KC, Kringelbach ML |date=May 2015 |title=Pleasure systems in the brain |url= |journal=Neuron |type=Review |volume=86 |issue=3 |pages=646–664 |doi=10.1016/j.neuron.2015.02.018 |pmc=4425246 |pmid=25950633 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OFC and Insula&quot;&gt;{{cite journal |last1=Castro |first1=DC |last2=Berridge |first2=KC |date=24 October 2017 |title=Opioid and orexin hedonic hotspots in rat orbitofrontal cortex and insula. |url= |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |type=Research article |volume=114 |issue=43 |pages=E9125–E9134 |doi=10.1073/pnas.1705753114 |pmc=5664503 |pmid=29073109 |bibcode=2017PNAS..114E9125C |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري، امڪان آهي ته انعامي نظام جي سڀني لذتي مرڪزن جي هڪ ئي وقت گڏيل سرگرمي ''خوش سروري'' جي احساس جي پيدائش لاءِ ضروري هجي.&lt;ref name=&quot;Euphoria + pleasure circuitry&quot;&gt;{{cite journal |author=Kringelbach ML, Berridge KC |date=2012 |title=The Joyful Mind |url=https://lsa.umich.edu/psych/research&amp;labs/berridge/publications/Kringelbach%20&amp;%20Berridge%202012%20Joyful%20mind%20Sci%20Am.pdf |url-status=live |journal=Scientific American |volume=307 |issue=2 |pages=44–45 |bibcode=2012SciAm.307b..40K |doi=10.1038/scientificamerican0812-40 |pmid=22844850 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329211647/http://lsa.umich.edu/psych/research%26labs/berridge/publications/Kringelbach%20%26%20Berridge%202012%20Joyful%20mind%20Sci%20Am.pdf |archive-date=29 March 2017 |access-date=17 January 2017 |quote=تنهنڪري اهو سمجهڻ مناسب آهي ته دماغ جا حقيقي لذت جا مرڪز—جيڪي سڌيءَ طرح خوشگوار احساس پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن—اصل ۾ انهن ئي ساختن جي اندر موجود آهن، جن کي اڳ انعامي سرشتي جو حصو سڃاتو ويو هو. انهن مان هڪ نام نهاد لذتي مرڪز ''نيوڪليس اڪيومبينس'' جي ''ميڊيل شيل'' نالي ذيلي حصي ۾ واقع آهي. ٻيو ''وينٽرل پيليڊم'' ۾ موجود آهي، جيڪو اڳئين دماغ جي هيٺئين حصي جي ويجهو هڪ گهري ساخت آهي ۽ پنهنجي گهڻائي عصبي سگنلن کي ''نيوڪليس اڪيومبينس'' کان حاصل ڪري ٿو.&lt;br /&gt;{{in5}}ٻئي طرف، شديد خوش سروري عام روزمرهه جي لذتن جي ڀيٽ ۾ حاصل ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي. ان جو سبب شايد اهو آهي ته لذت ۾ تمام گهڻي واڌ—جهڙي طرح اسان ليبارٽري جي جانورن ۾ ڪيميائي ذريعي پيدا ڪئي—سڄي نيٽ ورڪ جي هڪ ئي وقت سرگرم ٿيڻ جي تقاضا ڪري ٿي. جيڪڏهن هن سرشتي جو ڪو به هڪ جزو غيرفعال ٿي وڃي ته شديد خوش سروري جو احساس گهٽجي وڃي ٿو.&lt;br /&gt;{{in5}}ڇا لذت جو هي سرشتو، خاص طور ''وينٽرل پيليڊم''، انسانن ۾ به ساڳئي طريقي سان ڪم ڪري ٿو يا نه، اهو اڃا واضح نه ٿي سگهيو آهي. |via= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617052111/https://lsa.umich.edu/psych/research/ |date=17 June 2019 }}&lt;/ref&gt;

==قسم==
ڪيترن ئي قسمن جا محرڪ [[خوش سروري]] پيدا ڪري سگهن ٿا، جن ۾ [[نفس تي اثرانداز ٿيندڙ دوا|نفس تي اثرانداز ٿيندڙ دوائون]]، [[قدرتي انعام]]، ۽ سماجي سرگرميون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Euphoria definition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Schultz euphoria&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Schultz W |year=2015 |title=Neuronal reward and decision signals: from theories to data |pmid=26109341 |pmc=4491543 |journal=Physiological Reviews |volume=95 |issue=3 |pages=853–951 |doi=10.1152/physrev.00023.2014 |quote=ڊوڙڻ يا ترڻ دوران رانديگرن پاران محسوس ڪيل سرشاري، ميلاپ لاءِ تيار ساٿيءَ سان ملاقات وقت پيدا ٿيندڙ جنسي خواهش، جنسي عروج، منشيات استعمال ڪندڙن پاران بيان ڪيل خوش سروري، ۽ ٻارن ڏانهن والدين جي شفقت، لذت جا مختلف درجا يا مقدار نه، بلڪه ان جون جدا جدا صورتون يا ڪيفيتون آهن.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Primary-Rower's high definition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NHM-DA stims, opioids, nicotine, cannabinoids, inhalants, corticoids&quot; /&gt; [[مزاجي خرابي]]ون، جهڙوڪ يڪ قطبي [[شيدائيت]] يا [[ٻن قطبي عارضي مزاجي خرابي]]، پڻ پنهنجي علامتن مان هڪ طور خوش سروري پيدا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NHM-DA stims, opioids, nicotine, cannabinoids, inhalants, corticoids&quot; /&gt;

===موسيقي سان پيدا ٿيندڙ ===
{{Further|فرِيسن}}

خوش سروري ناچ ڪرڻ، موسيقي وڄائڻ، يا اهڙي موسيقي ٻڌڻ سان به پيدا ٿي سگهي ٿي، جيڪا شديد جذباتي اثر پيدا ڪري.&lt;ref name=&quot;Primary-Rower's high definition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pmid21217764&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Salimpoor VN, Benovoy M, Larcher K, Dagher A, Zatorre RJ |title=Anatomically distinct dopamine release during anticipation and experience of peak emotion to music |journal=Nat. Neurosci. |volume=14 |issue=2 |pages=257–262 |year=2011 |pmid=21217764 |doi=10.1038/nn.2726 |s2cid=205433454 |quote=موسيقي، جيڪا هڪ تجريدي محرڪ آهي، اهڙي خوش سروري ۽ شديد خواهش جا احساس پيدا ڪري سگهي ٿي، جيڪي انهن محسوس ٿيندڙ انعامن سان مشابهت رکن ٿا، جن ۾ اسٽرائٽل ڊوپاميني نظام شامل هوندو آهي. ... موسيقيءَ جي توقع يا انتظار دوران ''ڪاڊيٽ''  وڌيڪ سرگرم هوندو آهي، جڏهن⁠تہ موسيقيءَ مان حاصل ٿيندڙ انتهائي جذباتي ردِعمل جي تجربي دوران ''نيوڪليس اڪيومبينس'' وڌيڪ سرگرم هوندو آهي. ... خاص طور تي، ڪنهن تجريدي انعام جي توقع به اهڙي عصبي رستي ۾ ڊوپامين جي خارج ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جيڪو اُن رستي کان مختلف هوندو آهي، جيڪو خود لذت جي بلند ترين احساس سان لاڳاپيل هوندو آهي..}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Music - NAcc&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Mavridis IN |title=Music and the nucleus accumbens |journal=Surg Radiol Anat |volume=37 |issue=2 |pages=121–125 |date=March 2015 |pmid=25102783 |doi=10.1007/s00276-014-1360-0 |s2cid=25768771 |quote=انعام، خودمختيار عصبي نظام ۽ ادراڪي عملن کي منظم ڪندڙ دماغي علائقن جي وچ ۾ موجود فعلي رابطي مان اهو سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي ته موسيقي ٻڌڻ انساني زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ انعام ڏيندڙ ۽ لطف اندوز ڪندڙ تجربن مان هڪ ڇو آهي. موسيقي جا محرڪ ''نيوڪليس اڪيومبينس'' (NA) ۾ خلين کان ٻاهر موجود [[ڊوپامين]] (DA) جي سطح کي نمايان طور وڌائي سگهن ٿا. موسيقيءَ جي سامهون آيل جانورن ۾ ''نيوڪليس اڪيومبينس'' ۾ ڊوپامين ۽ [[سيروٽونن]] جون سطحون به نمايان طور وڌيڪ ڏٺيون ويون. آخرڪار، اهڙي موسيقي کي خاموشيءَ سان ٻڌڻ، جيڪا اڳ اڻڄاتل هجي پر پسند اچي، پڻ ''نيوڪليس اڪيومبينس'' کي سرگرم ڪري ٿي. ... موسيقي اهڙي خوش سروري ۽ شديد خواهش جا احساس پيدا ڪري سگهي ٿي، جيڪي انهن محسوس ٿيندڙ انعامن سان مشابهت رکن ٿا، جن ۾ اسٽرائٽل ڊوپاميني نظام شامل هوندو آهي. موسيقيءَ جي انعامي قدر جو اندازو ''نيوڪليس اڪيومبينس'' جي سرگرميءَ مان لڳائي سگهجي ٿو، جنهن جو سمعي ۽ پيشانيءَ وارن دماغي علائقن سان فعلي رابطو موسيقيءَ مان حاصل ٿيندڙ انعام جي واڌ سان گڏ وڌندو وڃي ٿو. ... خوشگوار موسيقي ٻڌڻ ''وينٽرل ٽيگمينٽل ايريا'' (VTA) جي وسيلي ''نيوڪليس اڪيومبينس'' ۽ [[هائيپوٿيلمس]]، [[انسولا]] ۽ [[اوربيٽوفرنٽل ڪارٽيڪس]] جي وچ ۾ ٿيندڙ رابطي کي نمايان طور سرگرم ڪري ٿو.&lt;br /&gt;
'''نتيجا'''&lt;br /&gt;
موسيقي ٻڌڻ، ''نيوڪليس اڪيومبينس'' سميت، انعامي عمل ۾ شامل ميزولمبڪ دماغي جوڙجڪن جي نيٽ ورڪ جي سرگرميءَ تي نمايان اثر وجهي ٿو. مثبت ۽ خوشگوار جذباتي محرڪ طور موسيقي ''نيوڪليس اڪيومبينس'' جي ڊوپاميني سرگرميءَ ۾ واڌ آڻي ٿي. خاص طور تي، موسيقيءَ سان لاڳاپيل انتهائي جذباتي ردِعمل جي تجربي دوران ''نيوڪليس اڪيومبينس'' وڌيڪ سرگرم هوندو آهي. موسيقيءَ جي انعامي قدر جي اڳڪٿي سمعي ڪارٽيڪس، [[اميگڊالا]] ۽ [[وينٽروميڊيل پري فرنٽل ڪارٽيڪس]] جي ''نيوڪليس اڪيومبينس'' سان وڌندڙ فعلي رابطي جي بنياد تي ڪري سگهجي ٿي. موسيقي اسان جي زندگيءَ تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي، ان ۾ ''نيوڪليس اڪيومبينس'' جي ڪردار کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهڻ لاءِ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي..}}&lt;/ref&gt;
عصبي تصويرنگ (نيورو اميجنگ) بابت ٿيل مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته [[انعامي نظام]] موسيقي مان حاصل ٿيندڙ لذت ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Music - NAcc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Music - reward system&quot; /&gt; جذباتي طور خوشگوار موسيقي [[ڊوپامين]] جي عصبي ترسيل کي [[ڊوپاميني رستن]] ۾ نمايان طور وڌائي ٿي، جيڪي [[اسٽرائٽم]] (يعني [[ميزولمبڪ رستو]] ۽ [[نائيگروسٽرائٽل رستو]]) ڏانهن سگنل موڪلين ٿا.&lt;ref name=&quot;pmid21217764&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Music - NAcc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Music - reward system&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Zatorre RJ |title=Musical pleasure and reward: mechanisms and dysfunction |journal=Ann. N. Y. Acad. Sci. |volume=1337 |issue=1 |pages=202–211 |date=March 2015 |pmid=25773636 |doi=10.1111/nyas.12677 |quote=گهڻا ماڻهو موسيقيءَ مان لذت حاصل ڪن ٿا. عصبي تصويرنگ (نيورو اميجنگ) بابت ٿيل مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته انساني دماغ جو [[انعامي نظام]] هن تجربي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو. خاص طور تي، خوشگوار موسيقي ٻڌڻ دوران ڊورسل ۽ وينٽرل [[اسٽرائٽم]] مان [[ڊوپامين]] خارج ٿئي ٿو، ۽ انهن دماغي ساختن جي سرگرمي موسيقيءَ جي حصن جي انعامي قدر کي پڻ ظاهر ڪري ٿي. ان کان علاوه، اسٽرائٽم انهن دماغي ڪارٽيڪسي عملن سان به لاڳاپو رکي ٿو، جيڪي موسيقيءَ جي محرڪن جي ادراڪ ۽ انهن جي قدرن جي تشخيص ۾ حصو وٺن ٿا. ... موسيقيءَ مان حاصل ٿيندڙ انعامي تجربن کي ماپڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ سوالنامي جي ذريعي موسيقيءَ سان لاڳاپيل لذت جا ڪيترائي الڳ عنصر سڃاتا ويا، جن ۾ موسيقيءَ ڏانهن لاڙو، جذبات جي اُڀار، مزاج جي ضابطي، حسي-حرڪتي (سينسري موٽر) عملن، ۽ سماجي عنصرن کي شامل ڪيو ويو. هن سوالنامي کي وڏي آباديءَ تي لاڳو ڪرڻ سان معلوم ٿيو ته تقريباً 5 سيڪڙو ماڻهن ۾، عام انهدونيا (لذت محسوس نه ڪرڻ) يا ڊپريشن جي غير موجودگيءَ باوجود، موسيقيءَ مان انعام حاصل ڪرڻ جي حساسيت گهٽ هوندي آهي. هن گروهه تي وڌيڪ تحقيق مان ظاهر ٿيو ته اهڙا ماڻهو موسيقي کان سواءِ ٻين انعامن (مثال طور مالي انعام) تي رويي ۽ نفسي-جسماني (سائيڪوفزيولاجيڪل) لحاظ کان عام ردِعمل ڏيکارين ٿا، پر موسيقيءَ کي سمجهڻ ۽ ان ۾ موجود ارادي وارن جذبن کي سڃاڻڻ جي صلاحيت برقرار هجڻ باوجود، اهي موسيقيءَ مان لذت محسوس نٿا ڪن.. |bibcode=2015NYASA1337..202Z |s2cid=22212386 |url=https://zenodo.org/record/3456475 |access-date=19 October 2019 |archive-date=19 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019131011/https://zenodo.org/record/3456475}}&lt;/ref&gt;

تقريباً 5٪ ماڻهن ۾ هڪ حالت ڏٺي ويندي آهي، جنهن کي [[موسيقيءَ جي انهدونيا]] چيو وڃي ٿو. اهڙن ماڻهن ۾ موسيقيءَ مان منتقل ٿيندڙ جذبات کي سمجهڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي، پر اهي جذباتي طور اثرائتي موسيقي ٻڌڻ باوجود ان مان لذت محسوس نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;Music - reward system&quot; /&gt;

جنوري 2019ع ۾ ٿيل هڪ ڪلينيڪي مطالعي ۾ موسيقيءَ مان حاصل ٿيندڙ انعامي احساس تي ڊوپامين جي اڳواٽ جزو ([[ليووڊوپا]])، ڊوپامين مخالف دوا ([[رسپيريڊون]])، ۽ پليسيبو جي اثرن جو جائزو ورتو ويو. هن مطالعي ۾ موسيقي ٻڌڻ دوران محسوس ٿيندڙ لذت، [[ميوزيڪل چلز]]، [[اليڪٽروڊرمل سرگرمي]] ۾ تبديلي، ۽ ذاتي درجابندي کي ماپيو ويو. نتيجن مان ظاهر ٿيو ته ڊوپامين جي عصبي ترسيل ۾ واڌ يا گهٽتائي موسيقيءَ مان حاصل ٿيندڙ لذت کي ٻنهي رخن ۾ ضابطو آڻي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dopaminergic control of hedonic impact&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Secondary source for 'Dopaminergic control of hedonic impact'&quot; /&gt; هن تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته انسانن ۾ موسيقيءَ مان خوشگوار لذت پيدا ٿيڻ لاءِ ڊوپامين جي وڌيل عصبي ترسيل هڪ لازمي شرط (''[[sine qua non]]'') آهي.&lt;ref name=&quot;Dopaminergic control of hedonic impact&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Ferreri L, Mas-Herrero E, Zatorre RJ, Ripollés P, Gomez-Andres A, Alicart H, Olivé G, Marco-Pallarés J, Antonijoan RM, Valle M, Riba J, Rodriguez-Fornells A |title=Dopamine modulates the reward experiences elicited by music |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=January 2019 |volume=116 |issue=9 |pages=3793–3798 |pmid=30670642 |pmc=6397525 |doi=10.1073/pnas.1811878116 |bibcode=2019PNAS..116.3793F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Secondary source for 'Dopaminergic control of hedonic impact'&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Goupil L, Aucouturier JJ |title=Musical pleasure and musical emotions |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=116 |issue=9 |pages=3364–3366 |date=February 2019 |pmid=30770455 |pmc=6397567 |doi=10.1073/pnas.1900369116 |bibcode=2019PNAS..116.3364G |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===جنسي عمل سان پيدا ٿيندڙ===

جنسي ملاپ جا مختلف مرحلا به ڪجهه ماڻهن ۾ خوش سروري پيدا ڪري سگهن ٿا. ڪيترن ئي محققن موجب يا ته سڄو جنسي عمل، يا جنسي عروج ([[اورگازم]]) کان اڳ جا لمحا، يا خود اورگازم، انساني لذت يا خوش سروريءَ جي بلند ترين صورتن مان شمار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Goldstein A, Hansteen RW |year=1977 |title=Evidence against involvement of endorphins in sexual arousal and orgasm in man |journal=Archives of General Psychiatry |volume=34 |issue=10 |pages=1179–1180 |doi=10.1001/archpsyc.1977.01770220061006 |pmid=199128}}&lt;/ref&gt;

===دوائن سان پيدا ٿيندڙ===
[[File:Blue Crystal Meth.jpg|thumb|250px|[[ميٿامفيٽامين]] جي وڏي مقدار دوائن سان پيدا ٿيندڙ خوش سروري جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://drugabuse.gov/infofacts/methamphetamine.html |title=Methamphetamine {{!}} InfoFacts {{!}} The National Institute on Drug Abuse (NIDA) |access-date=28 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928035539/http://www.drugabuse.gov/Infofacts/methamphetamine.html |archive-date=28 September 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]

'''خوش سروري پيدا ڪندڙ دوا''' (''يوفوريئنٽ'') [[نفس تي اثرانداز ٿيندڙ دوا]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو خوش سروري پيدا ڪرڻ جو لاڙو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/euphoriant |title=Merrian-Webster definition |access-date=18 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150107231243/http://www.merriam-webster.com/dictionary/euphoriant |archive-date=7 January 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گهڻيون اهڙيون دوائون [[نشي آور دوا|نشو پيدا ڪندڙ دوائون]] هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ [[تقويت]] پيدا ڪرڻ ۽ دماغ جي [[انعامي نظام]] کي سرگرم ڪرڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;NHM-DA stims, opioids, nicotine, cannabinoids, inhalants, corticoids&quot; /&gt;

====محرڪ دوائون====

[[ڊوپاميني]] محرڪ دوائون، جهڙوڪ [[ايمفيٽامين]]، [[ميٿامفيٽامين]]، [[ڪوڪين]]، ۽ [[ميٿائل فينيڊيٽ]]، خوش سروري پيدا ڪندڙ دوائون آهن.&lt;ref name=&quot;Euphoria definition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NHM-DA stims, opioids, nicotine, cannabinoids, inhalants, corticoids&quot;&gt;{{cite book |vauthors=Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE |veditors=Sydor A, Brown RY |title=Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience |year=2009 |publisher=McGraw-Hill Medical |location=New York |isbn=978-0-07-148127-4 |pages=191, 350–351, 367–368, 371–375 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

[[نڪوٽين]] هڪ [[پيراسمپيٿيٽڪ محرڪ دوا]] آهي، جيڪا ڪجهه ماڻهن ۾ هلڪي درجي جي خوش سروري پيدا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;NHM-DA stims, opioids, nicotine, cannabinoids, inhalants, corticoids&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح [[زانٿين]] مرڪب، جهڙوڪ [[ڪيفين]] ۽ [[ٿيئوبرومين]]، کي پڻ ڪجهه محقق هلڪي درجي جا خوش سروري پيدا ڪندڙ مادا سمجهن ٿا.

[[اريڪا کجي]] (''[[اريڪا ڪيٽيچو]]'') جي ٻج، يعني [[ڇاليو]]، کي بجريل چون ([[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]]) سان چٻائڻ—جيڪو [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ عام رواج آهي—محرڪ اثرن سان گڏ خوش سروري پڻ پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Yu9eBwAAQBAJ&amp;pg=PA791 |title=Neuropathology of Drug Addictions and Substance Misuse Volume 3: General Processes and Mechanisms, Prescription Medications, Caffeine and Areca, Polydrug Misuse, Emerging Addictions and Non-Drug Addictions |vauthors=Cox S, Ullah M, Zoellner H |veditors=Preedy VR |publisher=Academic Press |year=2016 |isbn=978-0-12-800677-1 |pages=791 |language=en |chapter=Oral and Systemic Health Effects of Compulsive Areca Nut Use}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Garg2014&quot;&gt;{{Cite journal |date=June 2014 |title=A review of the systemic adverse effects of areca nut or betel nut |journal=Indian Journal of Medical and Paediatric Oncology |volume=35 |issue=1 |pages=3–9 |vauthors=Garg A, Chaturvedi P, Gupta PC|doi=10.4103/0971-5851.133702|pmid=25006276|pmc=4080659 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=August 2012 |title=Association of Betel Nut with Carcinogenesis: Revisit with a Clinical Perspective |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=8 |article-number=e42759 |doi=10.1371/journal.pone.0042759 |issn=1932-6203 |pmc=3418282 |pmid=22912735 |vauthors=Sharan RN, Mehrotra R, Choudhury Y, Asotra K |bibcode=2012PLoSO...742759S |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان جا بنيادي نفسي اثر رکندڙ جزا—[[اريڪولين]] (مسڪارينڪ ريڪپٽر جو جزوي متحرڪ ڪندڙ) ۽ [[اريڪائيڊين]] (GABA جي ٻيهر جذب کي روڪيندڙ)—خوش سروري پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=CFC6BAAAQBAJ&amp;pg=PA159 |title=Manual of Drug and Alcohol Abuse: Guidelines for Teaching in Medical and Health Institutions |vauthors=Arif A, Westermeyer J |publisher=Springer Science &amp; Business Media |year=2012 |isbn=978-1-4615-9516-8 |location=New York |pages=159–160 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ibxfK1l6oXoC&amp;pg=PA53 |title=Meyler's Side Effects of Herbal Medicines |last=Aronson |first=J. K. |publisher=Elsevier |year=2009 |isbn=978-0-444-53269-5 |pages=53 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[عروج وارو تجربو]]
'''نفسياتي'''

* [[ڊسفوريا]]
* [[يوٿائيميا]]
* [[هائپرٿائيميا]]
* [[حيرت جو احساس]]


'''دوائن بابت'''

* [[پريشاني گهٽائيندڙ دوا]]
* [[ترتيب ڏنل منشيات]]
* [[تفريحي مقصد لاءِ منشيات جو استعمال]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>rk0q2orwav4ugf004bplsrncvdnimja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2009ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>43505</id>
    <revision>
      <id>395445</id>
      <parentid>226656</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T12:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1891" sha1="fttf5t8wbt7p1zsklgfah443qen44ej" xml:space="preserve">{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:2009ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]


[[زمرو:2010ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2011ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2012ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2013ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2014ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2015ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2017ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2019ع جون فوتگيون]]

[[زمرو:1802ع]]
[[زمرو:1901ع]]
[[زمرو:1902ع]]
[[زمرو:1940ع]]
[[زمرو:1941ع]]
[[زمرو:1942ع]]
[[زمرو:1943ع]]
[[زمرو:1944ع]]
[[زمرو:1945ع]]
[[زمرو:1946ع]]
[[زمرو:1947ع]]
[[زمرو:1948ع]]
[[زمرو:1949ع]]
[[زمرو:1950ع]]
[[زمرو:1951ع]]
[[زمرو:1952ع]]
[[زمرو:1953ع]]
[[زمرو:1954ع]]
[[زمرو:1955ع]]
[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:1957ع]]
[[زمرو:1958ع]]
[[زمرو:1959ع]]
[[زمرو:1960ع]]
[[زمرو:1961ع]]
[[زمرو:1962ع]]
[[زمرو:1963ع]]
[[زمرو:1964ع]]
[[زمرو:1965ع]]
[[زمرو:1966ع]]
[[زمرو:1967ع]]
[[زمرو:1968ع]]
[[زمرو:1969ع]]
[[زمرو:1970ع]]
[[زمرو:1971ع]]
[[زمرو:1972ع]]
[[زمرو:1973ع]]
[[زمرو:1974ع]]
[[زمرو:1975ع]]
[[زمرو:1976ع]]
[[زمرو:1977ع]]
[[زمرو:1978ع]]
[[زمرو:1979ع]]
[[زمرو:1980ع]]
[[زمرو:1981ع]]
[[زمرو:1982ع]]
[[زمرو:1983ع]]
[[زمرو:1984ع]]
[[زمرو:1985ع]]
[[زمرو:1986ع]]
[[زمرو:1987ع]]
[[زمرو:1988ع]]
[[زمرو:1989ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1991ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1992ع]]
[[زمرو:1993ع]]
[[زمرو:1994ع]]
[[زمرو:1995ع]]
[[زمرو:1996ع]]
[[زمرو:1997ع]]
[[زمرو:1998ع]]
[[زمرو:1999ع]]
[[زمرو:2000ع]]
[[زمرو:2001ع]]
[[زمرو:2002ع]]
[[زمرو:2003ع]]
[[زمرو:2004ع]]
[[زمرو:2005ع]]
[[زمرو:2006ع]]
[[زمرو:2007ع]]
[[زمرو:2008ع]]</text>
      <sha1>fttf5t8wbt7p1zsklgfah443qen44ej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395446</id>
      <parentid>395445</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T12:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1890" sha1="kwe0gn2pwbraliyxibaatx2cm4kkcbk" xml:space="preserve">{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:2009ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:2010ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2011ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2012ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2013ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2014ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2015ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2017ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2019ع جون فوتگيون]]


[[زمرو:1802ع]]
[[زمرو:1901ع]]
[[زمرو:1902ع]]
[[زمرو:1940ع]]
[[زمرو:1941ع]]
[[زمرو:1942ع]]
[[زمرو:1943ع]]
[[زمرو:1944ع]]
[[زمرو:1945ع]]
[[زمرو:1946ع]]
[[زمرو:1947ع]]
[[زمرو:1948ع]]
[[زمرو:1949ع]]
[[زمرو:1950ع]]
[[زمرو:1951ع]]
[[زمرو:1952ع]]
[[زمرو:1953ع]]
[[زمرو:1954ع]]
[[زمرو:1955ع]]
[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:1957ع]]
[[زمرو:1958ع]]
[[زمرو:1959ع]]
[[زمرو:1960ع]]
[[زمرو:1961ع]]
[[زمرو:1962ع]]
[[زمرو:1963ع]]
[[زمرو:1964ع]]
[[زمرو:1965ع]]
[[زمرو:1966ع]]
[[زمرو:1967ع]]
[[زمرو:1968ع]]
[[زمرو:1969ع]]
[[زمرو:1970ع]]
[[زمرو:1971ع]]
[[زمرو:1972ع]]
[[زمرو:1973ع]]
[[زمرو:1974ع]]
[[زمرو:1975ع]]
[[زمرو:1976ع]]
[[زمرو:1977ع]]
[[زمرو:1978ع]]
[[زمرو:1979ع]]
[[زمرو:1980ع]]
[[زمرو:1981ع]]
[[زمرو:1982ع]]
[[زمرو:1983ع]]
[[زمرو:1984ع]]
[[زمرو:1985ع]]
[[زمرو:1986ع]]
[[زمرو:1987ع]]
[[زمرو:1988ع]]
[[زمرو:1989ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1991ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1992ع]]
[[زمرو:1993ع]]
[[زمرو:1994ع]]
[[زمرو:1995ع]]
[[زمرو:1996ع]]
[[زمرو:1997ع]]
[[زمرو:1998ع]]
[[زمرو:1999ع]]
[[زمرو:2000ع]]
[[زمرو:2001ع]]
[[زمرو:2002ع]]
[[زمرو:2003ع]]
[[زمرو:2004ع]]
[[زمرو:2005ع]]
[[زمرو:2006ع]]
[[زمرو:2007ع]]
[[زمرو:2008ع]]</text>
      <sha1>kwe0gn2pwbraliyxibaatx2cm4kkcbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395456</id>
      <parentid>395446</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="obt1bvvm9du0zhz3ews357f0ckl5uz0" xml:space="preserve">{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:2009ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>obt1bvvm9du0zhz3ews357f0ckl5uz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فوتگيون بلحاظ دور</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44081</id>
    <revision>
      <id>395571</id>
      <parentid>124238</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="swhv9depb8jf13o7ytcagimgqstmqs5" xml:space="preserve">[[زمرو:زمرا بلحاظ دور]]
[[زمرو:فوت ٿيل شخصيتون]]
[[زمرو:موت]]


[[زمرو:1943ع جا واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>swhv9depb8jf13o7ytcagimgqstmqs5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395572</id>
      <parentid>395571</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="8q9wnyxn9dwvzohod89stb6y6w0g7fp" xml:space="preserve">[[زمرو:زمرا بلحاظ دور]]
[[زمرو:فوت ٿيل شخصيتون]]
[[زمرو:موت]]
[[زمرو:فوتگيون]]


[[زمرو:1943ع جا واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>8q9wnyxn9dwvzohod89stb6y6w0g7fp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فوتگيون بلحاظ سال</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44082</id>
    <revision>
      <id>395546</id>
      <parentid>124240</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T17:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="260" sha1="f9ht52fobzomqh619vhtjdlif06tnom" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:زمرا بلحاظ سال]]
[[زمرو:شخصيتون بلحاظ دور]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ دور]]

[[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ وقت]]</text>
      <sha1>f9ht52fobzomqh619vhtjdlif06tnom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395547</id>
      <parentid>395546</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="hgog9r53vmwo7aitx0d3464r3knkbty" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:زمرا بلحاظ سال]]
[[زمرو:شخصيتون بلحاظ دور]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>hgog9r53vmwo7aitx0d3464r3knkbty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1936ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44265</id>
    <revision>
      <id>395533</id>
      <parentid>166075</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T16:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="llqbnx6sut62vyf569pwojsqmqu3gbc" xml:space="preserve">{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:1936ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:1940 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]
[[زمرو:1930 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>llqbnx6sut62vyf569pwojsqmqu3gbc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395535</id>
      <parentid>395533</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T16:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="74ummarknmo1in667hqxyb0tgsoicp0" xml:space="preserve">{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:1936ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:1940 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>74ummarknmo1in667hqxyb0tgsoicp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فيصل آباد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44533</id>
    <revision>
      <id>395633</id>
      <parentid>343063</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T01:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19409" sha1="1lhsxcf4ctgn8vb3vnuwfw39eorf90a" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--&gt;
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info ----&gt;
|name =فيصل آباد
|official_name =
|other_name = {{lower|0.1em|[[لائلپور]]}}
|native_name = 
|nickname = '''پاڪستاني مانچسٽر'''
|etymology = شاھ فيصل جو شھر
|settlement_type = [[ميونسيپل ڪارپوريشن]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
|image_skyline = Clocktower Faisalabad, Panorama.jpg
|imagesize = 325
|image_caption = فيصل آباد جو گھنٽا گھر
|image_flag = Flag of Punjab.svg
|flag_size = 150
|image_seal =
|seal_size = 150
|image_shield =
|shield_size =
|image_blank_emblem = Municipal Corporation Faisalabad.png
|blank_emblem_type = مھر 
|blank_emblem_size =
|image_map = 
|mapsize = 
|map_caption = 
|pushpin_map =  Pakistan Punjab#Pakistan#Asia 
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map_caption = فيصل آباد جو مقام
|pushpin_mapsize =
&lt;!-- Location ----&gt;
|subdivision_type =ملڪ 
|subdivision_name = {{flag|پاڪستان}}
|subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
|subdivision_name1 = {{flag|پنجاب، پاڪستان}}
|subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
|subdivision_name2 =  [[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]]
|blank_name_sec1 = پراڻو نالو 
|blank_info_sec1 = لائلپور 
|blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻولي
|blank1_info_sec1 =  [[اردو]]
|blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي  
|blank2_info_sec1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] 
|blank3_name_sec1 =ٻوليون (1981) 
|blank3_info_sec1 = 
98.2% [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]&lt;br/&gt;1.8% ٻيون.&lt;ref&gt;
{{cite book|author=Stephen P. Cohen|title=The Idea of Pakistan|date=2004|publisher=[[Brookings Institution Press]]|isbn=0815797613|page=202}}&lt;/ref&gt; 
&lt;!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --&gt;
|seat_type =
|seat =
|parts_type =
|parts_style = &lt;!--=list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
 Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts = &lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1 =
|p2 = &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt;
&lt;!-- Politics ----&gt;
|government_footnotes =
|government_type =  مڪاني حڪومت
|leader_title = [[فيصل آباد جا ميئر|ميئر]]
|leader_name =رزاق ملڪ 
|leader_title1 = 
[[فيصل آباد جا ڊپٽي ميئر|ڊپٽي ميئر]]
|leader_name1 = [[ٽي مختلف زون جا ميئر]] 
|established_title = قائم ٿيو 
|established_date = 1892
|founder =[[سر جيمز براڊ ووڊ لائل]]  
|area_magnitude =
|unit_pref = PAK
|area_footnotes = 
|area_total_sq_mi 
= 490
|area_land_sq_mi = 325
|area_water_sq_mi = 165
|area_metro_sq_mi = 2261
|area_water_percent = 3 
|elevation_footnotles =
|elevation_m = 184
|elevation_ft = 605
|elevation_max_m =
|elevation_max_ft =
|elevation_min_m =
|elevation_min_ft = 
|population_as_of = 2017
|population_footnotes = 
|population_note  = &lt;ref&gt;{{cite web |url=
cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017}}&lt;/ref&gt;
|population_total = 3,203,846  
|population_density_sq_mi = auto
|population_rank =[[پاڪستان جا آبادي ۾ سڀ کان وڏا شھر|ٽيون نمبر وڏو شھر]]  
|population_blank1_title = شھر واسين جو نالو 
|population_blank1 = فيصل آبادي 
|timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
|utc_offset = +05:00
|timezone_DST = 
|utc_offset_DST = 
|coordinates = {{Coord|31|25|0|N|73|5|28|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}
|postal_code_type =
  پوسٽل يا زپ ڪوڊ 
|postal_code =38xxx
|area_code = 041
|area_code_type = 
|registration_plate
 = F  سان شروع ٿيندڙ ڪل ٽي اکر (مثال  FDA-1234)
|website = 
}}
'''فيصل آباد''' (Faisalabad) پاڪستان جو ٽيون ۽ پنجاب جو ٻيون وڏو شھر آھي جيڪو سال 1977ع تائين لائل پور (Lyallpur) جي نالي سان مشھور ھو پوءِ ان جو نالو [[شاھ فيصل]] جي نالي تي فيصل آباد رکيو ويو.

== تفصيلي تعارف ==
برٽش انڊيا جي دؤر ۾ قائم ٿيل ھي شھر پھرين شھرن مان ھڪ شھر ھو جيڪو منصوبہ بندي سان ٺاھيو ويو ھو. ھن وقت ميٽروپولس جي حيثيت وارو ھي شھر فيصل آباد ضلعي ۽ فيصل آباد ڊويژن جو صدر مقام آهي. فيصل آباد ضلعي جي ايراضي 5856 چورس ڪلوميٽر آهي &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fcci.com.pk/a-histroty-of-faisalabad-city.html}}&lt;/ref&gt; فيصل آباد ڊولپمينٽ اٿارٽي (FDA) جي ڪنٽرول وارو علائقو 1280 چورس ڪلوميٽر آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lawsofpakistan.com/faisalabad-geography-city-district-government-towns-of-faisalabad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report | url=https://www.scribd.com/book/50333273}}&lt;/ref&gt;
&gt; فيصل آباد جي بيھڪ پنجاب جي وچ ۾ ھجڻ ڪري چؤطرف سموري پنجاب سان روڊن ريلوي لائين ۽ ھوائي رستن ذريعي ڳنڌيل آھي جنھن ڪري ھي شھر صنعت ۽ پيداواري ورھاست جو ھڪ وڏو مرڪز ٿي ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gcuf.edu.pk/about/the-city-faisalabad/|title=The City Faisalabad – GCUF|publisher=|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424053923/http://gcuf.edu.pk/about/the-city-faisalabad/|archivedate=24 April 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ان کي تنھن ڪري پاڪستان جو مانچسٽر چوندا آهن &lt;ref&gt;{{cite report |date=2005 |title=International Conference on Soil Sustainability and Food Security |url=http://uaf.edu.pk/downloads/2nd_path/Brochure_SSFS_2015.pdf |publisher=University of Agriculture, Faisalabad  |access-
 date=7 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |page=57 |title=Pakistan: Nationalism Without A Nation |first=Christophe |last=Jaffrelot |authorlink=Christophe Jaffrelot |publisher=Zed Books |year=2002 |isbn=978-1-84277-117-4 |url=https://books.google.com/books?id=I2avL3aZzSEC&amp;pg=PA57}}&lt;/ref&gt;
پنجاب جي جي.ڊي.پي. جو 20 سيڪڙو حصو ڏيندڙ ھن شھر جي جي.ڊي.پي.20.5 بلين ڊالر آهي &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.pbit.gop.pk/punjab_at_glance}}&lt;/ref&gt; ھن جي پسگردائيءَ پن زراعت جو مرڪز آھي جتي جون زمينون چناب نديءَ سان سيراب ٿين ٿيون. ڪپھ، ڪڻڪ، ڪمند، مڪئي، مختلف سبزيون ۽ ميوا ھتي ڪثرت سان پوکيا وڃن ٿا.شھر ۾ وڏا ريلوي جا انجينيئرنگ ورڪشاپ، کنڊ ۽ ڪپڙي جا ڪارخانا واقع آھن. سپر فاسفيٽ جي پيداوار جو مرڪز آھي. ان کان علاوه زرعي اوزارن، پني، گھ جي صنعت جو پڻ مرڪز آھي. ھتي جي صنعت۽ واپار جي نگراني لاءِ [[فيصل آباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جيڪو پاڪستان جي [[فيڊريشن آف چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] کي رپورٽ ڏيندو آهي ادارو موجود آهي. شھر کي ھڪ وسيع [[ڊراء پورٽ]] آهي. ھن شھر ۾ [[فيصل آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ|بين الاقوامي ايئرپورٽ]] پڻ واقع آهي. ھن شھر جي تعليمي ادارن ۾ [[زرعي يونيورسٽي فيصل آباد|ايگريڪلچرل يونيورسٽي]], گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، [[ايوب ايگريڪلچرل ريسرچ انسٽيٽيوٽ]]،[[بيڪن ھائوس اسڪول سسٽم آف پاڪستان|بيڪن هائوس اسڪول]]، [[ڊويزنل پبلڪ اسڪول فيصل آباد]] ۽ [[نيشنل ٽيڪسٽائيل يونيورسٽي]] واقع آھن.ھتي راندين لاء اقبال اسٽيڊيم پڻ واقع آهي ۽ ان سان تعلق رکندڙ ھن شھر جي ڪرڪيٽ ٽيم جو نالو [[فيصل آباد وولوز]] (Faisalabad Wolves) آھي.ھتان جي ھاڪي ج ٽيم ۽ سنوڪر جا رانديگر ملڪ ۾ ۽ ملڪ کان ٻاهر شھرت حاصل ڪئي &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2012/11/08/sports/punjab-international-sports-festival-begin}}&lt;/ref&gt;

== فيصل آباد جي تاريخ ==
فيصل آباد يونيورسٽيءَ جي تحقيق مطابق ھن شھر جي جاء تي ھڪ وسندي جي موجودگيءَ جي شھادت ارڙھين صدي عيسوي تائين ملي ٿي جڏھن ھتي ٻيلن ۾ رھندڙ قبيلن ھتي رھڻ شروع ڪيو. انھن آبادين جو تعلق [[جھنگ]] ۽ [[صندلبار]] جي قديم ضلعن سان ھيو ۽ ان وقت اھي ضلعا [[شاھدرہ]] کان [[شورڪوٽ]] ۽ [[سانگلا ھل]] کان [[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] جي وچ ۾ واقع ھيا.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.tuf.edu.pk/history-fabad.php}}&lt;/ref&gt;

{{Multiple image
|align=left
|direction=vertical
|image1=University of Agriculture, Lyallpur, British India.jpg
|caption1=فيصل آباد (لائلپور)جي پھرين يونيورسٽي جو پيڙھ جو پٿر پنجاب جي گورنر ۽  ليفٽينٽ [[سر لوئيس ڊين]]  1906 ۾ رکيو &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uaf.edu.pk/faculties/agri/agri_history.html
}}&lt;/ref&gt;
|image2=Quaid E Azam Jinnah Ali Lyallpur Dhobi Ghat.jpeg
|caption2=لائلپور جي ڌوٻي گھاٽ لڳ 1943 ۾ قائداعظم تاريخي تقرير دوران 
|image3=Industrial exhibition in FSD.jpg
|caption3= ھن شھر جي ھڪ پراڻي نمائش 1949 ۾ ھتان جي زرعي يونيورسٽي ۾ ٿيل صنعتي نمائش ھئي.
}}

پراڻو لائلپور شھر انگريزن جي دؤر ۾ جھنگ ضلعي جو تعلقو ھيو ۽ 1904 ۾ کيس ضلعي جو درجو مليو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://punjab.gov.pk/faisalabad_history}}
&lt;/ref&gt; ھن شھر جو نالو پنجاب جي ليفٽننٽ گورنر سر [[جيمز براڊ ووڊ لائل]](James Broadwood Lyall) جي لوئر پنجاب جي چناب واري وادي ۾ آبادڪاري وارين ڪوششن جي نتيجي ۾ سندس ياد ۾ رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.asb.org.pk/faisalabadprofile.doc|title=آرڪائيو ڪاپي|access-date=2018-09-01|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226015511/http://www.asb.org.pk/faisalabadprofile.doc%20|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226015511/http://www.asb.org.pk/faisalabadprofile.doc%20 |date=2018-12-26 }}&lt;/ref&gt; ان جو خاندان وارو نالو لائل ۽ پور ملائي لائلپور نالو ٺاھيو ويو. لفظ پور سنسڪرت ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معني آهي شھر. اھڙي طرح ان نالي جي معني ھئي لائل جو شھر &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=pur&amp;script=&amp;direction=SE&amp;link=yes}}&lt;/ref&gt; ستر واري ڏهاڪي ۾ پاڪستان جي حڪومت ھن شھر جو نالو سعودي عرب جي بادشاھ فيصل جي نالي تي فيصل آباد رکيو جنھن جي معني آهي فيصل جو شھر &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcci.com.pk/a-
 histroty-of-faisalabad  city.html}}- https://www.tuf.edu.pk/course-detail/doctor-of-pharmacy {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902072838/https://www.tuf.edu.pk/course-detail/doctor-of-pharmacy |date=2019-09-02 }}&lt;/ref&gt;

{{Multiple image
|align=left
|direction=vertical
|image1=Punjab 1909.jpg
|caption1=پنجاب جو 1909 جو نقشو 
|image2=Partition of India-sd.svg 
|caption2= انڊيا جي 1947 ۾ تقسيم کان پوءِ جو نقشو}}

ارڙهين صديءَ ۾ مغلن جي بادشاھت جي خاتمي جي ڪري بينگال کان پنجاب تائين صوبن جي سياسي ۽ معاشي زوال اڳتي هلي پنجاب جي بہ تقسيم جو سبب بڻيو .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/main_pop/kpct/ct_south.htm}}&lt;/ref&gt; سال 1880 ۾ ھڪ انگريز آفيسر پوھم ينگ[[آرڊر آف انڊين ايمپائر|OIE]] موجوده شھر جي جاء تي باقاعده نئون شھر جوڙڻ جي تجويز پيش ڪئي جنھن جو نقشو ھن برطانيا جي جھنڊي يونين جيڪ جي نموني تي ٺاھيو نقشي مطابق شھر جي وچ ۾ گھنٽا گھر(clock tower) ھو جتان يونين جيڪ جي پٽن وانگر اٺ روڊ چؤطرف نڪرن پيا .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://faisalabad.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx}}&lt;/ref&gt; جنھن جي سر جيمز براڊ ووڊ لائل حمايت ڪئي اھڙي طرح لائلپور نالي سان نئين شھر جي تعمير شروع ٿي جنھن جو 1979 ۾ جنھن جو نالو فيصل آباد رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://fcci.com.pk/rte/The-Economy-of-Faisalabad.pdf | publisher=Faisalabad Chamber of Commerce &amp; Industry}}&lt;/ref&gt; سال 1892 ۾ لائلپور تعلقي جي زرعي پيداوار جي اضافي سان ھن شھر کي برٽش ريلوي نيٽورڪ سان ڳنڍڻ لاءِ وزيرآباد ۽ لائلپور وچ ۾ ريلوي لائن وڇائڻ شروع ڪئي جيڪو ڪم 1895 ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.socsci.uci.edu/~dbogart/indraileconachieve.pdf}}&lt;/ref&gt; Construction of the rail سال 1896 ۾ لائلپور جھنگ ضلعي جي تحصيل ھو.انوقت ان ضلعي جي ٻين تحصيلن ۾ جھنگ تحصيل کانسواءِ گوجرانوالا ۽ ساھيوال جون تحصيلون بہ شامل ھيا. 1904 ۾ لائلپور تحصيل کي ضلعي جو درجو ڏئي ان ۾ لائلپور تحصيل کان علاوه سمندري ، ٽوبہ ٽيڪ سنگھ تحصيلن سان گڏوگڏ سب تحصيل جڙانوالا شامل ڪيون ويون. جڙانوالا کي بہ جلد ئي تحصيل جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite journal | url=https://books.google.com/?id=sTS2AAAAIAAJ&amp;lpg=PA220&amp;dq=1906%20the%20new%20district%20of%20Lyallpur&amp;pg=PA220#v=onepage&amp;q=1906%20the%20new%20district%20of%20Lyallpur&amp;f=false | title=Imperial Gazetteer of India | year=1908 | volume=2 | pages=220–223 | publisher=Superintendent of Government Printing}}&lt;/ref&gt; 1906 ۾ پنجاب ايگريڪلچرل ڪاليج اينڊ انسٽيٽيوٽ قائم ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ زرعي يونيورسٽي جو درجو ڏنو ويو ھو. شروع ۾ شھر جي سنڀال لاء ٽائون ڪميٽي ڪم ڪندي ھئي جنھن کي 1909 ۾ ميونسپل ڪميٽي جو درجو ڏنو ويو. ھي شھر آھستي آھستي زرعي اوزارن ۽ اناج جو مرڪز ٿي ويو .&lt;ref name=&quot;Anwar&quot;&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/?id=fNUaBgAAQBAJ&amp;pg=PT119&amp;lpg=PT119&amp;dq=1930s+in+Faisalabad#v=onepage&amp;q=1930s%20in%20Faisalabad&amp;f=false | title=Infrastructure Redux: Crisis, Progress in Industrial Pakistan &amp; Beyond | publisher=Palgrave Macmillan | author=Nausheen Anwar | year=2014 | page=119 | location=Pakistan | isbn=978-1-137-44818-7}}&lt;/ref&gt; 1930واري ڏھاڪي ۾ ھتي ٽيڪسٽائيل انڊسٽري ۽ فوڊ پروسيسنگ، فلور ملن جي ننڍين صنعتن جو آغاز ٿي چڪو ھو.

== پاڪستان جي قيام کان پوءِ ==

[[فائل:Lady Mountbatten among the Hindu evacuees at the Punjab Scouts Camp, Layallpur during partition of India.jpg|thumb|220px|[[ايڊوينا مائونٽ بيٽن]] تقسيم ھند وقت لائلپور جي پنجاب اسڪائوٽس ۾ ھندو پناهگيرن سان گڏ ڪيمپ]]

آگسٽ 1947 ۾ پاڪستان ۽ ڀارت جي قيام وقت ھندوستان جي تقسيم سان گڏ پنجاب بہ تقسيم ٿي ويو.اوڀر پنجاب ڀارت ۾ ۽ اولھ پنجاب پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. 1977 ۾ ھن شھر جو نالو لائلپور مٽائي فيصل آباد رکيو ويو. 1985 ۾ ھي شھر ڊويزنل صدر مقام بڻيو . ھن نئين ڊويژن ۾ ٽي ضلعا :فيصل آباد، جھنگ ۽ ٽوبہ ٽيڪ سنگھ شامل ڪيا ويا. 1980 واري ڏھاڪي ۾ ھن شھر ۾ غيرملڪي سرمائيڪاري جو تيزي سان اضافو ٿيو&lt;ref name=&quot;Tribune-26-April&quot;&gt;{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/875965/business-ties-faisalabad-encourages-turkish-investment/|title=Business ties: Faisalabad encourages Turkish investment|date=26 April 2015|work=The Express Tribune}}&lt;/ref&gt; ھتان جا ماڻھو ملڪ کان ٻاهر وڃڻ شروع ٿيا ۽ ٻاھرين دنيا سان باھمي تعلقات بھتر ٿيڻ جي ڪري ھتي فنڊنگ ۾ اضافو ٿيو ۽ ترقي ۾ واڌ آئي.

== شھر جو سياسي ۽ انتظامي ڍانچو ==

[[فائل:Faisalabad Admin.PNG|thumb| 200px |ساڄو|فيصل آباد ۾ اٺ ضلعا آهن:
&lt;br&gt;
1. [[لائلپور]] ٽائون
&lt;br/&gt;
2. [[مدينہ ٽائون]]
 &lt;br/&gt;
3. [[جناح ٽائون]]
&lt;br/&gt;
4. [[اقبال ٽائون]]
 &lt;br/&gt;
5. [[چڪ جھمرا]] ٽائون
&lt;br/&gt;
6. [[جڙانوالا]] ٽائون
 &lt;br/&gt;
7. [[سمندري]] ٽائون
 &lt;br/&gt;
8. [[ٽنڊليان والا]] ٽائون]] 

فيصل آباد کي لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس 2001 ذريعي سٽي ڊسٽرڪٽ ۾ تبديل ڪيو ويو&lt;ref name=PRC&gt;{{cite report|url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1671S-4.pdf|work=Pakistan Research Repository, Influence of the Development Plan on City Growth|publisher=Pakistan Higher Education Commission|title=Urban Management Initiatives in Pakistan|pages=84–85|accessdate=19 January 2016|archive-date=11 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011180514/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1671S-4.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ سٽي گورنمينٽ جا ست شعبا آھن جن ۾ زراعت، [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ]]، تعليم، فنانس ۽ پلاننگ، صحت، ميونسيپل سروسز، ۽ ورڪس اينڊ سروسز شامل آهن.ھر شعبي جو سربراھ ايگزيڪيوٽو ڊسٽرڪٽ آفيسر ھوندو آھي .&lt;ref name=CDG&gt;{{cite web|url=http://faisalabad.gov.pk/Home/Departments}}
&lt;/ref&gt; جڏھن تہ ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن آفيسر وري انھن سڀني انتظامي شعبن جي نگراني ڪندڙ سربراھ ھوندو آھي. سٽي ڊسٽرڪٽ کان علاوہ اٺ تحصيل ميونسپل ايڊمنسٽريشن پڻ آهن .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://faisalabad.gov.}}/Home/Town}}&lt;/ref&gt; سٽي ڊسٽرڪٽ ۾ 118 يونين ڪاؤنسلون آهن جن جو ڪم سماجي معاشيات سان لاڳاپيل شمارياتي معلومات محفوظ ڪرڻ پڻ آھي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://citypulse.com.pk/pakistangis/union-council-boundaries-of-faisalabad-city-2/}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جي معيشت]]</text>
      <sha1>1lhsxcf4ctgn8vb3vnuwfw39eorf90a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فائلم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44805</id>
    <revision>
      <id>395632</id>
      <parentid>392598</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T01:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80623" sha1="25ywduc4mtajp42n0h0xob9uhqo3ibh" xml:space="preserve">{{ Short description |درجا بندياتي درجو}}

{{حياتي درجا بندي}}

[[حياتيات]] ۾، '''فائلم''' ({{IPAc-en|ˈ|f|aɪ|l|əm}}؛ {{جمع روپ}}: '''فائلا''') درجا بنديءَ جي هڪ سطح، يا [[درجا بندياتي درجو]] آهي، جيڪو [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهت]] کان هيٺ ۽ [[طبقو (حياتيات)|طبقي]] کان مٿي هوندو آهي. روايتي طور، [[ٻوٽا علم]] ۾ فائلم بدران [[ڀاڱو (درجا بندي)|ڀاڱو]] اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ [[الجي، فنگس ۽ ٻوٽن لاءِ نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ٻنهي اصطلاحن کي هڪجهڙو مڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ICN&quot;&gt;{{Cite book |year=2012 |editor-last=McNeill |editor-first=J. |display-editors=etal |title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Melbourne Code), Adopted by the Eighteenth International Botanical Congress Melbourne, Australia, July 2011 |edition=electronic |publisher=International Association for Plant Taxonomy |url=http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art3 |access-date=2017-05-14 |archive-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010230658/https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The American Heritage New Dictionary of Cultural Literacy|chapter-url=http://dictionary.reference.com/browse/phylum|access-date=2008-10-04|edition=third|year=2005|publisher=Houghton Mifflin Company|chapter=Life sciences
|quote=Phyla in the plant kingdom are frequently called divisions.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Berg2007&quot;&gt;{{cite book|last=Berg|first=Linda R.|title=Introductory Botany: Plants, People, and the Environment|url=https://books.google.com/books?id=I71WWH9ZmfsC&amp;pg=PA15|access-date=2012-07-23|edition=2|date=2 March 2007 |publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-46669-5|page=15}}&lt;/ref&gt; وصفن جي لحاظ کان، جانورن جي بادشاهت [[ايني ميليا]] ۾ لڳ ڀڳ 32 فائلا، ٻوٽن جي بادشاهت [[پلانٽي]] ۾ لڳ ڀڳ 14 فائلا، ۽ فنگس جي بادشاهت [[فنگس]] ۾ لڳ ڀڳ اٺ فائلا شامل آهن. [[نسلي ارتقا علم]] ۾ هاڻوڪي تحقيق [[ايڪڊيسوزوئا]] ۽ [[ايمبريوفائٽا]] جهڙن وڏن [[ڪليڊ]]ن اندر فائلن جا پاڻ ۾ لاڳاپا پڌرا ڪري رهي آهي.

== عام بيان ==
فائلم جو اصطلاح 1866ع ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] يوناني {{Transliteration|grc|phylon}} ({{linktext|φῦλον|lang=grc}}، 'نسل، اصل') مان جوڙيو، جيڪو {{Transliteration|grc|phyle}} ({{linktext|φυλή|lang=grc}}، 'قبيلو، ڪٽنب') سان لاڳاپيل آهي.{{sfn|Valentine|2004|p=8}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Haeckel |first1=Ernst |title=Generelle Morphologie der Organismen |trans-title=The General Morphology of Organisms |date=1866 |publisher=G. Reimer |location=Berlin, (Germany) |volume=1 |pages=[https://archive.org/details/generellemorphol01haec/page/28 28]–29 |url=https://archive.org/details/generellemorphol01haec |language=de}}&lt;/ref&gt; هيڪل نوٽ ڪيو ته جنسون لڳاتار نين جنسن ۾ ارتقا ڪنديون رهيون، جيڪي پاڻ ۾ ٿوريون مستقل خاصيتون برقرار رکندي نظر آيون ۽ تنهن ڪري اهڙيون ٿوريون خاصيتون هيون، جيڪي کين هڪ گروهه طور الڳ سڃاڻپ ڏينديون هيون (&quot;هڪ پاڻ ۾ مڪمل وحدت&quot;): &quot;شايد اهڙي حقيقي ۽ مڪمل طور پاڻ ۾ بند وحدت انهن سڀني جنسن جو مجموعو آهي، جيڪي آهستي آهستي هڪ ئي گڏيل اصل شڪل مان ارتقا ڪيون آهن، جيئن مثال طور سڀ ڪرنگهي وارا جانور. اسين هن مجموعي کي {{lang|de|Stamm}} [يعني اصل / قبيلو] ({{lang|de|Phylon}}) سڏيون ٿا.&quot;{{efn| {{lang|de|&quot;Wohl aber ist eine solche reale und vollkommen abgeschlossene Einheit die Summe aller Species, welche aus einer und derselben gemeinschaftlichen Stammform allmählig sich entwickelt haben, wie z. B. alle Wirbelthiere. Diese Summe nennen wir Stamm (Phylon).&quot;}}}} [[ٻوٽن جي درجا بندي]] ۾، [[آگسٽ ڊبليو. آئخلر]] (1883ع) ٻوٽن کي [[آئخلر سرشتو|پنجن گروهن]] ۾ ورهايو، جن کي ڀاڱا سڏيو ويو؛ اهو اصطلاح اڄ به ٻوٽن، الجين ۽ فنگس جي گروهن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=ICN/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Naik |first=V. N. |year=1984 |page=27 |title=Taxonomy of Angiosperms |publisher=Tata McGraw-Hill |isbn=978-0-07-451788-8 |url=https://books.google.com/books?id=GanmtXAyU0gC}}&lt;/ref&gt;
جانوري فائلن جون وصفون، ڇهن [[لينيئسي درجا بندي|لينيئسي]] طبقن ۽ [[جارج ڪوويئر]] جي چئن {{lang|fr|embranchements}} کان وٺي، پنهنجي شروعات کان تبديل ٿينديون رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Collins AG, Valentine JW |year=2001 |url=http://si-pddr.si.edu/jspui/bitstream/10088/7403/1/Collins_Valentine_EvDev2001.pdf |title=Defining phyla: evolutionary pathways to metazoan body plans |journal=Evolution and Development |volume=3 |pages=432–442 |access-date=5 March 2013 |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427032535/https://repository.si.edu/handle/10088/7403 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200427032535/https://repository.si.edu/handle/10088/7403 |date=27 April 2020 }}&lt;/ref&gt;

بنيادي طور، فائلم جي وصف ٻن طريقن سان ڪري سگهجي ٿي: اهڙن جاندارن جي گروهه طور، جن ۾ شڪلي يا واڌويجهي مشابهت جي هڪ خاص حد هجي ([[فينٽڪ]] وصف)، يا اهڙن جاندارن جي گروهه طور، جن ۾ ارتقائي مائٽيءَ جي هڪ خاص حد هجي ([[نسلي ارتقائي]] وصف).&lt;ref name=&quot;Budd2000&quot;&gt;{{cite journal |last1=Budd |first1=G. E. |last2=Jensen |first2=S. |date=May 2000 |title=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |journal=Biological Reviews |volume=75 |issue=2 |pages=253–295 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |url=http://www.journals.cambridge.org/abstract_S000632310000548X |pmid=10881389 |s2cid=39772232 |access-date=26 May 2007 |archive-date=15 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915160434/https://www.cambridge.org/core/journals/biological-reviews/article/critical-reappraisal-of-the-fossil-record-of-the-bilaterian-phyla/84D1DF6738A47E565B400A50590E15E2 |url-access=subscription }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915160434/https://www.cambridge.org/core/journals/biological-reviews/article/critical-reappraisal-of-the-fossil-record-of-the-bilaterian-phyla/84D1DF6738A47E565B400A50590E15E2 |date=15 September 2019 }}&lt;/ref&gt; [[لينيئسي درجا بندي|لينيئسي سلسلي]] جي ڪنهن سطح کي (ارتقائي) مائٽيءَ جي حوالي کان سواءِ وصف ڪرڻ اطمينان بخش ناهي، پر شڪلي نوعيت جي سوالن—جهڙوڪ مختلف جسماني خاڪا ڪيترا ڪامياب رهيا—کي سمجهڻ لاءِ فينٽڪ وصف ڪارائتي آهي.{{citation needed|date=May 2017}}

=== جينياتي لاڳاپي تي ٻڌل وصف ===

مٿين وصفن ۾ سڀ کان اهم معروضي ماپو اها &quot;خاص حد&quot; آهي، جيڪا اهو طئي ڪري ٿي ته مختلف جاندارن کي الڳ فائلن جا رڪن ٿيڻ لاءِ ڪيترو مختلف هجڻ گهرجي. گهٽ ۾ گهٽ گهرج اها آهي ته ڪنهن فائلم جا سڀ جاندار ڪنهن ٻئي گروهه جي ڀيٽ ۾ پاڻ ۾ چٽيءَ طرح وڌيڪ ويجهي مائٽي رکندڙ هجن.&lt;ref name=Budd2000/&gt; پر اها گهرج به مسئلو پيدا ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته اها جاندارن جي پاڻ ۾ لاڳاپن بابت ڄاڻ تي دارومدار رکي ٿي: جيئن جيئن وڌيڪ انگ اکر دستياب ٿين ٿا، خاص ڪري ماليڪيولي اڀياسن مان، تيئن تيئن اسين گروهن جي وچ ۾ لاڳاپن کي وڌيڪ چڱيءَ ريت طئي ڪري سگهون ٿا. تنهن ڪري، جيڪڏهن پڌرو ٿئي ته فائلا پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن يا ناهن، ته انهن کي گڏائي يا ورهائي سگهجي ٿو. مثال طور، [[سيبوگلينيڊي|ڏاڙهي دار ڪيڙا]] 20هين صديءَ جي وچ ڌاري هڪ نئين فائلم (پوگونو فورا) طور بيان ڪيا ويا، پر لڳ ڀڳ اڌ صدي پوءِ ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهي [[اينيليڊ]]ن جو هڪ گروهه آهن، تنهن ڪري فائلن کي گڏايو ويو (ڏاڙهي دار ڪيڙا هاڻي اينيليڊن جو هڪ [[خاندان (درجا بندي)|خاندان]] آهن).&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rouse |first=G. W. |title=A cladistic analysis of Siboglinidae Caullery, 1914 (Polychaeta, Annelida): formerly the phyla Pogonophora and Vestimentifera | journal=Zoological Journal of the Linnean Society | volume=132 | issue=1| year=2001 | pages=55–80 | doi = 10.1006/zjls.2000.0263| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ٻئي پاسي، انتهائي طفيل فائلم [[ميسوزوئا]] کي ٻن فائلن ([[اورٿونيڪٽيڊا]] ۽ [[رومبوزوئا]]) ۾ ورهايو ويو، جڏهن معلوم ٿيو ته اورٿونيڪٽيڊا غالباً [[ڊيوٽيروسٽوم]] ۽ رومبوزوئا [[پروٽوسٽوم]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Pawlowski J, Montoya-Burgos JI, Fahrni JF, Wüest J, Zaninetti L |title=Origin of the Mesozoa inferred from 18S rRNA gene sequences |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=13 |issue=8 |pages=1128–32 |date=October 1996 |pmid=8865666 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025675|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

فائلن جي هن تبديلي پذيريءَ سبب ڪجهه حياتياتدانن فائلم جي تصور کي ڇڏي ڏيڻ ۽ ان جي بدران ٽيڪسا کي [[ڪليڊ]]ن ۾ رکڻ جي حمايت ڪئي آهي، جن ۾ گروهه جي ماپ لاءِ ڪو به رسمي درجو نه هجي.&lt;ref name=Budd2000/&gt;

=== جينياتي لاڳاپي تي ٻڌل وصف ===

مٿين وصفن ۾ سڀ کان اهم معروضي ماپو اها &quot;خاص حد&quot; آهي، جيڪا اهو طئي ڪري ٿي ته جاندارن کي الڳ فائلن جا رڪن ٿيڻ لاءِ هڪ ٻئي کان ڪيترو مختلف هجڻ گهرجي. گهٽ ۾ گهٽ گهرج اها آهي ته ڪنهن فائلم جا سڀ جاندار ڪنهن ٻئي گروهه جي ڀيٽ ۾ پاڻ ۾ چٽيءَ طرح وڌيڪ ويجهي مائٽي رکندڙ هجن.&lt;ref name=Budd2000/&gt; پر اها گهرج به مسئلي کان خالي ناهي، ڇاڪاڻ ته اها جاندارن جي پاڻ ۾ لاڳاپن بابت ڄاڻ تي دارومدار رکي ٿي: جيئن جيئن وڌيڪ انگ اکر دستياب ٿين ٿا، خاص ڪري ماليڪيولي اڀياسن مان، تيئن تيئن اسين گروهن جي وچ ۾ لاڳاپن کي وڌيڪ چڱيءَ ريت طئي ڪري سگهون ٿا. تنهن ڪري، جيڪڏهن پڌرو ٿئي ته فائلا پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن يا ناهن، ته انهن کي گڏائي يا ورهائي سگهجي ٿو. مثال طور، [[سيبوگلينيڊي|ڏاڙهي دار ڪيڙا]] 20هين صديءَ جي وچ ڌاري هڪ نئين فائلم (پوگونو فورا) طور بيان ڪيا ويا، پر لڳ ڀڳ اڌ صدي پوءِ ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهي [[اينيليڊ]]ن جو هڪ گروهه آهن، تنهن ڪري فائلن کي گڏايو ويو (ڏاڙهي دار ڪيڙا هاڻي اينيليڊن جو هڪ [[خاندان (درجا بندي)|خاندان]] آهن).&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rouse |first=G. W. |title=A cladistic analysis of Siboglinidae Caullery, 1914 (Polychaeta, Annelida): formerly the phyla Pogonophora and Vestimentifera | journal=Zoological Journal of the Linnean Society | volume=132 | issue=1| year=2001 | pages=55–80 | doi = 10.1006/zjls.2000.0263| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ٻئي پاسي، انتهائي طفيل فائلم [[ميسوزوئا]] کي ٻن فائلن ([[اورٿونيڪٽيڊا]] ۽ [[رومبوزوئا]]) ۾ ورهايو ويو، جڏهن معلوم ٿيو ته اورٿونيڪٽيڊا غالباً [[ڊيوٽيروسٽوم]] ۽ رومبوزوئا [[پروٽوسٽوم]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Pawlowski J, Montoya-Burgos JI, Fahrni JF, Wüest J, Zaninetti L |title=Origin of the Mesozoa inferred from 18S rRNA gene sequences |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=13 |issue=8 |pages=1128–32 |date=October 1996 |pmid=8865666 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025675|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

فائلن جي هن تبديلي پذيريءَ سبب ڪجهه حياتياتدانن فائلم جي تصور کي ڇڏي ڏيڻ ۽ ان جي بدران ٽيڪسا کي [[ڪليڊ]]ن ۾ رکڻ جي حمايت ڪئي آهي، جن ۾ گروهه جي ماپ لاءِ ڪو به رسمي درجو نه هجي.&lt;ref name=Budd2000/&gt;

=== جسماني خاڪي تي ٻڌل وصف ===

[[قديم حياتيات|قديم حياتياتدانن]] [[گراهم بڊ]] ۽ [[سورين جينسن]] جسماني خاڪي تي ٻڌل فائلم جي هڪ وصف پيش ڪئي آهي (جيئن هڪ صدي اڳ هيڪل به ڪيو هو). اها وصف ان ڪري پيش ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته نابود ٿيل جاندارن جي درجا بندي ڪرڻ سڀ کان ڏکيو آهي: اهي اهڙيون شاخون ٿي سگهن ٿا، جيڪي جديد فائلم کي وصفيندڙ سڀ خاصيتون حاصل ٿيڻ کان اڳ ئي ان فائلم جي ارتقائي سلسلي کان الڳ ٿي ويون هجن. بڊ ۽ جينسن جي وصف موجب، ڪنهن فائلم جي وصف انهن خاصيتن جي مجموعي سان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان جي سڀني جيئري نمائندن ۾ گڏيل هجن.

هن طريقي سان ڪجهه ننڍا مسئلا پيدا ٿين ٿا—مثال طور، ڪنهن فائلم جي گهڻن رڪنن ۾ گڏيل اباڻيون خاصيتون ڪجهه رڪنن مان ختم ٿي چڪيون ٿي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، اها وصف وقت جي هڪ من ماني نقطي، يعني هاڻوڪي دور، تي ٻڌل آهي. تنهن هوندي به، ڇاڪاڻ ته اها خاصيتن تي ٻڌل آهي، تنهن ڪري ان کي فاسل رڪارڊ تي لاڳو ڪرڻ سولو آهي. هڪ وڏو مسئلو اهو آهي ته اها ان موضوعي فيصلي تي دارومدار رکي ٿي ته جاندارن جي ڪهڙن گروهن کي فائلا سمجهڻ گهرجي.

هي طريقو ڪارائتو آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان نابود ٿيل جاندارن کي، رڳو درجا بندياتي لحاظ کان اهم مشابهتن جي بنياد تي، انهن فائلن جي &quot;[[اسٽيم گروپ]]ن&quot; طور آسانيءَ سان درجا بند ڪري سگهجي ٿو، جن سان اهي سڀ کان وڌيڪ مشابهت رکن ٿا.&lt;ref name=Budd2000/&gt; تنهن هوندي به، اهو ثابت ڪرڻ ڏکيو آهي ته ڪو فاسل ڪنهن فائلم جي [[ڪرائون گروپ]] سان تعلق رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ اهڙي خاصيت موجود هجڻ لازمي آهي، جيڪا ڪرائون گروپ جي ڪنهن ننڍي گروهه لاءِ منفرد هجي.&lt;ref name=Budd2000/&gt; ان کان سواءِ، ڪنهن فائلم جي اسٽيم گروپ جا جاندار ان فائلم ۾ شامل ٿيڻ لاءِ گهربل سڀني خاصيتن کان سواءِ به ان فائلم جو &quot;جسماني خاڪو&quot; رکي سگهن ٿا. ان سان اهو خيال ڪمزور ٿئي ٿو ته هر فائلم هڪ الڳ جسماني خاڪي جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref name=Budd1998&gt;{{Cite journal | last = Budd | first = G. E. | date = September 1998 | journal = Lethaia | title = Arthropod body-plan evolution in the Cambrian with an example from anomalocaridid muscle | volume = 31 | issue = 3 | pages = 197–210 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1998.tb00508.x}}&lt;/ref&gt;

هن وصف کي استعمال ڪندڙ درجا بندي ناياب گروهن جي اتفاقي بقا کان گهڻو متاثر ٿي سگهي ٿي، جنهن سان ڪو فائلم ٻي صورت ۾ جيترو گوناگون هجي ها، ان کان گهڻو وڌيڪ گوناگون نظر اچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Briggs2005&quot;&gt;{{Cite journal |year=2005 |title=Wonderful strife: systematics, stem groups, and the phylogenetic signal of the Cambrian radiation |journal=Paleobiology |volume=31 |issue=2 (Suppl) |pages=94–112 |doi=10.1666/0094-8373(2005)031[0094:WSSSGA]2.0.CO;2 |last1=Briggs |first1=D. E. G. |author1-link = Derek Briggs |last2=Fortey |first2=R. A. |s2cid=44066226 |author-link2 = Richard Fortey}}&lt;/ref&gt;

== ڄاتل فائلا ==

=== جانور ===
{{main|جانور}}
{{More citations needed section|date=February 2013}}

ڪل انگ اندازا آهن؛ مختلف ليکڪن جا انگ تمام گهڻا مختلف آهن، خاص ڪري ان ڪري جو ڪي بيان ڪيل جنسن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Zhang2013&quot;&gt;{{cite journal|last=Zhang|first=Zhi-Qiang|date=2013-08-30|title=Animal biodiversity: An update of classification and diversity in 2013. In: Zhang, Z.-Q. (Ed.) Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness (Addenda 2013)|url=https://biotaxa.org/Zootaxa/article/download/zootaxa.3703.1.3/4273|journal=Zootaxa|volume=3703|issue=1|page=5|doi=10.11646/zootaxa.3703.1.3|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪي اڻبيان ڪيل جنسن جي انگ بابت اڳڪٿين تي. مثال طور، نيميٽوڊن جون لڳ ڀڳ 25,000–27,000 جنسون بيان ڪيون ويون آهن، جڏهن ته نيميٽوڊ جنسن جي ڪل انگ بابت شايع ٿيل اندازن ۾ 10,000–20,000؛ 500,000؛ 10 ملين؛ ۽ 100 ملين شامل آهن.&lt;ref name=Felder2009&gt;{{cite book |last1=Felder |first1=Darryl L. |last2=Camp |first2=David K. |title=Gulf of Mexico Origin, Waters, and Biota: Biodiversity |url=https://books.google.com/books?id=CphA8hiwaFIC&amp;pg=RA1-PA1111 |year=2009 |publisher=Texas A&amp;M University Press |isbn=978-1-60344-269-5 |page=1111}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
  | style=&quot;background: #ffe0e0&quot; width=&quot;15%&quot;|
  | [[پروٽوسٽوم]]
  
| rowspan=&quot;2&quot; | [[نيفروزوئا]]
| rowspan=&quot;4&quot; | [[ٻه پاسا جانور|بائليٽيريا]]
  
|-
  | style=&quot;background: #f8de7e&quot;|
  | [[ڊيوٽيروسٽوم]]
|-
  | style=&quot;background: #a0b0d0&quot;|
  | colspan=&quot;2&quot; | بنيادي/تڪراري
|-
  | style=&quot;background: #f8be9a&quot;|
  | colspan=&quot;2&quot; | [[وينڊوبايونٽا]]
|-
  | style=&quot;background: #bebebe&quot;|
  | colspan=&quot;3&quot; | ٻيا
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!فائلم!!معنيٰ!!عام نالو!!امتيازي خاصيت!!بيان ڪيل ٽيڪسا
|- style=&quot;background: #bebebe&quot;
|[[اگماٽا]]
|ٽٽل ٽڪر
|
|ڪيلشيمي مخروطي کوپڙا
|5 جنسون، نابود
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[اينيليڊا]]
|ننڍو ڇلو &lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot;&gt;{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | author-link = Lynn Margulis | last2 = Chapman
 | first2 = Michael J. | title = Kingdoms and Domains: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth | publisher = Academic Press | edition = 4th corrected | date = 2009 | location = London | isbn = 978-0-12-373621-5 | url=https://books.google.com/books?id=9IWaqAOGyt4C}}&lt;/ref&gt;{{rp|306}}
|ٽڪرن وارا ڪيڙا، اينيليڊ
|گهڻا گول ٽڪرا
|{{nts|22000}}+ موجود
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[آرٿروپوڊا]]
|جوڙيل پير
|آرٿروپوڊ
|ٽڪرن وارا جسم ۽ جوڙيل عضوا، [[ڪائٽن]] واري [[ٻاهرين ڍانچي]] سان
|{{nts|1250000}}+ موجود؛&lt;ref name=&quot;Zhang2013&quot; /&gt; 20,000+ نابود
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[براڪيوپوڊا]]
|ٻانهن-پير&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|336}}
|چراغ کوپڙا&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|336}}
|[[لوفوفور]] ۽ [[براڪيوپوڊ#پيڊيڪل|پيڊيڪل]]
|{{nts|300}}–500 موجود؛ 12,000+ نابود&lt;!--Please do not change data without providing a reliable source--&gt;
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[برائوزوئا]]
([[ايڪٽوپروڪٽا]])
|ڪائي جانور
|ڪائي جانور، سامونڊي چادرون، ايڪٽوپروڪٽ&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|332}}
|لوفوفور، پيڊيڪل ناهي، [[سليا]] وارا [[ٽينٽيڪل]]، سليا جي ڇلي کان ٻاهر مقعد
|{{nts|6000}} موجود&lt;ref name=&quot;Zhang2013&quot;/&gt;
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[ڪيٽوگناٿا]]
|ڊگها وار وارو جبڙو
|تير ڪيڙا&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|342}}
|مٿي جي ٻنهي پاسن تي [[ڪائٽن]] وارا ڪنڊا، پَر
|{{nts|100|prefix={{abbr|لڳ ڀڳ|تقريباً}}&amp;nbsp;}} موجود&lt;!--Please do not change data without providing a reliable source--&gt;
|- style=&quot;background: #f8de7e&quot;
|[[ڪارڊيٽا]]
|ڏوري سان
|ڪارڊيٽ
|خالي [[پٺيون تنتي ڏورو]]، [[نوٽوڪارڊ]]، [[حلقومي چير]]، [[اينڊواسٽائل]]، [[مقعد]] کان پوءِ [[پڇ]]
|{{nts|55000|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}+&lt;ref name=&quot;Zhang2013&quot;/&gt;
|- style=&quot;background: #bebebe&quot;
|[[نائڊيريا]]
|ڏنگيندڙ ٻوٽي وانگر
| نائڊيرين
|[[نيميٽو سسٽ]] (ڏنگيندڙ گهرڙا)
|{{nts|16000|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}&lt;ref name=&quot;Zhang2013&quot;/&gt;
|- style=&quot;background: #bebebe&quot;
|[[ڪٽينوفورا]]
|ڪنگهي کڻندڙ
|ڪنگهي جيليون&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|256}}
|ڳنڍيل سليا جون اٺ &quot;ڪنگهي قطارون&quot;
|{{nts|100|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}–150 موجود&lt;!--Please do not change data without providing a reliable source--&gt;
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[سائڪليوفورا]]
|ڦيٿو کڻندڙ
|
|ننڍن سليا سان گهيريل گول وات، ٿيلهي جهڙا جسم
|{{nts|3}}+
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[ڊائيسيميڊا]]
|لوزينج جانور
|
|اڪيلو [[جسماني جڳهه جا اصطلاح|اڳيون-پويون]] [[گردشي محور|محوري]] [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙي دار]] اندريون طفيل، سليا وارن گهرڙن سان گهيريل
|{{nts|100}}+
|- style=&quot;background: #f8de7e&quot;
|[[ايڪينوڊرماٽا]]
|ڪنڊيدار چمڙي
|ايڪينوڊرم&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|348}}
|جيئري صورتن ۾ پنج-طرفي شعاعي [[هم آہنگي]]، [[جراثيمي پرت#ميزوڊرم|ميزوڊرمل]] ڪيلشيمي ڪنڊا
|{{nts|7500|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}} موجود؛&lt;ref name=&quot;Zhang2013&quot;/&gt; لڳ ڀڳ 13,000 نابود
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[اينٽوپروڪٽا]]
|اندر [[مقعد]]&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|292}}
|پيالو ڪيڙا
|سليا جي ڇلي اندر مقعد
|{{nts|150|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[گيسٽروٽريچا]]
|وارن وارو پيٽ&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|288}}
|وارن وارا پيٽ
|آخر ۾ ٻه چنبڙندڙ نليون
|{{nts|690|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[گناٿوسٽوموليڊا]]
|جبڙي وارو سوراخ
|جبڙا ڪيڙا&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|260}}
|روٽيفرن سان لاڳاپيل ننڍڙا ڪيڙا، جسماني کوک کان سواءِ
|{{nts|100|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #f8de7e&quot;
|[[هيمي ڪارڊيٽا]]
|اڌ ڏورو&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|344}}
|بلوط ڪيڙا، هيمي ڪارڊيٽ
|ڪالر ۾ [[اسٽوموڪارڊ]]، [[حلقومي چير]]
|{{nts|130|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}} موجود
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[ڪينورينڪا]]
|حرڪتي ٿوتھڻ
|گپ ڊريگن
|يارهن ٽڪرا، هر هڪ ۾ پٺيون پليٽ
|{{nts|150|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[لوريڪيفرا]]
|[[زرہ]] کڻندڙ &lt;!--Lorica is Roman armour --&gt;
|برش مٿا
|هر پڇاڙيءَ تي ڇٽيءَ جهڙا ڇلڙا
|{{nts|122|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[لمنوگناٿيا|مائڪروگناٿوزوئا]]
|ننڍڙا جبڙا جانور
|
|[[اڪورڊين]] جهڙو وڌندڙ [[ڇاتي]]
|{{nts|2}}
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[مولسڪا]]
|نرم&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|320}}
|مولسڪ
|ڏورن وارو پير ۽ کوپڙي چوڌاري [[مينٽل (مولسڪ)|مينٽل]]
|{{nts|85000}}+ موجود؛&lt;ref name=&quot;Zhang2013&quot;/&gt; 80,000+ نابود&lt;ref&gt;Feldkamp, S. (2002) ''Modern Biology''. Holt, Rinehart, and Winston, USA. (pp. 725)&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background: #bebebe&quot;
|[[مونو بلاسٽوزوئا]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;(''[[نومن انڪوئرينڊم]]'')&lt;/small&gt;
|هڪ ڦوٽو جانور
|
| الڳ اڳيون/پويون حصا ۽ گهڻا سليا، خاص ڪري &quot;وات&quot; ۽ &quot;مقعد&quot; جي چوڌاري.
|1
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[نيميٽوڊا]]
|ڌاڳي جهڙو
|گول ڪيڙا، ڌاڳا ڪيڙا، ايل ڪيڙا، نيميٽوڊ&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|274}}
|گول عرضي ڪٽ، [[ڪيراٽن]] واري [[ڪيوٽيڪل]]
|{{nts|25000}}&lt;ref name=&quot;Zhang2013&quot;/&gt;
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[نيميٽومورفا]]
|ڌاڳي جي صورت&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|276}}
|گهوڙي وارا ڪيڙا، گورڊين ڪيڙا&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|276}}
|ڊگها، سنها طفيل ڪيڙا، نيميٽوڊن سان ويجهي لاڳاپيل
|{{nts|320|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[نيمرٽيا]]
|سامونڊي اپسرا&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|270}}
|ربن ڪيڙا&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|270}}
|اڻٽڪرا ڪيڙا، جن ۾ خرطوم هوندو آهي، جيڪو سيلوم مان نڪتل هڪ کوک، رينڪو سيل، ۾ رکيل هوندو آهي
|{{nts|1200|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[اونيڪوفورا]]
|چنبو کڻندڙ
|مخمل ڪيڙا&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|328}}
|ڪيڙي جهڙو جانور، جنهن جا پير ڪائٽن وارن چنبن تي ختم ٿين ٿا
|{{nts|200|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}} موجود
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[اورٿونيڪٽيڊا]]
|سڌو ترندڙ
|
| طفيل، خردبيني، سادا، ڪيڙي جهڙا جاندار
|{{nts|20}}
|- style=&quot;background: #f8be9a&quot;
|[[پيٽالونامي]]
|پنن جهڙي شڪل 
|
|ايڊياڪارن جو هڪ نابود فائلم. اهي تري ۾ رهندڙ ۽ بيحرڪ آهن، پنن (فرانڊومورف)، کنڀن يا تڪلن جهڙي شڪل وارا.
|3 طبقا، نابود
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[فورونيڊ]]ا
|زيوس جي معشوقه
|گهوڙي نعل ڪيڙا
|U-شڪل آنڊو
|{{nts|11}}
|- style=&quot;background: #bebebe&quot;
|[[پليڪوزوئا]]
|پليٽ جانور
|ٽرائڪوپليڪس، پليڪوزوئن&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|242}}
|مٿيون ۽ هيٺيون سطحون الڳ، سليا وارا ٻه گهرڙي پرت، وچ ۾ اميبي فائبر گهرڙا
|{{nts|4}}+
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[پليٽي هيلمئنٿس]]
|چپٽو ڪيڙو&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|262}}
|چپٽا ڪيڙا&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|262}}
|جسماني کوک کان سواءِ چپٽا ڪيڙا. گهڻا طفيل آهن.
|{{nts|29500|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}&lt;ref name=&quot;Zhang2013&quot;/&gt;
|- style=&quot;background: #bebebe&quot;
|[[پوريفرا]]
|سوراخ کڻندڙ
|اسپنج&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|246}}
|سوراخدار اندريون ڀت، سڀني ڄاتل جانورن مان سڀ کان سادا
|{{nts|10800}} موجود&lt;ref name=&quot;Zhang2013&quot;/&gt;
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[پرياپوليڊا]]
|ننڍو [[پرياپس]]
|عضو جهڙا ڪيڙا
|عضوي جي شڪل وارا ڪيڙا
| {{nts|20|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #f8be9a&quot;
|[[پروآرٽيڪيولاٽا]]
|جوڙيلن کان اڳ
|
|گادي جهڙن جاندارن جو هڪ نابود گروهه، جيڪي &quot;سلائيڊ هم آہنگي&quot; ڏيکارين ٿا. ايڊياڪارن دوران مليا.
|3 طبقا، نابود
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[روٽيفرا]]
|ڦيٿو کڻندڙ
|روٽيفر&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|282}}
|اڳيون سليا تاج
|{{nts|3500|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}&lt;ref name=&quot;Zhang2013&quot;/&gt;
|-style=&quot;background: #a0b0d0&quot;
|[[سيڪورائٽيڊا]]
|Saccus: &quot;کيسي&quot; ۽ &quot;گهنج&quot;
|
|''سيڪورائٽس'' سائيز ۾ رڳو لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;mm (1.3&amp;nbsp;mm) آهي ۽ نمايان وات سان گولي يا اڌ گولي جسم رکي ٿو.  ان جو جسم ٿلهي پر لچڪدار ڪيوٽيڪل سان ڍڪيل آهي.  ان جي وات مٿان هڪ ڳوڙهو آهي. ان جي جسم جي چوڌاري شعاعي گهنجن سان ڪٽيل مخروطي شڪل ۾ 8 کول آهن. ان کي ڊيوٽيروسٽوم&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Han |first1=Jian |last2=Morris |first2=Simon Conway |last3=Ou |first3=Qiang |last4=Shu |first4=Degan |last5=Huang |first5=Hai |date=2017 |title=Meiofaunal deuterostomes from the basal Cambrian of Shaanxi (China) |url=https://www.nature.com/articles/nature21072 |journal=Nature |language=en |volume=542 |issue=7640 |pages=228–231 |doi=10.1038/nature21072 |pmid=28135722 |bibcode=2017Natur.542..228H |s2cid=353780 |issn=1476-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; يا شروعاتي [[ايڪڊيسوزوئا]]ن سمجهيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Yunhuan |last2=Carlisle |first2=Emily |last3=Zhang |first3=Huaqiao |last4=Yang |first4=Ben |last5=Steiner |first5=Michael |last6=Shao |first6=Tiequan |last7=Duan |first7=Baichuan |last8=Marone |first8=Federica |last9=Xiao |first9=Shuhai |last10=Donoghue |first10=Philip C. J. |date=2022-08-17 |title=Saccorhytus is an early ecdysozoan and not the earliest deuterostome |url=https://www.nature.com/articles/s41586-022-05107-z |journal=Nature |volume=609 |issue=7927 |language=en |pages=541–546 |doi=10.1038/s41586-022-05107-z |pmid=35978194 |bibcode=2022Natur.609..541L |s2cid=251646316 |issn=1476-4687|hdl=1983/454e7bec-4cd4-4121-933e-abeab69e96c1 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
|2 جنسون، نابود
|- style=&quot;background: #ffe0e0&quot;
|[[ٽارڊيگريڊا]]
|سست قدم
|پاڻي رڇ، ڪائي سورڙا 
|آرٿروپوڊن جا خردبيني مائٽ، چار ٽڪرن واري جسم ۽ مٿي سان
|{{nts|1000}}
|- style=&quot;background: #f8be9a&quot;
|[[ٽرائيلوبوزوئا]]
|ٽه-لوب جانور
|ٽرائيلوبوزوئن
|گهڻو ڪري ٿالهه نما جاندارن جو ٽيڪسون، جيڪي ٽي-مرڪزي هم آہنگي ڏيکارين ٿا.  سڀ ايڊياڪارن عمر جا آهن
|18 جنس، نابود
|-style=&quot;background: #f8de7e&quot;
|[[ويٽوليڪوليا]]
|قديم واسي 
|ويٽوليڪولين
|ممڪن آهي ته ڪارڊيٽن جو هڪ ذيلي فائلم هجي. سندن جسم ٻن حصن تي مشتمل آهي: هڪ وڏو اڳيون حصو، جنهن تي وڏو &quot;وات&quot; ۽ هر پاسي هڪ سئو گول شيون آهن، جن کي گلڦڙا يا حلق جي ڀرسان کول سمجهيو ويو آهي.  سندن پويون حلق 7 ٽڪرن تي مشتمل آهي. 
|15 جنسون، نابود
|- style=&quot;background: #a0b0d0&quot;
|[[زيناسيلومورفا]]
|عجيب کوکلي صورت
|زيناسيلومورف
|ننڍا، سادا جانور. [[ٻه پاسا جانور|بائليٽيرين]]، پر عام بائليٽيرين بناوٽن کان محروم، جهڙوڪ آنڊي جون کوکون، مقعد ۽ رت جي گردش جا سرشتا&lt;ref name=&quot;Cannon2016&quot;&gt;{{cite journal|last1=Cannon |first1=J.T. |last2=Vellutini |first2=B.C. |last3=Smith |first3=J. |last4=Ronquist |first4=F. |last5=Jondelius |first5=U. |last6=Hejnol |first6=A. |title=Xenacoelomorpha is the sister group to Nephrozoa |journal=Nature |volume=530 |issue=7588 |date=4 February 2016 |pages=89–93 |pmid=26842059 |doi=10.1038/nature16520|url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:nrm:diva-1844 |bibcode=2016Natur.530...89C |s2cid=205247296 }}&lt;/ref&gt;
|{{nts|400}}+
|-class=&quot;sortbottom&quot;
|'''ڪل: 39'''
|
|
|
|'''1,525,000'''&lt;ref name=&quot;Zhang2013&quot;/&gt;
|}

=== ٻوٽا ===
{{Main|ٻوٽو}}

بادشاهت پلانٽي کي مختلف حياتياتدان مختلف طريقن سان وصف ڪن ٿا (ڏسو [[ٻوٽو#پلانٽي جون هاڻوڪيون وصفون|پلانٽي جون هاڻوڪيون وصفون]]). سڀني وصفن ۾ جيئرا [[ايمبريوفائٽ]] (خشڪيءَ جا ٻوٽا) شامل آهن، جن سان ٻن ساون الجين جا ڀاڱا، [[ڪلوروفائٽا]] ۽ [[ڪيروفائٽا]]، شامل ڪري [[ويريڊيپلانٽي]] ڪليڊ ٺاهيو وڃي ٿو. هيٺ ڏنل جدول اثرائتي (جيتوڻيڪ تڪراري) [[ڪيوليئر-سمٿ جو درجا بندي سرشتو|ڪيوليئر-سمٿ سرشتي]] جي پيروي ڪري ٿو، جنهن ۾ &quot;پلانٽي&quot; کي [[آرڪييپلاسٽيڊا]] جي برابر رکيو ويو آهي،&lt;ref name=&quot;6kingdoms&quot;&gt;{{cite journal | last = Cavalier-Smith | first = Thomas | author-link = Thomas Cavalier-Smith | title = Only Six Kingdoms of Life | journal = Proceedings: Biological Sciences | volume = 271 | issue = 1545 | pages = 1251–1262 | date = 22 June 2004 | doi=10.1098/rspb.2004.2705| pmid = 15306349 | pmc = 1691724 }}&lt;/ref&gt; جيڪو هڪ اهڙو گروهه آهي، جنهن ۾ ويريڊيپلانٽي ۽ الجي وارا [[روڊوفائٽا]] ۽ [[گلاڪوفائٽا]] ڀاڱا شامل آهن.

ڀاڱي جي سطح تي ٻوٽن جي وصف ۽ درجا بندي پڻ ماخذ کان ماخذ تائين بدلجي ٿي، ۽ تازن سالن ۾ آهستي آهستي تبديل ٿي آهي. تنهن ڪري ڪجهه ماخذ هارس ٽيلن کي [[آرٿروفائٽا]] ڀاڱي ۽ فرنن کي [[مونيلوفائٽا]] ڀاڱي ۾ رکن ٿا،{{sfn|Mauseth|2012|pp=514, 517}} جڏهن ته ٻيا انهن ٻنهي کي مونيلوفائٽا ۾ رکن ٿا، جيئن هيٺ ڏيکاريل آهي. [[پائنو فائٽا]] ڀاڱو سڀني [[جمناسپرم]]ن لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو (يعني سائڪيڊ، گنڪگو ۽ گنيٽوفائٽ سميت)،&lt;ref name=&quot;Cronquist 1966 129–134&quot;&gt;{{cite journal | last=Cronquist | first=A. |author2=A. Takhtajan |author3=W. Zimmermann  | date=April 1966 | title=On the higher taxa of Embryobionta | journal=Taxon | issue=4 | pages=129–134 | doi=10.2307/1217531 | volume=15 | jstor=1217531 }}&lt;/ref&gt; يا هيٺ ڏنل ريت رڳو مخروطين لاءِ.

1998ع ۾ [[APG سرشتو|APG سرشتي]] جي پهرين اشاعت کان پوءِ، جنهن [[گلدار ٻوٽو|اينجيوسپرم]]ن جي درجا بندي [[آرڊر (حياتيات)|آرڊر]]ن جي سطح تائين پيش ڪئي، ڪيترن ئي ماخذن آرڊرن کان مٿين درجن کي غيررسمي ڪليڊن طور برتڻ کي ترجيح ڏني آهي. جتي رسمي درجا ڏنا ويا آهن، اتي هيٺ ڏنل روايتي ڀاڱن کي تمام گهڻو هيٺين سطح، مثال طور [[ذيلي طبقو (حياتيات)|ذيلي طبقن]]، تائين گهٽايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Chase |first1=Mark W. |last2=Reveal |first2=James L. |date=October 2009 |title=A phylogenetic classification of the land plants to accompany APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=122–127 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x |name-list-style=amp |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| style=&quot;background: #bebebe&quot; |
  | rowspan=&quot;3&quot; |[[آرڪييپلاسٽيڊا]]
|[[بائليفائٽا]]&lt;ref name=&quot;6kingdoms&quot; /&gt;
|ٻيا الجي
|-
| style=&quot;background: #c2e085&quot; |
  | rowspan=&quot;2&quot; |[[ويريڊيپلانٽي]]
| [[ساوا الجي]]
|-
| style=&quot;background: #cbfdcb&quot; width=&quot;15%&quot; |
  
| [[ايمبريوفائٽ]] (خشڪيءَ جا ٻوٽا)
  
|}

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ڀاڱو!!معنيٰ!!عام نالو!!امتيازي خاصيتون!!بيان ڪيل جنسون
|- style=&quot;background: #cbfdcb&quot;
| [[اينٿوسيروٽوفائٽا]]&lt;ref name = Mauseth489&gt;{{cite book | last = Mauseth | first = James D. | title = Botany: An Introduction to Plant Biology | edition = 5th | year = 2012 | isbn = 978-1-4496-6580-7 | publisher = Jones and Bartlett Learning | location = Sudbury, MA}} p. 489&lt;/ref&gt;
| ''[[اينٿوسيرس]]'' جهڙا ٻوٽا
| سينگڙا
| سينگ شڪل [[اسپورو فائٽ]]، رڳيدار سرشتو ناهي
| {{nts|100}}–300+
|- style=&quot;background: #cbfdcb&quot;
| [[ماس|برائوفائٽا]]&lt;ref name = Mauseth489/&gt;
| ''[[برائيم]]''&lt;!--is that right? Bruon is Greek for moss--&gt; جهڙا ٻوٽا، ماس ٻوٽا
| ماس
| مستقل اڻشاخائتا [[اسپورو فائٽ]]، رڳيدار سرشتو ناهي
| {{nts|12000|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #c2e085&quot;
| [[ڪيروفائٽا]]
| ''[[ڪارا (الگا)|ڪارا]]'' جهڙا ٻوٽا
| ڪيروفائٽ
| 
| {{nts|1000|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #c2e085&quot;
| [[ڪلوروفائٽا]]
| (پيلو-)سائوا ٻوٽا&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|200}}
| ڪلوروفائٽ
|
| {{nts|7000|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #cbfdcb&quot;
| [[سائڪيڊوفائٽا]]{{sfn|Mauseth|2012|p=540}}
| ''[[سائڪاس]]'' جهڙا ٻوٽا، کجيءَ جهڙا ٻوٽا
| سائڪيڊ
| ٻج، گڏيل پنن جو تاج
| {{nts|100|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}–200
|- style=&quot;background: #cbfdcb&quot;
| [[گنڪگوفائٽا]]{{sfn|Mauseth|2012|p=542}}
| ''[[گنڪگو]]'' جهڙا ٻوٽا
| گنڪگوفائٽ
| ٻج ميوي سان محفوظ ناهن
| {{nts|1|prefix=رڳو&amp;nbsp;}} موجود؛ 50+ نابود
|- style=&quot;background: #bebebe&quot;
| [[گلاڪوفائٽا]]
| نيرا-ساوا ٻوٽا
| گلاڪوفائٽ
|
| {{nts|15}}
|- style=&quot;background: #cbfdcb&quot;
| [[گنيٽوفائٽا]]{{sfn|Mauseth|2012|p=543}}
| ''[[گنيٽم]]'' جهڙا ٻوٽا
| گنيٽوفائٽ
| ٻج ۽ نلين وارو ڪاٺاڻو رڳيدار سرشتو
| {{nts|70|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #cbfdcb&quot;
| [[لائڪوفائٽا]]{{sfn|Mauseth|2012|p=509}}
|''[[لائڪوپوڊيم]]'' جهڙا ٻوٽا&lt;br /&gt;
بگهڙ ٻوٽا
| ڪلب ماس
|[[مائڪروفِل]] [[پن|پن]]، رڳيدار سرشتو
| {{nts|1290}} موجود
|- style=&quot;background: #cbfdcb&quot;
| [[گلدار ٻوٽو|اينجيوسپرم]]
| ٻج ظرف
| گلدار ٻوٽا، اينجيوسپرم
| گل ۽ ميوو، نلين وارو رڳيدار سرشتو
| {{nts|300000}}
|- style=&quot;background: #cbfdcb&quot;
| [[مارڪينٽيوفائٽا]]،&lt;ref name=&quot;Stotlers 2000&quot;&gt;{{cite book | last1=Crandall-Stotler | first1=Barbara | last2=Stotler | first2=Raymond E. | year=2000 | chapter=Morphology and classification of the Marchantiophyta | page=21 |editor1=A. Jonathan Shaw |editor2=Bernard Goffinet | title=Bryophyte Biology | location=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-66097-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
هيپاٽوفائٽا&lt;ref name = Mauseth489/&gt;
| ''[[مارڪينٽيا]]'' جهڙا ٻوٽا&lt;br /&gt;
جگر ٻوٽا
| ليورورٽ
| عارضي اڻشاخائتا [[اسپورو فائٽ]]، رڳيدار سرشتو ناهي
| {{nts|9000|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #cbfdcb&quot;
|[[فرن|پوليپوڊيوفائٽا]]
|''[[پوليپوڊيم]]'' جهڙا ٻوٽا&lt;br /&gt;
|فرن
|[[ميگافِل]] [[پن|پن]]، رڳيدار سرشتو
| {{nts|10560|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- style=&quot;background: #bebebe&quot;
|[[پيڪوزوئا]]
| انتهائي ننڍڙا جانور
|پيڪوزوئن، پيڪوبائليفائٽ
| 
|1
|- style=&quot;background: #cbfdcb&quot;
| [[پائنوفائٽا]]،&lt;ref name=&quot;Cronquist 1966 129–134&quot;/&gt;&lt;br /&gt;
ڪونيفروفائٽا{{sfn|Mauseth|2012|p=535}}
|''[[پائنَس]]'' جهڙا ٻوٽا&lt;br /&gt;
مخروط کڻندڙ ٻوٽو
| مخروط دار ٻوٽا
| ٻج رکندڙ مخروط ۽ ٽريڪيڊن مان ٺهيل ڪاٺ
| {{nts|629}} موجود
|- style=&quot;background: #bebebe&quot;
|[[پراسائنوڊرموفائٽا]]
| [[پراسائنوڊرما]] جهڙا ٻوٽا
|پيڪوزوئن، پيڪوبائليفائٽ، بائليفائٽ
| 
|8
|- style=&quot;background: #bebebe&quot;
|[[روڊوفائٽا]]
|ڳاڙها ٻوٽا
|ڳاڙها الجي
|[[فائڪو بلي پروٽين]]ن کي [[مددي رنگدار مادو|مددي رنگدار مادن]] طور استعمال ڪن ٿا.
|{{nts|7000|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
|'''ڪل: 16'''
|
|
|
|}

=== فنگس ===
{{Main|فنگس}}

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ڀاڱو!!معنيٰ!!عام نالو!!امتيازي خاصيتون!!بيان ڪيل جنسون
|-
| [[ايسڪومائڪوٽا]]
| مثاني فنگس&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|396}}
| ايسڪومائسيٽ،&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|396}} ٿيلهي فنگس
|عام طور ڦل ڏيندڙ جسم (ايسڪوڪارپ) رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Advances in Applied Microbiology Chapter 2 - Fungal Spores for Dispersion in Space and Time|journal=Advances in Applied Microbiology|volume=85|pages=43–91 |last1=Wyatt |first1=T. |last2=Wösten |first2=H. |last3=Dijksterhuis |first3=J. |doi = 10.1016/B978-0-12-407672-3.00002-2|pmid=23942148|year=2013}}&lt;/ref&gt; تاندورائي، سيپٽن سان جدا ٿيل هائفي ٺاهيندڙ. غيرجنسي طرح به نسل وڌائي سگهن ٿا.
|30,000
|-
| [[باسيڊئومائڪوٽا]]
| ننڍي بنياد واري فنگس&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|402}}
| باسيڊئومائسيٽ،&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|402}} ڪلب فنگس
|بريڪيٽ فنگس، ٽوڊ اسٽول، سمٽ ۽ رسٽ. جنسي نسل افزائش.{{Citation needed|date=March 2026}}
| 31,515
|-
| [[بلاسٽوڪليڊئومائڪوٽا]]
| شاخ مان ڦٽندڙ فنگس&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/blastocladiomycota/default.htm
 | title = Blastocladiomycota
 | last1 = Holt
 | first1 = Jack R.
 | last2 = Iudica
 | first2 = Carlos A.
 | date = 1 October 2016
 | website = Diversity of Life
 | publisher = Susquehanna University
 | access-date = 29 December 2016}}&lt;/ref&gt;
| بلاسٽوڪليڊ
|
| 200 کان گهٽ
|-
| [[ڪائٽرڊئومائڪوٽا]]
| ننڍي رڌڻي ديڳڙي جهڙي فنگس&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/chytridiomycota/default.htm
 | title = Chytridiomycota
 | last1 = Holt
 | first1 = Jack R.
 | last2 = Iudica
 | first2 = Carlos A.
 | date = 9 January 2014
 | website = Diversity of Life
 | publisher = Susquehanna University
 | access-date = 29 December 2016}}&lt;/ref&gt;
| ڪائٽرڊ
|گهڻو ڪري آبي [[ساپروٽروفڪ غذائيت|ساپروٽروفڪ]] يا طفيل. پويون [[فليجيلم]] رکن ٿا. عام طور هڪ گهرڙي وارا هوندا آهن، پر گهڻ گهرڙي وارا به ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Chytridiomycota|title=Chytridiomycota {{!}} phylum of fungi|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-05-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Physical Chemical Properties of Fungi|last=McConnaughey|first=M|doi = 10.1016/B978-0-12-801238-3.05231-4|year = 2014|isbn = 978-0-12-801238-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Fossil Fungi Chapter 4 - Chytridiomycota|last1=Taylor |last2=Krings |last3=Taylor|first1=Thomas |first2=Michael |first3=Edith|doi=10.1016/b978-0-12-387731-4.00004-9|year=2015|journal=Fossil Fungi|pages=41–67}}&lt;/ref&gt;
|1000+
|-
| [[گلوميرومائڪوٽا]]
| ڌاڳي جي گولي جهڙي فنگس&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|394}}
| گلوميرومائسيٽ، {{abbr|AM|arbuscular mycorrhizal}} فنگس&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|394}}
|گهڻو ڪري اربسڪيولر مائڪورائزا موجود؛ خشڪي وارا، پر آبي ٻوٽن وارن علائقن ۾ ٿوري موجودگي. نسل افزائش غيرجنسي آهي، پر ٻوٽن جون پاڙون گهرجن ٿيون.
|284
|-
| [[مائڪرو اسپوريديا]]
| ننڍڙا ٻج&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/microsporidia/default.htm
 | title = Microsporidia
 | last1 = Holt
 | first1 = Jack R.
 | last2 = Iudica
 | first2 = Carlos A.
 | date = 12 March 2013
 | website = Diversity of Life
 | publisher = Susquehanna University
 | access-date = 29 December 2016}}&lt;/ref&gt;
| مائڪرو اسپورن&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|390}}
| 
| 1400
|-
| [[نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا]]
| نئين سهڻي چهبڪ فنگس&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/neocallimastigomycota/default.htm
 | title = Neocallimastigomycota
 | last1 = Holt
 | first1 = Jack R.
 | last2 = Iudica
 | first2 = Carlos A.
 | date = 23 April 2013
 | website = Diversity of Life
 | publisher = Susquehanna University
 | access-date = 29 December 2016}}&lt;/ref&gt;
| نيوڪاليميسٽيگومائسيٽ
|گهڻو ڪري ٻوٽا کائيندڙ جانورن جي هاضمي نالي ۾ موجود. بي هوازي، خشڪي ۽ آبي.&lt;ref name=&quot;Types of Fungi&quot;&gt;{{Cite web|url=https://biologywise.com/types-of-fungi|title=Types of Fungi|website=BiologyWise|date=22 May 2009|language=en-US|access-date=2019-05-05|archive-date=5 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505132504/https://biologywise.com/types-of-fungi|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| لڳ ڀڳ 20 &lt;ref name=&quot;Phylogeny of anaerobic fungi (phylum Neocallimastigomycota), with contributions from yak in China&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xuewei |last2=Liu |first2=Xingzhong |last3=Groenewald |first3=Johannes Z. |title=Phylogeny of anaerobic fungi (phylum Neocallimastigomycota), with contributions from yak in China |journal=Antonie van Leeuwenhoek |date=2017 |volume=110 |issue=1 |pages=87–103 |doi=10.1007/s10482-016-0779-1 |pmid=27734254 |pmc=5222902 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[زائگومائڪوٽا]]
| جوڙو فنگس&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|392}}
| زائگومائسيٽ&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|392}}
|گهڻا ساپروب آهن ۽ جنسي توڙي غيرجنسي طرح نسل وڌائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Types of Fungi&quot;/&gt;
| لڳ ڀڳ 1060
|-class=&quot;sortbottom&quot;
|'''ڪل: 8'''
|
|
|
|}

فائلم مائڪرو اسپوريديا عام طور فنگس بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان جا درست لاڳاپا اڃا غيريقيني آهن،&lt;ref name=Hibbett2007&gt;{{cite journal | vauthors = Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N | display-authors = 6 | title = A higher-level phylogenetic classification of the Fungi | journal = Mycological Research | volume = 111 | issue = Pt 5 | pages = 509–47 | date = May 2007 | pmid = 17572334 | doi = 10.1016/j.mycres.2007.03.004 | url = http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf | archive-date = 26 March 2009 | citeseerx = 10.1.1.626.9582 | s2cid = 4686378 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |date=26 March 2009 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[بين الاقوامي پروٽسٽالاجسٽ سوسائٽي]] ان کي [[پروٽوزوا]] سمجهي ٿي&lt;ref name=&quot;Ruggiero2015&quot; /&gt; (هيٺ [[#پروٽسٽا|پروٽسٽا]] ڏسو). زائگومائڪوٽا جي ماليڪيولي تجزيي مان معلوم ٿيو آهي ته اهو [[گهڻ نسلي]] آهي (ان جا رڪن فوري گڏيل جد نٿا رکن)،&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last1 = White
 | first1 = Merlin M.
 | last2 = James
 | first2 = Timothy Y.
 | last3 = O'Donnell
 | first3 = Kerry
 | last4 = Cafaro
 | first4 = Matías J.
 | last5 = Tanabe
 | first5 = Yuuhiko
 | last6 = Sugiyama
 | first6 = Junta
 | display-authors = 3
 | title = Phylogeny of the Zygomycota Based on Nuclear Ribosomal Sequence Data
 | journal = Mycologia
 | volume = 98
 | issue = 6
 | pages = 872–884
 | date = Nov–Dec 2006
 | doi=10.1080/15572536.2006.11832617| pmid = 17486964
 | s2cid = 218589354
 }}&lt;/ref&gt; جنهن کي ڪيترائي حياتياتدان ناپسنديده سمجهن ٿا. تنهن ڪري زائگومائڪوٽا فائلم کي ختم ڪرڻ جي تجويز آهي. ان جا رڪن فائلم گلوميرومائڪوٽا ۽ چئن نون ذيلي فائلن ''[[incertae sedis]]'' (غيريقيني جڳهه وارن) ۾ ورهايا ويندا: [[اينٽوموفٿورومائڪوٽينا]]، [[ڪڪسيلومائڪوٽينا]]، [[ميوڪورومائڪوٽينا]] ۽ [[زوپاگومائڪوٽينا]].&lt;ref name=Hibbett2007 /&gt;

=== پروٽسٽ ===
{{further|پروٽسٽ درجا بندي}}

بادشاهت [[پروٽسٽا]] (يا پروٽوڪٽسٽا) روايتي پنج يا ڇهه بادشاهتن واري نموني ۾ شامل آهي، جتي ان جي وصف اهڙي طرح ڪري سگهجي ٿي ته ان ۾ سڀ [[يوڪيريئوٽ]] شامل آهن، جيڪي ٻوٽا، جانور يا فنگس ناهن.&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot; /&gt;{{rp|120}} پروٽسٽا هڪ [[پيرافائليٽڪ]] ٽيڪسون آهي،&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Hagen| first  = Joel B.| date = January 2012| title  = Five Kingdoms, More or Less: Robert Whittaker and the Broad Classification of Organisms| journal  = BioScience| volume = 62| issue  = 1 | pages  = 67–74| doi=10.1525/bio.2012.62.1.11| doi-access  = free}}&lt;/ref&gt; جيڪو هاڻوڪن حياتياتدانن لاءِ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ قبول جوڳو آهي. ان کي ڪيترين نين بادشاهتن، جهڙوڪ [[پروٽوزوا]] ۽ [[ڪرومسٽا]]، ۾ ورهائڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، جيئن [[ڪيوليئر-سمٿ جو درجا بندي سرشتو|ڪيوليئر-سمٿ سرشتي]] ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;Reconciling&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Blackwell | first1 = Will H. | last2 = Powell | first2 = Martha J. | title = Reconciling Kingdoms with Codes of Nomenclature: Is It Necessary? | journal = Systematic Biology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 406–412 | date = June 1999 | doi=10.1080/106351599260382| pmid = 12066717 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

پروٽسٽن جي درجا بندي گهڻي وقت کان غيرمستحڪم رهي آهي،&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://faculty.msj.edu/davisr/potpouri/protista.htm | title = Kingdom PROTISTA | last = Davis | first = R. A. | date = 19 March 2012 | website = College of Mount St. Joseph | access-date = 28 December 2016 | archive-date = 4 August 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220804192830/http://faculty.msj.edu/davisr/potpouri/protista.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; مختلف طريقن ۽ وصفن سبب ڪيترائي مقابلي وارا درجا بندي سرشتا پيدا ٿيا آهن. هيٺ ڏنل ڪيترائي فائلا [[ڪيٽلاگ آف لائيف]] ۾ استعمال ٿين ٿا،&lt;ref name=&quot;CoLtree&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.catalogueoflife.org/col/browse/tree?de3fa845167fa2ccdac6ddcb6e8d9a28 | title = Taxonomic tree | date = 23 December 2016 | website = Catalogue of Life | access-date = 28 December 2016 | archive-date = 1 August 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210801083911/https://www.catalogueoflife.org/col/browse/tree?de3fa845167fa2ccdac6ddcb6e8d9a28 }}&lt;/ref&gt; ۽ پروٽوزوا-ڪرومسٽا سرشتي سان ملن ٿا،&lt;ref name=&quot;Ruggiero2015&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Ruggiero | first1 = Michael A. | last2 = Gordon | first2 = Dennis P. | last3 = Orrell | first3 = Thomas M. | last4 = Bailly | first4 = Nicholas | last5 = Bourgoin | first5 = Thierry | last6 = Brusca | first6 = Richard C. | last7 = Cavalier-Smith | first7 = Thomas | last8 = Guiry | first8 = Michael D. | last9 = Kirk | first9 = Paul M. | display-authors=3 | title = A Higher Level Classification of All Living Organisms | journal = PLOS ONE | volume = 10 | issue = 6 | date = 29 April 2015 | doi=10.1371/journal.pone.0119248 | pmid = 25923521 | pmc = 4418965 | article-number=e0119248| bibcode = 2015PLoSO..1019248R | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; جن ۾ [[ٿامس ڪيوليئر-سمٿ|ڪيوليئر-سمٿ]] جي تازين (2022ع) اشاعت مان واڌارا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Cavalier-Smith 2022&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Cavalier-Smith T|title=Ciliary transition zone evolution and the root of the eukaryote tree: implications for opisthokont origin and classification of kingdoms Protozoa, Plantae, and Fungi|journal=Protoplasma|volume=259|pages=487–593|date=2022|doi=10.1007/s00709-021-01665-7|pmc=9010356}}&lt;/ref&gt; ٻيا فائلا ٻين ليکڪن وٽ عام استعمال ۾ آهن، ۽ [[بين الاقوامي پروٽسٽالاجسٽ سوسائٽي]] (ISP) جي استعمال ڪيل سرشتي مان ورتل آهن. ڪجهه بيان ISP جي 2019ع واري يوڪيريئوٽن جي نظرثاني تي ٻڌل آهن.&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Adl SM, Bass D, Lane CE, Lukeš J, Schoch CL, Smirnov A, Agatha S, Berney C, Brown MW, Burki F, Cárdenas P, Čepička I, Chistyakova L, del Campo J, Dunthorn M, Edvardsen B, Eglit Y, Guillou L, Hampl V, Heiss AA, Hoppenrath M, James TY, Karnkowska A, Karpov S, Kim E, Kolisko M, Kudryavtsev A, Lahr DJ, Lara E, Le Gall L, Lynn DH, Mann DG, Massana R, Mitchell EA, Morrow C, Park JS, Pawlowski JW, Powell MJ, Richter DJ, Rueckert S, Shadwick L, Shimano S, Spiegel FW, Torruella G, Youssef N, Zlatogursky V, Zhang Q|year=2019|title=Revisions to the Classification, Nomenclature, and Diversity of Eukaryotes|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=66|issue=1 |pages=4–119|doi=10.1111/jeu.12691|pmid=30257078 |pmc=6492006 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
  | style=&quot;background: #fff9a6&quot; width=&quot;15%&quot;|
  | [[اسٽريمينوپائل]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[ڊائيفوريٽڪس]]
|-
| style=&quot;background: #ffc8a6&quot; width=&quot;15%&quot;|
|[[الويئولاٽا]]
|-
| style=&quot;background: #f8de7e&quot; width=&quot;15%&quot;|
|[[رائيزاريا]]
|-
| style=&quot;background: #cfffa6&quot; |
|&quot;[[هيڪروبيا]]&quot;
|-
  | style=&quot;background: #c5dafc&quot; |
  | colspan=&quot;2&quot; | [[امورفيا]]
|-
| style=&quot;background:#ffd4fe&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |[[ايڪسڪيويٽا|ايڪسڪيويٽ]]
|-
| style=&quot;background: #d6d6d6&quot; width=&quot;15%&quot;|
| colspan=&quot;2&quot;| يتيم گروهه
|}

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
!فائلم!!معنيٰ!!عام نالو!!امتيازي خاصيتون!!بيان ڪيل جنسون!!تصوير
|- style=&quot;background: #c5dafc&quot;
| [[اميبو زوا]]
| بي شڪل جانور
| اميبو زوئن
| [[اميبي]] حرڪت لاءِ [[ڪوڙا پير|ڪوڙن پيرن]] جي موجودگي، نلڪي جهڙا [[ڪرسٽا]].&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt;
| {{nts|2400|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}&lt;ref name=&quot;Pawlowski_2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pawlowski J, Audic S, Adl S, Bass D, Belbahri L, Berney C, Bowser SS, Cepicka I, Decelle J, Dunthorn M, Fiore-Donno AM, Gile GH, Holzmann M, Jahn R, Jirků M, Keeling PJ, Kostka M, Kudryavtsev A, Lara E, Lukeš J, Mann DG, Mitchell EA, Nitsche F, Romeralo M, Saunders GW, Simpson AG, Smirnov AV, Spouge JL, Stern RF, Stoeck T, Zimmermann J, Schindel D, de Vargas C | display-authors = 6 | title = CBOL protist working group: barcoding eukaryotic richness beyond the animal, plant, and fungal kingdoms | journal = PLOS Biology | volume = 10 | issue = 11 | article-number = e1001419 | date = November 6, 2012 | pmid = 23139639 | pmc = 3491025 | doi = 10.1371/journal.pbio.1001419 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
| [[File:Amoeba_proteus.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #ffc8a6&quot;
| [[ايپيڪومپليڪسا]]
| چوٽيءَ وارا اندر وڪڙ&lt;ref name=&quot;Apicomplexa&quot;/&gt;
| ايپيڪومپليڪسن، اسپوروزوئن
| گهڻو ڪري طفيل، زندگي چڪر جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مرحلي ۾ چپٽا ذيلي پيليڪلر ويزڪل ۽ مڪمل چوٽيءَ وارو مرڪب، غيرضوئي [[ايپيڪوپلاسٽ]].&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt; 
| {{nts|6000|prefix=کان وڌيڪ&amp;nbsp;}}&lt;ref name=&quot;Apicomplexa&quot;&gt;{{cite book | vauthors = Votýpka J, Modrý D, Oborník M, Šlapeta J, Lukeš J | date = 2016| chapter = Apicomplexa | veditors = Archibald J, Simpson AG, Slamovits CH, Margulis L, Melkonian M, Chapman DJ, Corliss JO | title = Handbook of the Protists | publisher = Springer | publication-place = Cham | doi = 10.1007/978-3-319-32669-6_20-1}}&lt;/ref&gt;
| [[File:Toxoplasma gondii.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #c5dafc&quot;
| [[اپوسوزوئا]]{{br}}{{small|([[پيرافائليٽڪ]])}}
| ''[[اپوسوموناس]]'' جهڙا جانور
| 
| ٻن [[فليجيلم|سليا]] وارا [[سلائيڊنگ حرڪت|سرڪندڙ]] جاندار، جن ۾ [[سينٽريول]]ن جي وچ ۾ ٻه يا ٽي ڳنڍيندڙ هوندا آهن
| 32
| [[File:Podomonas_kaiyoae_C.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #fff9a6&quot;
| [[بگائرا]]
| ٻه ڇلا
| 
| [[اسٽريمينوپائل]]، جن جي سليا جي عبوري علائقي ۾ ٻٽو پيچدار ڍانچو هوندو آهي
| 
| [[File:Aplanonet3.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #f8de7e&quot;
| [[سرڪوزوئا]]
| فليجيليٽ جانور
| سرڪوزوئن
| [[ماليڪيولي نسلي وڻ]] وسيلي وصف ٿيل، نمايان شڪلي يا رويوي خاصيتن کان محروم.&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt;
| 
| [[File:Euglypha_sp.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #ffc8a6&quot;
| [[ڪروميريڊا]]
| ''[[ڪروميرا]]'' جهڙا جاندار
| ڪرومپوڊيلڊ، ڪروميريڊ، ڪولپوڊيلڊ&lt;ref name=&quot;Janouškovec 2015&quot;&gt;{{cite Q|Q30662251}}&lt;/ref&gt;
| ٻه فليجيلا رکندڙ، چار جهلين وارا ڪلوروپلاسٽ، اڻپورو چوٽيءَ وارو مرڪب، قشري الويئولائي، نلڪي جهڙا ڪرسٽا.&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot; /&gt;
| 8&lt;ref name=&quot;Guiry 2024&quot;/&gt;
| [[File:Vitrella_brassicaformis_LM_Michalek_2020.png|100px]]
|- style=&quot;background: #c5dafc&quot;
| [[ڪوانوزوئا]]{{br}}{{small|([[پيرافائليٽڪ]])}}
| ڦنل جانور&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot;/&gt;
| اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ
| [[فائيلوپوڊيا|فائلوز ڪوڙا پير]]؛ ڪجهه ۾ [[فليجيلم]] کي گهيريندڙ [[ڪوانوفليجيليٽ|مائڪروولي جو ڪالر]]
| {{nts|300|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}&lt;ref name=&quot;Pawlowski_2012&quot;/&gt;
| [[File:Desmarella_moniliformis.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #ffc8a6&quot;
| [[سليئوفورا]]
| سليا کڻندڙ
| سليئيٽ
| گهڻن سليا ۽ [[سائٽوسٽوم]] جي موجودگي.
| {{nts|4500|prefix=لڳ ڀڳ&amp;nbsp;}}&lt;ref name=&quot;Protist diversity&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.springer.com/gp/book/9789048128006|title=Protist Diversity and Geographical Distribution|date=2009|publisher=Springer Netherlands|isbn=978-90-481-2800-6|editor-last=Foissner|editor-first=W.|series=Topics in Biodiversity and Conservation|volume=8|pages=111|doi=10.1007/978-90-481-2801-3|language=en|editor-last2=Hawksworth|editor-first2=David}}&lt;/ref&gt;
| [[File:Paramecium_bursaria.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #ddfa5a&quot;
| [[ڪرپٽسٽا]]
| لڪل&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot;/&gt;
| 
| [[ماليڪيولي نسلي وڻ]] وسيلي وصف ٿيل، چپٽا ڪرسٽا.&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt;
| {{nts|246}}&lt;ref name=&quot;Guiry 2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt;
| [[File:Rhodomonas_salina_CCMP_322.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #ffc8a6&quot;
| [[ڊائنو فليجيليٽا]]
| ڦرندڙ فليجيليٽ&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot;/&gt;
| ڊائنو فليجيليٽ
| ٻه فليجيلا رکندڙ، جن ۾ گهڻين لهرن سان گڏ هڪ عرضي پٽي جهڙو فليجيلم گهرڙي جي کاٻي پاسي ڌڪ هڻي ٿو ۽ هڪ ڊگهو فليجيلم رڳو هڪ يا ٿورين لهرن سان پٺتي ڌڪ هڻي ٿو.&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt;
| {{nts|2957}} موجود{{br}}955 فاسل&lt;ref name=&quot;Guiry 2024&quot;/&gt;
| [[File:CSIRO ScienceImage 6736 dinoflagellate.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #f8de7e&quot;
| [[اينڊومائڪسا]]
| بلغم اندر&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Endomyxa&quot;&gt;{{cite Q|Q28212529}}&lt;/ref&gt;
| 
| [[ماليڪيولي نسلي وڻ]] وسيلي وصف ٿيل،&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot; /&gt; عام طور ٻين يوڪيريئوٽن جا پلازموڊيل اندريون طفيل.&lt;ref name=&quot;Endomyxa&quot;/&gt;
|
| [[File:Vampyrella_lateritia.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #ffd4fe&quot;
| [[ايولوڪا]]{{br}}{{small|([[پيرافائليٽڪ]])}}
| شروعاتي نالي&lt;ref name=&quot;LSC&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Cavalier-Smith T|date=2013|title=Early evolution of eukaryote feeding modes, cell structural diversity, and classification of the protozoan phyla Loukozoa, Sulcozoa, and Choanozoa|journal=European Journal of Protistology|volume=49|issue=2|pages=115–178|doi=10.1016/j.ejop.2012.06.001|pmid=23085100}}&lt;/ref&gt;
| 
| پيٽ واري خوراڪ نالي رکندڙ هيٽروٽروفڪ ٻه فليجيلا وارا جاندار.&lt;ref name=&quot;LSC&quot;/&gt;
| {{nts|23}}
| [[File:Stygiella incarcerata.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #ffd4fe&quot;
| [[يوگلينوزوئا]]
| سچا اک وارا جانور
|
| ٻه فليجيلا رکندڙ؛ ٻن [[سليا]] مان هڪ چوٽيءَ واري يا ذيلي چوٽيءَ واري کيسي ۾ داخل ٿيل، منفرد سليا ترتيب.&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt;
| {{nts|2037}} موجود{{br}}20 فاسل&lt;ref name=&quot;Guiry 2024&quot;/&gt;
| [[File:Euglenoid_movement.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #ddfa5a&quot;
| [[هيپٽسٽا]]
| چنبڙڻ&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot;/&gt;
|
| خوراڪ لاءِ سنها [[مائڪروٽيوبول]] بنياد رکندڙ ضميما ([[هيپٽوفائٽ]]ن ۾ هيپٽونيما، [[سينٽروهيليڊ]]ن ۾ [[ايڪسوپوڊيا]])، پيچيده معدني ڇلڙا.&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt;
| {{nts|517}} موجود{{br}}1,205 فاسل&lt;ref name=&quot;Guiry 2024&quot;/&gt;
| [[File:Coccolithus_pelagicus_2.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #d6d6d6&quot;
| [[هيمي ماسٽيگوفورا]]
| اڻپورا يا غيرمعمولي فليجيليٽ&lt;ref name=&quot;Hemimastigophora&quot;/&gt;
| هيمي ماسٽيگوٽ&lt;ref&gt;{{cite Q|Q58834974}}&lt;/ref&gt;
| بيضوي يا ڪيڙي شڪل فئگوٽروف، لڳ ڀڳ 12 سليا جي ٻن ٿورين پيچدار قطارن سان، جهلي هيٺان ٿيڪل پليٽون مائڪروٽيوبولن سان سهارو ورتل ۽ گردشي هم آہنگ، نلڪي ۽ ٿيلهي جهڙا ڪرسٽا.&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hemimastigophora&quot;&gt;{{cite Q|Q85570914}}&lt;/ref&gt;
| {{nts|10}}&lt;ref name=&quot;Spironematellidae&quot;&gt;{{cite journal|first1=Yegor|last1=Shɨshkin|title=''Spironematella terricola'' comb. n. and ''Spironematella goodeyi'' comb. n. (Hemimastigida = Hemimastigea = Hemimastigophora) for ''Spironema terricola'' and ''Spironema goodeyi'' with diagnoses of the genus and family Spironematellidae amended|journal=Zootaxa|date=2022|volume=5128|issue=2|pages=295–297|doi=10.11646/zootaxa.5128.2.8|pmid=36101172|s2cid=252220401}}&lt;/ref&gt;
|[[File:Hemimastix_amphikineta.png|60px]]
|- style=&quot;background: #ffd4fe&quot;
| [[هيٽرولوبوسيا]]؛&lt;ref name=&quot;Pánek-2025&quot;&gt;{{cite journal|last=Pánek|first=Tomáš|last2=Tice|first2=Alexander K.|last3=Corre|first3=Pia|last4=Hrubá|first4=Pavla|last5=Žihala|first5=David|last6=Kamikawa|first6=Ryoma|last7=Yazaki|first7=Euki|last8=Shiratori|first8=Takashi|last9=Kume|first9=Keitaro|last10=Hashimoto|first10=Tetsuo|last11=Ishida|first11=Ken-ichiro|last12=Hradilová|first12=Miluše|last13=Silberman|first13=Jeffrey D.|last14=Roger|first14=Andrew|last15=Inagaki|first15=Yuji|last16=Eliáš|first16=Marek|last17=Brown|first17=Matthew W.|last18=Čepička|first18=Ivan|title=An expanded phylogenomic analysis of Heterolobosea reveals the deep relationships, non-canonical genetic codes, and cryptic flagellate stages in the group|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=204|date=16 January 2025|doi=10.1016/j.ympev.2025.108289|article-number=108289|pmid=39826589|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1055-7903(25)00006-5|url-access=subscription|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{br}}[[پرڪولوزوئا]]
| ''[[پرڪولوموناس]]'' جهڙا جانور
| هيٽرولوبوسين، اميبوماسٽيگوٽ&lt;ref name=&quot;K&amp;D&quot;/&gt;
| پيچيده [[حياتي زندگي چڪر|زندگي چڪر]]، جنهن ۾ اميبا، فليجيليٽ ۽ [[خردجانداري سسٽ|سسٽ]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt; [[اميبوفليجيليٽ]]، جن جي زندگي چڪرن ۾ هڪ اميبا، هڪ فليجيليٽ ۽ هڪ [[خردجانداري سسٽ|سسٽ]] مرحلو هوندو آهي. اميبا عام طور بيلناڪار هوندا آهن، هڪ پير واري حرڪتي صورت سان، ۽ ڦاٽندڙ لوبوپوڊيا وسيلي نسبتاً تيز هلندا آهن. فليجيليٽ عام طور ٻن يا چئن فليجيلا سان، جيڪي خوراڪ نالي جي اڳئين پڇاڙيءَ مان نڪرندا آهن. گولجي اوزار جي روايتي تهن واري صورت موجود ناهي. مائٽوڪانڊريا ۾ ٿالي نما ڪرسٽا؛ ڪجهه جنسن ۾ ڪرسٽا کان خالي، هائيڊروجن پيدا ڪندڙ مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل عضيا.&lt;ref name=&quot;Pánek-2025&quot;/&gt;
| {{nts|170|prefix={{abbr|لڳ ڀڳ|تقريباً}}&amp;nbsp;}}&lt;ref name=&quot;Pánek-2025&quot;/&gt;
| [[File:Naegleria fowleri lifecycle stages.JPG|100px]]
|- style=&quot;background: #ffd4fe&quot;
| [[ملاوي موناڊا]]
| ''[[ملاوي موناس]]'' جهڙا جاندار
| ملاوي موناڊ
| ننڍا آزاد رهندڙ ٻه سليا وارا جاندار، ٻن ڪائنيٽوسومن سان، پويان سليا ۾ هڪ يا ٻه پرڙا.
| {{nts|3}}&lt;ref name=&quot;Imasa heleensis&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Heiss AA, Warring SD, Lukacs K, Favate J, Yang A, Gyaltshen Y, Filardi C, Simpson AG, Kim E|date=December 2020|title=Description of Imasa heleensis, gen. nov., sp. nov. (Imasidae, fam. nov.), a Deep-Branching Marine Malawimonad and Possible Key Taxon in Understanding Early Eukaryotic Evolution|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=68|article-number=e12837|doi=10.1111/jeu.12837}}&lt;/ref&gt;
| [[File:Malawimonasms.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #ffd4fe&quot;
| [[ميٽاموناڊا]]
| وچ وارا [[موناڊ (حياتيات)|موناڊ]]
| ميٽاموناڊ
| [[بي هوازي جاندار|بي هوازي]] يا [[خرد هوا پسند]]، ڪجهه [[مائٽوڪانڊريا]] کان سواءِ؛ هر [[wikt:kinetid|ڪائنيٽڊ]] ۾ چار [[ڪائنيٽوسوم]]
|
| [[File:Giardia muris trophozoite SEM 11643.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #fff9a6&quot;
| [[اوڪروفائٽا]]؛{{br}}[[هيٽروڪونٽوفائٽا]]
| [[اوڪر]] ٻوٽا، هيٽروڪونٽ ٻوٽا
| هيٽروڪونٽ الجي، اسٽريمينوڪروم، اوڪروفائٽ، هيٽروڪونٽوفائٽ
| ٽن حصن وارا ماسٽيگونيم رکندڙ ٻه فليجيلا جاندار، چار جهلين وارا ڪلوروپلاسٽ ۽ ڪلوروفل ''a'' ۽ ''c''، نلڪي جهڙا ڪرسٽا.&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt;
| {{nts|21052}} موجود{{br}}2,262 فاسل&lt;ref name=&quot;Guiry 2024&quot;&gt;{{cite Q|Q124684077}}&lt;/ref&gt;
| [[File:Diatoms_through_the_microscope.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #c5dafc&quot;
| [[اوپيسٿوسپوريديا]]&lt;br /&gt;{{small|(اڪثر [[فنگس]] سمجهيا ويندا آهن)}}
| [[اوپيسٿوڪونٽ]] اسپور&lt;ref name=&quot;karpov&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Karpov|first1=Sergey|last2=Mamkaeva|first2=Maria A.|last3=Aleoshin|first3=Vladimir|last4=Nassonova|first4=Elena|last5=Lilje|first5=Osu|last6=Gleason|first6=Frank H.|date=2014-01-01|title=Morphology, phylogeny, and ecology of the aphelids (Aphelidea, Opisthokonta) and proposal for the new superphylum Opisthosporidia|journal= Frontiers in Microbiology|volume=5|page=112|doi=10.3389/fmicb.2014.00112|pmc=3975115|pmid=24734027|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
| 
| [[ڪائٽن]] وارن [[اسپور]]ن ۽ ميزبان ۾ داخل ٿيندڙ ٻاهر نڪرندڙ اوزار رکندڙ طفيل
|
| [[File:Fibrillanosema_spore.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #ffc8a6&quot;
| [[پرڪنسوزوئا]]
| ''[[پرڪنسس]]'' جهڙا جانور
| پرڪنسوزوئن، پرڪنسڊ
| طفيل ٻه فليجيلا وارا جاندار، اڻپورو چوٽيءَ وارو مرڪب، هائفا جهڙي نلي وسيلي زوسپورينجيا يا اڻفرق ٿيل گهرڙن جي ٺهڻ.&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt;
| {{nts|26}}
| [[File:Dinovorax_pyriformis_PMC5609580_fig1c.png|100px]]
|- style=&quot;background: #d6d6d6&quot;
| [[پرووورا]]
| ڳهي ويندڙ لالچي پروٽسٽ&lt;ref name=&quot;Provora&quot;/&gt;
| 
| [[ماليڪيولي نسلي وڻ]] وسيلي وصف ٿيل، آزاد رهندڙ يوڪيريئوٽ خور هيٽروٽروفڪ ٻه فليجيلا وارا جاندار، پيٽ واري نالي ۽ ايڪسٽروسومن سان.&lt;ref name=&quot;Provora&quot;&gt;{{cite Q|Q115933632}}&lt;/ref&gt;
| {{nts|7}}&lt;ref name=&quot;Provora&quot;/&gt;
| [[File:Outline_drawing_of_Ubysseya_fretuma.svg|50px]]
|- style=&quot;background: #fff9a6&quot;
| [[پسوڊوفنگي]]
| ڪوڙا فنگس
| 
| [[ماليڪيولي نسلي وڻ]] وسيلي وصف ٿيل، پيچدار سليا عبوري علائقي رکندڙ فئگوٽروفڪ هيٽروڪونٽ.&lt;ref name=&quot;Phagotrophic heterokonts&quot;&gt;{{cite Q|Q28303534}}&lt;/ref&gt;
| {{nts|1200|prefix=کان وڌيڪ&amp;nbsp;}}&lt;ref name=&quot;Oomycetes&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Thines M|date=2018|title=Oomycetes|journal=Current Biology|volume=28|issue=15|pages=R812–R813|doi=10.1016/j.cub.2018.05.062|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(18)30698-5|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
| [[File:Phytophthora_cactorum.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #f8de7e&quot;
| [[ريٽيريا]]
| ريٽيڪولوپوڊيا کڻندڙ جاندار&lt;ref name=&quot;Endomyxa&quot;/&gt;
| 
| [[ريٽيڪولوپوڊيا]] (يا [[ايڪسوپوڊيا]]) وسيلي خوراڪ وٺڻ، جيڪي عام طور مختلف قسمن جي ڍانچي مان ٻاهر نڪرن ٿا، بند مائٽوسس.&lt;ref name=&quot;Retaria&quot;&gt;{{cite Q|Q28261633}}&lt;/ref&gt;
| {{nts|10000}} موجود{{br}}50,000 فاسل
| [[File:Foraminifères_de_Ngapali.jpg|100px]]
|- style=&quot;background: #c5dafc&quot;
| [[سلڪوزوئا]]{{br}}{{small|([[پيرافائليٽڪ]])}}
| نالي کڻندڙ جانور&lt;ref name=&quot;LSC&quot;/&gt;
| 
| [[هوازي جاندار|هوازي]] فليجيليٽ (ڪوبه نه، 1، 2 يا 4 فليجيلا) جن ۾ پٺيءَ وارو نيم سخت پيليڪل هڪ يا ٻن ذيلي جهلي گهاٽن پرتَن جو هوندو آهي، پيٽ واري خوراڪ نالي، شاخدار پيٽ وارا ڪوڙا پير، عام طور فائيلوز.&lt;ref name=&quot;LSC&quot;/&gt;
| {{nts|40}}+
| [[File:Collodictyon_telophase_constrict.jpg|70px]]
|- style=&quot;background: #d6d6d6&quot;
| [[ٽيلونيميا]]
| ''[[ٽيلونيما]]'' جهڙا جاندار&lt;ref name=&quot;Telonemia&quot;/&gt;
| ٽيلونيمڊ&lt;ref name=&quot;Arpakorses&quot;/&gt;
| [[فئگوٽروفڪ]] ناشپاتي شڪل ٻه فليجيلا وارا جاندار، منفرد پيچيده گهرڙي ڍانچي، نلڪي جهڙا ڪرسٽا، ٽن حصن وارا ماسٽيگونيم، قشري الويئولائي سان.&lt;ref name=&quot;Telonemia&quot;&gt;{{cite journal |last1=Shalchian-Tabrizi |first1=K |last2=Eikrem |first2=W |last3=Klaveness |first3=D |last4=Vaulot |first4=D |last5=Minge |first5=M.A |last6=Le Gall |first6=F |last7=Romari |first7=K |last8=Throndsen |first8=J |last9=Botnen |first9=A |last10=Massana |first10=R |last11=Thomsen |first11=H.A |last12=Jakobsen |first12=K.S |title=Telonemia, a new protist phylum with affinity to chromist lineages |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |date=28 April 2006 |volume=273 |issue=1595 |pages=1833–1842 |doi=10.1098/rspb.2006.3515 |pmid=16790418 |pmc=1634789 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arpakorses&quot;&gt;{{cite journal | last1=Tikhonenkov | first1=Denis V. | last2=Jamy | first2=Mahwash | last3=Borodina | first3=Anastasia S. | last4=Belyaev | first4=Artem O. | last5=Zagumyonnyi | first5=Dmitry G. | last6=Prokina | first6=Kristina I. | last7=Mylnikov | first7=Alexander P. | last8=Burki | first8=Fabien | last9=Karpov | first9=Sergey A. | title=On the origin of TSAR: morphology, diversity and phylogeny of Telonemia | journal=Open Biology | publisher=The Royal Society | volume=12 | issue=3 | year=2022 | issn=2046-2441 | doi=10.1098/rsob.210325| pmid=35291881 | pmc=8924772 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
| {{nts|7}}
| [[File:Telonema_rivulare_(electron_micrography).jpg|100px]]
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;6&quot;|'''ڪل: 26'''، پر هيٺ ڏسو.
|}

پروٽسٽ فائلن جو انگ هڪ درجا بنديءَ کان ٻي درجا بنديءَ تائين تمام گهڻو بدلجي ٿو. [[ڪيٽلاگ آف لائيف]] [[روڊوفائٽا]] ۽ [[گلاڪوفائٽا]] کي ٻوٽن جي بادشاهت ۾ شامل ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;CoLtree&quot; /&gt; پر ٻيا سرشتا انهن فائلن کي پروٽسٽا جو حصو سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Corliss| first  = John O.| date = 1984| title  = The Kingdom Protista and its 45 Phyla| journal  = BioSystems| volume = 17| issue  = 2| pages  = 87–176|doi=10.1016/0303-2647(84)90003-0| pmid = 6395918}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، گهٽ مقبول درجا بندي سرشتا [[اوڪروفائٽا]] ۽ [[پسوڊوفنگي]] کي هڪ فائلم، [[گائرسٽا]]، هيٺ گڏ ڪن ٿا، ۽ [[سليئيٽ]]ن کان سواءِ سڀني الويئوليٽن کي هڪ فائلم [[مائوزوئا]] ۾ رکن ٿا، جنهن جو درجو پوءِ گهٽايو ويو ۽ ان کي پيرافائليٽڪ فائلم [[ميوزوئا]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Cavalier-Smith 2022&quot;/&gt;  ڪنهن هڪ فائلم جي اندر به فائلم-سطح جا ٻيا درجا ظاهر ٿين ٿا، جيئن اوڪروفائٽا اندر [[باسليريافائٽا]] (ڊائٽم) جو مثال آهي. اهي فرق ISP پاران [[ڪليڊسٽڪ]] طريقي جي قبوليت کان پوءِ غيرلاڳاپيل ٿي ويا، جتي درجا بندياتي درجا، اضافي ۽ غيرمستحڪم سمجهي، درجا بندين مان خارج ڪيا ويا. ڪيترائي ليکڪ هن استعمال کي ترجيح ڏين ٿا، جنهن سبب ڪرومسٽا-پروٽوزوا سرشتو فرسوده ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Adl 2019&quot;/&gt;

=== بيڪٽيريا ===
{{main|بيڪٽيريائي فائلا}}

&lt;!--COPY-PASTE FROM THERE--&gt;
هن وقت 41 بيڪٽيريائي فائلا (&quot;[[سائنوبيڪٽيريا]]&quot; کان سواءِ) آهن، جيڪي [[بيڪٽيريائي ضابطو|بيڪٽيريالاجيڪل ڪوڊ]] موجب صحيح نموني شايع ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LPSN phyla&quot;&gt;{{cite web | vauthors = Euzéby JP, Parte AC | url = https://lpsn.dsmz.de/text/names-of-phyla | title = Names of phyla | access-date = April 3, 2022 | publisher = [[List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature]] (LPSN)}}&lt;/ref&gt;
# [[ابڊيٽيبيڪٽيريوٽا]]
# [[ايسيڊوبيڪٽيريوٽا]]، فينوٽائپي لحاظ کان گوناگون ۽ گهڻو ڪري اڻپوکي
# [[ايڪٽينومائسيٽوٽا]]، اعليٰ-G+C گرام مثبت جنسون
# [[ايڪويفيڪوٽا]]، گهري شاخ رکندڙ
# [[آرماٽيموناڊوٽا]]
# [[ايٽريبيڪٽيروٽا]]
# [[بيسيلوٽا]]، گهٽ-G+C گرام مثبت جنسون، جهڙوڪ اسپور ٺاهيندڙ [[بيسيلي]] (هوازي) ۽ [[ڪلوسٽريڊيا]] (بي هوازي)
# [[بيڪٽيروئيڊوٽا]]
# [[بالنيئولوٽا]]
# [[بڊيلووائبرئونوٽا]]
# [[ڪيلڊيسيريڪوٽا]]، اڳوڻي اميدوار ڀاڱو OP5؛ ''ڪيلڊيسيريڪم ايگزائل'' ان جو واحد نمائندو آهي
# [[ڪيلڊيٽرائڪوٽا]]
# [[ڪيمپائلوبيڪٽيروٽا]]
# [[ڪليمائڊيوٽا]]
# [[ڪلوروبيوٽا]]، ساوا گندرف بيڪٽيريا
# [[ڪلوروفليڪسوٽا]]، ساوا غير گندرف بيڪٽيريا
# [[ڪرائيسيوجينوٽا]]، رڳو 3 جنس (''Chrysiogenes arsenatis''، ''Desulfurispira natronophila''، ''Desulfurispirillum alkaliphilum'')
# [[ڪوپروٿرموبيڪٽيروٽا]]
# [[ڊيفيريبيڪٽيروٽا]]
# [[ڊائنوڪوڪوٽا]]، ''Deinococcus radiodurans'' ۽ ''Thermus aquaticus'' هن فائلم جون &quot;عام طور ڄاتل&quot; جنسون آهن
# [[ڊڪٽيوگلوموٽا]]
# [[ايلوسيمائڪروبيوٽا]]، اڳوڻي اميدوار ڀاڱو ٿرمائٽ گروپ 1
# [[فائبروبيڪٽيروٽا]]
# [[فيوسوبيڪٽيريوٽا]]
# [[جيمماٽيموناڊوٽا]]
# [[اگناويبيڪٽيريوٽا]]
# [[ڪريٽيماتيئلوٽا]]
# [[لينٽيسفائيروٽا]]، اڳوڻو ڪليڊ VadinBE97
# [[مائڪوپلازماٽوٽا]]، قابل ذڪر جنس: ''[[مائڪوپلازما]]''
# [[مائڪسوڪوڪوٽا]]
# [[نائيٽرو اسپينوٽا]]
# [[نائيٽرو اسپيروٽا]]
# [[پلانڪٽومائسيٽوٽا]]
# [[پسوڊوموناڊوٽا]]، سڀ کان وڌيڪ ڄاتل فائلم، جنهن ۾ ''[[ايشيريڪيا ڪولائي]]'' يا ''[[پسوڊوموناس ايروگينوسا]]'' جهڙيون جنسون شامل آهن
# [[روڊوٿرموٽا]]
# [[اسپائروڪيٽوٽا]]، جنسن ۾ ''[[بوريليا برگڊورفري]]'' شامل آهي، جيڪا لائيم بيماري پيدا ڪري ٿي
# [[سينرجسٽوٽا]]
# [[ٿرموڊيسلفوبيڪٽيريوٽا]]
# [[ٿرمومائڪروبيوٽا]]
# [[ٿرموٽوگوٽا]]، گهري شاخ رکندڙ
# [[ويروڪومائڪروبيوٽا]]

=== آرڪيا ===
{{main|آرڪيا}}
هن وقت 2 فائلا آهن، جيڪي [[بيڪٽيريائي ضابطو|بيڪٽيريالاجيڪل ڪوڊ]] موجب صحيح نموني شايع ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LPSN phyla&quot; /&gt;
# [[نائيٽروسوسفيروٽا]]
# [[ٿرموپروٽيوٽا]]، ٻيو سڀ کان عام آرڪيائي فائلم

ٻيا فائلا، جيڪي تجويز ڪيا ويا آهن پر صحيح نموني نالا نه ڏنا ويا آهن، تن ۾ هي شامل آهن:
# &quot;[[يوري آرڪيوٽا]]&quot;، سڀ کان عام آرڪيائي فائلم
# &quot;[[ڪور آرڪيوٽا]]&quot;
# &quot;[[نانو آرڪيوٽا]]&quot;، انتهائي ننڍڙا هم جيوي؛ رڳو هڪ ڄاتل جنس

== پڻ ڏسو ==
{{portal|حياتيات}}
* [[ڪليڊسٽڪس]]
* [[ارتقائي نسليات]]
* [[سرشتيات]]
* [[درجا بندي (حياتيات)|درجا بندي]]

== حوالا ==
{{reflist|30em}}
{{notelist}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Wikispecies}}
{{Wiktionary|فائلم}}

* [https://web.archive.org/web/20060622202444/http://www.pandasthumb.org/archives/2005/04/down_with_phyla_1.html ڇا فائلا &quot;حقيقي&quot; آهن؟ ڇا واقعي موجود ۽ فوسلي رڪارڊ ۾ &quot;جانورن جي فائلن جي انگ&quot; جي ڪا چٽي نموني مقرر ڪيل حد آهي؟]
* [http://waynesword.palomar.edu/trnov01.htm جانورن جا مکيه فائلا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060716113027/http://waynesword.palomar.edu/trnov01.htm |date=16 July 2006 }}

{{درجا بندياتي درجا|state=expanded}}
{{ڌرتيءَ تي حياتي}}
{{Authority control}}

[[زمرو:فائلا| ]]
[[زمرو:ٻوٽن جا ڀاڱا| ]]
[[زمرو:درجا بندياتي درجا]]</text>
      <sha1>25ywduc4mtajp42n0h0xob9uhqo3ibh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طلاق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45466</id>
    <revision>
      <id>395646</id>
      <parentid>167277</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8029" sha1="7mpvxx2ids101t0pr01blxmkjfgfw86" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.
==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>7mpvxx2ids101t0pr01blxmkjfgfw86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395647</id>
      <parentid>395646</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18965" sha1="bu9j98a93x9v826ik65r4fb5soiqipy" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.
==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>bu9j98a93x9v826ik65r4fb5soiqipy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395648</id>
      <parentid>395647</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24818" sha1="6e4nw5yiyimt18osd257bds4zxwzz5i" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.
==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>6e4nw5yiyimt18osd257bds4zxwzz5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395654</id>
      <parentid>395648</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:57:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24893" sha1="k3dw835bkgx3kus64jqqaumffjzleef" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>k3dw835bkgx3kus64jqqaumffjzleef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395656</id>
      <parentid>395654</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32106" sha1="avg2rfmxk0xxpply6uz6hhsm9uyebhw" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (Alternative Dispute Resolution) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>avg2rfmxk0xxpply6uz6hhsm9uyebhw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395657</id>
      <parentid>395656</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39314" sha1="shhkww77am4k44mtysudu1wb0u2kmz5" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (Alternative Dispute Resolution) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (mortgage) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>shhkww77am4k44mtysudu1wb0u2kmz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395658</id>
      <parentid>395657</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39330" sha1="orj4xmvpms4yww06k7fizbncxv3bjl7" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (mortgage) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>orj4xmvpms4yww06k7fizbncxv3bjl7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395659</id>
      <parentid>395658</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39336" sha1="syd19tn5548wsgxplhmr1kgzbwtl7ho" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>syd19tn5548wsgxplhmr1kgzbwtl7ho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395660</id>
      <parentid>395659</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45633" sha1="pbgl80b2uf9gbqcdq590gu25d4o4zms" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>pbgl80b2uf9gbqcdq590gu25d4o4zms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395662</id>
      <parentid>395660</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47328" sha1="hlpdk9qq9jfssnrzios5chr74c536k2" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>hlpdk9qq9jfssnrzios5chr74c536k2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395664</id>
      <parentid>395662</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52998" sha1="i1v55071c0r9phyurjpk08nlnwiwehr" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>i1v55071c0r9phyurjpk08nlnwiwehr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395665</id>
      <parentid>395664</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58009" sha1="2tmk7acd0oo891kb2s8giwzon7vhfl8" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''Divorces in England and Wales 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>2tmk7acd0oo891kb2s8giwzon7vhfl8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395666</id>
      <parentid>395665</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73517" sha1="de0vvz6b5q6p5gbs5ef36j7dj3k83fi" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''National Survey of Family Growth'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>de0vvz6b5q6p5gbs5ef36j7dj3k83fi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395667</id>
      <parentid>395666</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* گڏ رهڻ جو اثر */</comment>
      <origin>395667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73529" sha1="dj79a6tf7lyrins9bkc7el4prrdad0b" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>dj79a6tf7lyrins9bkc7el4prrdad0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395698</id>
      <parentid>395667</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99820" sha1="h9xgl9sff06yngx5h3144avkyp8jics" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>h9xgl9sff06yngx5h3144avkyp8jics</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395699</id>
      <parentid>395698</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108021" sha1="g3rc5b27dputivikob89bxu7aoqzlzl" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>g3rc5b27dputivikob89bxu7aoqzlzl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395700</id>
      <parentid>395699</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* چين */</comment>
      <origin>395700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120000" sha1="2ghcvikspwub4kiaqsurwj7wicsg12r" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>2ghcvikspwub4kiaqsurwj7wicsg12r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395701</id>
      <parentid>395700</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123779" sha1="lt1q52in08d5qnh1ruab7nhy3xhji0k" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==طلاق جو اسلامي نظريو==

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>lt1q52in08d5qnh1ruab7nhy3xhji0k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395702</id>
      <parentid>395701</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129468" sha1="kylvobvcvwm1lj15woppxt0t939izn1" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

==طلاق جو سيڪيولر نظريو==

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>kylvobvcvwm1lj15woppxt0t939izn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395703</id>
      <parentid>395702</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135234" sha1="s86evyuiyjzluyj1w8skacqlf3dpfmv" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==طلاق جو عيسائي نظريو==

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>s86evyuiyjzluyj1w8skacqlf3dpfmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395704</id>
      <parentid>395703</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139015" sha1="liie1659f4e5gjujg5x9tks05o9gz4t" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

==ھندو مذھب م طلاق ==

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>liie1659f4e5gjujg5x9tks05o9gz4t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395705</id>
      <parentid>395704</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140015" sha1="tfh2wtxdkrghs4y05nvzyil178rd2rd" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== يھوديت جو طلاق بابت نظريو==

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>tfh2wtxdkrghs4y05nvzyil178rd2rd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395706</id>
      <parentid>395705</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143968" sha1="5xc8gcwvbxcs36fwtczp9065cjwlmbr" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== طلاق جا ٻيا نظريا==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>5xc8gcwvbxcs36fwtczp9065cjwlmbr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395707</id>
      <parentid>395706</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148469" sha1="sahp8bctmygizynwrjiexfop0inr3gr" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
{{As of|2011}}، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' (Best Interests of the Child) وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>sahp8bctmygizynwrjiexfop0inr3gr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395709</id>
      <parentid>395707</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148442" sha1="1yur775ph8c8tk9wd426hbpfb9xfbb3" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>1yur775ph8c8tk9wd426hbpfb9xfbb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395711</id>
      <parentid>395709</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151318" sha1="e9sc5sf3kn4rddyc5ztyerk6en0k88s" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>e9sc5sf3kn4rddyc5ztyerk6en0k88s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395717</id>
      <parentid>395711</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154638" sha1="aljcdnb2kithnrnuvwlgj00p96lcnh1" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (Sacrament) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;[[Canon law|Canons]] of the [[Council of Trent]], Twenty-fourth Session.
{{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>aljcdnb2kithnrnuvwlgj00p96lcnh1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395718</id>
      <parentid>395717</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157825" sha1="ktmh76mlfajyy25l1r7poh03louwn75" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (Sacrament) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;Canon law
 of the Council of Trent
, Twenty-fourth Session. {{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ جي مفهوم واري طلاق کي ڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيٿولڪ ملڪن ۾ عام طور ممنوع قرار ڏنو ويو هو، پر زال ۽ مڙس جي الڳ رهائش ۽ شادي جي [[شادي جي بطلان|بطلان]] (annulment) جو تصور چڱيءَ ريت سڃاتل هو. جنهن کي اڄ [[الڳ رهندي خرچ جو حق]]  يا [[قانوني علحدگي]]  چيو وڃي ٿو، تنهن کي ان وقت  ''ڊائوورس آ مينسا ايٽ ٿورو'' (&quot;بستري ۽ ميز کان طلاق&quot;) سڏيو ويندو هو. اهڙي حالت ۾ زال ۽ مڙس جسماني طور الڳ رهندا هئا ۽ کين گڏ رهڻ يا [[هم رهائش]] (ڪوھيبيٽيشن) ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، پر سندن ازدواجي تعلق مڪمل طور ختم نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 125, n. 1 (14th ed. 1896).&lt;/ref&gt; [[ديواني عدالت|ديواني عدالتن]] کي شادي يا طلاق بابت فيصلو ڪرڻ جو ڪو اختيار حاصل نه هو. شادي کي باطل قرار ڏيڻ جا سبب ڪيٿولڪ گرجا جا اختيارين مقرر ڪندا هئا، ۽ انهن تي [[ڪليسائي عدالتن]] (ايڪليسٽيڪل ڪورٽس) ۾ عمل ڪيو ويندو هو. بطلان جا سبب [[ڪينن قانون]] موجب اهي رڪاوٽون هونديون هيون، جيڪي شادي ٿيڻ وقت ئي موجود هجن. &quot;ڇاڪاڻ⁠تہ مڪمل طلاق جي صورت ۾ شادي کي باطل قرار ڏنو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شروعات کان ئي مڪمل طور غيرقانوني هئي.&quot;&lt;ref&gt;W. Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', 428 (Legal Classics Library spec. ed. 1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 1225, n. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;E.Coke, ''Institutes of the Laws of England'', 235 (Legal Classics Library spec. ed. 1985).&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جو عقيدو هو ته شادي جي مقدس رسم ٻن ماڻهن کي قانوني طور هڪ شخص بڻائي ڇڏيندي آهي، جيڪي هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن: &quot;شاديءَ کان پوءِ مڙس ۽ زال قانون جي نظر ۾ هڪ شخص هوندا آهن؛ يعني عورت جي الڳ قانوني حيثيت شاديءَ دوران معطل ٿي ويندي آهي يا گهٽ ۾ گهٽ مڙس جي قانوني وجود ۾ ضم ۽ متحد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڇانوَ، تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ هوءَ هر ڪم سرانجام ڏيندي آهي.&quot;&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 435 (Legal Classics Library spec. ed. 1984.&lt;/ref&gt; جيئن⁠تہ شادي کان پوءِ مڙس ۽ زال هڪ قانوني شخص بڻجي ويندا هئا، تنهن ڪري ان وحدت کي صرف انهيءَ بنياد تي ختم ڪري سگهجي پيو ته اها وحدت اصل ۾ ڪڏهن وجود ۾ ئي نه آئي هئي؛ يعني شادي جو اعلان شروع کان ئي غلط ۽ باطل هو (''[[ايب انيشو]]''، يعني &quot;شروعات کان ئي&quot;).

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>ktmh76mlfajyy25l1r7poh03louwn75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395719</id>
      <parentid>395718</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157834" sha1="joqv8xqga0ew1amu6f7mpy9x3uvevps" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (سيڪرامينٽ) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;Canon law
 of the Council of Trent
, Twenty-fourth Session. {{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ جي مفهوم واري طلاق کي ڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيٿولڪ ملڪن ۾ عام طور ممنوع قرار ڏنو ويو هو، پر زال ۽ مڙس جي الڳ رهائش ۽ شادي جي [[شادي جي بطلان|بطلان]] (annulment) جو تصور چڱيءَ ريت سڃاتل هو. جنهن کي اڄ [[الڳ رهندي خرچ جو حق]]  يا [[قانوني علحدگي]]  چيو وڃي ٿو، تنهن کي ان وقت  ''ڊائوورس آ مينسا ايٽ ٿورو'' (&quot;بستري ۽ ميز کان طلاق&quot;) سڏيو ويندو هو. اهڙي حالت ۾ زال ۽ مڙس جسماني طور الڳ رهندا هئا ۽ کين گڏ رهڻ يا [[هم رهائش]] (ڪوھيبيٽيشن) ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، پر سندن ازدواجي تعلق مڪمل طور ختم نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 125, n. 1 (14th ed. 1896).&lt;/ref&gt; [[ديواني عدالت|ديواني عدالتن]] کي شادي يا طلاق بابت فيصلو ڪرڻ جو ڪو اختيار حاصل نه هو. شادي کي باطل قرار ڏيڻ جا سبب ڪيٿولڪ گرجا جا اختيارين مقرر ڪندا هئا، ۽ انهن تي [[ڪليسائي عدالتن]] (ايڪليسٽيڪل ڪورٽس) ۾ عمل ڪيو ويندو هو. بطلان جا سبب [[ڪينن قانون]] موجب اهي رڪاوٽون هونديون هيون، جيڪي شادي ٿيڻ وقت ئي موجود هجن. &quot;ڇاڪاڻ⁠تہ مڪمل طلاق جي صورت ۾ شادي کي باطل قرار ڏنو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شروعات کان ئي مڪمل طور غيرقانوني هئي.&quot;&lt;ref&gt;W. Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', 428 (Legal Classics Library spec. ed. 1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 1225, n. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;E.Coke, ''Institutes of the Laws of England'', 235 (Legal Classics Library spec. ed. 1985).&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جو عقيدو هو ته شادي جي مقدس رسم ٻن ماڻهن کي قانوني طور هڪ شخص بڻائي ڇڏيندي آهي، جيڪي هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن: &quot;شاديءَ کان پوءِ مڙس ۽ زال قانون جي نظر ۾ هڪ شخص هوندا آهن؛ يعني عورت جي الڳ قانوني حيثيت شاديءَ دوران معطل ٿي ويندي آهي يا گهٽ ۾ گهٽ مڙس جي قانوني وجود ۾ ضم ۽ متحد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڇانوَ، تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ هوءَ هر ڪم سرانجام ڏيندي آهي.&quot;&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 435 (Legal Classics Library spec. ed. 1984.&lt;/ref&gt; جيئن⁠تہ شادي کان پوءِ مڙس ۽ زال هڪ قانوني شخص بڻجي ويندا هئا، تنهن ڪري ان وحدت کي صرف انهيءَ بنياد تي ختم ڪري سگهجي پيو ته اها وحدت اصل ۾ ڪڏهن وجود ۾ ئي نه آئي هئي؛ يعني شادي جو اعلان شروع کان ئي غلط ۽ باطل هو (''[[ايب انيشو]]''، يعني &quot;شروعات کان ئي&quot;).

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>joqv8xqga0ew1amu6f7mpy9x3uvevps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395725</id>
      <parentid>395719</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163746" sha1="m0lgzv6on0dq1npamir3newo6hci5i7" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (سيڪرامينٽ) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;Canon law
 of the Council of Trent
, Twenty-fourth Session. {{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ جي مفهوم واري طلاق کي ڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيٿولڪ ملڪن ۾ عام طور ممنوع قرار ڏنو ويو هو، پر زال ۽ مڙس جي الڳ رهائش ۽ شادي جي [[شادي جي بطلان|بطلان]] (annulment) جو تصور چڱيءَ ريت سڃاتل هو. جنهن کي اڄ [[الڳ رهندي خرچ جو حق]]  يا [[قانوني علحدگي]]  چيو وڃي ٿو، تنهن کي ان وقت  ''ڊائوورس آ مينسا ايٽ ٿورو'' (&quot;بستري ۽ ميز کان طلاق&quot;) سڏيو ويندو هو. اهڙي حالت ۾ زال ۽ مڙس جسماني طور الڳ رهندا هئا ۽ کين گڏ رهڻ يا [[هم رهائش]] (ڪوھيبيٽيشن) ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، پر سندن ازدواجي تعلق مڪمل طور ختم نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 125, n. 1 (14th ed. 1896).&lt;/ref&gt; [[ديواني عدالت|ديواني عدالتن]] کي شادي يا طلاق بابت فيصلو ڪرڻ جو ڪو اختيار حاصل نه هو. شادي کي باطل قرار ڏيڻ جا سبب ڪيٿولڪ گرجا جا اختيارين مقرر ڪندا هئا، ۽ انهن تي [[ڪليسائي عدالتن]] (ايڪليسٽيڪل ڪورٽس) ۾ عمل ڪيو ويندو هو. بطلان جا سبب [[ڪينن قانون]] موجب اهي رڪاوٽون هونديون هيون، جيڪي شادي ٿيڻ وقت ئي موجود هجن. &quot;ڇاڪاڻ⁠تہ مڪمل طلاق جي صورت ۾ شادي کي باطل قرار ڏنو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شروعات کان ئي مڪمل طور غيرقانوني هئي.&quot;&lt;ref&gt;W. Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', 428 (Legal Classics Library spec. ed. 1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 1225, n. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;E.Coke, ''Institutes of the Laws of England'', 235 (Legal Classics Library spec. ed. 1985).&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جو عقيدو هو ته شادي جي مقدس رسم ٻن ماڻهن کي قانوني طور هڪ شخص بڻائي ڇڏيندي آهي، جيڪي هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن: &quot;شاديءَ کان پوءِ مڙس ۽ زال قانون جي نظر ۾ هڪ شخص هوندا آهن؛ يعني عورت جي الڳ قانوني حيثيت شاديءَ دوران معطل ٿي ويندي آهي يا گهٽ ۾ گهٽ مڙس جي قانوني وجود ۾ ضم ۽ متحد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڇانوَ، تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ هوءَ هر ڪم سرانجام ڏيندي آهي.&quot;&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 435 (Legal Classics Library spec. ed. 1984.&lt;/ref&gt; جيئن⁠تہ شادي کان پوءِ مڙس ۽ زال هڪ قانوني شخص بڻجي ويندا هئا، تنهن ڪري ان وحدت کي صرف انهيءَ بنياد تي ختم ڪري سگهجي پيو ته اها وحدت اصل ۾ ڪڏهن وجود ۾ ئي نه آئي هئي؛ يعني شادي جو اعلان شروع کان ئي غلط ۽ باطل هو (''[[ايب انيشو]]''، يعني &quot;شروعات کان ئي&quot;).

===يورپ ۾ سيڪيولرائزيشن===
[[File:1491 Henry VIII.jpg|thumb|[[انگلينڊ جو هينري اٺون]] پنهنجي شادي کي باطل قرار ڏيارڻ لاءِ [[ڪيٿولڪ گرجا]] کان الڳ ٿي ويو.]]

[[اصلاحِ مذهب]] (رفارميشن) کان پوءِ، يورپ جي نون پروٽيسٽنٽ علائقن ۾ شادي کي هڪ [[معاهدو]] سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ انهيءَ بنياد تي [[شهري اختيارين]] آهستي آهستي &quot;''ڊائوورٽيم آ ونڪولو ميٽرموني''&quot;، يعني &quot;شادي جي سڀني ٻنڌڻن کان مڪمل طلاق&quot; جو حڪم جاري ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪيو.

ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ڪي [[نظير|قانوني نظيرون]] موجود نه هيون، جيڪي واضح ڪن ته ڪهڙين حالتن ۾ شادي ختم ڪري سگهجي ٿي، تنهن ڪري شهري عدالتن گهڻي حد تائين [[مذهبي عدالتن]] جي اڳوڻن فيصلن تي ڀاڙيو ۽ انهن عدالتن طرفان مقرر ڪيل شرطن کي وڏي حد تائين اختيار ڪري ورتو. پر، جيتوڻيڪ شهري عدالتن شادي ختم ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪري ورتو، تڏهن به اهي طلاق ڏيڻ لاءِ حالتن جي سخت تشريح ڪنديون هيون&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 429.&lt;/ref&gt; ۽ طلاق کي [[عوامي پاليسي]] جي خلاف سمجهنديون هيون. ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق کي عوامي مفاد جي برخلاف تصور ڪيو ويندو هو، تنهن ڪري جيڪڏهن شاهدي مان اهو ظاهر ٿيندو هو ته مڙس ۽ زال پاڻ ۾ ملي ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، يا هنن ڄاڻي واڻي طلاق جا سبب پيدا ڪيا هئا، ته شهري عدالتون طلاق ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏينديون هيون. طلاق صرف تڏهن ڏني ويندي هئي، جڏهن شادي جي هڪ ڌر &quot;بيگناهه جيون ساٿي&quot; سان ڪيل مقدس [[قسم]] جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي. جيڪڏهن مڙس ۽ زال ٻئي قصوروار هجن، ته &quot;انهن مان ڪنهن کي به شادي جي بندھن کان آزاد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني ويندي هئي.&quot;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 401.&lt;/ref&gt;

آخرڪار، اهو خيال ته شادي کي اهڙين حالتن ۾ به ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن زال يا مڙس مان ڪو هڪ مقدس قسم جي ڀڃڪڙي ڪري، آهستي آهستي انهن سببن جي دائري کي وڌائي ڇڏيو، جن جي بنياد تي طلاق ڏئي سگهجي ٿي. شروعات ۾ اهي سبب رڳو اهي هوندا هئا، جيڪي شادي ٿيڻ وقت موجود هجن، پر پوءِ انهن ۾ اهڙا سبب به شامل ٿيڻ لڳا، جيڪي شادي کان پوءِ پيدا ٿيا، پر مقدس قسم جي ڀڃڪڙي کي ظاهر ڪندا هئا، جهڙوڪ [[آمريڪا ۾ طلاق جا سبب#ترڪ يا ڇڏڻ|ترڪ يا ڇڏي وڃڻ]]، [[زنا]]، يا &quot;انتهائي بي رحمي&quot;.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 147.&lt;/ref&gt; هن رجحان کان هڪ استثنا [[انگليڪن گرجا]] هئي، جنهن شادي جي ناقابلِ ٽٽڻ واري عقيدي کي برقرار رکيو.

[[انگريزي گهرو ويڙهه]] دوران [[پيورٽن]] مختصر عرصي لاءِ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن شادي کي هر قسم جي مقدس حيثيت کان محروم ڪري ان کي رڳو هڪ دنياوي معاهدو قرار ڏنو، جنهن کي ٽوڙي سگهجي ٿو. [[جان ملٽن]] 1643ع کان 1645ع جي وچ ۾ [[ملٽن جا طلاق بابت رسالا|طلاق بابت چار رسالا]] لکيا، جن ۾ هن زال ۽ مڙس جي وچ ۾ عدم مطابقت جي بنياد تي طلاق جي جواز بابت دليل پيش ڪيا. سندس خيال پنهنجي دور کان گهڻو اڳڀرو هئا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق جي حمايت ڪرڻ، خاص ڪري [[بي قصور طلاق]] (نو-فالٽ ڊائوورس) جهڙي تصور جي، انتهائي تڪراري ڳالهه هئي، ۽ مذهبي شخصيتن سندس رسالن تي پابندي لڳرائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=D. F. McKenzie|chapter=The London Book Trade in 1644|title=Making Meaning: Printers of the Mind and Other Essays|publisher=University of Massachusetts Press|year=2002|pages=140–1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HtUfy7-OC1YC|isbn=978-1558493360}}&lt;/ref&gt;

1670ع ۾ پهريون ڀيرو [[پارليامينٽ جي قانون]] ذريعي هڪ قانوني نظير قائم ڪئي وئي، جڏهن [[لارڊ روز طلاق ايڪٽ 1670]] ([[22 Cha. 2]]. c. ''1'' {{small|Pr.}}) منظور ڪيو ويو، جنهن [[جان مينرز، پهريون ڊيوڪ آف رٽلينڊ|لارڊ جان مينرز]] کي پنهنجي زال [[اين مينرز، ليڊي روز|ليڊي اين پئيرپونٽ]] کان طلاق وٺڻ جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) منظور ٿيڻ تائين، طلاق صرف پارليامينٽ جي هڪ خاص قانون ذريعي ئي حاصل ڪري سگهبي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |title=HISTORY OF MARRIAGE IN WESTERN CIVILIZATION |author=Erwin J. Haeberle |publisher=The Continuum Publishing Company |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515233113/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |archive-date=2013-05-15 }}&lt;/ref&gt;

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>m0lgzv6on0dq1npamir3newo6hci5i7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395726</id>
      <parentid>395725</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172897" sha1="jhzmh2whs6ojqsru6ec5ancpeddunva" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (سيڪرامينٽ) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;Canon law
 of the Council of Trent
, Twenty-fourth Session. {{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ جي مفهوم واري طلاق کي ڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيٿولڪ ملڪن ۾ عام طور ممنوع قرار ڏنو ويو هو، پر زال ۽ مڙس جي الڳ رهائش ۽ شادي جي [[شادي جي بطلان|بطلان]] (annulment) جو تصور چڱيءَ ريت سڃاتل هو. جنهن کي اڄ [[الڳ رهندي خرچ جو حق]]  يا [[قانوني علحدگي]]  چيو وڃي ٿو، تنهن کي ان وقت  ''ڊائوورس آ مينسا ايٽ ٿورو'' (&quot;بستري ۽ ميز کان طلاق&quot;) سڏيو ويندو هو. اهڙي حالت ۾ زال ۽ مڙس جسماني طور الڳ رهندا هئا ۽ کين گڏ رهڻ يا [[هم رهائش]] (ڪوھيبيٽيشن) ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، پر سندن ازدواجي تعلق مڪمل طور ختم نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 125, n. 1 (14th ed. 1896).&lt;/ref&gt; [[ديواني عدالت|ديواني عدالتن]] کي شادي يا طلاق بابت فيصلو ڪرڻ جو ڪو اختيار حاصل نه هو. شادي کي باطل قرار ڏيڻ جا سبب ڪيٿولڪ گرجا جا اختيارين مقرر ڪندا هئا، ۽ انهن تي [[ڪليسائي عدالتن]] (ايڪليسٽيڪل ڪورٽس) ۾ عمل ڪيو ويندو هو. بطلان جا سبب [[ڪينن قانون]] موجب اهي رڪاوٽون هونديون هيون، جيڪي شادي ٿيڻ وقت ئي موجود هجن. &quot;ڇاڪاڻ⁠تہ مڪمل طلاق جي صورت ۾ شادي کي باطل قرار ڏنو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شروعات کان ئي مڪمل طور غيرقانوني هئي.&quot;&lt;ref&gt;W. Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', 428 (Legal Classics Library spec. ed. 1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 1225, n. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;E.Coke, ''Institutes of the Laws of England'', 235 (Legal Classics Library spec. ed. 1985).&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جو عقيدو هو ته شادي جي مقدس رسم ٻن ماڻهن کي قانوني طور هڪ شخص بڻائي ڇڏيندي آهي، جيڪي هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن: &quot;شاديءَ کان پوءِ مڙس ۽ زال قانون جي نظر ۾ هڪ شخص هوندا آهن؛ يعني عورت جي الڳ قانوني حيثيت شاديءَ دوران معطل ٿي ويندي آهي يا گهٽ ۾ گهٽ مڙس جي قانوني وجود ۾ ضم ۽ متحد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڇانوَ، تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ هوءَ هر ڪم سرانجام ڏيندي آهي.&quot;&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 435 (Legal Classics Library spec. ed. 1984.&lt;/ref&gt; جيئن⁠تہ شادي کان پوءِ مڙس ۽ زال هڪ قانوني شخص بڻجي ويندا هئا، تنهن ڪري ان وحدت کي صرف انهيءَ بنياد تي ختم ڪري سگهجي پيو ته اها وحدت اصل ۾ ڪڏهن وجود ۾ ئي نه آئي هئي؛ يعني شادي جو اعلان شروع کان ئي غلط ۽ باطل هو (''[[ايب انيشو]]''، يعني &quot;شروعات کان ئي&quot;).

===يورپ ۾ سيڪيولرائزيشن===
[[File:1491 Henry VIII.jpg|thumb|[[انگلينڊ جو هينري اٺون]] پنهنجي شادي کي باطل قرار ڏيارڻ لاءِ [[ڪيٿولڪ گرجا]] کان الڳ ٿي ويو.]]

[[اصلاحِ مذهب]] (رفارميشن) کان پوءِ، يورپ جي نون پروٽيسٽنٽ علائقن ۾ شادي کي هڪ [[معاهدو]] سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ انهيءَ بنياد تي [[شهري اختيارين]] آهستي آهستي &quot;''ڊائوورٽيم آ ونڪولو ميٽرموني''&quot;، يعني &quot;شادي جي سڀني ٻنڌڻن کان مڪمل طلاق&quot; جو حڪم جاري ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪيو.

ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ڪي [[نظير|قانوني نظيرون]] موجود نه هيون، جيڪي واضح ڪن ته ڪهڙين حالتن ۾ شادي ختم ڪري سگهجي ٿي، تنهن ڪري شهري عدالتن گهڻي حد تائين [[مذهبي عدالتن]] جي اڳوڻن فيصلن تي ڀاڙيو ۽ انهن عدالتن طرفان مقرر ڪيل شرطن کي وڏي حد تائين اختيار ڪري ورتو. پر، جيتوڻيڪ شهري عدالتن شادي ختم ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪري ورتو، تڏهن به اهي طلاق ڏيڻ لاءِ حالتن جي سخت تشريح ڪنديون هيون&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 429.&lt;/ref&gt; ۽ طلاق کي [[عوامي پاليسي]] جي خلاف سمجهنديون هيون. ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق کي عوامي مفاد جي برخلاف تصور ڪيو ويندو هو، تنهن ڪري جيڪڏهن شاهدي مان اهو ظاهر ٿيندو هو ته مڙس ۽ زال پاڻ ۾ ملي ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، يا هنن ڄاڻي واڻي طلاق جا سبب پيدا ڪيا هئا، ته شهري عدالتون طلاق ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏينديون هيون. طلاق صرف تڏهن ڏني ويندي هئي، جڏهن شادي جي هڪ ڌر &quot;بيگناهه جيون ساٿي&quot; سان ڪيل مقدس [[قسم]] جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي. جيڪڏهن مڙس ۽ زال ٻئي قصوروار هجن، ته &quot;انهن مان ڪنهن کي به شادي جي بندھن کان آزاد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني ويندي هئي.&quot;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 401.&lt;/ref&gt;

آخرڪار، اهو خيال ته شادي کي اهڙين حالتن ۾ به ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن زال يا مڙس مان ڪو هڪ مقدس قسم جي ڀڃڪڙي ڪري، آهستي آهستي انهن سببن جي دائري کي وڌائي ڇڏيو، جن جي بنياد تي طلاق ڏئي سگهجي ٿي. شروعات ۾ اهي سبب رڳو اهي هوندا هئا، جيڪي شادي ٿيڻ وقت موجود هجن، پر پوءِ انهن ۾ اهڙا سبب به شامل ٿيڻ لڳا، جيڪي شادي کان پوءِ پيدا ٿيا، پر مقدس قسم جي ڀڃڪڙي کي ظاهر ڪندا هئا، جهڙوڪ [[آمريڪا ۾ طلاق جا سبب#ترڪ يا ڇڏڻ|ترڪ يا ڇڏي وڃڻ]]، [[زنا]]، يا &quot;انتهائي بي رحمي&quot;.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 147.&lt;/ref&gt; هن رجحان کان هڪ استثنا [[انگليڪن گرجا]] هئي، جنهن شادي جي ناقابلِ ٽٽڻ واري عقيدي کي برقرار رکيو.

[[انگريزي گهرو ويڙهه]] دوران [[پيورٽن]] مختصر عرصي لاءِ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن شادي کي هر قسم جي مقدس حيثيت کان محروم ڪري ان کي رڳو هڪ دنياوي معاهدو قرار ڏنو، جنهن کي ٽوڙي سگهجي ٿو. [[جان ملٽن]] 1643ع کان 1645ع جي وچ ۾ [[ملٽن جا طلاق بابت رسالا|طلاق بابت چار رسالا]] لکيا، جن ۾ هن زال ۽ مڙس جي وچ ۾ عدم مطابقت جي بنياد تي طلاق جي جواز بابت دليل پيش ڪيا. سندس خيال پنهنجي دور کان گهڻو اڳڀرو هئا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق جي حمايت ڪرڻ، خاص ڪري [[بي قصور طلاق]] (نو-فالٽ ڊائوورس) جهڙي تصور جي، انتهائي تڪراري ڳالهه هئي، ۽ مذهبي شخصيتن سندس رسالن تي پابندي لڳرائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=D. F. McKenzie|chapter=The London Book Trade in 1644|title=Making Meaning: Printers of the Mind and Other Essays|publisher=University of Massachusetts Press|year=2002|pages=140–1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HtUfy7-OC1YC|isbn=978-1558493360}}&lt;/ref&gt;

1670ع ۾ پهريون ڀيرو [[پارليامينٽ جي قانون]] ذريعي هڪ قانوني نظير قائم ڪئي وئي، جڏهن [[لارڊ روز طلاق ايڪٽ 1670]] ([[22 Cha. 2]]. c. ''1'' {{small|Pr.}}) منظور ڪيو ويو، جنهن [[جان مينرز، پهريون ڊيوڪ آف رٽلينڊ|لارڊ جان مينرز]] کي پنهنجي زال [[اين مينرز، ليڊي روز|ليڊي اين پئيرپونٽ]] کان طلاق وٺڻ جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) منظور ٿيڻ تائين، طلاق صرف پارليامينٽ جي هڪ خاص قانون ذريعي ئي حاصل ڪري سگهبي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |title=HISTORY OF MARRIAGE IN WESTERN CIVILIZATION |author=Erwin J. Haeberle |publisher=The Continuum Publishing Company |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515233113/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |archive-date=2013-05-15 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Le divorce de l'Impératrice Joséphine 15 décembre 1809 (Henri-Frederic Schopin).jpg|thumb|upright=1.05|left|[[جوزفين ڊي بوهارنيه|جوزفين]]، [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]] جي پهرين زال، 1804ع جي [[نيپولين ڪوڊ]] تحت پنهنجي شادي جي شهري طور خاتمي (طلاق) حاصل ڪيو.]]

سيڪيولرائزيشن ۽ آزادي پسندي ڏانهن لاڙو [[روشن خياليءَ جي دور]] (اينلائيٽنمينٽ) جي انفراديت پسند ۽ سيڪيولر نظرين سان وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[روشن خيال مطلق العنان حڪمران]] [[پروشيا]] جي بادشاهه [[فريڊرڪ ٻيون، پروشيا جو بادشاهه|فريڊرڪ ٻيون]] (&quot;دي گريٽ&quot;) 1752ع ۾ هڪ نئون طلاق وارو قانون جاري ڪيو، جنهن تحت شادي کي مڪمل طور هڪ خانگي معاملو قرار ڏنو ويو ۽ باهمي رضامندي جي بنياد تي طلاق جي اجازت ڏني وئي. هن نئين سوچ پاڙيسري [[آسٽريا جي سلطنت]] ۾ شهنشاهه [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|جوزف ٻيون]] جي دور ۾ قانون تي گهرو اثر ڇڏيو، جتي اهو سڀني غير ڪيٿولڪ شاهي رعايا تي لاڳو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|title=Trends in marriage and divorce law of Western countries|author=Max Rheinstein|author-link=Max Rheinstein|access-date=2013-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203032903/http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|archive-date=2013-12-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ فرانس ۾ پڻ ساڳئي بنياد تي طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ [[قديم نظام]] (''ancien régime'') جي قانوني ڍانچي کي [[فرانس ۾ بوربون بحالي]] (1816ع) دوران ٻيهر بحال ڪيو ويو. اوڻيهين صديءَ دوران سڄي يورپ ۾ قانون کي وڌيڪ آزاد خيال بڻائڻ جو رجحان جاري رهيو، ۽ صديءَ جي وچ ڌاري زنا جي صورت ۾ شهري عدالتون عام طور طلاق ڏيڻ لڳيون.

[[File:Marilyn Monroe and Jerry Giesler 3.jpg|thumb|upright=1.15|[[مارلن منرو]] مشهور وڪيل [[جيري گيزلر]] سان گڏ طلاق جي ڪاغذن تي صحيح ڪندي.]]

برطانيه ۾ 1857ع کان اڳ زالن کي معاشي ۽ قانوني طور پنهنجي مڙسن جي تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ سمجهيو ويندو هو، ۽ طلاق حاصل ڪرڻ تقريباً ناممڪن هئي. ان لاءِ پارليامينٽ مان هڪ تمام مهانگو خانگي قانون (پرائيويٽ ايڪٽ) منظور ڪرائڻو پوندو هو، جنهن تي شايد 200 پائونڊ تائين خرچ ايندو هو، ۽ اها سهولت صرف تمام امير ماڻهن جي پهچ ۾ هوندي هئي. زنا، ترڪ ڪرڻ يا بي رحمي جي بنياد تي طلاق حاصل ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پهرين اهم قانوني ڪاميابي [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) جي صورت ۾ ملي، جيڪو روايت پسند [[چرچ آف انگلينڊ]] جي سخت مخالفت باوجود منظور ڪيو ويو. هن نئين قانون طلاق کي گرجا جي بدران شهري عدالتن جو معاملو بڻائي ڇڏيو، ۽ لنڊن ۾ هڪ نئين شهري عدالت قائم ڪئي وئي، جيڪا اهڙن سڀني ڪيسن جي ٻڌڻي ڪندي هئي. اهو عمل اڃا به ڪافي مهانگو هو، لڳ ڀڳ 40 پائونڊ خرچ ايندو هو، پر هاڻي وچولي طبقي لاءِ به ممڪن بڻجي ويو. جيڪا عورت عدالتي علحدگي حاصل ڪندي هئي، سا ''فيمي سول'' جي حيثيت اختيار ڪندي هئي، جنهن سان کيس پنهنجي سڀني شهري حقن تي مڪمل اختيار حاصل ٿي ويندو هو. 1878ع ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جن تحت مقامي امن جي ججن (جسٽسز آف دي پيس) کي به علحدگي جا فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. چرچ آف انگلينڊ وڌيڪ سڌارن جي مسلسل مخالفت ڪئي، تان جو آخرڪار [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1973]] منظور ٿيڻ سان بنيادي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;Lawrence Stone. ''Road to Divorce: England 1530–1987'' (1990)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Elie Halevy, ''History of the English People: The Rule of Democracy (1905–1914)'' (1932) pp&lt;/ref&gt;

[[اسپين]] ۾ [[ٻي اسپيني جمهوريه]] جي 1931ع واري آئين پهريون ڀيرو طلاق جي حق کي تسليم ڪيو. طلاق کي ضابطي هيٺ آڻڻ لاءِ پهريون قانون ''طلاق ايڪٽ 1932'' هو، جيڪو ڪيٿولڪ گرجا ۽ زرعي اقليت ۽ باسڪ-ناوار ڪيٿولڪ اقليتي پارٽين جي اتحاد جي مخالفت باوجود جمهوري پارليامينٽ مان منظور ٿيو. جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو|فرانڪو]] جي آمريت ان قانون کي ختم ڪري ڇڏيو. جمهوريت جي بحالي کان پوءِ 1981ع ۾ نئون طلاق وارو قانون منظور ڪيو ويو، جيڪو وري به ڪيٿولڪ گرجا ۽ عيسائي جمهوري پارٽي جي هڪ حصي (جيڪو ان وقت حڪمران يونين آف ڊيموڪريٽڪ سينٽر جو حصو هو) جي مخالفت باوجود پاس ٿيو. [[فيليپي گونثاليث مارڪيث]] جي پهرين سوشلسٽ حڪومت دوران 1981ع واري قانون ۾ ترميم ڪري شاديءَ جي علحدگي ۽ طلاق جو عمل وڌيڪ تيز ڪيو ويو، جنهن کي گرجا وري به &quot;ايڪسپريس طلاق&quot; قرار ڏئي مخالفت ڪئي.

[[اٽلي]] ۾ پهريون طلاق وارو قانون 1 ڊسمبر 1970ع تي، [[ڪرسچن ڊيموڪريٽس]] جي مخالفت باوجود، متعارف ڪرايو ويو&lt;ref&gt;Law n. 898/70 (1 December 1970) – &quot;Discipline of the cases of dissolution of marriage&quot;.&lt;/ref&gt; ۽ 18 ڊسمبر 1970ع تي نافذ ٿيو. ايندڙ سالن ۾ ڪرسچن ڊيموڪريٽس، ٻين مخالف پارٽين جي سهڪار سان، قانون کي ختم ڪرڻ لاءِ ريفرنڊم جي مهم هلائي. 1974ع جي ريفرنڊم ۾ عوام جي اڪثريت طلاق واري قانون کي ختم ڪرڻ جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو. 1970ع واري قانون جي هڪ خاص ڳالهه اها هئي ته طلاق کان اڳ پنجن سالن جي ازدواجي علحدگي لازمي هئي. 1987ع ۾ اهو عرصو ٽن سالن تائين گهٽايو ويو، ۽ 2015ع ۾ عدالتي علحدگي جي صورت ۾ هڪ سال ۽ باهمي رضامندي سان علحدگي جي صورت ۾ ڇهن مهينن تائين محدود ڪيو ويو.

[[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] ۾ ترتيبوار 1995ع ۽ 2011ع جي ريفرنڊمن ذريعي طلاق جي منظوري ڏني وئي.

ويهين صديءَ دوران ترقي يافته ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان ۽ جنسي تعلقن بابت سماجي روين ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce|url=http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|website=Oocities.org|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002256/http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|archive-date=3 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; طلاق ڪيترن ئي ملڪن ۾ عام ڳالهه بڻجي وئي، جن ۾ [[آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |title=15 Ways to Predict Divorce |website=[[دي ڊيلي بيسٽ]] |date=19 May 2010 |access-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120920052827/http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |archive-date=2012-09-20 |url-status=live |last1=Rufus |first1=Anneli }}&lt;/ref&gt; [[ڪينيڊا]]، [[آسٽريليا]]، [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[اسڪينڊي نيويا]] ۽ [[برطانيه]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Haines&quot;&gt;{{cite web|last1=Haines|first1=Nicola|title=Divorces in England and Wales: 2015|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|website=Office for National Statistics UK|access-date=16 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217082644/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|archive-date=17 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>jhzmh2whs6ojqsru6ec5ancpeddunva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395728</id>
      <parentid>395726</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174928" sha1="i1gohyj38fjj68zwarah1bowy1oa1el" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (سيڪرامينٽ) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;Canon law
 of the Council of Trent
, Twenty-fourth Session. {{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ جي مفهوم واري طلاق کي ڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيٿولڪ ملڪن ۾ عام طور ممنوع قرار ڏنو ويو هو، پر زال ۽ مڙس جي الڳ رهائش ۽ شادي جي [[شادي جي بطلان|بطلان]] (annulment) جو تصور چڱيءَ ريت سڃاتل هو. جنهن کي اڄ [[الڳ رهندي خرچ جو حق]]  يا [[قانوني علحدگي]]  چيو وڃي ٿو، تنهن کي ان وقت  ''ڊائوورس آ مينسا ايٽ ٿورو'' (&quot;بستري ۽ ميز کان طلاق&quot;) سڏيو ويندو هو. اهڙي حالت ۾ زال ۽ مڙس جسماني طور الڳ رهندا هئا ۽ کين گڏ رهڻ يا [[هم رهائش]] (ڪوھيبيٽيشن) ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، پر سندن ازدواجي تعلق مڪمل طور ختم نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 125, n. 1 (14th ed. 1896).&lt;/ref&gt; [[ديواني عدالت|ديواني عدالتن]] کي شادي يا طلاق بابت فيصلو ڪرڻ جو ڪو اختيار حاصل نه هو. شادي کي باطل قرار ڏيڻ جا سبب ڪيٿولڪ گرجا جا اختيارين مقرر ڪندا هئا، ۽ انهن تي [[ڪليسائي عدالتن]] (ايڪليسٽيڪل ڪورٽس) ۾ عمل ڪيو ويندو هو. بطلان جا سبب [[ڪينن قانون]] موجب اهي رڪاوٽون هونديون هيون، جيڪي شادي ٿيڻ وقت ئي موجود هجن. &quot;ڇاڪاڻ⁠تہ مڪمل طلاق جي صورت ۾ شادي کي باطل قرار ڏنو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شروعات کان ئي مڪمل طور غيرقانوني هئي.&quot;&lt;ref&gt;W. Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', 428 (Legal Classics Library spec. ed. 1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 1225, n. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;E.Coke, ''Institutes of the Laws of England'', 235 (Legal Classics Library spec. ed. 1985).&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جو عقيدو هو ته شادي جي مقدس رسم ٻن ماڻهن کي قانوني طور هڪ شخص بڻائي ڇڏيندي آهي، جيڪي هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن: &quot;شاديءَ کان پوءِ مڙس ۽ زال قانون جي نظر ۾ هڪ شخص هوندا آهن؛ يعني عورت جي الڳ قانوني حيثيت شاديءَ دوران معطل ٿي ويندي آهي يا گهٽ ۾ گهٽ مڙس جي قانوني وجود ۾ ضم ۽ متحد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڇانوَ، تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ هوءَ هر ڪم سرانجام ڏيندي آهي.&quot;&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 435 (Legal Classics Library spec. ed. 1984.&lt;/ref&gt; جيئن⁠تہ شادي کان پوءِ مڙس ۽ زال هڪ قانوني شخص بڻجي ويندا هئا، تنهن ڪري ان وحدت کي صرف انهيءَ بنياد تي ختم ڪري سگهجي پيو ته اها وحدت اصل ۾ ڪڏهن وجود ۾ ئي نه آئي هئي؛ يعني شادي جو اعلان شروع کان ئي غلط ۽ باطل هو (''[[ايب انيشو]]''، يعني &quot;شروعات کان ئي&quot;).

===يورپ ۾ سيڪيولرائزيشن===
[[File:1491 Henry VIII.jpg|thumb|[[انگلينڊ جو هينري اٺون]] پنهنجي شادي کي باطل قرار ڏيارڻ لاءِ [[ڪيٿولڪ گرجا]] کان الڳ ٿي ويو.]]

[[اصلاحِ مذهب]] (رفارميشن) کان پوءِ، يورپ جي نون پروٽيسٽنٽ علائقن ۾ شادي کي هڪ [[معاهدو]] سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ انهيءَ بنياد تي [[شهري اختيارين]] آهستي آهستي &quot;''ڊائوورٽيم آ ونڪولو ميٽرموني''&quot;، يعني &quot;شادي جي سڀني ٻنڌڻن کان مڪمل طلاق&quot; جو حڪم جاري ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪيو.

ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ڪي [[نظير|قانوني نظيرون]] موجود نه هيون، جيڪي واضح ڪن ته ڪهڙين حالتن ۾ شادي ختم ڪري سگهجي ٿي، تنهن ڪري شهري عدالتن گهڻي حد تائين [[مذهبي عدالتن]] جي اڳوڻن فيصلن تي ڀاڙيو ۽ انهن عدالتن طرفان مقرر ڪيل شرطن کي وڏي حد تائين اختيار ڪري ورتو. پر، جيتوڻيڪ شهري عدالتن شادي ختم ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪري ورتو، تڏهن به اهي طلاق ڏيڻ لاءِ حالتن جي سخت تشريح ڪنديون هيون&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 429.&lt;/ref&gt; ۽ طلاق کي [[عوامي پاليسي]] جي خلاف سمجهنديون هيون. ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق کي عوامي مفاد جي برخلاف تصور ڪيو ويندو هو، تنهن ڪري جيڪڏهن شاهدي مان اهو ظاهر ٿيندو هو ته مڙس ۽ زال پاڻ ۾ ملي ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، يا هنن ڄاڻي واڻي طلاق جا سبب پيدا ڪيا هئا، ته شهري عدالتون طلاق ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏينديون هيون. طلاق صرف تڏهن ڏني ويندي هئي، جڏهن شادي جي هڪ ڌر &quot;بيگناهه جيون ساٿي&quot; سان ڪيل مقدس [[قسم]] جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي. جيڪڏهن مڙس ۽ زال ٻئي قصوروار هجن، ته &quot;انهن مان ڪنهن کي به شادي جي بندھن کان آزاد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني ويندي هئي.&quot;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 401.&lt;/ref&gt;

آخرڪار، اهو خيال ته شادي کي اهڙين حالتن ۾ به ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن زال يا مڙس مان ڪو هڪ مقدس قسم جي ڀڃڪڙي ڪري، آهستي آهستي انهن سببن جي دائري کي وڌائي ڇڏيو، جن جي بنياد تي طلاق ڏئي سگهجي ٿي. شروعات ۾ اهي سبب رڳو اهي هوندا هئا، جيڪي شادي ٿيڻ وقت موجود هجن، پر پوءِ انهن ۾ اهڙا سبب به شامل ٿيڻ لڳا، جيڪي شادي کان پوءِ پيدا ٿيا، پر مقدس قسم جي ڀڃڪڙي کي ظاهر ڪندا هئا، جهڙوڪ [[آمريڪا ۾ طلاق جا سبب#ترڪ يا ڇڏڻ|ترڪ يا ڇڏي وڃڻ]]، [[زنا]]، يا &quot;انتهائي بي رحمي&quot;.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 147.&lt;/ref&gt; هن رجحان کان هڪ استثنا [[انگليڪن گرجا]] هئي، جنهن شادي جي ناقابلِ ٽٽڻ واري عقيدي کي برقرار رکيو.

[[انگريزي گهرو ويڙهه]] دوران [[پيورٽن]] مختصر عرصي لاءِ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن شادي کي هر قسم جي مقدس حيثيت کان محروم ڪري ان کي رڳو هڪ دنياوي معاهدو قرار ڏنو، جنهن کي ٽوڙي سگهجي ٿو. [[جان ملٽن]] 1643ع کان 1645ع جي وچ ۾ [[ملٽن جا طلاق بابت رسالا|طلاق بابت چار رسالا]] لکيا، جن ۾ هن زال ۽ مڙس جي وچ ۾ عدم مطابقت جي بنياد تي طلاق جي جواز بابت دليل پيش ڪيا. سندس خيال پنهنجي دور کان گهڻو اڳڀرو هئا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق جي حمايت ڪرڻ، خاص ڪري [[بي قصور طلاق]] (نو-فالٽ ڊائوورس) جهڙي تصور جي، انتهائي تڪراري ڳالهه هئي، ۽ مذهبي شخصيتن سندس رسالن تي پابندي لڳرائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=D. F. McKenzie|chapter=The London Book Trade in 1644|title=Making Meaning: Printers of the Mind and Other Essays|publisher=University of Massachusetts Press|year=2002|pages=140–1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HtUfy7-OC1YC|isbn=978-1558493360}}&lt;/ref&gt;

1670ع ۾ پهريون ڀيرو [[پارليامينٽ جي قانون]] ذريعي هڪ قانوني نظير قائم ڪئي وئي، جڏهن [[لارڊ روز طلاق ايڪٽ 1670]] ([[22 Cha. 2]]. c. ''1'' {{small|Pr.}}) منظور ڪيو ويو، جنهن [[جان مينرز، پهريون ڊيوڪ آف رٽلينڊ|لارڊ جان مينرز]] کي پنهنجي زال [[اين مينرز، ليڊي روز|ليڊي اين پئيرپونٽ]] کان طلاق وٺڻ جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) منظور ٿيڻ تائين، طلاق صرف پارليامينٽ جي هڪ خاص قانون ذريعي ئي حاصل ڪري سگهبي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |title=HISTORY OF MARRIAGE IN WESTERN CIVILIZATION |author=Erwin J. Haeberle |publisher=The Continuum Publishing Company |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515233113/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |archive-date=2013-05-15 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Le divorce de l'Impératrice Joséphine 15 décembre 1809 (Henri-Frederic Schopin).jpg|thumb|upright=1.05|left|[[جوزفين ڊي بوهارنيه|جوزفين]]، [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]] جي پهرين زال، 1804ع جي [[نيپولين ڪوڊ]] تحت پنهنجي شادي جي شهري طور خاتمي (طلاق) حاصل ڪيو.]]

سيڪيولرائزيشن ۽ آزادي پسندي ڏانهن لاڙو [[روشن خياليءَ جي دور]] (اينلائيٽنمينٽ) جي انفراديت پسند ۽ سيڪيولر نظرين سان وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[روشن خيال مطلق العنان حڪمران]] [[پروشيا]] جي بادشاهه [[فريڊرڪ ٻيون، پروشيا جو بادشاهه|فريڊرڪ ٻيون]] (&quot;دي گريٽ&quot;) 1752ع ۾ هڪ نئون طلاق وارو قانون جاري ڪيو، جنهن تحت شادي کي مڪمل طور هڪ خانگي معاملو قرار ڏنو ويو ۽ باهمي رضامندي جي بنياد تي طلاق جي اجازت ڏني وئي. هن نئين سوچ پاڙيسري [[آسٽريا جي سلطنت]] ۾ شهنشاهه [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|جوزف ٻيون]] جي دور ۾ قانون تي گهرو اثر ڇڏيو، جتي اهو سڀني غير ڪيٿولڪ شاهي رعايا تي لاڳو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|title=Trends in marriage and divorce law of Western countries|author=Max Rheinstein|author-link=Max Rheinstein|access-date=2013-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203032903/http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|archive-date=2013-12-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ فرانس ۾ پڻ ساڳئي بنياد تي طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ [[قديم نظام]] (''ancien régime'') جي قانوني ڍانچي کي [[فرانس ۾ بوربون بحالي]] (1816ع) دوران ٻيهر بحال ڪيو ويو. اوڻيهين صديءَ دوران سڄي يورپ ۾ قانون کي وڌيڪ آزاد خيال بڻائڻ جو رجحان جاري رهيو، ۽ صديءَ جي وچ ڌاري زنا جي صورت ۾ شهري عدالتون عام طور طلاق ڏيڻ لڳيون.

[[File:Marilyn Monroe and Jerry Giesler 3.jpg|thumb|upright=1.15|[[مارلن منرو]] مشهور وڪيل [[جيري گيزلر]] سان گڏ طلاق جي ڪاغذن تي صحيح ڪندي.]]

برطانيه ۾ 1857ع کان اڳ زالن کي معاشي ۽ قانوني طور پنهنجي مڙسن جي تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ سمجهيو ويندو هو، ۽ طلاق حاصل ڪرڻ تقريباً ناممڪن هئي. ان لاءِ پارليامينٽ مان هڪ تمام مهانگو خانگي قانون (پرائيويٽ ايڪٽ) منظور ڪرائڻو پوندو هو، جنهن تي شايد 200 پائونڊ تائين خرچ ايندو هو، ۽ اها سهولت صرف تمام امير ماڻهن جي پهچ ۾ هوندي هئي. زنا، ترڪ ڪرڻ يا بي رحمي جي بنياد تي طلاق حاصل ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پهرين اهم قانوني ڪاميابي [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) جي صورت ۾ ملي، جيڪو روايت پسند [[چرچ آف انگلينڊ]] جي سخت مخالفت باوجود منظور ڪيو ويو. هن نئين قانون طلاق کي گرجا جي بدران شهري عدالتن جو معاملو بڻائي ڇڏيو، ۽ لنڊن ۾ هڪ نئين شهري عدالت قائم ڪئي وئي، جيڪا اهڙن سڀني ڪيسن جي ٻڌڻي ڪندي هئي. اهو عمل اڃا به ڪافي مهانگو هو، لڳ ڀڳ 40 پائونڊ خرچ ايندو هو، پر هاڻي وچولي طبقي لاءِ به ممڪن بڻجي ويو. جيڪا عورت عدالتي علحدگي حاصل ڪندي هئي، سا ''فيمي سول'' جي حيثيت اختيار ڪندي هئي، جنهن سان کيس پنهنجي سڀني شهري حقن تي مڪمل اختيار حاصل ٿي ويندو هو. 1878ع ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جن تحت مقامي امن جي ججن (جسٽسز آف دي پيس) کي به علحدگي جا فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. چرچ آف انگلينڊ وڌيڪ سڌارن جي مسلسل مخالفت ڪئي، تان جو آخرڪار [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1973]] منظور ٿيڻ سان بنيادي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;Lawrence Stone. ''Road to Divorce: England 1530–1987'' (1990)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Elie Halevy, ''History of the English People: The Rule of Democracy (1905–1914)'' (1932) pp&lt;/ref&gt;

[[اسپين]] ۾ [[ٻي اسپيني جمهوريه]] جي 1931ع واري آئين پهريون ڀيرو طلاق جي حق کي تسليم ڪيو. طلاق کي ضابطي هيٺ آڻڻ لاءِ پهريون قانون ''طلاق ايڪٽ 1932'' هو، جيڪو ڪيٿولڪ گرجا ۽ زرعي اقليت ۽ باسڪ-ناوار ڪيٿولڪ اقليتي پارٽين جي اتحاد جي مخالفت باوجود جمهوري پارليامينٽ مان منظور ٿيو. جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو|فرانڪو]] جي آمريت ان قانون کي ختم ڪري ڇڏيو. جمهوريت جي بحالي کان پوءِ 1981ع ۾ نئون طلاق وارو قانون منظور ڪيو ويو، جيڪو وري به ڪيٿولڪ گرجا ۽ عيسائي جمهوري پارٽي جي هڪ حصي (جيڪو ان وقت حڪمران يونين آف ڊيموڪريٽڪ سينٽر جو حصو هو) جي مخالفت باوجود پاس ٿيو. [[فيليپي گونثاليث مارڪيث]] جي پهرين سوشلسٽ حڪومت دوران 1981ع واري قانون ۾ ترميم ڪري شاديءَ جي علحدگي ۽ طلاق جو عمل وڌيڪ تيز ڪيو ويو، جنهن کي گرجا وري به &quot;ايڪسپريس طلاق&quot; قرار ڏئي مخالفت ڪئي.

[[اٽلي]] ۾ پهريون طلاق وارو قانون 1 ڊسمبر 1970ع تي، [[ڪرسچن ڊيموڪريٽس]] جي مخالفت باوجود، متعارف ڪرايو ويو&lt;ref&gt;Law n. 898/70 (1 December 1970) – &quot;Discipline of the cases of dissolution of marriage&quot;.&lt;/ref&gt; ۽ 18 ڊسمبر 1970ع تي نافذ ٿيو. ايندڙ سالن ۾ ڪرسچن ڊيموڪريٽس، ٻين مخالف پارٽين جي سهڪار سان، قانون کي ختم ڪرڻ لاءِ ريفرنڊم جي مهم هلائي. 1974ع جي ريفرنڊم ۾ عوام جي اڪثريت طلاق واري قانون کي ختم ڪرڻ جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو. 1970ع واري قانون جي هڪ خاص ڳالهه اها هئي ته طلاق کان اڳ پنجن سالن جي ازدواجي علحدگي لازمي هئي. 1987ع ۾ اهو عرصو ٽن سالن تائين گهٽايو ويو، ۽ 2015ع ۾ عدالتي علحدگي جي صورت ۾ هڪ سال ۽ باهمي رضامندي سان علحدگي جي صورت ۾ ڇهن مهينن تائين محدود ڪيو ويو.

[[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] ۾ ترتيبوار 1995ع ۽ 2011ع جي ريفرنڊمن ذريعي طلاق جي منظوري ڏني وئي.

ويهين صديءَ دوران ترقي يافته ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان ۽ جنسي تعلقن بابت سماجي روين ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce|url=http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|website=Oocities.org|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002256/http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|archive-date=3 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; طلاق ڪيترن ئي ملڪن ۾ عام ڳالهه بڻجي وئي، جن ۾ [[آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |title=15 Ways to Predict Divorce |website=[[دي ڊيلي بيسٽ]] |date=19 May 2010 |access-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120920052827/http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |archive-date=2012-09-20 |url-status=live |last1=Rufus |first1=Anneli }}&lt;/ref&gt; [[ڪينيڊا]]، [[آسٽريليا]]، [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[اسڪينڊي نيويا]] ۽ [[برطانيه]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Haines&quot;&gt;{{cite web|last1=Haines|first1=Nicola|title=Divorces in England and Wales: 2015|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|website=Office for National Statistics UK|access-date=16 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217082644/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|archive-date=17 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===جاپان===
[[ايدو دور]] (1603ع–1868ع) دوران مڙس پنهنجي زال کي طلاق جا خط لکي طلاق ڏئي سگهندا هئا. گهڻو ڪري سندن مائٽ يا شادي ڪرائيندڙ وچولي اهي خط پنهنجي قبضي ۾ رکندا هئا ۽ شادي بحال ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. زالون پنهنجي مڙسن کي طلاق نٿي ڏئي سگهيون. ڪجهه زالن کي مخصوص [[شنٽو]] جي &quot;طلاق مندرن&quot; ۾ پناهه وٺڻ جو موقعو ملندو هو. جيڪڏهن ڪا زال ٽن سالن تائين اهڙي مندر ۾ رهندي هئي، ته سندس مڙس قانوني طور کيس طلاق ڏيڻ جو پابند هوندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |title=Japan Times |date=2004-06-19 |access-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719050351/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ جي جاپان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هر اٺن شادين مان هڪ شادي طلاق تي ختم ٿيندي هئي.

جاپان ۾ طلاق جا چار قسم آهن: باهمي رضامندي سان طلاق، جنهن ۾ ٻنهي ڌرين جي اتفاق سان طلاق ٿئي ٿي؛ ثالثي ذريعي طلاق، جيڪا خانداني عدالت ۾ ٿيندي آهي؛ خانداني عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق، جيڪا تڏهن ڏني ويندي آهي جڏهن زال ۽ مڙس ثالثي وسيلي طلاق جو معاملو حل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿين؛ ۽ ضلعي عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |title=American Citizen Services- Divorce In Japan |access-date=2011-09-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909122201/http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |archive-date=2011-09-09 }}&lt;/ref&gt;

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>i1gohyj38fjj68zwarah1bowy1oa1el</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395732</id>
      <parentid>395728</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184400" sha1="0etpq9bpnqm99drl5itjxemh3fna73h" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (سيڪرامينٽ) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;Canon law
 of the Council of Trent
, Twenty-fourth Session. {{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ جي مفهوم واري طلاق کي ڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيٿولڪ ملڪن ۾ عام طور ممنوع قرار ڏنو ويو هو، پر زال ۽ مڙس جي الڳ رهائش ۽ شادي جي [[شادي جي بطلان|بطلان]] (annulment) جو تصور چڱيءَ ريت سڃاتل هو. جنهن کي اڄ [[الڳ رهندي خرچ جو حق]]  يا [[قانوني علحدگي]]  چيو وڃي ٿو، تنهن کي ان وقت  ''ڊائوورس آ مينسا ايٽ ٿورو'' (&quot;بستري ۽ ميز کان طلاق&quot;) سڏيو ويندو هو. اهڙي حالت ۾ زال ۽ مڙس جسماني طور الڳ رهندا هئا ۽ کين گڏ رهڻ يا [[هم رهائش]] (ڪوھيبيٽيشن) ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، پر سندن ازدواجي تعلق مڪمل طور ختم نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 125, n. 1 (14th ed. 1896).&lt;/ref&gt; [[ديواني عدالت|ديواني عدالتن]] کي شادي يا طلاق بابت فيصلو ڪرڻ جو ڪو اختيار حاصل نه هو. شادي کي باطل قرار ڏيڻ جا سبب ڪيٿولڪ گرجا جا اختيارين مقرر ڪندا هئا، ۽ انهن تي [[ڪليسائي عدالتن]] (ايڪليسٽيڪل ڪورٽس) ۾ عمل ڪيو ويندو هو. بطلان جا سبب [[ڪينن قانون]] موجب اهي رڪاوٽون هونديون هيون، جيڪي شادي ٿيڻ وقت ئي موجود هجن. &quot;ڇاڪاڻ⁠تہ مڪمل طلاق جي صورت ۾ شادي کي باطل قرار ڏنو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شروعات کان ئي مڪمل طور غيرقانوني هئي.&quot;&lt;ref&gt;W. Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', 428 (Legal Classics Library spec. ed. 1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 1225, n. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;E.Coke, ''Institutes of the Laws of England'', 235 (Legal Classics Library spec. ed. 1985).&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جو عقيدو هو ته شادي جي مقدس رسم ٻن ماڻهن کي قانوني طور هڪ شخص بڻائي ڇڏيندي آهي، جيڪي هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن: &quot;شاديءَ کان پوءِ مڙس ۽ زال قانون جي نظر ۾ هڪ شخص هوندا آهن؛ يعني عورت جي الڳ قانوني حيثيت شاديءَ دوران معطل ٿي ويندي آهي يا گهٽ ۾ گهٽ مڙس جي قانوني وجود ۾ ضم ۽ متحد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڇانوَ، تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ هوءَ هر ڪم سرانجام ڏيندي آهي.&quot;&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 435 (Legal Classics Library spec. ed. 1984.&lt;/ref&gt; جيئن⁠تہ شادي کان پوءِ مڙس ۽ زال هڪ قانوني شخص بڻجي ويندا هئا، تنهن ڪري ان وحدت کي صرف انهيءَ بنياد تي ختم ڪري سگهجي پيو ته اها وحدت اصل ۾ ڪڏهن وجود ۾ ئي نه آئي هئي؛ يعني شادي جو اعلان شروع کان ئي غلط ۽ باطل هو (''[[ايب انيشو]]''، يعني &quot;شروعات کان ئي&quot;).

===يورپ ۾ سيڪيولرائزيشن===
[[File:1491 Henry VIII.jpg|thumb|[[انگلينڊ جو هينري اٺون]] پنهنجي شادي کي باطل قرار ڏيارڻ لاءِ [[ڪيٿولڪ گرجا]] کان الڳ ٿي ويو.]]

[[اصلاحِ مذهب]] (رفارميشن) کان پوءِ، يورپ جي نون پروٽيسٽنٽ علائقن ۾ شادي کي هڪ [[معاهدو]] سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ انهيءَ بنياد تي [[شهري اختيارين]] آهستي آهستي &quot;''ڊائوورٽيم آ ونڪولو ميٽرموني''&quot;، يعني &quot;شادي جي سڀني ٻنڌڻن کان مڪمل طلاق&quot; جو حڪم جاري ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪيو.

ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ڪي [[نظير|قانوني نظيرون]] موجود نه هيون، جيڪي واضح ڪن ته ڪهڙين حالتن ۾ شادي ختم ڪري سگهجي ٿي، تنهن ڪري شهري عدالتن گهڻي حد تائين [[مذهبي عدالتن]] جي اڳوڻن فيصلن تي ڀاڙيو ۽ انهن عدالتن طرفان مقرر ڪيل شرطن کي وڏي حد تائين اختيار ڪري ورتو. پر، جيتوڻيڪ شهري عدالتن شادي ختم ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪري ورتو، تڏهن به اهي طلاق ڏيڻ لاءِ حالتن جي سخت تشريح ڪنديون هيون&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 429.&lt;/ref&gt; ۽ طلاق کي [[عوامي پاليسي]] جي خلاف سمجهنديون هيون. ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق کي عوامي مفاد جي برخلاف تصور ڪيو ويندو هو، تنهن ڪري جيڪڏهن شاهدي مان اهو ظاهر ٿيندو هو ته مڙس ۽ زال پاڻ ۾ ملي ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، يا هنن ڄاڻي واڻي طلاق جا سبب پيدا ڪيا هئا، ته شهري عدالتون طلاق ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏينديون هيون. طلاق صرف تڏهن ڏني ويندي هئي، جڏهن شادي جي هڪ ڌر &quot;بيگناهه جيون ساٿي&quot; سان ڪيل مقدس [[قسم]] جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي. جيڪڏهن مڙس ۽ زال ٻئي قصوروار هجن، ته &quot;انهن مان ڪنهن کي به شادي جي بندھن کان آزاد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني ويندي هئي.&quot;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 401.&lt;/ref&gt;

آخرڪار، اهو خيال ته شادي کي اهڙين حالتن ۾ به ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن زال يا مڙس مان ڪو هڪ مقدس قسم جي ڀڃڪڙي ڪري، آهستي آهستي انهن سببن جي دائري کي وڌائي ڇڏيو، جن جي بنياد تي طلاق ڏئي سگهجي ٿي. شروعات ۾ اهي سبب رڳو اهي هوندا هئا، جيڪي شادي ٿيڻ وقت موجود هجن، پر پوءِ انهن ۾ اهڙا سبب به شامل ٿيڻ لڳا، جيڪي شادي کان پوءِ پيدا ٿيا، پر مقدس قسم جي ڀڃڪڙي کي ظاهر ڪندا هئا، جهڙوڪ [[آمريڪا ۾ طلاق جا سبب#ترڪ يا ڇڏڻ|ترڪ يا ڇڏي وڃڻ]]، [[زنا]]، يا &quot;انتهائي بي رحمي&quot;.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 147.&lt;/ref&gt; هن رجحان کان هڪ استثنا [[انگليڪن گرجا]] هئي، جنهن شادي جي ناقابلِ ٽٽڻ واري عقيدي کي برقرار رکيو.

[[انگريزي گهرو ويڙهه]] دوران [[پيورٽن]] مختصر عرصي لاءِ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن شادي کي هر قسم جي مقدس حيثيت کان محروم ڪري ان کي رڳو هڪ دنياوي معاهدو قرار ڏنو، جنهن کي ٽوڙي سگهجي ٿو. [[جان ملٽن]] 1643ع کان 1645ع جي وچ ۾ [[ملٽن جا طلاق بابت رسالا|طلاق بابت چار رسالا]] لکيا، جن ۾ هن زال ۽ مڙس جي وچ ۾ عدم مطابقت جي بنياد تي طلاق جي جواز بابت دليل پيش ڪيا. سندس خيال پنهنجي دور کان گهڻو اڳڀرو هئا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق جي حمايت ڪرڻ، خاص ڪري [[بي قصور طلاق]] (نو-فالٽ ڊائوورس) جهڙي تصور جي، انتهائي تڪراري ڳالهه هئي، ۽ مذهبي شخصيتن سندس رسالن تي پابندي لڳرائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=D. F. McKenzie|chapter=The London Book Trade in 1644|title=Making Meaning: Printers of the Mind and Other Essays|publisher=University of Massachusetts Press|year=2002|pages=140–1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HtUfy7-OC1YC|isbn=978-1558493360}}&lt;/ref&gt;

1670ع ۾ پهريون ڀيرو [[پارليامينٽ جي قانون]] ذريعي هڪ قانوني نظير قائم ڪئي وئي، جڏهن [[لارڊ روز طلاق ايڪٽ 1670]] ([[22 Cha. 2]]. c. ''1'' {{small|Pr.}}) منظور ڪيو ويو، جنهن [[جان مينرز، پهريون ڊيوڪ آف رٽلينڊ|لارڊ جان مينرز]] کي پنهنجي زال [[اين مينرز، ليڊي روز|ليڊي اين پئيرپونٽ]] کان طلاق وٺڻ جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) منظور ٿيڻ تائين، طلاق صرف پارليامينٽ جي هڪ خاص قانون ذريعي ئي حاصل ڪري سگهبي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |title=HISTORY OF MARRIAGE IN WESTERN CIVILIZATION |author=Erwin J. Haeberle |publisher=The Continuum Publishing Company |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515233113/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |archive-date=2013-05-15 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Le divorce de l'Impératrice Joséphine 15 décembre 1809 (Henri-Frederic Schopin).jpg|thumb|upright=1.05|left|[[جوزفين ڊي بوهارنيه|جوزفين]]، [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]] جي پهرين زال، 1804ع جي [[نيپولين ڪوڊ]] تحت پنهنجي شادي جي شهري طور خاتمي (طلاق) حاصل ڪيو.]]

سيڪيولرائزيشن ۽ آزادي پسندي ڏانهن لاڙو [[روشن خياليءَ جي دور]] (اينلائيٽنمينٽ) جي انفراديت پسند ۽ سيڪيولر نظرين سان وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[روشن خيال مطلق العنان حڪمران]] [[پروشيا]] جي بادشاهه [[فريڊرڪ ٻيون، پروشيا جو بادشاهه|فريڊرڪ ٻيون]] (&quot;دي گريٽ&quot;) 1752ع ۾ هڪ نئون طلاق وارو قانون جاري ڪيو، جنهن تحت شادي کي مڪمل طور هڪ خانگي معاملو قرار ڏنو ويو ۽ باهمي رضامندي جي بنياد تي طلاق جي اجازت ڏني وئي. هن نئين سوچ پاڙيسري [[آسٽريا جي سلطنت]] ۾ شهنشاهه [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|جوزف ٻيون]] جي دور ۾ قانون تي گهرو اثر ڇڏيو، جتي اهو سڀني غير ڪيٿولڪ شاهي رعايا تي لاڳو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|title=Trends in marriage and divorce law of Western countries|author=Max Rheinstein|author-link=Max Rheinstein|access-date=2013-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203032903/http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|archive-date=2013-12-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ فرانس ۾ پڻ ساڳئي بنياد تي طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ [[قديم نظام]] (''ancien régime'') جي قانوني ڍانچي کي [[فرانس ۾ بوربون بحالي]] (1816ع) دوران ٻيهر بحال ڪيو ويو. اوڻيهين صديءَ دوران سڄي يورپ ۾ قانون کي وڌيڪ آزاد خيال بڻائڻ جو رجحان جاري رهيو، ۽ صديءَ جي وچ ڌاري زنا جي صورت ۾ شهري عدالتون عام طور طلاق ڏيڻ لڳيون.

[[File:Marilyn Monroe and Jerry Giesler 3.jpg|thumb|upright=1.15|[[مارلن منرو]] مشهور وڪيل [[جيري گيزلر]] سان گڏ طلاق جي ڪاغذن تي صحيح ڪندي.]]

برطانيه ۾ 1857ع کان اڳ زالن کي معاشي ۽ قانوني طور پنهنجي مڙسن جي تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ سمجهيو ويندو هو، ۽ طلاق حاصل ڪرڻ تقريباً ناممڪن هئي. ان لاءِ پارليامينٽ مان هڪ تمام مهانگو خانگي قانون (پرائيويٽ ايڪٽ) منظور ڪرائڻو پوندو هو، جنهن تي شايد 200 پائونڊ تائين خرچ ايندو هو، ۽ اها سهولت صرف تمام امير ماڻهن جي پهچ ۾ هوندي هئي. زنا، ترڪ ڪرڻ يا بي رحمي جي بنياد تي طلاق حاصل ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پهرين اهم قانوني ڪاميابي [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) جي صورت ۾ ملي، جيڪو روايت پسند [[چرچ آف انگلينڊ]] جي سخت مخالفت باوجود منظور ڪيو ويو. هن نئين قانون طلاق کي گرجا جي بدران شهري عدالتن جو معاملو بڻائي ڇڏيو، ۽ لنڊن ۾ هڪ نئين شهري عدالت قائم ڪئي وئي، جيڪا اهڙن سڀني ڪيسن جي ٻڌڻي ڪندي هئي. اهو عمل اڃا به ڪافي مهانگو هو، لڳ ڀڳ 40 پائونڊ خرچ ايندو هو، پر هاڻي وچولي طبقي لاءِ به ممڪن بڻجي ويو. جيڪا عورت عدالتي علحدگي حاصل ڪندي هئي، سا ''فيمي سول'' جي حيثيت اختيار ڪندي هئي، جنهن سان کيس پنهنجي سڀني شهري حقن تي مڪمل اختيار حاصل ٿي ويندو هو. 1878ع ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جن تحت مقامي امن جي ججن (جسٽسز آف دي پيس) کي به علحدگي جا فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. چرچ آف انگلينڊ وڌيڪ سڌارن جي مسلسل مخالفت ڪئي، تان جو آخرڪار [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1973]] منظور ٿيڻ سان بنيادي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;Lawrence Stone. ''Road to Divorce: England 1530–1987'' (1990)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Elie Halevy, ''History of the English People: The Rule of Democracy (1905–1914)'' (1932) pp&lt;/ref&gt;

[[اسپين]] ۾ [[ٻي اسپيني جمهوريه]] جي 1931ع واري آئين پهريون ڀيرو طلاق جي حق کي تسليم ڪيو. طلاق کي ضابطي هيٺ آڻڻ لاءِ پهريون قانون ''طلاق ايڪٽ 1932'' هو، جيڪو ڪيٿولڪ گرجا ۽ زرعي اقليت ۽ باسڪ-ناوار ڪيٿولڪ اقليتي پارٽين جي اتحاد جي مخالفت باوجود جمهوري پارليامينٽ مان منظور ٿيو. جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو|فرانڪو]] جي آمريت ان قانون کي ختم ڪري ڇڏيو. جمهوريت جي بحالي کان پوءِ 1981ع ۾ نئون طلاق وارو قانون منظور ڪيو ويو، جيڪو وري به ڪيٿولڪ گرجا ۽ عيسائي جمهوري پارٽي جي هڪ حصي (جيڪو ان وقت حڪمران يونين آف ڊيموڪريٽڪ سينٽر جو حصو هو) جي مخالفت باوجود پاس ٿيو. [[فيليپي گونثاليث مارڪيث]] جي پهرين سوشلسٽ حڪومت دوران 1981ع واري قانون ۾ ترميم ڪري شاديءَ جي علحدگي ۽ طلاق جو عمل وڌيڪ تيز ڪيو ويو، جنهن کي گرجا وري به &quot;ايڪسپريس طلاق&quot; قرار ڏئي مخالفت ڪئي.

[[اٽلي]] ۾ پهريون طلاق وارو قانون 1 ڊسمبر 1970ع تي، [[ڪرسچن ڊيموڪريٽس]] جي مخالفت باوجود، متعارف ڪرايو ويو&lt;ref&gt;Law n. 898/70 (1 December 1970) – &quot;Discipline of the cases of dissolution of marriage&quot;.&lt;/ref&gt; ۽ 18 ڊسمبر 1970ع تي نافذ ٿيو. ايندڙ سالن ۾ ڪرسچن ڊيموڪريٽس، ٻين مخالف پارٽين جي سهڪار سان، قانون کي ختم ڪرڻ لاءِ ريفرنڊم جي مهم هلائي. 1974ع جي ريفرنڊم ۾ عوام جي اڪثريت طلاق واري قانون کي ختم ڪرڻ جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو. 1970ع واري قانون جي هڪ خاص ڳالهه اها هئي ته طلاق کان اڳ پنجن سالن جي ازدواجي علحدگي لازمي هئي. 1987ع ۾ اهو عرصو ٽن سالن تائين گهٽايو ويو، ۽ 2015ع ۾ عدالتي علحدگي جي صورت ۾ هڪ سال ۽ باهمي رضامندي سان علحدگي جي صورت ۾ ڇهن مهينن تائين محدود ڪيو ويو.

[[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] ۾ ترتيبوار 1995ع ۽ 2011ع جي ريفرنڊمن ذريعي طلاق جي منظوري ڏني وئي.

ويهين صديءَ دوران ترقي يافته ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان ۽ جنسي تعلقن بابت سماجي روين ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce|url=http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|website=Oocities.org|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002256/http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|archive-date=3 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; طلاق ڪيترن ئي ملڪن ۾ عام ڳالهه بڻجي وئي، جن ۾ [[آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |title=15 Ways to Predict Divorce |website=[[دي ڊيلي بيسٽ]] |date=19 May 2010 |access-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120920052827/http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |archive-date=2012-09-20 |url-status=live |last1=Rufus |first1=Anneli }}&lt;/ref&gt; [[ڪينيڊا]]، [[آسٽريليا]]، [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[اسڪينڊي نيويا]] ۽ [[برطانيه]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Haines&quot;&gt;{{cite web|last1=Haines|first1=Nicola|title=Divorces in England and Wales: 2015|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|website=Office for National Statistics UK|access-date=16 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217082644/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|archive-date=17 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===جاپان===
[[ايدو دور]] (1603ع–1868ع) دوران مڙس پنهنجي زال کي طلاق جا خط لکي طلاق ڏئي سگهندا هئا. گهڻو ڪري سندن مائٽ يا شادي ڪرائيندڙ وچولي اهي خط پنهنجي قبضي ۾ رکندا هئا ۽ شادي بحال ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. زالون پنهنجي مڙسن کي طلاق نٿي ڏئي سگهيون. ڪجهه زالن کي مخصوص [[شنٽو]] جي &quot;طلاق مندرن&quot; ۾ پناهه وٺڻ جو موقعو ملندو هو. جيڪڏهن ڪا زال ٽن سالن تائين اهڙي مندر ۾ رهندي هئي، ته سندس مڙس قانوني طور کيس طلاق ڏيڻ جو پابند هوندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |title=Japan Times |date=2004-06-19 |access-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719050351/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ جي جاپان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هر اٺن شادين مان هڪ شادي طلاق تي ختم ٿيندي هئي.

جاپان ۾ طلاق جا چار قسم آهن: باهمي رضامندي سان طلاق، جنهن ۾ ٻنهي ڌرين جي اتفاق سان طلاق ٿئي ٿي؛ ثالثي ذريعي طلاق، جيڪا خانداني عدالت ۾ ٿيندي آهي؛ خانداني عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق، جيڪا تڏهن ڏني ويندي آهي جڏهن زال ۽ مڙس ثالثي وسيلي طلاق جو معاملو حل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿين؛ ۽ ضلعي عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |title=American Citizen Services- Divorce In Japan |access-date=2011-09-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909122201/http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |archive-date=2011-09-09 }}&lt;/ref&gt;

===ڀارت===
قومي سطح تي، [[خصوصي شادي ايڪٽ، 1954ع]] (اسپيشل مئريج ايڪٽ, 1954)، جيڪو 1954ع ۾ منظور ڪيو ويو، هڪ بين المذهبي شاديءَ جو قانون آهي، جيڪو ڀارتي شهرين کي سندن مذهب يا عقيدي کان سواءِ شادي ڪرڻ ۽ طلاق وٺڻ جي اجازت ڏئي ٿو. [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] قانوني طور هندن ۽ ٻين اهڙين برادرين کي، جن انهن قانونن تحت شادي ڪئي هجي، طلاق جي اجازت ڏني. [[ڀارتي طلاق ايڪٽ، 1869ع]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |title=Indian Divorce Act -Bare Act |year=1869 |website=Gujhealth.gov.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421015224/http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |archive-date=2013-04-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; عيسائي مذهب جا پيروڪار ماڻهن جي طلاق سان لاڳاپيل قانون آهي. مڙس يا زال، زنا، بي رحمي، ٻن سالن تائين ترڪ ڪرڻ، مذهب جي تبديلي، ذهني بيماري، جنسي منتقل ٿيندڙ بيماري، يا ڪوڙهه جهڙن سببن جي بنياد تي طلاق جي درخواست ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |title=''Vaklino.com'' - &quot;The Hindu Marriage Act, 1955&quot; (Section 13) |website=Vakilno1.com |access-date=2012-03-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401144955/http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |archive-date=2012-04-01 }}&lt;/ref&gt;

طلاق ٻنهي زال ۽ مڙس جي باهمي رضامندي جي بنياد تي پڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي، جنهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ سال تائين الڳ رهڻ کان پوءِ درخواست داخل ڪري سگهجي ٿي. باهمي رضامندي سان ڏنل طلاق خلاف اپيل نٿي ڪري سگهجي، ۽ قانون موجب طلاق جي درخواست داخل ٿيڻ کان پوءِ طلاق جاري ٿيڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ڇهن مهينن جو عرصو لازمي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indiankanoon.org/doc/439618/ |title=''indiankanoon.org'' - &quot;Section 13B in the Hindu Marriage Act&quot; |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402034011/http://indiankanoon.org/doc/439618/ |archive-date=2012-04-02 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تڪراري طلاق اها هوندي آهي، جڏهن زال يا مڙس مان هڪ ڌر ٻي ڌر کي طلاق ڏيڻ تي راضي نه هجي؛ اهڙي حالت ۾ [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] مطابق صرف مخصوص قانوني سببن جي بنياد تي ئي طلاق ڏني ويندي آهي. جڏهن⁠تہ مسلمان مڙس &quot;طلاق&quot; جو لفظ ادا ڪري هڪ طرفي طور شادي ختم ڪري سگهي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |title=Muslim divorce judgements |website=Parting.hpage.co.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222142037/http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |archive-date=2014-02-22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; پر مسلمان عورتن کي [[مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع]] (ڊزوليشن آف مسلم مئريج ايڪٽ) تحت مهيا ڪيل سببن مان ڪنهن هڪ جي بنياد تي عدالت سان رجوع ڪرڻو پوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|title=Dissolution of Muslim Marriage Act - bare Act|website=Chdslsa.gov.in|access-date=2014-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221172043/http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|archive-date=2014-02-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گذريل ڏهاڪي جي پهرين وڏي خانداني قانوني سڌاري ۾، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] اسلامي عمل &quot;ٽي ڀيرا طلاق&quot; (ٽرپل طلاق)، يعني مڙس طرفان &quot;طلاق&quot; جو لفظ ٽي ڀيرا چئي فوري طلاق ڏيڻ، تي پابندي لڳائي. ڀارت جي سپريم ڪورٽ جي هن تاريخي فيصلي کي سڄي ملڪ ۾ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن ڀليڪار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|title=India court bans Islamic instant divorce in huge win for women's rights|last=Safi|first=Michael|date=2017-08-22|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2017-11-06|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116194439/https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|archive-date=2017-11-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي شرح بابت سرڪاري انگ اکر موجود نه آهن، پر اندازو آهي ته ڀارت ۾ هر 100 شادين مان تقريباً هڪ، يا هر 1,000 شادين مان 11 شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10284416 |title=India moves to make it easier to divorce |access-date=2011-09-11 |publisher=BBC News |date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825083800/http://www.bbc.co.uk/news/10284416 |archive-date=2011-08-25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مختلف برادرين تي، [[هندو شادي ايڪٽ]] کان الڳ، مخصوص ازدواجي قانون لاڳو ٿين ٿا، تنهن ڪري انهن جا پنهنجا جدا طلاقي قانون آهن:

* پارسي شادي ۽ طلاق ايڪٽ، 1936ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |title=The Parsi Marriage And Divorce Act, 1936 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174531/http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |title=The Dissolution Of Muslim Marriages Act, 1939 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174535/http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* پرڏيهي شادي ايڪٽ، 1969ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |title=The Foreign Marriage Act, 1969 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174651/http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان عورتون (طلاق تي حقن جو تحفظ) ايڪٽ، 1986ع&lt;ref&gt;{{cite book|author1=V.R.Krishna Iyer Retd. Judge|title=Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act, 1986|year=1987|publisher=EBC|isbn=978-81-7012-349-1|pages=1–166}}&lt;/ref&gt;

ڀارت ۾ شاديءَ جي قانونن ۾ اهڙي ترميم تي غور جاري آهي، جنهن تحت &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; (ارٽريوئبل بريڪ ڊائون آف مئريج)، جيئن زال يا مڙس مان هڪ ڌر دعويٰ ڪري، کي طلاق جو هڪ نئون بنياد بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Chandran |first=Rina |url=http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |title=An easier end to unhappy marriages in India? | India Insight |website=Blogs.reuters.com |date=2010-06-11 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110508165627/http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |archive-date=2011-05-08 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جون 2010ع ۾ ڀارت جي مرڪزي ڪابينا شاديءَ جي قانونن (ترميمي) بل 2010ع جي منظوري ڏني، جيڪو جيڪڏهن پارليامينٽ مان منظور ٿي وڃي ها ته &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; کي طلاق جو نئون قانوني بنياد بڻائي ڇڏي ها.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |title=Press Information Bureau English Releases |website=Pib.nic.in |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119204450/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |archive-date=2012-01-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تجويز ڪيل ترميم موجب، عدالت کي ڪيس جي اصل ٻڌڻي شروع ڪرڻ کان اڳ پيش ڪيل ثبوتن مان مطمئن ٿيڻ ضروري آهي ته درخواست داخل ٿيڻ کان فوراً اڳ ڌريون گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن کان لڳاتار الڳ رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india |title=Irretrievable break down of marriage as a ground for divorce in India |date=3 December 2014 |publisher=iPleaders |access-date=2014-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141209141854/http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india/ |archive-date=2014-12-09 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>0etpq9bpnqm99drl5itjxemh3fna73h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395735</id>
      <parentid>395732</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187281" sha1="k0yh1y1y9ywa3epvf75stjtx2bejiv9" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (سيڪرامينٽ) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;Canon law
 of the Council of Trent
, Twenty-fourth Session. {{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ جي مفهوم واري طلاق کي ڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيٿولڪ ملڪن ۾ عام طور ممنوع قرار ڏنو ويو هو، پر زال ۽ مڙس جي الڳ رهائش ۽ شادي جي [[شادي جي بطلان|بطلان]] (annulment) جو تصور چڱيءَ ريت سڃاتل هو. جنهن کي اڄ [[الڳ رهندي خرچ جو حق]]  يا [[قانوني علحدگي]]  چيو وڃي ٿو، تنهن کي ان وقت  ''ڊائوورس آ مينسا ايٽ ٿورو'' (&quot;بستري ۽ ميز کان طلاق&quot;) سڏيو ويندو هو. اهڙي حالت ۾ زال ۽ مڙس جسماني طور الڳ رهندا هئا ۽ کين گڏ رهڻ يا [[هم رهائش]] (ڪوھيبيٽيشن) ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، پر سندن ازدواجي تعلق مڪمل طور ختم نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 125, n. 1 (14th ed. 1896).&lt;/ref&gt; [[ديواني عدالت|ديواني عدالتن]] کي شادي يا طلاق بابت فيصلو ڪرڻ جو ڪو اختيار حاصل نه هو. شادي کي باطل قرار ڏيڻ جا سبب ڪيٿولڪ گرجا جا اختيارين مقرر ڪندا هئا، ۽ انهن تي [[ڪليسائي عدالتن]] (ايڪليسٽيڪل ڪورٽس) ۾ عمل ڪيو ويندو هو. بطلان جا سبب [[ڪينن قانون]] موجب اهي رڪاوٽون هونديون هيون، جيڪي شادي ٿيڻ وقت ئي موجود هجن. &quot;ڇاڪاڻ⁠تہ مڪمل طلاق جي صورت ۾ شادي کي باطل قرار ڏنو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شروعات کان ئي مڪمل طور غيرقانوني هئي.&quot;&lt;ref&gt;W. Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', 428 (Legal Classics Library spec. ed. 1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 1225, n. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;E.Coke, ''Institutes of the Laws of England'', 235 (Legal Classics Library spec. ed. 1985).&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جو عقيدو هو ته شادي جي مقدس رسم ٻن ماڻهن کي قانوني طور هڪ شخص بڻائي ڇڏيندي آهي، جيڪي هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن: &quot;شاديءَ کان پوءِ مڙس ۽ زال قانون جي نظر ۾ هڪ شخص هوندا آهن؛ يعني عورت جي الڳ قانوني حيثيت شاديءَ دوران معطل ٿي ويندي آهي يا گهٽ ۾ گهٽ مڙس جي قانوني وجود ۾ ضم ۽ متحد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڇانوَ، تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ هوءَ هر ڪم سرانجام ڏيندي آهي.&quot;&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 435 (Legal Classics Library spec. ed. 1984.&lt;/ref&gt; جيئن⁠تہ شادي کان پوءِ مڙس ۽ زال هڪ قانوني شخص بڻجي ويندا هئا، تنهن ڪري ان وحدت کي صرف انهيءَ بنياد تي ختم ڪري سگهجي پيو ته اها وحدت اصل ۾ ڪڏهن وجود ۾ ئي نه آئي هئي؛ يعني شادي جو اعلان شروع کان ئي غلط ۽ باطل هو (''[[ايب انيشو]]''، يعني &quot;شروعات کان ئي&quot;).

===يورپ ۾ سيڪيولرائزيشن===
[[File:1491 Henry VIII.jpg|thumb|[[انگلينڊ جو هينري اٺون]] پنهنجي شادي کي باطل قرار ڏيارڻ لاءِ [[ڪيٿولڪ گرجا]] کان الڳ ٿي ويو.]]

[[اصلاحِ مذهب]] (رفارميشن) کان پوءِ، يورپ جي نون پروٽيسٽنٽ علائقن ۾ شادي کي هڪ [[معاهدو]] سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ انهيءَ بنياد تي [[شهري اختيارين]] آهستي آهستي &quot;''ڊائوورٽيم آ ونڪولو ميٽرموني''&quot;، يعني &quot;شادي جي سڀني ٻنڌڻن کان مڪمل طلاق&quot; جو حڪم جاري ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪيو.

ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ڪي [[نظير|قانوني نظيرون]] موجود نه هيون، جيڪي واضح ڪن ته ڪهڙين حالتن ۾ شادي ختم ڪري سگهجي ٿي، تنهن ڪري شهري عدالتن گهڻي حد تائين [[مذهبي عدالتن]] جي اڳوڻن فيصلن تي ڀاڙيو ۽ انهن عدالتن طرفان مقرر ڪيل شرطن کي وڏي حد تائين اختيار ڪري ورتو. پر، جيتوڻيڪ شهري عدالتن شادي ختم ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪري ورتو، تڏهن به اهي طلاق ڏيڻ لاءِ حالتن جي سخت تشريح ڪنديون هيون&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 429.&lt;/ref&gt; ۽ طلاق کي [[عوامي پاليسي]] جي خلاف سمجهنديون هيون. ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق کي عوامي مفاد جي برخلاف تصور ڪيو ويندو هو، تنهن ڪري جيڪڏهن شاهدي مان اهو ظاهر ٿيندو هو ته مڙس ۽ زال پاڻ ۾ ملي ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، يا هنن ڄاڻي واڻي طلاق جا سبب پيدا ڪيا هئا، ته شهري عدالتون طلاق ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏينديون هيون. طلاق صرف تڏهن ڏني ويندي هئي، جڏهن شادي جي هڪ ڌر &quot;بيگناهه جيون ساٿي&quot; سان ڪيل مقدس [[قسم]] جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي. جيڪڏهن مڙس ۽ زال ٻئي قصوروار هجن، ته &quot;انهن مان ڪنهن کي به شادي جي بندھن کان آزاد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني ويندي هئي.&quot;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 401.&lt;/ref&gt;

آخرڪار، اهو خيال ته شادي کي اهڙين حالتن ۾ به ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن زال يا مڙس مان ڪو هڪ مقدس قسم جي ڀڃڪڙي ڪري، آهستي آهستي انهن سببن جي دائري کي وڌائي ڇڏيو، جن جي بنياد تي طلاق ڏئي سگهجي ٿي. شروعات ۾ اهي سبب رڳو اهي هوندا هئا، جيڪي شادي ٿيڻ وقت موجود هجن، پر پوءِ انهن ۾ اهڙا سبب به شامل ٿيڻ لڳا، جيڪي شادي کان پوءِ پيدا ٿيا، پر مقدس قسم جي ڀڃڪڙي کي ظاهر ڪندا هئا، جهڙوڪ [[آمريڪا ۾ طلاق جا سبب#ترڪ يا ڇڏڻ|ترڪ يا ڇڏي وڃڻ]]، [[زنا]]، يا &quot;انتهائي بي رحمي&quot;.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 147.&lt;/ref&gt; هن رجحان کان هڪ استثنا [[انگليڪن گرجا]] هئي، جنهن شادي جي ناقابلِ ٽٽڻ واري عقيدي کي برقرار رکيو.

[[انگريزي گهرو ويڙهه]] دوران [[پيورٽن]] مختصر عرصي لاءِ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن شادي کي هر قسم جي مقدس حيثيت کان محروم ڪري ان کي رڳو هڪ دنياوي معاهدو قرار ڏنو، جنهن کي ٽوڙي سگهجي ٿو. [[جان ملٽن]] 1643ع کان 1645ع جي وچ ۾ [[ملٽن جا طلاق بابت رسالا|طلاق بابت چار رسالا]] لکيا، جن ۾ هن زال ۽ مڙس جي وچ ۾ عدم مطابقت جي بنياد تي طلاق جي جواز بابت دليل پيش ڪيا. سندس خيال پنهنجي دور کان گهڻو اڳڀرو هئا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق جي حمايت ڪرڻ، خاص ڪري [[بي قصور طلاق]] (نو-فالٽ ڊائوورس) جهڙي تصور جي، انتهائي تڪراري ڳالهه هئي، ۽ مذهبي شخصيتن سندس رسالن تي پابندي لڳرائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=D. F. McKenzie|chapter=The London Book Trade in 1644|title=Making Meaning: Printers of the Mind and Other Essays|publisher=University of Massachusetts Press|year=2002|pages=140–1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HtUfy7-OC1YC|isbn=978-1558493360}}&lt;/ref&gt;

1670ع ۾ پهريون ڀيرو [[پارليامينٽ جي قانون]] ذريعي هڪ قانوني نظير قائم ڪئي وئي، جڏهن [[لارڊ روز طلاق ايڪٽ 1670]] ([[22 Cha. 2]]. c. ''1'' {{small|Pr.}}) منظور ڪيو ويو، جنهن [[جان مينرز، پهريون ڊيوڪ آف رٽلينڊ|لارڊ جان مينرز]] کي پنهنجي زال [[اين مينرز، ليڊي روز|ليڊي اين پئيرپونٽ]] کان طلاق وٺڻ جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) منظور ٿيڻ تائين، طلاق صرف پارليامينٽ جي هڪ خاص قانون ذريعي ئي حاصل ڪري سگهبي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |title=HISTORY OF MARRIAGE IN WESTERN CIVILIZATION |author=Erwin J. Haeberle |publisher=The Continuum Publishing Company |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515233113/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |archive-date=2013-05-15 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Le divorce de l'Impératrice Joséphine 15 décembre 1809 (Henri-Frederic Schopin).jpg|thumb|upright=1.05|left|[[جوزفين ڊي بوهارنيه|جوزفين]]، [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]] جي پهرين زال، 1804ع جي [[نيپولين ڪوڊ]] تحت پنهنجي شادي جي شهري طور خاتمي (طلاق) حاصل ڪيو.]]

سيڪيولرائزيشن ۽ آزادي پسندي ڏانهن لاڙو [[روشن خياليءَ جي دور]] (اينلائيٽنمينٽ) جي انفراديت پسند ۽ سيڪيولر نظرين سان وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[روشن خيال مطلق العنان حڪمران]] [[پروشيا]] جي بادشاهه [[فريڊرڪ ٻيون، پروشيا جو بادشاهه|فريڊرڪ ٻيون]] (&quot;دي گريٽ&quot;) 1752ع ۾ هڪ نئون طلاق وارو قانون جاري ڪيو، جنهن تحت شادي کي مڪمل طور هڪ خانگي معاملو قرار ڏنو ويو ۽ باهمي رضامندي جي بنياد تي طلاق جي اجازت ڏني وئي. هن نئين سوچ پاڙيسري [[آسٽريا جي سلطنت]] ۾ شهنشاهه [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|جوزف ٻيون]] جي دور ۾ قانون تي گهرو اثر ڇڏيو، جتي اهو سڀني غير ڪيٿولڪ شاهي رعايا تي لاڳو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|title=Trends in marriage and divorce law of Western countries|author=Max Rheinstein|author-link=Max Rheinstein|access-date=2013-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203032903/http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|archive-date=2013-12-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ فرانس ۾ پڻ ساڳئي بنياد تي طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ [[قديم نظام]] (''ancien régime'') جي قانوني ڍانچي کي [[فرانس ۾ بوربون بحالي]] (1816ع) دوران ٻيهر بحال ڪيو ويو. اوڻيهين صديءَ دوران سڄي يورپ ۾ قانون کي وڌيڪ آزاد خيال بڻائڻ جو رجحان جاري رهيو، ۽ صديءَ جي وچ ڌاري زنا جي صورت ۾ شهري عدالتون عام طور طلاق ڏيڻ لڳيون.

[[File:Marilyn Monroe and Jerry Giesler 3.jpg|thumb|upright=1.15|[[مارلن منرو]] مشهور وڪيل [[جيري گيزلر]] سان گڏ طلاق جي ڪاغذن تي صحيح ڪندي.]]

برطانيه ۾ 1857ع کان اڳ زالن کي معاشي ۽ قانوني طور پنهنجي مڙسن جي تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ سمجهيو ويندو هو، ۽ طلاق حاصل ڪرڻ تقريباً ناممڪن هئي. ان لاءِ پارليامينٽ مان هڪ تمام مهانگو خانگي قانون (پرائيويٽ ايڪٽ) منظور ڪرائڻو پوندو هو، جنهن تي شايد 200 پائونڊ تائين خرچ ايندو هو، ۽ اها سهولت صرف تمام امير ماڻهن جي پهچ ۾ هوندي هئي. زنا، ترڪ ڪرڻ يا بي رحمي جي بنياد تي طلاق حاصل ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پهرين اهم قانوني ڪاميابي [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) جي صورت ۾ ملي، جيڪو روايت پسند [[چرچ آف انگلينڊ]] جي سخت مخالفت باوجود منظور ڪيو ويو. هن نئين قانون طلاق کي گرجا جي بدران شهري عدالتن جو معاملو بڻائي ڇڏيو، ۽ لنڊن ۾ هڪ نئين شهري عدالت قائم ڪئي وئي، جيڪا اهڙن سڀني ڪيسن جي ٻڌڻي ڪندي هئي. اهو عمل اڃا به ڪافي مهانگو هو، لڳ ڀڳ 40 پائونڊ خرچ ايندو هو، پر هاڻي وچولي طبقي لاءِ به ممڪن بڻجي ويو. جيڪا عورت عدالتي علحدگي حاصل ڪندي هئي، سا ''فيمي سول'' جي حيثيت اختيار ڪندي هئي، جنهن سان کيس پنهنجي سڀني شهري حقن تي مڪمل اختيار حاصل ٿي ويندو هو. 1878ع ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جن تحت مقامي امن جي ججن (جسٽسز آف دي پيس) کي به علحدگي جا فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. چرچ آف انگلينڊ وڌيڪ سڌارن جي مسلسل مخالفت ڪئي، تان جو آخرڪار [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1973]] منظور ٿيڻ سان بنيادي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;Lawrence Stone. ''Road to Divorce: England 1530–1987'' (1990)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Elie Halevy, ''History of the English People: The Rule of Democracy (1905–1914)'' (1932) pp&lt;/ref&gt;

[[اسپين]] ۾ [[ٻي اسپيني جمهوريه]] جي 1931ع واري آئين پهريون ڀيرو طلاق جي حق کي تسليم ڪيو. طلاق کي ضابطي هيٺ آڻڻ لاءِ پهريون قانون ''طلاق ايڪٽ 1932'' هو، جيڪو ڪيٿولڪ گرجا ۽ زرعي اقليت ۽ باسڪ-ناوار ڪيٿولڪ اقليتي پارٽين جي اتحاد جي مخالفت باوجود جمهوري پارليامينٽ مان منظور ٿيو. جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو|فرانڪو]] جي آمريت ان قانون کي ختم ڪري ڇڏيو. جمهوريت جي بحالي کان پوءِ 1981ع ۾ نئون طلاق وارو قانون منظور ڪيو ويو، جيڪو وري به ڪيٿولڪ گرجا ۽ عيسائي جمهوري پارٽي جي هڪ حصي (جيڪو ان وقت حڪمران يونين آف ڊيموڪريٽڪ سينٽر جو حصو هو) جي مخالفت باوجود پاس ٿيو. [[فيليپي گونثاليث مارڪيث]] جي پهرين سوشلسٽ حڪومت دوران 1981ع واري قانون ۾ ترميم ڪري شاديءَ جي علحدگي ۽ طلاق جو عمل وڌيڪ تيز ڪيو ويو، جنهن کي گرجا وري به &quot;ايڪسپريس طلاق&quot; قرار ڏئي مخالفت ڪئي.

[[اٽلي]] ۾ پهريون طلاق وارو قانون 1 ڊسمبر 1970ع تي، [[ڪرسچن ڊيموڪريٽس]] جي مخالفت باوجود، متعارف ڪرايو ويو&lt;ref&gt;Law n. 898/70 (1 December 1970) – &quot;Discipline of the cases of dissolution of marriage&quot;.&lt;/ref&gt; ۽ 18 ڊسمبر 1970ع تي نافذ ٿيو. ايندڙ سالن ۾ ڪرسچن ڊيموڪريٽس، ٻين مخالف پارٽين جي سهڪار سان، قانون کي ختم ڪرڻ لاءِ ريفرنڊم جي مهم هلائي. 1974ع جي ريفرنڊم ۾ عوام جي اڪثريت طلاق واري قانون کي ختم ڪرڻ جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو. 1970ع واري قانون جي هڪ خاص ڳالهه اها هئي ته طلاق کان اڳ پنجن سالن جي ازدواجي علحدگي لازمي هئي. 1987ع ۾ اهو عرصو ٽن سالن تائين گهٽايو ويو، ۽ 2015ع ۾ عدالتي علحدگي جي صورت ۾ هڪ سال ۽ باهمي رضامندي سان علحدگي جي صورت ۾ ڇهن مهينن تائين محدود ڪيو ويو.

[[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] ۾ ترتيبوار 1995ع ۽ 2011ع جي ريفرنڊمن ذريعي طلاق جي منظوري ڏني وئي.

ويهين صديءَ دوران ترقي يافته ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان ۽ جنسي تعلقن بابت سماجي روين ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce|url=http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|website=Oocities.org|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002256/http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|archive-date=3 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; طلاق ڪيترن ئي ملڪن ۾ عام ڳالهه بڻجي وئي، جن ۾ [[آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |title=15 Ways to Predict Divorce |website=[[دي ڊيلي بيسٽ]] |date=19 May 2010 |access-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120920052827/http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |archive-date=2012-09-20 |url-status=live |last1=Rufus |first1=Anneli }}&lt;/ref&gt; [[ڪينيڊا]]، [[آسٽريليا]]، [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[اسڪينڊي نيويا]] ۽ [[برطانيه]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Haines&quot;&gt;{{cite web|last1=Haines|first1=Nicola|title=Divorces in England and Wales: 2015|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|website=Office for National Statistics UK|access-date=16 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217082644/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|archive-date=17 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===جاپان===
[[ايدو دور]] (1603ع–1868ع) دوران مڙس پنهنجي زال کي طلاق جا خط لکي طلاق ڏئي سگهندا هئا. گهڻو ڪري سندن مائٽ يا شادي ڪرائيندڙ وچولي اهي خط پنهنجي قبضي ۾ رکندا هئا ۽ شادي بحال ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. زالون پنهنجي مڙسن کي طلاق نٿي ڏئي سگهيون. ڪجهه زالن کي مخصوص [[شنٽو]] جي &quot;طلاق مندرن&quot; ۾ پناهه وٺڻ جو موقعو ملندو هو. جيڪڏهن ڪا زال ٽن سالن تائين اهڙي مندر ۾ رهندي هئي، ته سندس مڙس قانوني طور کيس طلاق ڏيڻ جو پابند هوندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |title=Japan Times |date=2004-06-19 |access-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719050351/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ جي جاپان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هر اٺن شادين مان هڪ شادي طلاق تي ختم ٿيندي هئي.

جاپان ۾ طلاق جا چار قسم آهن: باهمي رضامندي سان طلاق، جنهن ۾ ٻنهي ڌرين جي اتفاق سان طلاق ٿئي ٿي؛ ثالثي ذريعي طلاق، جيڪا خانداني عدالت ۾ ٿيندي آهي؛ خانداني عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق، جيڪا تڏهن ڏني ويندي آهي جڏهن زال ۽ مڙس ثالثي وسيلي طلاق جو معاملو حل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿين؛ ۽ ضلعي عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |title=American Citizen Services- Divorce In Japan |access-date=2011-09-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909122201/http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |archive-date=2011-09-09 }}&lt;/ref&gt;

===ڀارت===
قومي سطح تي، [[خصوصي شادي ايڪٽ، 1954ع]] (اسپيشل مئريج ايڪٽ, 1954)، جيڪو 1954ع ۾ منظور ڪيو ويو، هڪ بين المذهبي شاديءَ جو قانون آهي، جيڪو ڀارتي شهرين کي سندن مذهب يا عقيدي کان سواءِ شادي ڪرڻ ۽ طلاق وٺڻ جي اجازت ڏئي ٿو. [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] قانوني طور هندن ۽ ٻين اهڙين برادرين کي، جن انهن قانونن تحت شادي ڪئي هجي، طلاق جي اجازت ڏني. [[ڀارتي طلاق ايڪٽ، 1869ع]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |title=Indian Divorce Act -Bare Act |year=1869 |website=Gujhealth.gov.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421015224/http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |archive-date=2013-04-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; عيسائي مذهب جا پيروڪار ماڻهن جي طلاق سان لاڳاپيل قانون آهي. مڙس يا زال، زنا، بي رحمي، ٻن سالن تائين ترڪ ڪرڻ، مذهب جي تبديلي، ذهني بيماري، جنسي منتقل ٿيندڙ بيماري، يا ڪوڙهه جهڙن سببن جي بنياد تي طلاق جي درخواست ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |title=''Vaklino.com'' - &quot;The Hindu Marriage Act, 1955&quot; (Section 13) |website=Vakilno1.com |access-date=2012-03-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401144955/http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |archive-date=2012-04-01 }}&lt;/ref&gt;

طلاق ٻنهي زال ۽ مڙس جي باهمي رضامندي جي بنياد تي پڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي، جنهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ سال تائين الڳ رهڻ کان پوءِ درخواست داخل ڪري سگهجي ٿي. باهمي رضامندي سان ڏنل طلاق خلاف اپيل نٿي ڪري سگهجي، ۽ قانون موجب طلاق جي درخواست داخل ٿيڻ کان پوءِ طلاق جاري ٿيڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ڇهن مهينن جو عرصو لازمي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indiankanoon.org/doc/439618/ |title=''indiankanoon.org'' - &quot;Section 13B in the Hindu Marriage Act&quot; |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402034011/http://indiankanoon.org/doc/439618/ |archive-date=2012-04-02 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تڪراري طلاق اها هوندي آهي، جڏهن زال يا مڙس مان هڪ ڌر ٻي ڌر کي طلاق ڏيڻ تي راضي نه هجي؛ اهڙي حالت ۾ [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] مطابق صرف مخصوص قانوني سببن جي بنياد تي ئي طلاق ڏني ويندي آهي. جڏهن⁠تہ مسلمان مڙس &quot;طلاق&quot; جو لفظ ادا ڪري هڪ طرفي طور شادي ختم ڪري سگهي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |title=Muslim divorce judgements |website=Parting.hpage.co.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222142037/http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |archive-date=2014-02-22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; پر مسلمان عورتن کي [[مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع]] (ڊزوليشن آف مسلم مئريج ايڪٽ) تحت مهيا ڪيل سببن مان ڪنهن هڪ جي بنياد تي عدالت سان رجوع ڪرڻو پوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|title=Dissolution of Muslim Marriage Act - bare Act|website=Chdslsa.gov.in|access-date=2014-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221172043/http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|archive-date=2014-02-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گذريل ڏهاڪي جي پهرين وڏي خانداني قانوني سڌاري ۾، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] اسلامي عمل &quot;ٽي ڀيرا طلاق&quot; (ٽرپل طلاق)، يعني مڙس طرفان &quot;طلاق&quot; جو لفظ ٽي ڀيرا چئي فوري طلاق ڏيڻ، تي پابندي لڳائي. ڀارت جي سپريم ڪورٽ جي هن تاريخي فيصلي کي سڄي ملڪ ۾ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن ڀليڪار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|title=India court bans Islamic instant divorce in huge win for women's rights|last=Safi|first=Michael|date=2017-08-22|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2017-11-06|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116194439/https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|archive-date=2017-11-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي شرح بابت سرڪاري انگ اکر موجود نه آهن، پر اندازو آهي ته ڀارت ۾ هر 100 شادين مان تقريباً هڪ، يا هر 1,000 شادين مان 11 شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10284416 |title=India moves to make it easier to divorce |access-date=2011-09-11 |publisher=BBC News |date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825083800/http://www.bbc.co.uk/news/10284416 |archive-date=2011-08-25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مختلف برادرين تي، [[هندو شادي ايڪٽ]] کان الڳ، مخصوص ازدواجي قانون لاڳو ٿين ٿا، تنهن ڪري انهن جا پنهنجا جدا طلاقي قانون آهن:

* پارسي شادي ۽ طلاق ايڪٽ، 1936ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |title=The Parsi Marriage And Divorce Act, 1936 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174531/http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |title=The Dissolution Of Muslim Marriages Act, 1939 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174535/http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* پرڏيهي شادي ايڪٽ، 1969ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |title=The Foreign Marriage Act, 1969 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174651/http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان عورتون (طلاق تي حقن جو تحفظ) ايڪٽ، 1986ع&lt;ref&gt;{{cite book|author1=V.R.Krishna Iyer Retd. Judge|title=Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act, 1986|year=1987|publisher=EBC|isbn=978-81-7012-349-1|pages=1–166}}&lt;/ref&gt;

ڀارت ۾ شاديءَ جي قانونن ۾ اهڙي ترميم تي غور جاري آهي، جنهن تحت &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; (ارٽريوئبل بريڪ ڊائون آف مئريج)، جيئن زال يا مڙس مان هڪ ڌر دعويٰ ڪري، کي طلاق جو هڪ نئون بنياد بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Chandran |first=Rina |url=http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |title=An easier end to unhappy marriages in India? | India Insight |website=Blogs.reuters.com |date=2010-06-11 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110508165627/http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |archive-date=2011-05-08 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جون 2010ع ۾ ڀارت جي مرڪزي ڪابينا شاديءَ جي قانونن (ترميمي) بل 2010ع جي منظوري ڏني، جيڪو جيڪڏهن پارليامينٽ مان منظور ٿي وڃي ها ته &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; کي طلاق جو نئون قانوني بنياد بڻائي ڇڏي ها.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |title=Press Information Bureau English Releases |website=Pib.nic.in |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119204450/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |archive-date=2012-01-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تجويز ڪيل ترميم موجب، عدالت کي ڪيس جي اصل ٻڌڻي شروع ڪرڻ کان اڳ پيش ڪيل ثبوتن مان مطمئن ٿيڻ ضروري آهي ته درخواست داخل ٿيڻ کان فوراً اڳ ڌريون گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن کان لڳاتار الڳ رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india |title=Irretrievable break down of marriage as a ground for divorce in India |date=3 December 2014 |publisher=iPleaders |access-date=2014-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141209141854/http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india/ |archive-date=2014-12-09 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== اسلامي قانون ===
{{Main|اسلام ۾ طلاق}}

اسلام ۾ طلاق مختلف صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي، جن مان ڪجهه مڙس جي طرفان شروع ڪيون وينديون آهن ۽ ڪجهه زال جي طرفان. روايتي اسلامي قانون موجب طلاق جون بنيادي قانوني صورتون ''طلاق'' (''[[شادي جي رد ڪرڻ|رد ڪرڻ]]'')، ''خلع'' (باهمي رضامندي سان طلاق يا نڪاح جو فسخ)، عدالتي طلاق، ۽ قسمن (حلفن) سان لاڳاپيل صورتون آهن. اسلامي دنيا ۾ طلاق جو نظريو ۽ عملي طريقو وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان مختلف رهيو آهي.&lt;ref name=OEIW-modern&gt;{{cite encyclopedia|author=Maaike Voorhoeve|title=Divorce. Modern Practice|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url-access=subscription|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|doi=10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001|isbn=9780199764464|access-date=2017-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102020/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|archive-date=2017-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور تي طلاق جا ضابطا [[شريعت]] جي تحت هوندا هئا، جيئن انهن جي تشريح [[فقه|روايتي اسلامي فقہ]] ۾ ڪئي ويندي هئي، ۽ اهي [[فقهي مذهب|فقهي مذهبن]] (قانوني مڪتبِ فڪر) جي لحاظ کان مختلف هوندا هئا.&lt;ref name=OEIW-hist&gt;{{cite encyclopedia|author=Maaike Voorhoeve|title=Divorce. Historical Practice|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url-access=subscription|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|doi=10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001|isbn=9780199764464|access-date=2017-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102020/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|archive-date=2017-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي عملي روايت ڪڏهن ڪڏهن قانوني نظريي کان مختلف پڻ رهي آهي.&lt;ref name=OEIW-hist/&gt; جديد دور ۾، جڏهن شخصي حيثيت (خانداني) بابت قانونن کي ضابطه بند (ڪوڊيفاء) ڪيو ويو، تڏهن اهي عام طور &quot;اسلامي قانون جي دائري&quot; اندر ئي رهيا، پر طلاق جي ضابطن تي اختيار روايتي فقيهن کان رياست ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=OEIW-modern/&gt;

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>k0yh1y1y9ywa3epvf75stjtx2bejiv9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395738</id>
      <parentid>395735</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="191147" sha1="bgt5w73ngjlzyv69nqpfxiiu117ecpl" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (سيڪرامينٽ) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;Canon law
 of the Council of Trent
, Twenty-fourth Session. {{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ جي مفهوم واري طلاق کي ڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيٿولڪ ملڪن ۾ عام طور ممنوع قرار ڏنو ويو هو، پر زال ۽ مڙس جي الڳ رهائش ۽ شادي جي [[شادي جي بطلان|بطلان]] (annulment) جو تصور چڱيءَ ريت سڃاتل هو. جنهن کي اڄ [[الڳ رهندي خرچ جو حق]]  يا [[قانوني علحدگي]]  چيو وڃي ٿو، تنهن کي ان وقت  ''ڊائوورس آ مينسا ايٽ ٿورو'' (&quot;بستري ۽ ميز کان طلاق&quot;) سڏيو ويندو هو. اهڙي حالت ۾ زال ۽ مڙس جسماني طور الڳ رهندا هئا ۽ کين گڏ رهڻ يا [[هم رهائش]] (ڪوھيبيٽيشن) ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، پر سندن ازدواجي تعلق مڪمل طور ختم نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 125, n. 1 (14th ed. 1896).&lt;/ref&gt; [[ديواني عدالت|ديواني عدالتن]] کي شادي يا طلاق بابت فيصلو ڪرڻ جو ڪو اختيار حاصل نه هو. شادي کي باطل قرار ڏيڻ جا سبب ڪيٿولڪ گرجا جا اختيارين مقرر ڪندا هئا، ۽ انهن تي [[ڪليسائي عدالتن]] (ايڪليسٽيڪل ڪورٽس) ۾ عمل ڪيو ويندو هو. بطلان جا سبب [[ڪينن قانون]] موجب اهي رڪاوٽون هونديون هيون، جيڪي شادي ٿيڻ وقت ئي موجود هجن. &quot;ڇاڪاڻ⁠تہ مڪمل طلاق جي صورت ۾ شادي کي باطل قرار ڏنو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شروعات کان ئي مڪمل طور غيرقانوني هئي.&quot;&lt;ref&gt;W. Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', 428 (Legal Classics Library spec. ed. 1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 1225, n. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;E.Coke, ''Institutes of the Laws of England'', 235 (Legal Classics Library spec. ed. 1985).&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جو عقيدو هو ته شادي جي مقدس رسم ٻن ماڻهن کي قانوني طور هڪ شخص بڻائي ڇڏيندي آهي، جيڪي هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن: &quot;شاديءَ کان پوءِ مڙس ۽ زال قانون جي نظر ۾ هڪ شخص هوندا آهن؛ يعني عورت جي الڳ قانوني حيثيت شاديءَ دوران معطل ٿي ويندي آهي يا گهٽ ۾ گهٽ مڙس جي قانوني وجود ۾ ضم ۽ متحد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڇانوَ، تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ هوءَ هر ڪم سرانجام ڏيندي آهي.&quot;&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 435 (Legal Classics Library spec. ed. 1984.&lt;/ref&gt; جيئن⁠تہ شادي کان پوءِ مڙس ۽ زال هڪ قانوني شخص بڻجي ويندا هئا، تنهن ڪري ان وحدت کي صرف انهيءَ بنياد تي ختم ڪري سگهجي پيو ته اها وحدت اصل ۾ ڪڏهن وجود ۾ ئي نه آئي هئي؛ يعني شادي جو اعلان شروع کان ئي غلط ۽ باطل هو (''[[ايب انيشو]]''، يعني &quot;شروعات کان ئي&quot;).

===يورپ ۾ سيڪيولرائزيشن===
[[File:1491 Henry VIII.jpg|thumb|[[انگلينڊ جو هينري اٺون]] پنهنجي شادي کي باطل قرار ڏيارڻ لاءِ [[ڪيٿولڪ گرجا]] کان الڳ ٿي ويو.]]

[[اصلاحِ مذهب]] (رفارميشن) کان پوءِ، يورپ جي نون پروٽيسٽنٽ علائقن ۾ شادي کي هڪ [[معاهدو]] سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ انهيءَ بنياد تي [[شهري اختيارين]] آهستي آهستي &quot;''ڊائوورٽيم آ ونڪولو ميٽرموني''&quot;، يعني &quot;شادي جي سڀني ٻنڌڻن کان مڪمل طلاق&quot; جو حڪم جاري ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪيو.

ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ڪي [[نظير|قانوني نظيرون]] موجود نه هيون، جيڪي واضح ڪن ته ڪهڙين حالتن ۾ شادي ختم ڪري سگهجي ٿي، تنهن ڪري شهري عدالتن گهڻي حد تائين [[مذهبي عدالتن]] جي اڳوڻن فيصلن تي ڀاڙيو ۽ انهن عدالتن طرفان مقرر ڪيل شرطن کي وڏي حد تائين اختيار ڪري ورتو. پر، جيتوڻيڪ شهري عدالتن شادي ختم ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪري ورتو، تڏهن به اهي طلاق ڏيڻ لاءِ حالتن جي سخت تشريح ڪنديون هيون&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 429.&lt;/ref&gt; ۽ طلاق کي [[عوامي پاليسي]] جي خلاف سمجهنديون هيون. ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق کي عوامي مفاد جي برخلاف تصور ڪيو ويندو هو، تنهن ڪري جيڪڏهن شاهدي مان اهو ظاهر ٿيندو هو ته مڙس ۽ زال پاڻ ۾ ملي ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، يا هنن ڄاڻي واڻي طلاق جا سبب پيدا ڪيا هئا، ته شهري عدالتون طلاق ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏينديون هيون. طلاق صرف تڏهن ڏني ويندي هئي، جڏهن شادي جي هڪ ڌر &quot;بيگناهه جيون ساٿي&quot; سان ڪيل مقدس [[قسم]] جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي. جيڪڏهن مڙس ۽ زال ٻئي قصوروار هجن، ته &quot;انهن مان ڪنهن کي به شادي جي بندھن کان آزاد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني ويندي هئي.&quot;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 401.&lt;/ref&gt;

آخرڪار، اهو خيال ته شادي کي اهڙين حالتن ۾ به ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن زال يا مڙس مان ڪو هڪ مقدس قسم جي ڀڃڪڙي ڪري، آهستي آهستي انهن سببن جي دائري کي وڌائي ڇڏيو، جن جي بنياد تي طلاق ڏئي سگهجي ٿي. شروعات ۾ اهي سبب رڳو اهي هوندا هئا، جيڪي شادي ٿيڻ وقت موجود هجن، پر پوءِ انهن ۾ اهڙا سبب به شامل ٿيڻ لڳا، جيڪي شادي کان پوءِ پيدا ٿيا، پر مقدس قسم جي ڀڃڪڙي کي ظاهر ڪندا هئا، جهڙوڪ [[آمريڪا ۾ طلاق جا سبب#ترڪ يا ڇڏڻ|ترڪ يا ڇڏي وڃڻ]]، [[زنا]]، يا &quot;انتهائي بي رحمي&quot;.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 147.&lt;/ref&gt; هن رجحان کان هڪ استثنا [[انگليڪن گرجا]] هئي، جنهن شادي جي ناقابلِ ٽٽڻ واري عقيدي کي برقرار رکيو.

[[انگريزي گهرو ويڙهه]] دوران [[پيورٽن]] مختصر عرصي لاءِ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن شادي کي هر قسم جي مقدس حيثيت کان محروم ڪري ان کي رڳو هڪ دنياوي معاهدو قرار ڏنو، جنهن کي ٽوڙي سگهجي ٿو. [[جان ملٽن]] 1643ع کان 1645ع جي وچ ۾ [[ملٽن جا طلاق بابت رسالا|طلاق بابت چار رسالا]] لکيا، جن ۾ هن زال ۽ مڙس جي وچ ۾ عدم مطابقت جي بنياد تي طلاق جي جواز بابت دليل پيش ڪيا. سندس خيال پنهنجي دور کان گهڻو اڳڀرو هئا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق جي حمايت ڪرڻ، خاص ڪري [[بي قصور طلاق]] (نو-فالٽ ڊائوورس) جهڙي تصور جي، انتهائي تڪراري ڳالهه هئي، ۽ مذهبي شخصيتن سندس رسالن تي پابندي لڳرائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=D. F. McKenzie|chapter=The London Book Trade in 1644|title=Making Meaning: Printers of the Mind and Other Essays|publisher=University of Massachusetts Press|year=2002|pages=140–1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HtUfy7-OC1YC|isbn=978-1558493360}}&lt;/ref&gt;

1670ع ۾ پهريون ڀيرو [[پارليامينٽ جي قانون]] ذريعي هڪ قانوني نظير قائم ڪئي وئي، جڏهن [[لارڊ روز طلاق ايڪٽ 1670]] ([[22 Cha. 2]]. c. ''1'' {{small|Pr.}}) منظور ڪيو ويو، جنهن [[جان مينرز، پهريون ڊيوڪ آف رٽلينڊ|لارڊ جان مينرز]] کي پنهنجي زال [[اين مينرز، ليڊي روز|ليڊي اين پئيرپونٽ]] کان طلاق وٺڻ جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) منظور ٿيڻ تائين، طلاق صرف پارليامينٽ جي هڪ خاص قانون ذريعي ئي حاصل ڪري سگهبي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |title=HISTORY OF MARRIAGE IN WESTERN CIVILIZATION |author=Erwin J. Haeberle |publisher=The Continuum Publishing Company |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515233113/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |archive-date=2013-05-15 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Le divorce de l'Impératrice Joséphine 15 décembre 1809 (Henri-Frederic Schopin).jpg|thumb|upright=1.05|left|[[جوزفين ڊي بوهارنيه|جوزفين]]، [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]] جي پهرين زال، 1804ع جي [[نيپولين ڪوڊ]] تحت پنهنجي شادي جي شهري طور خاتمي (طلاق) حاصل ڪيو.]]

سيڪيولرائزيشن ۽ آزادي پسندي ڏانهن لاڙو [[روشن خياليءَ جي دور]] (اينلائيٽنمينٽ) جي انفراديت پسند ۽ سيڪيولر نظرين سان وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[روشن خيال مطلق العنان حڪمران]] [[پروشيا]] جي بادشاهه [[فريڊرڪ ٻيون، پروشيا جو بادشاهه|فريڊرڪ ٻيون]] (&quot;دي گريٽ&quot;) 1752ع ۾ هڪ نئون طلاق وارو قانون جاري ڪيو، جنهن تحت شادي کي مڪمل طور هڪ خانگي معاملو قرار ڏنو ويو ۽ باهمي رضامندي جي بنياد تي طلاق جي اجازت ڏني وئي. هن نئين سوچ پاڙيسري [[آسٽريا جي سلطنت]] ۾ شهنشاهه [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|جوزف ٻيون]] جي دور ۾ قانون تي گهرو اثر ڇڏيو، جتي اهو سڀني غير ڪيٿولڪ شاهي رعايا تي لاڳو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|title=Trends in marriage and divorce law of Western countries|author=Max Rheinstein|author-link=Max Rheinstein|access-date=2013-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203032903/http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|archive-date=2013-12-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ فرانس ۾ پڻ ساڳئي بنياد تي طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ [[قديم نظام]] (''ancien régime'') جي قانوني ڍانچي کي [[فرانس ۾ بوربون بحالي]] (1816ع) دوران ٻيهر بحال ڪيو ويو. اوڻيهين صديءَ دوران سڄي يورپ ۾ قانون کي وڌيڪ آزاد خيال بڻائڻ جو رجحان جاري رهيو، ۽ صديءَ جي وچ ڌاري زنا جي صورت ۾ شهري عدالتون عام طور طلاق ڏيڻ لڳيون.

[[File:Marilyn Monroe and Jerry Giesler 3.jpg|thumb|upright=1.15|[[مارلن منرو]] مشهور وڪيل [[جيري گيزلر]] سان گڏ طلاق جي ڪاغذن تي صحيح ڪندي.]]

برطانيه ۾ 1857ع کان اڳ زالن کي معاشي ۽ قانوني طور پنهنجي مڙسن جي تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ سمجهيو ويندو هو، ۽ طلاق حاصل ڪرڻ تقريباً ناممڪن هئي. ان لاءِ پارليامينٽ مان هڪ تمام مهانگو خانگي قانون (پرائيويٽ ايڪٽ) منظور ڪرائڻو پوندو هو، جنهن تي شايد 200 پائونڊ تائين خرچ ايندو هو، ۽ اها سهولت صرف تمام امير ماڻهن جي پهچ ۾ هوندي هئي. زنا، ترڪ ڪرڻ يا بي رحمي جي بنياد تي طلاق حاصل ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پهرين اهم قانوني ڪاميابي [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) جي صورت ۾ ملي، جيڪو روايت پسند [[چرچ آف انگلينڊ]] جي سخت مخالفت باوجود منظور ڪيو ويو. هن نئين قانون طلاق کي گرجا جي بدران شهري عدالتن جو معاملو بڻائي ڇڏيو، ۽ لنڊن ۾ هڪ نئين شهري عدالت قائم ڪئي وئي، جيڪا اهڙن سڀني ڪيسن جي ٻڌڻي ڪندي هئي. اهو عمل اڃا به ڪافي مهانگو هو، لڳ ڀڳ 40 پائونڊ خرچ ايندو هو، پر هاڻي وچولي طبقي لاءِ به ممڪن بڻجي ويو. جيڪا عورت عدالتي علحدگي حاصل ڪندي هئي، سا ''فيمي سول'' جي حيثيت اختيار ڪندي هئي، جنهن سان کيس پنهنجي سڀني شهري حقن تي مڪمل اختيار حاصل ٿي ويندو هو. 1878ع ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جن تحت مقامي امن جي ججن (جسٽسز آف دي پيس) کي به علحدگي جا فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. چرچ آف انگلينڊ وڌيڪ سڌارن جي مسلسل مخالفت ڪئي، تان جو آخرڪار [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1973]] منظور ٿيڻ سان بنيادي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;Lawrence Stone. ''Road to Divorce: England 1530–1987'' (1990)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Elie Halevy, ''History of the English People: The Rule of Democracy (1905–1914)'' (1932) pp&lt;/ref&gt;

[[اسپين]] ۾ [[ٻي اسپيني جمهوريه]] جي 1931ع واري آئين پهريون ڀيرو طلاق جي حق کي تسليم ڪيو. طلاق کي ضابطي هيٺ آڻڻ لاءِ پهريون قانون ''طلاق ايڪٽ 1932'' هو، جيڪو ڪيٿولڪ گرجا ۽ زرعي اقليت ۽ باسڪ-ناوار ڪيٿولڪ اقليتي پارٽين جي اتحاد جي مخالفت باوجود جمهوري پارليامينٽ مان منظور ٿيو. جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو|فرانڪو]] جي آمريت ان قانون کي ختم ڪري ڇڏيو. جمهوريت جي بحالي کان پوءِ 1981ع ۾ نئون طلاق وارو قانون منظور ڪيو ويو، جيڪو وري به ڪيٿولڪ گرجا ۽ عيسائي جمهوري پارٽي جي هڪ حصي (جيڪو ان وقت حڪمران يونين آف ڊيموڪريٽڪ سينٽر جو حصو هو) جي مخالفت باوجود پاس ٿيو. [[فيليپي گونثاليث مارڪيث]] جي پهرين سوشلسٽ حڪومت دوران 1981ع واري قانون ۾ ترميم ڪري شاديءَ جي علحدگي ۽ طلاق جو عمل وڌيڪ تيز ڪيو ويو، جنهن کي گرجا وري به &quot;ايڪسپريس طلاق&quot; قرار ڏئي مخالفت ڪئي.

[[اٽلي]] ۾ پهريون طلاق وارو قانون 1 ڊسمبر 1970ع تي، [[ڪرسچن ڊيموڪريٽس]] جي مخالفت باوجود، متعارف ڪرايو ويو&lt;ref&gt;Law n. 898/70 (1 December 1970) – &quot;Discipline of the cases of dissolution of marriage&quot;.&lt;/ref&gt; ۽ 18 ڊسمبر 1970ع تي نافذ ٿيو. ايندڙ سالن ۾ ڪرسچن ڊيموڪريٽس، ٻين مخالف پارٽين جي سهڪار سان، قانون کي ختم ڪرڻ لاءِ ريفرنڊم جي مهم هلائي. 1974ع جي ريفرنڊم ۾ عوام جي اڪثريت طلاق واري قانون کي ختم ڪرڻ جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو. 1970ع واري قانون جي هڪ خاص ڳالهه اها هئي ته طلاق کان اڳ پنجن سالن جي ازدواجي علحدگي لازمي هئي. 1987ع ۾ اهو عرصو ٽن سالن تائين گهٽايو ويو، ۽ 2015ع ۾ عدالتي علحدگي جي صورت ۾ هڪ سال ۽ باهمي رضامندي سان علحدگي جي صورت ۾ ڇهن مهينن تائين محدود ڪيو ويو.

[[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] ۾ ترتيبوار 1995ع ۽ 2011ع جي ريفرنڊمن ذريعي طلاق جي منظوري ڏني وئي.

ويهين صديءَ دوران ترقي يافته ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان ۽ جنسي تعلقن بابت سماجي روين ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce|url=http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|website=Oocities.org|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002256/http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|archive-date=3 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; طلاق ڪيترن ئي ملڪن ۾ عام ڳالهه بڻجي وئي، جن ۾ [[آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |title=15 Ways to Predict Divorce |website=[[دي ڊيلي بيسٽ]] |date=19 May 2010 |access-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120920052827/http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |archive-date=2012-09-20 |url-status=live |last1=Rufus |first1=Anneli }}&lt;/ref&gt; [[ڪينيڊا]]، [[آسٽريليا]]، [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[اسڪينڊي نيويا]] ۽ [[برطانيه]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Haines&quot;&gt;{{cite web|last1=Haines|first1=Nicola|title=Divorces in England and Wales: 2015|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|website=Office for National Statistics UK|access-date=16 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217082644/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|archive-date=17 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===جاپان===
[[ايدو دور]] (1603ع–1868ع) دوران مڙس پنهنجي زال کي طلاق جا خط لکي طلاق ڏئي سگهندا هئا. گهڻو ڪري سندن مائٽ يا شادي ڪرائيندڙ وچولي اهي خط پنهنجي قبضي ۾ رکندا هئا ۽ شادي بحال ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. زالون پنهنجي مڙسن کي طلاق نٿي ڏئي سگهيون. ڪجهه زالن کي مخصوص [[شنٽو]] جي &quot;طلاق مندرن&quot; ۾ پناهه وٺڻ جو موقعو ملندو هو. جيڪڏهن ڪا زال ٽن سالن تائين اهڙي مندر ۾ رهندي هئي، ته سندس مڙس قانوني طور کيس طلاق ڏيڻ جو پابند هوندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |title=Japan Times |date=2004-06-19 |access-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719050351/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ جي جاپان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هر اٺن شادين مان هڪ شادي طلاق تي ختم ٿيندي هئي.

جاپان ۾ طلاق جا چار قسم آهن: باهمي رضامندي سان طلاق، جنهن ۾ ٻنهي ڌرين جي اتفاق سان طلاق ٿئي ٿي؛ ثالثي ذريعي طلاق، جيڪا خانداني عدالت ۾ ٿيندي آهي؛ خانداني عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق، جيڪا تڏهن ڏني ويندي آهي جڏهن زال ۽ مڙس ثالثي وسيلي طلاق جو معاملو حل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿين؛ ۽ ضلعي عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |title=American Citizen Services- Divorce In Japan |access-date=2011-09-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909122201/http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |archive-date=2011-09-09 }}&lt;/ref&gt;

===ڀارت===
قومي سطح تي، [[خصوصي شادي ايڪٽ، 1954ع]] (اسپيشل مئريج ايڪٽ, 1954)، جيڪو 1954ع ۾ منظور ڪيو ويو، هڪ بين المذهبي شاديءَ جو قانون آهي، جيڪو ڀارتي شهرين کي سندن مذهب يا عقيدي کان سواءِ شادي ڪرڻ ۽ طلاق وٺڻ جي اجازت ڏئي ٿو. [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] قانوني طور هندن ۽ ٻين اهڙين برادرين کي، جن انهن قانونن تحت شادي ڪئي هجي، طلاق جي اجازت ڏني. [[ڀارتي طلاق ايڪٽ، 1869ع]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |title=Indian Divorce Act -Bare Act |year=1869 |website=Gujhealth.gov.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421015224/http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |archive-date=2013-04-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; عيسائي مذهب جا پيروڪار ماڻهن جي طلاق سان لاڳاپيل قانون آهي. مڙس يا زال، زنا، بي رحمي، ٻن سالن تائين ترڪ ڪرڻ، مذهب جي تبديلي، ذهني بيماري، جنسي منتقل ٿيندڙ بيماري، يا ڪوڙهه جهڙن سببن جي بنياد تي طلاق جي درخواست ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |title=''Vaklino.com'' - &quot;The Hindu Marriage Act, 1955&quot; (Section 13) |website=Vakilno1.com |access-date=2012-03-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401144955/http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |archive-date=2012-04-01 }}&lt;/ref&gt;

طلاق ٻنهي زال ۽ مڙس جي باهمي رضامندي جي بنياد تي پڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي، جنهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ سال تائين الڳ رهڻ کان پوءِ درخواست داخل ڪري سگهجي ٿي. باهمي رضامندي سان ڏنل طلاق خلاف اپيل نٿي ڪري سگهجي، ۽ قانون موجب طلاق جي درخواست داخل ٿيڻ کان پوءِ طلاق جاري ٿيڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ڇهن مهينن جو عرصو لازمي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indiankanoon.org/doc/439618/ |title=''indiankanoon.org'' - &quot;Section 13B in the Hindu Marriage Act&quot; |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402034011/http://indiankanoon.org/doc/439618/ |archive-date=2012-04-02 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تڪراري طلاق اها هوندي آهي، جڏهن زال يا مڙس مان هڪ ڌر ٻي ڌر کي طلاق ڏيڻ تي راضي نه هجي؛ اهڙي حالت ۾ [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] مطابق صرف مخصوص قانوني سببن جي بنياد تي ئي طلاق ڏني ويندي آهي. جڏهن⁠تہ مسلمان مڙس &quot;طلاق&quot; جو لفظ ادا ڪري هڪ طرفي طور شادي ختم ڪري سگهي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |title=Muslim divorce judgements |website=Parting.hpage.co.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222142037/http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |archive-date=2014-02-22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; پر مسلمان عورتن کي [[مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع]] (ڊزوليشن آف مسلم مئريج ايڪٽ) تحت مهيا ڪيل سببن مان ڪنهن هڪ جي بنياد تي عدالت سان رجوع ڪرڻو پوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|title=Dissolution of Muslim Marriage Act - bare Act|website=Chdslsa.gov.in|access-date=2014-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221172043/http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|archive-date=2014-02-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گذريل ڏهاڪي جي پهرين وڏي خانداني قانوني سڌاري ۾، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] اسلامي عمل &quot;ٽي ڀيرا طلاق&quot; (ٽرپل طلاق)، يعني مڙس طرفان &quot;طلاق&quot; جو لفظ ٽي ڀيرا چئي فوري طلاق ڏيڻ، تي پابندي لڳائي. ڀارت جي سپريم ڪورٽ جي هن تاريخي فيصلي کي سڄي ملڪ ۾ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن ڀليڪار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|title=India court bans Islamic instant divorce in huge win for women's rights|last=Safi|first=Michael|date=2017-08-22|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2017-11-06|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116194439/https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|archive-date=2017-11-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي شرح بابت سرڪاري انگ اکر موجود نه آهن، پر اندازو آهي ته ڀارت ۾ هر 100 شادين مان تقريباً هڪ، يا هر 1,000 شادين مان 11 شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10284416 |title=India moves to make it easier to divorce |access-date=2011-09-11 |publisher=BBC News |date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825083800/http://www.bbc.co.uk/news/10284416 |archive-date=2011-08-25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مختلف برادرين تي، [[هندو شادي ايڪٽ]] کان الڳ، مخصوص ازدواجي قانون لاڳو ٿين ٿا، تنهن ڪري انهن جا پنهنجا جدا طلاقي قانون آهن:

* پارسي شادي ۽ طلاق ايڪٽ، 1936ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |title=The Parsi Marriage And Divorce Act, 1936 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174531/http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |title=The Dissolution Of Muslim Marriages Act, 1939 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174535/http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* پرڏيهي شادي ايڪٽ، 1969ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |title=The Foreign Marriage Act, 1969 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174651/http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان عورتون (طلاق تي حقن جو تحفظ) ايڪٽ، 1986ع&lt;ref&gt;{{cite book|author1=V.R.Krishna Iyer Retd. Judge|title=Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act, 1986|year=1987|publisher=EBC|isbn=978-81-7012-349-1|pages=1–166}}&lt;/ref&gt;

ڀارت ۾ شاديءَ جي قانونن ۾ اهڙي ترميم تي غور جاري آهي، جنهن تحت &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; (ارٽريوئبل بريڪ ڊائون آف مئريج)، جيئن زال يا مڙس مان هڪ ڌر دعويٰ ڪري، کي طلاق جو هڪ نئون بنياد بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Chandran |first=Rina |url=http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |title=An easier end to unhappy marriages in India? | India Insight |website=Blogs.reuters.com |date=2010-06-11 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110508165627/http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |archive-date=2011-05-08 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جون 2010ع ۾ ڀارت جي مرڪزي ڪابينا شاديءَ جي قانونن (ترميمي) بل 2010ع جي منظوري ڏني، جيڪو جيڪڏهن پارليامينٽ مان منظور ٿي وڃي ها ته &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; کي طلاق جو نئون قانوني بنياد بڻائي ڇڏي ها.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |title=Press Information Bureau English Releases |website=Pib.nic.in |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119204450/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |archive-date=2012-01-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تجويز ڪيل ترميم موجب، عدالت کي ڪيس جي اصل ٻڌڻي شروع ڪرڻ کان اڳ پيش ڪيل ثبوتن مان مطمئن ٿيڻ ضروري آهي ته درخواست داخل ٿيڻ کان فوراً اڳ ڌريون گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن کان لڳاتار الڳ رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india |title=Irretrievable break down of marriage as a ground for divorce in India |date=3 December 2014 |publisher=iPleaders |access-date=2014-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141209141854/http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india/ |archive-date=2014-12-09 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== اسلامي قانون ===
{{Main|اسلام ۾ طلاق}}

اسلام ۾ طلاق مختلف صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي، جن مان ڪجهه مڙس جي طرفان شروع ڪيون وينديون آهن ۽ ڪجهه زال جي طرفان. روايتي اسلامي قانون موجب طلاق جون بنيادي قانوني صورتون ''طلاق'' (''[[شادي جي رد ڪرڻ|رد ڪرڻ]]'')، ''خلع'' (باهمي رضامندي سان طلاق يا نڪاح جو فسخ)، عدالتي طلاق، ۽ قسمن (حلفن) سان لاڳاپيل صورتون آهن. اسلامي دنيا ۾ طلاق جو نظريو ۽ عملي طريقو وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان مختلف رهيو آهي.&lt;ref name=OEIW-modern&gt;{{cite encyclopedia|author=Maaike Voorhoeve|title=Divorce. Modern Practice|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url-access=subscription|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|doi=10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001|isbn=9780199764464|access-date=2017-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102020/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|archive-date=2017-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور تي طلاق جا ضابطا [[شريعت]] جي تحت هوندا هئا، جيئن انهن جي تشريح [[فقه|روايتي اسلامي فقہ]] ۾ ڪئي ويندي هئي، ۽ اهي [[فقهي مذهب|فقهي مذهبن]] (قانوني مڪتبِ فڪر) جي لحاظ کان مختلف هوندا هئا.&lt;ref name=OEIW-hist&gt;{{cite encyclopedia|author=Maaike Voorhoeve|title=Divorce. Historical Practice|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url-access=subscription|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|doi=10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001|isbn=9780199764464|access-date=2017-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102020/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|archive-date=2017-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي عملي روايت ڪڏهن ڪڏهن قانوني نظريي کان مختلف پڻ رهي آهي.&lt;ref name=OEIW-hist/&gt; جديد دور ۾، جڏهن شخصي حيثيت (خانداني) بابت قانونن کي ضابطه بند (ڪوڊيفاء) ڪيو ويو، تڏهن اهي عام طور &quot;اسلامي قانون جي دائري&quot; اندر ئي رهيا، پر طلاق جي ضابطن تي اختيار روايتي فقيهن کان رياست ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=OEIW-modern/&gt;

===فلپائن===
شادي ختم ڪرڻ جي هڪ ذريعي طور طلاق، [[فلپائني مسلمان]]ن کان سواءِ سڀني فلپائني شهرين لاءِ غيرقانوني آهي. ڊگهي قانوني علحدگي کان پوءِ رڳو شهري بطلان (سول اينلمينٽ) حاصل ڪري سگهجي ٿو. اهو عمل مهانگو ۽ ڊگهو هوندو آهي، ۽ ڪيترائي قانوني طور شادي شده جوڙا، طلاق جو قانون موجود نه هجڻ باوجود، شادي کان ٻاهر تعلقات ۾ رهندا آهن.

فلپائن جو ''مسلمانن جي شخصي قانونن جو ضابطو'' (ڪوڊ آف مسلم پرسنل لاز آف دي فلپائنز)، جيڪو صدارتي فرمان (PD) نمبر 1083، عنوان II ـ شادي ۽ طلاق، باب 3 ـ طلاق جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهڙي طلاق جي اجازت ڏئي ٿو جيڪا رياست طرفان تسليم ٿيل هجي. فلپائن جي عدالتي نظام ۾ ٻه [[شريعت]] عدالتون آهن، جيڪي اهڙن ڪيسن جي ٻڌڻي ڪن ٿيون.

27 جولاءِ 2010ع تي [[گيبريلا وومينز پارٽي]] [[فلپائن جي ايوانِ نمائندگان]] ۾ هائوس بل نمبر 1799، يعني ''فلپائن طلاق بل''، پيش ڪيو، جيڪو طلاق جي حمايتي قانونسازي متعارف ڪرائڻ جي ڪيترن ئي ڪوششن مان هڪ هو. سينيٽر [[پيا ڪاييتانو]] پڻ [[فلپائن جي سينيٽ]] ۾ الڳ طلاق بل پيش ڪيو. ان وقت فلپائن، [[مالٽا]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] سان گڏ، طلاق جي معاملي ۾ دنيا جا ٽي سڀ کان وڌيڪ قدامت پسند ملڪ هئا. انهيءَ سبب هي بل قانونسازي جي ڪنهن به مرحلي مان منظور نه ٿي سگهيو.

2013ع ۾ طلاق وارو بل ٻيهر پيش ڪيو ويو، پر اهو به قانونسازي جي ڪنهن به مرحلي مان منظور نه ٿي سگهيو.

تازين ڪوششن مان هڪ طور، 2017ع ۾ طلاق وارو بل وري پيش ڪيو ويو. 22 فيبروري 2018ع تي، ايوانِ نمائندگان جي آبادي ۽ خانداني لاڳاپن بابت ڪميٽي طلاق کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري بل جي منظوري ڏني، ۽ فلپائن جي تاريخ ۾ اهو پهريون ڀيرو هو جو اهڙو قدم قانونسازي جي ڪميٽي واري مرحلي مان منظور ٿيو. ايوانِ نمائندگان (ڪانگريس جي هيٺئين ايوان) جي اڪثريتي ۽ اقليتي ٻنهي ڌرين جا گهڻا ميمبر طلاق جي حمايت ۾ هئا. تنهن هوندي به، سينيٽ (ڪانگريس جي مٿئين ايوان) ۾ طلاق اڃا تائين هڪ اختلاف وارو مسئلو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مرد سينيٽرن جي وڏي مخالفت موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/news/2018/02/21/house-panel-approves-substitute-bill-on-divorce.html|title=House panel approves substitute bill on divorce|website=Cnnphilippines.com|access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921191212/http://cnnphilippines.com/news/2018/02/21/house-panel-approves-substitute-bill-on-divorce.html|archive-date=21 September 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rappler.com/philippines/196612-explainer-house-divorce-bill/|title=EXPLAINER: What are the grounds, provisions in House divorce bill?|website=Rappler.com|date=22 February 2018 |access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124221154/https://www.rappler.com/nation/196612-explainer-house-divorce-bill|archive-date=24 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>bgt5w73ngjlzyv69nqpfxiiu117ecpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395742</id>
      <parentid>395738</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:39:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194236" sha1="hbqbmtu7162ydj5zzv44jbrf7lcao2g" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (سيڪرامينٽ) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;Canon law
 of the Council of Trent
, Twenty-fourth Session. {{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ جي مفهوم واري طلاق کي ڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيٿولڪ ملڪن ۾ عام طور ممنوع قرار ڏنو ويو هو، پر زال ۽ مڙس جي الڳ رهائش ۽ شادي جي [[شادي جي بطلان|بطلان]] (annulment) جو تصور چڱيءَ ريت سڃاتل هو. جنهن کي اڄ [[الڳ رهندي خرچ جو حق]]  يا [[قانوني علحدگي]]  چيو وڃي ٿو، تنهن کي ان وقت  ''ڊائوورس آ مينسا ايٽ ٿورو'' (&quot;بستري ۽ ميز کان طلاق&quot;) سڏيو ويندو هو. اهڙي حالت ۾ زال ۽ مڙس جسماني طور الڳ رهندا هئا ۽ کين گڏ رهڻ يا [[هم رهائش]] (ڪوھيبيٽيشن) ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، پر سندن ازدواجي تعلق مڪمل طور ختم نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 125, n. 1 (14th ed. 1896).&lt;/ref&gt; [[ديواني عدالت|ديواني عدالتن]] کي شادي يا طلاق بابت فيصلو ڪرڻ جو ڪو اختيار حاصل نه هو. شادي کي باطل قرار ڏيڻ جا سبب ڪيٿولڪ گرجا جا اختيارين مقرر ڪندا هئا، ۽ انهن تي [[ڪليسائي عدالتن]] (ايڪليسٽيڪل ڪورٽس) ۾ عمل ڪيو ويندو هو. بطلان جا سبب [[ڪينن قانون]] موجب اهي رڪاوٽون هونديون هيون، جيڪي شادي ٿيڻ وقت ئي موجود هجن. &quot;ڇاڪاڻ⁠تہ مڪمل طلاق جي صورت ۾ شادي کي باطل قرار ڏنو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شروعات کان ئي مڪمل طور غيرقانوني هئي.&quot;&lt;ref&gt;W. Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', 428 (Legal Classics Library spec. ed. 1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 1225, n. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;E.Coke, ''Institutes of the Laws of England'', 235 (Legal Classics Library spec. ed. 1985).&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جو عقيدو هو ته شادي جي مقدس رسم ٻن ماڻهن کي قانوني طور هڪ شخص بڻائي ڇڏيندي آهي، جيڪي هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن: &quot;شاديءَ کان پوءِ مڙس ۽ زال قانون جي نظر ۾ هڪ شخص هوندا آهن؛ يعني عورت جي الڳ قانوني حيثيت شاديءَ دوران معطل ٿي ويندي آهي يا گهٽ ۾ گهٽ مڙس جي قانوني وجود ۾ ضم ۽ متحد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڇانوَ، تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ هوءَ هر ڪم سرانجام ڏيندي آهي.&quot;&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 435 (Legal Classics Library spec. ed. 1984.&lt;/ref&gt; جيئن⁠تہ شادي کان پوءِ مڙس ۽ زال هڪ قانوني شخص بڻجي ويندا هئا، تنهن ڪري ان وحدت کي صرف انهيءَ بنياد تي ختم ڪري سگهجي پيو ته اها وحدت اصل ۾ ڪڏهن وجود ۾ ئي نه آئي هئي؛ يعني شادي جو اعلان شروع کان ئي غلط ۽ باطل هو (''[[ايب انيشو]]''، يعني &quot;شروعات کان ئي&quot;).

===يورپ ۾ سيڪيولرائزيشن===
[[File:1491 Henry VIII.jpg|thumb|[[انگلينڊ جو هينري اٺون]] پنهنجي شادي کي باطل قرار ڏيارڻ لاءِ [[ڪيٿولڪ گرجا]] کان الڳ ٿي ويو.]]

[[اصلاحِ مذهب]] (رفارميشن) کان پوءِ، يورپ جي نون پروٽيسٽنٽ علائقن ۾ شادي کي هڪ [[معاهدو]] سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ انهيءَ بنياد تي [[شهري اختيارين]] آهستي آهستي &quot;''ڊائوورٽيم آ ونڪولو ميٽرموني''&quot;، يعني &quot;شادي جي سڀني ٻنڌڻن کان مڪمل طلاق&quot; جو حڪم جاري ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪيو.

ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ڪي [[نظير|قانوني نظيرون]] موجود نه هيون، جيڪي واضح ڪن ته ڪهڙين حالتن ۾ شادي ختم ڪري سگهجي ٿي، تنهن ڪري شهري عدالتن گهڻي حد تائين [[مذهبي عدالتن]] جي اڳوڻن فيصلن تي ڀاڙيو ۽ انهن عدالتن طرفان مقرر ڪيل شرطن کي وڏي حد تائين اختيار ڪري ورتو. پر، جيتوڻيڪ شهري عدالتن شادي ختم ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪري ورتو، تڏهن به اهي طلاق ڏيڻ لاءِ حالتن جي سخت تشريح ڪنديون هيون&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 429.&lt;/ref&gt; ۽ طلاق کي [[عوامي پاليسي]] جي خلاف سمجهنديون هيون. ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق کي عوامي مفاد جي برخلاف تصور ڪيو ويندو هو، تنهن ڪري جيڪڏهن شاهدي مان اهو ظاهر ٿيندو هو ته مڙس ۽ زال پاڻ ۾ ملي ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، يا هنن ڄاڻي واڻي طلاق جا سبب پيدا ڪيا هئا، ته شهري عدالتون طلاق ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏينديون هيون. طلاق صرف تڏهن ڏني ويندي هئي، جڏهن شادي جي هڪ ڌر &quot;بيگناهه جيون ساٿي&quot; سان ڪيل مقدس [[قسم]] جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي. جيڪڏهن مڙس ۽ زال ٻئي قصوروار هجن، ته &quot;انهن مان ڪنهن کي به شادي جي بندھن کان آزاد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني ويندي هئي.&quot;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 401.&lt;/ref&gt;

آخرڪار، اهو خيال ته شادي کي اهڙين حالتن ۾ به ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن زال يا مڙس مان ڪو هڪ مقدس قسم جي ڀڃڪڙي ڪري، آهستي آهستي انهن سببن جي دائري کي وڌائي ڇڏيو، جن جي بنياد تي طلاق ڏئي سگهجي ٿي. شروعات ۾ اهي سبب رڳو اهي هوندا هئا، جيڪي شادي ٿيڻ وقت موجود هجن، پر پوءِ انهن ۾ اهڙا سبب به شامل ٿيڻ لڳا، جيڪي شادي کان پوءِ پيدا ٿيا، پر مقدس قسم جي ڀڃڪڙي کي ظاهر ڪندا هئا، جهڙوڪ [[آمريڪا ۾ طلاق جا سبب#ترڪ يا ڇڏڻ|ترڪ يا ڇڏي وڃڻ]]، [[زنا]]، يا &quot;انتهائي بي رحمي&quot;.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 147.&lt;/ref&gt; هن رجحان کان هڪ استثنا [[انگليڪن گرجا]] هئي، جنهن شادي جي ناقابلِ ٽٽڻ واري عقيدي کي برقرار رکيو.

[[انگريزي گهرو ويڙهه]] دوران [[پيورٽن]] مختصر عرصي لاءِ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن شادي کي هر قسم جي مقدس حيثيت کان محروم ڪري ان کي رڳو هڪ دنياوي معاهدو قرار ڏنو، جنهن کي ٽوڙي سگهجي ٿو. [[جان ملٽن]] 1643ع کان 1645ع جي وچ ۾ [[ملٽن جا طلاق بابت رسالا|طلاق بابت چار رسالا]] لکيا، جن ۾ هن زال ۽ مڙس جي وچ ۾ عدم مطابقت جي بنياد تي طلاق جي جواز بابت دليل پيش ڪيا. سندس خيال پنهنجي دور کان گهڻو اڳڀرو هئا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق جي حمايت ڪرڻ، خاص ڪري [[بي قصور طلاق]] (نو-فالٽ ڊائوورس) جهڙي تصور جي، انتهائي تڪراري ڳالهه هئي، ۽ مذهبي شخصيتن سندس رسالن تي پابندي لڳرائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=D. F. McKenzie|chapter=The London Book Trade in 1644|title=Making Meaning: Printers of the Mind and Other Essays|publisher=University of Massachusetts Press|year=2002|pages=140–1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HtUfy7-OC1YC|isbn=978-1558493360}}&lt;/ref&gt;

1670ع ۾ پهريون ڀيرو [[پارليامينٽ جي قانون]] ذريعي هڪ قانوني نظير قائم ڪئي وئي، جڏهن [[لارڊ روز طلاق ايڪٽ 1670]] ([[22 Cha. 2]]. c. ''1'' {{small|Pr.}}) منظور ڪيو ويو، جنهن [[جان مينرز، پهريون ڊيوڪ آف رٽلينڊ|لارڊ جان مينرز]] کي پنهنجي زال [[اين مينرز، ليڊي روز|ليڊي اين پئيرپونٽ]] کان طلاق وٺڻ جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) منظور ٿيڻ تائين، طلاق صرف پارليامينٽ جي هڪ خاص قانون ذريعي ئي حاصل ڪري سگهبي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |title=HISTORY OF MARRIAGE IN WESTERN CIVILIZATION |author=Erwin J. Haeberle |publisher=The Continuum Publishing Company |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515233113/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |archive-date=2013-05-15 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Le divorce de l'Impératrice Joséphine 15 décembre 1809 (Henri-Frederic Schopin).jpg|thumb|upright=1.05|left|[[جوزفين ڊي بوهارنيه|جوزفين]]، [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]] جي پهرين زال، 1804ع جي [[نيپولين ڪوڊ]] تحت پنهنجي شادي جي شهري طور خاتمي (طلاق) حاصل ڪيو.]]

سيڪيولرائزيشن ۽ آزادي پسندي ڏانهن لاڙو [[روشن خياليءَ جي دور]] (اينلائيٽنمينٽ) جي انفراديت پسند ۽ سيڪيولر نظرين سان وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[روشن خيال مطلق العنان حڪمران]] [[پروشيا]] جي بادشاهه [[فريڊرڪ ٻيون، پروشيا جو بادشاهه|فريڊرڪ ٻيون]] (&quot;دي گريٽ&quot;) 1752ع ۾ هڪ نئون طلاق وارو قانون جاري ڪيو، جنهن تحت شادي کي مڪمل طور هڪ خانگي معاملو قرار ڏنو ويو ۽ باهمي رضامندي جي بنياد تي طلاق جي اجازت ڏني وئي. هن نئين سوچ پاڙيسري [[آسٽريا جي سلطنت]] ۾ شهنشاهه [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|جوزف ٻيون]] جي دور ۾ قانون تي گهرو اثر ڇڏيو، جتي اهو سڀني غير ڪيٿولڪ شاهي رعايا تي لاڳو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|title=Trends in marriage and divorce law of Western countries|author=Max Rheinstein|author-link=Max Rheinstein|access-date=2013-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203032903/http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|archive-date=2013-12-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ فرانس ۾ پڻ ساڳئي بنياد تي طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ [[قديم نظام]] (''ancien régime'') جي قانوني ڍانچي کي [[فرانس ۾ بوربون بحالي]] (1816ع) دوران ٻيهر بحال ڪيو ويو. اوڻيهين صديءَ دوران سڄي يورپ ۾ قانون کي وڌيڪ آزاد خيال بڻائڻ جو رجحان جاري رهيو، ۽ صديءَ جي وچ ڌاري زنا جي صورت ۾ شهري عدالتون عام طور طلاق ڏيڻ لڳيون.

[[File:Marilyn Monroe and Jerry Giesler 3.jpg|thumb|upright=1.15|[[مارلن منرو]] مشهور وڪيل [[جيري گيزلر]] سان گڏ طلاق جي ڪاغذن تي صحيح ڪندي.]]

برطانيه ۾ 1857ع کان اڳ زالن کي معاشي ۽ قانوني طور پنهنجي مڙسن جي تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ سمجهيو ويندو هو، ۽ طلاق حاصل ڪرڻ تقريباً ناممڪن هئي. ان لاءِ پارليامينٽ مان هڪ تمام مهانگو خانگي قانون (پرائيويٽ ايڪٽ) منظور ڪرائڻو پوندو هو، جنهن تي شايد 200 پائونڊ تائين خرچ ايندو هو، ۽ اها سهولت صرف تمام امير ماڻهن جي پهچ ۾ هوندي هئي. زنا، ترڪ ڪرڻ يا بي رحمي جي بنياد تي طلاق حاصل ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پهرين اهم قانوني ڪاميابي [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) جي صورت ۾ ملي، جيڪو روايت پسند [[چرچ آف انگلينڊ]] جي سخت مخالفت باوجود منظور ڪيو ويو. هن نئين قانون طلاق کي گرجا جي بدران شهري عدالتن جو معاملو بڻائي ڇڏيو، ۽ لنڊن ۾ هڪ نئين شهري عدالت قائم ڪئي وئي، جيڪا اهڙن سڀني ڪيسن جي ٻڌڻي ڪندي هئي. اهو عمل اڃا به ڪافي مهانگو هو، لڳ ڀڳ 40 پائونڊ خرچ ايندو هو، پر هاڻي وچولي طبقي لاءِ به ممڪن بڻجي ويو. جيڪا عورت عدالتي علحدگي حاصل ڪندي هئي، سا ''فيمي سول'' جي حيثيت اختيار ڪندي هئي، جنهن سان کيس پنهنجي سڀني شهري حقن تي مڪمل اختيار حاصل ٿي ويندو هو. 1878ع ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جن تحت مقامي امن جي ججن (جسٽسز آف دي پيس) کي به علحدگي جا فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. چرچ آف انگلينڊ وڌيڪ سڌارن جي مسلسل مخالفت ڪئي، تان جو آخرڪار [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1973]] منظور ٿيڻ سان بنيادي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;Lawrence Stone. ''Road to Divorce: England 1530–1987'' (1990)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Elie Halevy, ''History of the English People: The Rule of Democracy (1905–1914)'' (1932) pp&lt;/ref&gt;

[[اسپين]] ۾ [[ٻي اسپيني جمهوريه]] جي 1931ع واري آئين پهريون ڀيرو طلاق جي حق کي تسليم ڪيو. طلاق کي ضابطي هيٺ آڻڻ لاءِ پهريون قانون ''طلاق ايڪٽ 1932'' هو، جيڪو ڪيٿولڪ گرجا ۽ زرعي اقليت ۽ باسڪ-ناوار ڪيٿولڪ اقليتي پارٽين جي اتحاد جي مخالفت باوجود جمهوري پارليامينٽ مان منظور ٿيو. جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو|فرانڪو]] جي آمريت ان قانون کي ختم ڪري ڇڏيو. جمهوريت جي بحالي کان پوءِ 1981ع ۾ نئون طلاق وارو قانون منظور ڪيو ويو، جيڪو وري به ڪيٿولڪ گرجا ۽ عيسائي جمهوري پارٽي جي هڪ حصي (جيڪو ان وقت حڪمران يونين آف ڊيموڪريٽڪ سينٽر جو حصو هو) جي مخالفت باوجود پاس ٿيو. [[فيليپي گونثاليث مارڪيث]] جي پهرين سوشلسٽ حڪومت دوران 1981ع واري قانون ۾ ترميم ڪري شاديءَ جي علحدگي ۽ طلاق جو عمل وڌيڪ تيز ڪيو ويو، جنهن کي گرجا وري به &quot;ايڪسپريس طلاق&quot; قرار ڏئي مخالفت ڪئي.

[[اٽلي]] ۾ پهريون طلاق وارو قانون 1 ڊسمبر 1970ع تي، [[ڪرسچن ڊيموڪريٽس]] جي مخالفت باوجود، متعارف ڪرايو ويو&lt;ref&gt;Law n. 898/70 (1 December 1970) – &quot;Discipline of the cases of dissolution of marriage&quot;.&lt;/ref&gt; ۽ 18 ڊسمبر 1970ع تي نافذ ٿيو. ايندڙ سالن ۾ ڪرسچن ڊيموڪريٽس، ٻين مخالف پارٽين جي سهڪار سان، قانون کي ختم ڪرڻ لاءِ ريفرنڊم جي مهم هلائي. 1974ع جي ريفرنڊم ۾ عوام جي اڪثريت طلاق واري قانون کي ختم ڪرڻ جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو. 1970ع واري قانون جي هڪ خاص ڳالهه اها هئي ته طلاق کان اڳ پنجن سالن جي ازدواجي علحدگي لازمي هئي. 1987ع ۾ اهو عرصو ٽن سالن تائين گهٽايو ويو، ۽ 2015ع ۾ عدالتي علحدگي جي صورت ۾ هڪ سال ۽ باهمي رضامندي سان علحدگي جي صورت ۾ ڇهن مهينن تائين محدود ڪيو ويو.

[[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] ۾ ترتيبوار 1995ع ۽ 2011ع جي ريفرنڊمن ذريعي طلاق جي منظوري ڏني وئي.

ويهين صديءَ دوران ترقي يافته ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان ۽ جنسي تعلقن بابت سماجي روين ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce|url=http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|website=Oocities.org|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002256/http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|archive-date=3 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; طلاق ڪيترن ئي ملڪن ۾ عام ڳالهه بڻجي وئي، جن ۾ [[آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |title=15 Ways to Predict Divorce |website=[[دي ڊيلي بيسٽ]] |date=19 May 2010 |access-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120920052827/http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |archive-date=2012-09-20 |url-status=live |last1=Rufus |first1=Anneli }}&lt;/ref&gt; [[ڪينيڊا]]، [[آسٽريليا]]، [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[اسڪينڊي نيويا]] ۽ [[برطانيه]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Haines&quot;&gt;{{cite web|last1=Haines|first1=Nicola|title=Divorces in England and Wales: 2015|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|website=Office for National Statistics UK|access-date=16 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217082644/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|archive-date=17 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===جاپان===
[[ايدو دور]] (1603ع–1868ع) دوران مڙس پنهنجي زال کي طلاق جا خط لکي طلاق ڏئي سگهندا هئا. گهڻو ڪري سندن مائٽ يا شادي ڪرائيندڙ وچولي اهي خط پنهنجي قبضي ۾ رکندا هئا ۽ شادي بحال ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. زالون پنهنجي مڙسن کي طلاق نٿي ڏئي سگهيون. ڪجهه زالن کي مخصوص [[شنٽو]] جي &quot;طلاق مندرن&quot; ۾ پناهه وٺڻ جو موقعو ملندو هو. جيڪڏهن ڪا زال ٽن سالن تائين اهڙي مندر ۾ رهندي هئي، ته سندس مڙس قانوني طور کيس طلاق ڏيڻ جو پابند هوندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |title=Japan Times |date=2004-06-19 |access-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719050351/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ جي جاپان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هر اٺن شادين مان هڪ شادي طلاق تي ختم ٿيندي هئي.

جاپان ۾ طلاق جا چار قسم آهن: باهمي رضامندي سان طلاق، جنهن ۾ ٻنهي ڌرين جي اتفاق سان طلاق ٿئي ٿي؛ ثالثي ذريعي طلاق، جيڪا خانداني عدالت ۾ ٿيندي آهي؛ خانداني عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق، جيڪا تڏهن ڏني ويندي آهي جڏهن زال ۽ مڙس ثالثي وسيلي طلاق جو معاملو حل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿين؛ ۽ ضلعي عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |title=American Citizen Services- Divorce In Japan |access-date=2011-09-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909122201/http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |archive-date=2011-09-09 }}&lt;/ref&gt;

===ڀارت===
قومي سطح تي، [[خصوصي شادي ايڪٽ، 1954ع]] (اسپيشل مئريج ايڪٽ, 1954)، جيڪو 1954ع ۾ منظور ڪيو ويو، هڪ بين المذهبي شاديءَ جو قانون آهي، جيڪو ڀارتي شهرين کي سندن مذهب يا عقيدي کان سواءِ شادي ڪرڻ ۽ طلاق وٺڻ جي اجازت ڏئي ٿو. [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] قانوني طور هندن ۽ ٻين اهڙين برادرين کي، جن انهن قانونن تحت شادي ڪئي هجي، طلاق جي اجازت ڏني. [[ڀارتي طلاق ايڪٽ، 1869ع]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |title=Indian Divorce Act -Bare Act |year=1869 |website=Gujhealth.gov.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421015224/http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |archive-date=2013-04-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; عيسائي مذهب جا پيروڪار ماڻهن جي طلاق سان لاڳاپيل قانون آهي. مڙس يا زال، زنا، بي رحمي، ٻن سالن تائين ترڪ ڪرڻ، مذهب جي تبديلي، ذهني بيماري، جنسي منتقل ٿيندڙ بيماري، يا ڪوڙهه جهڙن سببن جي بنياد تي طلاق جي درخواست ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |title=''Vaklino.com'' - &quot;The Hindu Marriage Act, 1955&quot; (Section 13) |website=Vakilno1.com |access-date=2012-03-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401144955/http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |archive-date=2012-04-01 }}&lt;/ref&gt;

طلاق ٻنهي زال ۽ مڙس جي باهمي رضامندي جي بنياد تي پڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي، جنهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ سال تائين الڳ رهڻ کان پوءِ درخواست داخل ڪري سگهجي ٿي. باهمي رضامندي سان ڏنل طلاق خلاف اپيل نٿي ڪري سگهجي، ۽ قانون موجب طلاق جي درخواست داخل ٿيڻ کان پوءِ طلاق جاري ٿيڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ڇهن مهينن جو عرصو لازمي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indiankanoon.org/doc/439618/ |title=''indiankanoon.org'' - &quot;Section 13B in the Hindu Marriage Act&quot; |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402034011/http://indiankanoon.org/doc/439618/ |archive-date=2012-04-02 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تڪراري طلاق اها هوندي آهي، جڏهن زال يا مڙس مان هڪ ڌر ٻي ڌر کي طلاق ڏيڻ تي راضي نه هجي؛ اهڙي حالت ۾ [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] مطابق صرف مخصوص قانوني سببن جي بنياد تي ئي طلاق ڏني ويندي آهي. جڏهن⁠تہ مسلمان مڙس &quot;طلاق&quot; جو لفظ ادا ڪري هڪ طرفي طور شادي ختم ڪري سگهي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |title=Muslim divorce judgements |website=Parting.hpage.co.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222142037/http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |archive-date=2014-02-22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; پر مسلمان عورتن کي [[مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع]] (ڊزوليشن آف مسلم مئريج ايڪٽ) تحت مهيا ڪيل سببن مان ڪنهن هڪ جي بنياد تي عدالت سان رجوع ڪرڻو پوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|title=Dissolution of Muslim Marriage Act - bare Act|website=Chdslsa.gov.in|access-date=2014-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221172043/http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|archive-date=2014-02-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گذريل ڏهاڪي جي پهرين وڏي خانداني قانوني سڌاري ۾، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] اسلامي عمل &quot;ٽي ڀيرا طلاق&quot; (ٽرپل طلاق)، يعني مڙس طرفان &quot;طلاق&quot; جو لفظ ٽي ڀيرا چئي فوري طلاق ڏيڻ، تي پابندي لڳائي. ڀارت جي سپريم ڪورٽ جي هن تاريخي فيصلي کي سڄي ملڪ ۾ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن ڀليڪار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|title=India court bans Islamic instant divorce in huge win for women's rights|last=Safi|first=Michael|date=2017-08-22|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2017-11-06|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116194439/https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|archive-date=2017-11-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي شرح بابت سرڪاري انگ اکر موجود نه آهن، پر اندازو آهي ته ڀارت ۾ هر 100 شادين مان تقريباً هڪ، يا هر 1,000 شادين مان 11 شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10284416 |title=India moves to make it easier to divorce |access-date=2011-09-11 |publisher=BBC News |date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825083800/http://www.bbc.co.uk/news/10284416 |archive-date=2011-08-25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مختلف برادرين تي، [[هندو شادي ايڪٽ]] کان الڳ، مخصوص ازدواجي قانون لاڳو ٿين ٿا، تنهن ڪري انهن جا پنهنجا جدا طلاقي قانون آهن:

* پارسي شادي ۽ طلاق ايڪٽ، 1936ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |title=The Parsi Marriage And Divorce Act, 1936 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174531/http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |title=The Dissolution Of Muslim Marriages Act, 1939 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174535/http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* پرڏيهي شادي ايڪٽ، 1969ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |title=The Foreign Marriage Act, 1969 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174651/http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان عورتون (طلاق تي حقن جو تحفظ) ايڪٽ، 1986ع&lt;ref&gt;{{cite book|author1=V.R.Krishna Iyer Retd. Judge|title=Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act, 1986|year=1987|publisher=EBC|isbn=978-81-7012-349-1|pages=1–166}}&lt;/ref&gt;

ڀارت ۾ شاديءَ جي قانونن ۾ اهڙي ترميم تي غور جاري آهي، جنهن تحت &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; (ارٽريوئبل بريڪ ڊائون آف مئريج)، جيئن زال يا مڙس مان هڪ ڌر دعويٰ ڪري، کي طلاق جو هڪ نئون بنياد بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Chandran |first=Rina |url=http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |title=An easier end to unhappy marriages in India? | India Insight |website=Blogs.reuters.com |date=2010-06-11 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110508165627/http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |archive-date=2011-05-08 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جون 2010ع ۾ ڀارت جي مرڪزي ڪابينا شاديءَ جي قانونن (ترميمي) بل 2010ع جي منظوري ڏني، جيڪو جيڪڏهن پارليامينٽ مان منظور ٿي وڃي ها ته &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; کي طلاق جو نئون قانوني بنياد بڻائي ڇڏي ها.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |title=Press Information Bureau English Releases |website=Pib.nic.in |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119204450/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |archive-date=2012-01-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تجويز ڪيل ترميم موجب، عدالت کي ڪيس جي اصل ٻڌڻي شروع ڪرڻ کان اڳ پيش ڪيل ثبوتن مان مطمئن ٿيڻ ضروري آهي ته درخواست داخل ٿيڻ کان فوراً اڳ ڌريون گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن کان لڳاتار الڳ رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india |title=Irretrievable break down of marriage as a ground for divorce in India |date=3 December 2014 |publisher=iPleaders |access-date=2014-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141209141854/http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india/ |archive-date=2014-12-09 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== اسلامي قانون ===
{{Main|اسلام ۾ طلاق}}

اسلام ۾ طلاق مختلف صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي، جن مان ڪجهه مڙس جي طرفان شروع ڪيون وينديون آهن ۽ ڪجهه زال جي طرفان. روايتي اسلامي قانون موجب طلاق جون بنيادي قانوني صورتون ''طلاق'' (''[[شادي جي رد ڪرڻ|رد ڪرڻ]]'')، ''خلع'' (باهمي رضامندي سان طلاق يا نڪاح جو فسخ)، عدالتي طلاق، ۽ قسمن (حلفن) سان لاڳاپيل صورتون آهن. اسلامي دنيا ۾ طلاق جو نظريو ۽ عملي طريقو وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان مختلف رهيو آهي.&lt;ref name=OEIW-modern&gt;{{cite encyclopedia|author=Maaike Voorhoeve|title=Divorce. Modern Practice|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url-access=subscription|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|doi=10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001|isbn=9780199764464|access-date=2017-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102020/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|archive-date=2017-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور تي طلاق جا ضابطا [[شريعت]] جي تحت هوندا هئا، جيئن انهن جي تشريح [[فقه|روايتي اسلامي فقہ]] ۾ ڪئي ويندي هئي، ۽ اهي [[فقهي مذهب|فقهي مذهبن]] (قانوني مڪتبِ فڪر) جي لحاظ کان مختلف هوندا هئا.&lt;ref name=OEIW-hist&gt;{{cite encyclopedia|author=Maaike Voorhoeve|title=Divorce. Historical Practice|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url-access=subscription|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|doi=10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001|isbn=9780199764464|access-date=2017-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102020/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|archive-date=2017-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي عملي روايت ڪڏهن ڪڏهن قانوني نظريي کان مختلف پڻ رهي آهي.&lt;ref name=OEIW-hist/&gt; جديد دور ۾، جڏهن شخصي حيثيت (خانداني) بابت قانونن کي ضابطه بند (ڪوڊيفاء) ڪيو ويو، تڏهن اهي عام طور &quot;اسلامي قانون جي دائري&quot; اندر ئي رهيا، پر طلاق جي ضابطن تي اختيار روايتي فقيهن کان رياست ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=OEIW-modern/&gt;

===فلپائن===
شادي ختم ڪرڻ جي هڪ ذريعي طور طلاق، [[فلپائني مسلمان]]ن کان سواءِ سڀني فلپائني شهرين لاءِ غيرقانوني آهي. ڊگهي قانوني علحدگي کان پوءِ رڳو شهري بطلان (سول اينلمينٽ) حاصل ڪري سگهجي ٿو. اهو عمل مهانگو ۽ ڊگهو هوندو آهي، ۽ ڪيترائي قانوني طور شادي شده جوڙا، طلاق جو قانون موجود نه هجڻ باوجود، شادي کان ٻاهر تعلقات ۾ رهندا آهن.

فلپائن جو ''مسلمانن جي شخصي قانونن جو ضابطو'' (ڪوڊ آف مسلم پرسنل لاز آف دي فلپائنز)، جيڪو صدارتي فرمان (PD) نمبر 1083، عنوان II ـ شادي ۽ طلاق، باب 3 ـ طلاق جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهڙي طلاق جي اجازت ڏئي ٿو جيڪا رياست طرفان تسليم ٿيل هجي. فلپائن جي عدالتي نظام ۾ ٻه [[شريعت]] عدالتون آهن، جيڪي اهڙن ڪيسن جي ٻڌڻي ڪن ٿيون.

27 جولاءِ 2010ع تي [[گيبريلا وومينز پارٽي]] [[فلپائن جي ايوانِ نمائندگان]] ۾ هائوس بل نمبر 1799، يعني ''فلپائن طلاق بل''، پيش ڪيو، جيڪو طلاق جي حمايتي قانونسازي متعارف ڪرائڻ جي ڪيترن ئي ڪوششن مان هڪ هو. سينيٽر [[پيا ڪاييتانو]] پڻ [[فلپائن جي سينيٽ]] ۾ الڳ طلاق بل پيش ڪيو. ان وقت فلپائن، [[مالٽا]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] سان گڏ، طلاق جي معاملي ۾ دنيا جا ٽي سڀ کان وڌيڪ قدامت پسند ملڪ هئا. انهيءَ سبب هي بل قانونسازي جي ڪنهن به مرحلي مان منظور نه ٿي سگهيو.

2013ع ۾ طلاق وارو بل ٻيهر پيش ڪيو ويو، پر اهو به قانونسازي جي ڪنهن به مرحلي مان منظور نه ٿي سگهيو.

تازين ڪوششن مان هڪ طور، 2017ع ۾ طلاق وارو بل وري پيش ڪيو ويو. 22 فيبروري 2018ع تي، ايوانِ نمائندگان جي آبادي ۽ خانداني لاڳاپن بابت ڪميٽي طلاق کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري بل جي منظوري ڏني، ۽ فلپائن جي تاريخ ۾ اهو پهريون ڀيرو هو جو اهڙو قدم قانونسازي جي ڪميٽي واري مرحلي مان منظور ٿيو. ايوانِ نمائندگان (ڪانگريس جي هيٺئين ايوان) جي اڪثريتي ۽ اقليتي ٻنهي ڌرين جا گهڻا ميمبر طلاق جي حمايت ۾ هئا. تنهن هوندي به، سينيٽ (ڪانگريس جي مٿئين ايوان) ۾ طلاق اڃا تائين هڪ اختلاف وارو مسئلو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مرد سينيٽرن جي وڏي مخالفت موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/news/2018/02/21/house-panel-approves-substitute-bill-on-divorce.html|title=House panel approves substitute bill on divorce|website=Cnnphilippines.com|access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921191212/http://cnnphilippines.com/news/2018/02/21/house-panel-approves-substitute-bill-on-divorce.html|archive-date=21 September 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rappler.com/philippines/196612-explainer-house-divorce-bill/|title=EXPLAINER: What are the grounds, provisions in House divorce bill?|website=Rappler.com|date=22 February 2018 |access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124221154/https://www.rappler.com/nation/196612-explainer-house-divorce-bill|archive-date=24 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===ابتدائي آمريڪا===
نوآبادياتي آمريڪا ۾ شادي کي بنيادي طور نسل وڌائڻ ۽ معاشي ڪاميابي حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهيو ويندو هو. جيڪڏهن اهو ثابت ٿي ويندو هو ته شادي ڪندڙ ڌرين مان ڪنهن هڪ ٻي ڌر کي پنهنجي مالي يا توليدي (نسل وڌائڻ واري) حيثيت بابت دوکو ڏنو هو، ته طلاق ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Reis2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Reis |first=Elizabeth |title=Bodies in Doubt: An American History of Intersex |location=Baltimore MD |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2009 |isbn=978-1421441849 |pages=8–10 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[نامردي]] کي به طلاق جو هڪ سبب سمجهيو ويندو هو، جنهن جي تصديق لاءِ مڙس جو جسماني طبي معائنو ڪيو ويندو هو. اهڙيءَ طرح، جن عورتن جا تناسلي عضوا غيرمعمولي هوندا هئا، تن جو به هڪ دائي (مڊوائيف) معائنو ڪندي هئي ته جيئن اهو معلوم ڪري سگهجي ته ڇا اها جسماني خرابي بانجھپڻ جو سبب آهي يا نه.&lt;ref name=&quot;Reis2009&quot; /&gt;

[[آمريڪي گهرو ويڙهه کان اڳ وارو ڏکڻ]] (اينٽبيلم سائوٿ) ۾ عدالتون اڇي نسل جي شادي شده جوڙن کي طلاق ڏيڻ ۾ گهڻي هٻڪ محسوس ڪنديون هيون. جيتوڻيڪ طلاق جي درخواست گهڻو ڪري زالون ڏينديون هيون، پر مڙسن کي طلاق ملڻ جا امڪان وڌيڪ هوندا هئا. مڙسن طرفان ڪاميابيءَ سان حاصل ڪيل طلاقون اڪثر اهڙين حالتن ۾ ٿينديون هيون، جڏهن زال جو ڪنهن ڪاري نسل جي مرد سان ناجائز تعلق ثابت ٿيندو هو. 1825ع جي هڪ اهم عدالتي فيصلي اهو قانوني اصول قائم ڪيو ته اڇي نسل جي ٻارن جي پرورش کي زال جي زنا کان وڌيڪ اهميت ڏني ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hodes |first=Martha |title=White Women, Black Men: Illicit Sex in the 19th-century South |location=New Haven, CT |publisher=Yale University Press |year=1997 |isbn=0300069707 |pages=68–71 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1860ع واري ڏهاڪي ۾ شادي بابت قانونن ۾ تيزي سان تبديليون آيون، ڇاڪاڻ⁠تہ [[نسلي امتزاج]] (مسسيجنيشن) جي قانوني تعريف کي تبديل ڪري وڌيڪ ۽ مختلف نسلي درجابندين کي شامل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[بين النسلي شادي|مختلف نسلن جي وچ ۾ ٿيل شادين]] کي به باطل قرار ڏيڻو پوندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pascoe |first=Peggy |title=What Comes Naturally: Miscegenation Law and the Making of Race in America |location=New York |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=9780199772353 |pages=77–93 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>hbqbmtu7162ydj5zzv44jbrf7lcao2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395744</id>
      <parentid>395742</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195777" sha1="98h042fnmvlscurnpbvys47a9p3t0vd" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (سيڪرامينٽ) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;Canon law
 of the Council of Trent
, Twenty-fourth Session. {{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ جي مفهوم واري طلاق کي ڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيٿولڪ ملڪن ۾ عام طور ممنوع قرار ڏنو ويو هو، پر زال ۽ مڙس جي الڳ رهائش ۽ شادي جي [[شادي جي بطلان|بطلان]] (annulment) جو تصور چڱيءَ ريت سڃاتل هو. جنهن کي اڄ [[الڳ رهندي خرچ جو حق]]  يا [[قانوني علحدگي]]  چيو وڃي ٿو، تنهن کي ان وقت  ''ڊائوورس آ مينسا ايٽ ٿورو'' (&quot;بستري ۽ ميز کان طلاق&quot;) سڏيو ويندو هو. اهڙي حالت ۾ زال ۽ مڙس جسماني طور الڳ رهندا هئا ۽ کين گڏ رهڻ يا [[هم رهائش]] (ڪوھيبيٽيشن) ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، پر سندن ازدواجي تعلق مڪمل طور ختم نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 125, n. 1 (14th ed. 1896).&lt;/ref&gt; [[ديواني عدالت|ديواني عدالتن]] کي شادي يا طلاق بابت فيصلو ڪرڻ جو ڪو اختيار حاصل نه هو. شادي کي باطل قرار ڏيڻ جا سبب ڪيٿولڪ گرجا جا اختيارين مقرر ڪندا هئا، ۽ انهن تي [[ڪليسائي عدالتن]] (ايڪليسٽيڪل ڪورٽس) ۾ عمل ڪيو ويندو هو. بطلان جا سبب [[ڪينن قانون]] موجب اهي رڪاوٽون هونديون هيون، جيڪي شادي ٿيڻ وقت ئي موجود هجن. &quot;ڇاڪاڻ⁠تہ مڪمل طلاق جي صورت ۾ شادي کي باطل قرار ڏنو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شروعات کان ئي مڪمل طور غيرقانوني هئي.&quot;&lt;ref&gt;W. Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', 428 (Legal Classics Library spec. ed. 1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 1225, n. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;E.Coke, ''Institutes of the Laws of England'', 235 (Legal Classics Library spec. ed. 1985).&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جو عقيدو هو ته شادي جي مقدس رسم ٻن ماڻهن کي قانوني طور هڪ شخص بڻائي ڇڏيندي آهي، جيڪي هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن: &quot;شاديءَ کان پوءِ مڙس ۽ زال قانون جي نظر ۾ هڪ شخص هوندا آهن؛ يعني عورت جي الڳ قانوني حيثيت شاديءَ دوران معطل ٿي ويندي آهي يا گهٽ ۾ گهٽ مڙس جي قانوني وجود ۾ ضم ۽ متحد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڇانوَ، تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ هوءَ هر ڪم سرانجام ڏيندي آهي.&quot;&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 435 (Legal Classics Library spec. ed. 1984.&lt;/ref&gt; جيئن⁠تہ شادي کان پوءِ مڙس ۽ زال هڪ قانوني شخص بڻجي ويندا هئا، تنهن ڪري ان وحدت کي صرف انهيءَ بنياد تي ختم ڪري سگهجي پيو ته اها وحدت اصل ۾ ڪڏهن وجود ۾ ئي نه آئي هئي؛ يعني شادي جو اعلان شروع کان ئي غلط ۽ باطل هو (''[[ايب انيشو]]''، يعني &quot;شروعات کان ئي&quot;).

===يورپ ۾ سيڪيولرائزيشن===
[[File:1491 Henry VIII.jpg|thumb|[[انگلينڊ جو هينري اٺون]] پنهنجي شادي کي باطل قرار ڏيارڻ لاءِ [[ڪيٿولڪ گرجا]] کان الڳ ٿي ويو.]]

[[اصلاحِ مذهب]] (رفارميشن) کان پوءِ، يورپ جي نون پروٽيسٽنٽ علائقن ۾ شادي کي هڪ [[معاهدو]] سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ انهيءَ بنياد تي [[شهري اختيارين]] آهستي آهستي &quot;''ڊائوورٽيم آ ونڪولو ميٽرموني''&quot;، يعني &quot;شادي جي سڀني ٻنڌڻن کان مڪمل طلاق&quot; جو حڪم جاري ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪيو.

ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ڪي [[نظير|قانوني نظيرون]] موجود نه هيون، جيڪي واضح ڪن ته ڪهڙين حالتن ۾ شادي ختم ڪري سگهجي ٿي، تنهن ڪري شهري عدالتن گهڻي حد تائين [[مذهبي عدالتن]] جي اڳوڻن فيصلن تي ڀاڙيو ۽ انهن عدالتن طرفان مقرر ڪيل شرطن کي وڏي حد تائين اختيار ڪري ورتو. پر، جيتوڻيڪ شهري عدالتن شادي ختم ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪري ورتو، تڏهن به اهي طلاق ڏيڻ لاءِ حالتن جي سخت تشريح ڪنديون هيون&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 429.&lt;/ref&gt; ۽ طلاق کي [[عوامي پاليسي]] جي خلاف سمجهنديون هيون. ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق کي عوامي مفاد جي برخلاف تصور ڪيو ويندو هو، تنهن ڪري جيڪڏهن شاهدي مان اهو ظاهر ٿيندو هو ته مڙس ۽ زال پاڻ ۾ ملي ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، يا هنن ڄاڻي واڻي طلاق جا سبب پيدا ڪيا هئا، ته شهري عدالتون طلاق ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏينديون هيون. طلاق صرف تڏهن ڏني ويندي هئي، جڏهن شادي جي هڪ ڌر &quot;بيگناهه جيون ساٿي&quot; سان ڪيل مقدس [[قسم]] جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي. جيڪڏهن مڙس ۽ زال ٻئي قصوروار هجن، ته &quot;انهن مان ڪنهن کي به شادي جي بندھن کان آزاد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني ويندي هئي.&quot;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 401.&lt;/ref&gt;

آخرڪار، اهو خيال ته شادي کي اهڙين حالتن ۾ به ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن زال يا مڙس مان ڪو هڪ مقدس قسم جي ڀڃڪڙي ڪري، آهستي آهستي انهن سببن جي دائري کي وڌائي ڇڏيو، جن جي بنياد تي طلاق ڏئي سگهجي ٿي. شروعات ۾ اهي سبب رڳو اهي هوندا هئا، جيڪي شادي ٿيڻ وقت موجود هجن، پر پوءِ انهن ۾ اهڙا سبب به شامل ٿيڻ لڳا، جيڪي شادي کان پوءِ پيدا ٿيا، پر مقدس قسم جي ڀڃڪڙي کي ظاهر ڪندا هئا، جهڙوڪ [[آمريڪا ۾ طلاق جا سبب#ترڪ يا ڇڏڻ|ترڪ يا ڇڏي وڃڻ]]، [[زنا]]، يا &quot;انتهائي بي رحمي&quot;.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 147.&lt;/ref&gt; هن رجحان کان هڪ استثنا [[انگليڪن گرجا]] هئي، جنهن شادي جي ناقابلِ ٽٽڻ واري عقيدي کي برقرار رکيو.

[[انگريزي گهرو ويڙهه]] دوران [[پيورٽن]] مختصر عرصي لاءِ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن شادي کي هر قسم جي مقدس حيثيت کان محروم ڪري ان کي رڳو هڪ دنياوي معاهدو قرار ڏنو، جنهن کي ٽوڙي سگهجي ٿو. [[جان ملٽن]] 1643ع کان 1645ع جي وچ ۾ [[ملٽن جا طلاق بابت رسالا|طلاق بابت چار رسالا]] لکيا، جن ۾ هن زال ۽ مڙس جي وچ ۾ عدم مطابقت جي بنياد تي طلاق جي جواز بابت دليل پيش ڪيا. سندس خيال پنهنجي دور کان گهڻو اڳڀرو هئا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق جي حمايت ڪرڻ، خاص ڪري [[بي قصور طلاق]] (نو-فالٽ ڊائوورس) جهڙي تصور جي، انتهائي تڪراري ڳالهه هئي، ۽ مذهبي شخصيتن سندس رسالن تي پابندي لڳرائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=D. F. McKenzie|chapter=The London Book Trade in 1644|title=Making Meaning: Printers of the Mind and Other Essays|publisher=University of Massachusetts Press|year=2002|pages=140–1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HtUfy7-OC1YC|isbn=978-1558493360}}&lt;/ref&gt;

1670ع ۾ پهريون ڀيرو [[پارليامينٽ جي قانون]] ذريعي هڪ قانوني نظير قائم ڪئي وئي، جڏهن [[لارڊ روز طلاق ايڪٽ 1670]] ([[22 Cha. 2]]. c. ''1'' {{small|Pr.}}) منظور ڪيو ويو، جنهن [[جان مينرز، پهريون ڊيوڪ آف رٽلينڊ|لارڊ جان مينرز]] کي پنهنجي زال [[اين مينرز، ليڊي روز|ليڊي اين پئيرپونٽ]] کان طلاق وٺڻ جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) منظور ٿيڻ تائين، طلاق صرف پارليامينٽ جي هڪ خاص قانون ذريعي ئي حاصل ڪري سگهبي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |title=HISTORY OF MARRIAGE IN WESTERN CIVILIZATION |author=Erwin J. Haeberle |publisher=The Continuum Publishing Company |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515233113/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |archive-date=2013-05-15 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Le divorce de l'Impératrice Joséphine 15 décembre 1809 (Henri-Frederic Schopin).jpg|thumb|upright=1.05|left|[[جوزفين ڊي بوهارنيه|جوزفين]]، [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]] جي پهرين زال، 1804ع جي [[نيپولين ڪوڊ]] تحت پنهنجي شادي جي شهري طور خاتمي (طلاق) حاصل ڪيو.]]

سيڪيولرائزيشن ۽ آزادي پسندي ڏانهن لاڙو [[روشن خياليءَ جي دور]] (اينلائيٽنمينٽ) جي انفراديت پسند ۽ سيڪيولر نظرين سان وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[روشن خيال مطلق العنان حڪمران]] [[پروشيا]] جي بادشاهه [[فريڊرڪ ٻيون، پروشيا جو بادشاهه|فريڊرڪ ٻيون]] (&quot;دي گريٽ&quot;) 1752ع ۾ هڪ نئون طلاق وارو قانون جاري ڪيو، جنهن تحت شادي کي مڪمل طور هڪ خانگي معاملو قرار ڏنو ويو ۽ باهمي رضامندي جي بنياد تي طلاق جي اجازت ڏني وئي. هن نئين سوچ پاڙيسري [[آسٽريا جي سلطنت]] ۾ شهنشاهه [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|جوزف ٻيون]] جي دور ۾ قانون تي گهرو اثر ڇڏيو، جتي اهو سڀني غير ڪيٿولڪ شاهي رعايا تي لاڳو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|title=Trends in marriage and divorce law of Western countries|author=Max Rheinstein|author-link=Max Rheinstein|access-date=2013-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203032903/http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|archive-date=2013-12-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ فرانس ۾ پڻ ساڳئي بنياد تي طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ [[قديم نظام]] (''ancien régime'') جي قانوني ڍانچي کي [[فرانس ۾ بوربون بحالي]] (1816ع) دوران ٻيهر بحال ڪيو ويو. اوڻيهين صديءَ دوران سڄي يورپ ۾ قانون کي وڌيڪ آزاد خيال بڻائڻ جو رجحان جاري رهيو، ۽ صديءَ جي وچ ڌاري زنا جي صورت ۾ شهري عدالتون عام طور طلاق ڏيڻ لڳيون.

[[File:Marilyn Monroe and Jerry Giesler 3.jpg|thumb|upright=1.15|[[مارلن منرو]] مشهور وڪيل [[جيري گيزلر]] سان گڏ طلاق جي ڪاغذن تي صحيح ڪندي.]]

برطانيه ۾ 1857ع کان اڳ زالن کي معاشي ۽ قانوني طور پنهنجي مڙسن جي تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ سمجهيو ويندو هو، ۽ طلاق حاصل ڪرڻ تقريباً ناممڪن هئي. ان لاءِ پارليامينٽ مان هڪ تمام مهانگو خانگي قانون (پرائيويٽ ايڪٽ) منظور ڪرائڻو پوندو هو، جنهن تي شايد 200 پائونڊ تائين خرچ ايندو هو، ۽ اها سهولت صرف تمام امير ماڻهن جي پهچ ۾ هوندي هئي. زنا، ترڪ ڪرڻ يا بي رحمي جي بنياد تي طلاق حاصل ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پهرين اهم قانوني ڪاميابي [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) جي صورت ۾ ملي، جيڪو روايت پسند [[چرچ آف انگلينڊ]] جي سخت مخالفت باوجود منظور ڪيو ويو. هن نئين قانون طلاق کي گرجا جي بدران شهري عدالتن جو معاملو بڻائي ڇڏيو، ۽ لنڊن ۾ هڪ نئين شهري عدالت قائم ڪئي وئي، جيڪا اهڙن سڀني ڪيسن جي ٻڌڻي ڪندي هئي. اهو عمل اڃا به ڪافي مهانگو هو، لڳ ڀڳ 40 پائونڊ خرچ ايندو هو، پر هاڻي وچولي طبقي لاءِ به ممڪن بڻجي ويو. جيڪا عورت عدالتي علحدگي حاصل ڪندي هئي، سا ''فيمي سول'' جي حيثيت اختيار ڪندي هئي، جنهن سان کيس پنهنجي سڀني شهري حقن تي مڪمل اختيار حاصل ٿي ويندو هو. 1878ع ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جن تحت مقامي امن جي ججن (جسٽسز آف دي پيس) کي به علحدگي جا فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. چرچ آف انگلينڊ وڌيڪ سڌارن جي مسلسل مخالفت ڪئي، تان جو آخرڪار [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1973]] منظور ٿيڻ سان بنيادي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;Lawrence Stone. ''Road to Divorce: England 1530–1987'' (1990)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Elie Halevy, ''History of the English People: The Rule of Democracy (1905–1914)'' (1932) pp&lt;/ref&gt;

[[اسپين]] ۾ [[ٻي اسپيني جمهوريه]] جي 1931ع واري آئين پهريون ڀيرو طلاق جي حق کي تسليم ڪيو. طلاق کي ضابطي هيٺ آڻڻ لاءِ پهريون قانون ''طلاق ايڪٽ 1932'' هو، جيڪو ڪيٿولڪ گرجا ۽ زرعي اقليت ۽ باسڪ-ناوار ڪيٿولڪ اقليتي پارٽين جي اتحاد جي مخالفت باوجود جمهوري پارليامينٽ مان منظور ٿيو. جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو|فرانڪو]] جي آمريت ان قانون کي ختم ڪري ڇڏيو. جمهوريت جي بحالي کان پوءِ 1981ع ۾ نئون طلاق وارو قانون منظور ڪيو ويو، جيڪو وري به ڪيٿولڪ گرجا ۽ عيسائي جمهوري پارٽي جي هڪ حصي (جيڪو ان وقت حڪمران يونين آف ڊيموڪريٽڪ سينٽر جو حصو هو) جي مخالفت باوجود پاس ٿيو. [[فيليپي گونثاليث مارڪيث]] جي پهرين سوشلسٽ حڪومت دوران 1981ع واري قانون ۾ ترميم ڪري شاديءَ جي علحدگي ۽ طلاق جو عمل وڌيڪ تيز ڪيو ويو، جنهن کي گرجا وري به &quot;ايڪسپريس طلاق&quot; قرار ڏئي مخالفت ڪئي.

[[اٽلي]] ۾ پهريون طلاق وارو قانون 1 ڊسمبر 1970ع تي، [[ڪرسچن ڊيموڪريٽس]] جي مخالفت باوجود، متعارف ڪرايو ويو&lt;ref&gt;Law n. 898/70 (1 December 1970) – &quot;Discipline of the cases of dissolution of marriage&quot;.&lt;/ref&gt; ۽ 18 ڊسمبر 1970ع تي نافذ ٿيو. ايندڙ سالن ۾ ڪرسچن ڊيموڪريٽس، ٻين مخالف پارٽين جي سهڪار سان، قانون کي ختم ڪرڻ لاءِ ريفرنڊم جي مهم هلائي. 1974ع جي ريفرنڊم ۾ عوام جي اڪثريت طلاق واري قانون کي ختم ڪرڻ جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو. 1970ع واري قانون جي هڪ خاص ڳالهه اها هئي ته طلاق کان اڳ پنجن سالن جي ازدواجي علحدگي لازمي هئي. 1987ع ۾ اهو عرصو ٽن سالن تائين گهٽايو ويو، ۽ 2015ع ۾ عدالتي علحدگي جي صورت ۾ هڪ سال ۽ باهمي رضامندي سان علحدگي جي صورت ۾ ڇهن مهينن تائين محدود ڪيو ويو.

[[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] ۾ ترتيبوار 1995ع ۽ 2011ع جي ريفرنڊمن ذريعي طلاق جي منظوري ڏني وئي.

ويهين صديءَ دوران ترقي يافته ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان ۽ جنسي تعلقن بابت سماجي روين ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce|url=http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|website=Oocities.org|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002256/http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|archive-date=3 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; طلاق ڪيترن ئي ملڪن ۾ عام ڳالهه بڻجي وئي، جن ۾ [[آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |title=15 Ways to Predict Divorce |website=[[دي ڊيلي بيسٽ]] |date=19 May 2010 |access-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120920052827/http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |archive-date=2012-09-20 |url-status=live |last1=Rufus |first1=Anneli }}&lt;/ref&gt; [[ڪينيڊا]]، [[آسٽريليا]]، [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[اسڪينڊي نيويا]] ۽ [[برطانيه]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Haines&quot;&gt;{{cite web|last1=Haines|first1=Nicola|title=Divorces in England and Wales: 2015|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|website=Office for National Statistics UK|access-date=16 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217082644/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|archive-date=17 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===جاپان===
[[ايدو دور]] (1603ع–1868ع) دوران مڙس پنهنجي زال کي طلاق جا خط لکي طلاق ڏئي سگهندا هئا. گهڻو ڪري سندن مائٽ يا شادي ڪرائيندڙ وچولي اهي خط پنهنجي قبضي ۾ رکندا هئا ۽ شادي بحال ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. زالون پنهنجي مڙسن کي طلاق نٿي ڏئي سگهيون. ڪجهه زالن کي مخصوص [[شنٽو]] جي &quot;طلاق مندرن&quot; ۾ پناهه وٺڻ جو موقعو ملندو هو. جيڪڏهن ڪا زال ٽن سالن تائين اهڙي مندر ۾ رهندي هئي، ته سندس مڙس قانوني طور کيس طلاق ڏيڻ جو پابند هوندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |title=Japan Times |date=2004-06-19 |access-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719050351/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ جي جاپان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هر اٺن شادين مان هڪ شادي طلاق تي ختم ٿيندي هئي.

جاپان ۾ طلاق جا چار قسم آهن: باهمي رضامندي سان طلاق، جنهن ۾ ٻنهي ڌرين جي اتفاق سان طلاق ٿئي ٿي؛ ثالثي ذريعي طلاق، جيڪا خانداني عدالت ۾ ٿيندي آهي؛ خانداني عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق، جيڪا تڏهن ڏني ويندي آهي جڏهن زال ۽ مڙس ثالثي وسيلي طلاق جو معاملو حل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿين؛ ۽ ضلعي عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |title=American Citizen Services- Divorce In Japan |access-date=2011-09-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909122201/http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |archive-date=2011-09-09 }}&lt;/ref&gt;

===ڀارت===
قومي سطح تي، [[خصوصي شادي ايڪٽ، 1954ع]] (اسپيشل مئريج ايڪٽ, 1954)، جيڪو 1954ع ۾ منظور ڪيو ويو، هڪ بين المذهبي شاديءَ جو قانون آهي، جيڪو ڀارتي شهرين کي سندن مذهب يا عقيدي کان سواءِ شادي ڪرڻ ۽ طلاق وٺڻ جي اجازت ڏئي ٿو. [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] قانوني طور هندن ۽ ٻين اهڙين برادرين کي، جن انهن قانونن تحت شادي ڪئي هجي، طلاق جي اجازت ڏني. [[ڀارتي طلاق ايڪٽ، 1869ع]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |title=Indian Divorce Act -Bare Act |year=1869 |website=Gujhealth.gov.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421015224/http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |archive-date=2013-04-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; عيسائي مذهب جا پيروڪار ماڻهن جي طلاق سان لاڳاپيل قانون آهي. مڙس يا زال، زنا، بي رحمي، ٻن سالن تائين ترڪ ڪرڻ، مذهب جي تبديلي، ذهني بيماري، جنسي منتقل ٿيندڙ بيماري، يا ڪوڙهه جهڙن سببن جي بنياد تي طلاق جي درخواست ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |title=''Vaklino.com'' - &quot;The Hindu Marriage Act, 1955&quot; (Section 13) |website=Vakilno1.com |access-date=2012-03-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401144955/http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |archive-date=2012-04-01 }}&lt;/ref&gt;

طلاق ٻنهي زال ۽ مڙس جي باهمي رضامندي جي بنياد تي پڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي، جنهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ سال تائين الڳ رهڻ کان پوءِ درخواست داخل ڪري سگهجي ٿي. باهمي رضامندي سان ڏنل طلاق خلاف اپيل نٿي ڪري سگهجي، ۽ قانون موجب طلاق جي درخواست داخل ٿيڻ کان پوءِ طلاق جاري ٿيڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ڇهن مهينن جو عرصو لازمي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indiankanoon.org/doc/439618/ |title=''indiankanoon.org'' - &quot;Section 13B in the Hindu Marriage Act&quot; |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402034011/http://indiankanoon.org/doc/439618/ |archive-date=2012-04-02 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تڪراري طلاق اها هوندي آهي، جڏهن زال يا مڙس مان هڪ ڌر ٻي ڌر کي طلاق ڏيڻ تي راضي نه هجي؛ اهڙي حالت ۾ [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] مطابق صرف مخصوص قانوني سببن جي بنياد تي ئي طلاق ڏني ويندي آهي. جڏهن⁠تہ مسلمان مڙس &quot;طلاق&quot; جو لفظ ادا ڪري هڪ طرفي طور شادي ختم ڪري سگهي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |title=Muslim divorce judgements |website=Parting.hpage.co.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222142037/http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |archive-date=2014-02-22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; پر مسلمان عورتن کي [[مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع]] (ڊزوليشن آف مسلم مئريج ايڪٽ) تحت مهيا ڪيل سببن مان ڪنهن هڪ جي بنياد تي عدالت سان رجوع ڪرڻو پوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|title=Dissolution of Muslim Marriage Act - bare Act|website=Chdslsa.gov.in|access-date=2014-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221172043/http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|archive-date=2014-02-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گذريل ڏهاڪي جي پهرين وڏي خانداني قانوني سڌاري ۾، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] اسلامي عمل &quot;ٽي ڀيرا طلاق&quot; (ٽرپل طلاق)، يعني مڙس طرفان &quot;طلاق&quot; جو لفظ ٽي ڀيرا چئي فوري طلاق ڏيڻ، تي پابندي لڳائي. ڀارت جي سپريم ڪورٽ جي هن تاريخي فيصلي کي سڄي ملڪ ۾ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن ڀليڪار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|title=India court bans Islamic instant divorce in huge win for women's rights|last=Safi|first=Michael|date=2017-08-22|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2017-11-06|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116194439/https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|archive-date=2017-11-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي شرح بابت سرڪاري انگ اکر موجود نه آهن، پر اندازو آهي ته ڀارت ۾ هر 100 شادين مان تقريباً هڪ، يا هر 1,000 شادين مان 11 شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10284416 |title=India moves to make it easier to divorce |access-date=2011-09-11 |publisher=BBC News |date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825083800/http://www.bbc.co.uk/news/10284416 |archive-date=2011-08-25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مختلف برادرين تي، [[هندو شادي ايڪٽ]] کان الڳ، مخصوص ازدواجي قانون لاڳو ٿين ٿا، تنهن ڪري انهن جا پنهنجا جدا طلاقي قانون آهن:

* پارسي شادي ۽ طلاق ايڪٽ، 1936ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |title=The Parsi Marriage And Divorce Act, 1936 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174531/http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |title=The Dissolution Of Muslim Marriages Act, 1939 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174535/http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* پرڏيهي شادي ايڪٽ، 1969ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |title=The Foreign Marriage Act, 1969 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174651/http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان عورتون (طلاق تي حقن جو تحفظ) ايڪٽ، 1986ع&lt;ref&gt;{{cite book|author1=V.R.Krishna Iyer Retd. Judge|title=Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act, 1986|year=1987|publisher=EBC|isbn=978-81-7012-349-1|pages=1–166}}&lt;/ref&gt;

ڀارت ۾ شاديءَ جي قانونن ۾ اهڙي ترميم تي غور جاري آهي، جنهن تحت &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; (ارٽريوئبل بريڪ ڊائون آف مئريج)، جيئن زال يا مڙس مان هڪ ڌر دعويٰ ڪري، کي طلاق جو هڪ نئون بنياد بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Chandran |first=Rina |url=http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |title=An easier end to unhappy marriages in India? | India Insight |website=Blogs.reuters.com |date=2010-06-11 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110508165627/http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |archive-date=2011-05-08 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جون 2010ع ۾ ڀارت جي مرڪزي ڪابينا شاديءَ جي قانونن (ترميمي) بل 2010ع جي منظوري ڏني، جيڪو جيڪڏهن پارليامينٽ مان منظور ٿي وڃي ها ته &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; کي طلاق جو نئون قانوني بنياد بڻائي ڇڏي ها.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |title=Press Information Bureau English Releases |website=Pib.nic.in |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119204450/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |archive-date=2012-01-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تجويز ڪيل ترميم موجب، عدالت کي ڪيس جي اصل ٻڌڻي شروع ڪرڻ کان اڳ پيش ڪيل ثبوتن مان مطمئن ٿيڻ ضروري آهي ته درخواست داخل ٿيڻ کان فوراً اڳ ڌريون گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن کان لڳاتار الڳ رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india |title=Irretrievable break down of marriage as a ground for divorce in India |date=3 December 2014 |publisher=iPleaders |access-date=2014-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141209141854/http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india/ |archive-date=2014-12-09 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== اسلامي قانون ===
{{Main|اسلام ۾ طلاق}}

اسلام ۾ طلاق مختلف صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي، جن مان ڪجهه مڙس جي طرفان شروع ڪيون وينديون آهن ۽ ڪجهه زال جي طرفان. روايتي اسلامي قانون موجب طلاق جون بنيادي قانوني صورتون ''طلاق'' (''[[شادي جي رد ڪرڻ|رد ڪرڻ]]'')، ''خلع'' (باهمي رضامندي سان طلاق يا نڪاح جو فسخ)، عدالتي طلاق، ۽ قسمن (حلفن) سان لاڳاپيل صورتون آهن. اسلامي دنيا ۾ طلاق جو نظريو ۽ عملي طريقو وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان مختلف رهيو آهي.&lt;ref name=OEIW-modern&gt;{{cite encyclopedia|author=Maaike Voorhoeve|title=Divorce. Modern Practice|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url-access=subscription|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|doi=10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001|isbn=9780199764464|access-date=2017-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102020/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|archive-date=2017-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور تي طلاق جا ضابطا [[شريعت]] جي تحت هوندا هئا، جيئن انهن جي تشريح [[فقه|روايتي اسلامي فقہ]] ۾ ڪئي ويندي هئي، ۽ اهي [[فقهي مذهب|فقهي مذهبن]] (قانوني مڪتبِ فڪر) جي لحاظ کان مختلف هوندا هئا.&lt;ref name=OEIW-hist&gt;{{cite encyclopedia|author=Maaike Voorhoeve|title=Divorce. Historical Practice|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url-access=subscription|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|doi=10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001|isbn=9780199764464|access-date=2017-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102020/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|archive-date=2017-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي عملي روايت ڪڏهن ڪڏهن قانوني نظريي کان مختلف پڻ رهي آهي.&lt;ref name=OEIW-hist/&gt; جديد دور ۾، جڏهن شخصي حيثيت (خانداني) بابت قانونن کي ضابطه بند (ڪوڊيفاء) ڪيو ويو، تڏهن اهي عام طور &quot;اسلامي قانون جي دائري&quot; اندر ئي رهيا، پر طلاق جي ضابطن تي اختيار روايتي فقيهن کان رياست ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=OEIW-modern/&gt;

===فلپائن===
شادي ختم ڪرڻ جي هڪ ذريعي طور طلاق، [[فلپائني مسلمان]]ن کان سواءِ سڀني فلپائني شهرين لاءِ غيرقانوني آهي. ڊگهي قانوني علحدگي کان پوءِ رڳو شهري بطلان (سول اينلمينٽ) حاصل ڪري سگهجي ٿو. اهو عمل مهانگو ۽ ڊگهو هوندو آهي، ۽ ڪيترائي قانوني طور شادي شده جوڙا، طلاق جو قانون موجود نه هجڻ باوجود، شادي کان ٻاهر تعلقات ۾ رهندا آهن.

فلپائن جو ''مسلمانن جي شخصي قانونن جو ضابطو'' (ڪوڊ آف مسلم پرسنل لاز آف دي فلپائنز)، جيڪو صدارتي فرمان (PD) نمبر 1083، عنوان II ـ شادي ۽ طلاق، باب 3 ـ طلاق جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهڙي طلاق جي اجازت ڏئي ٿو جيڪا رياست طرفان تسليم ٿيل هجي. فلپائن جي عدالتي نظام ۾ ٻه [[شريعت]] عدالتون آهن، جيڪي اهڙن ڪيسن جي ٻڌڻي ڪن ٿيون.

27 جولاءِ 2010ع تي [[گيبريلا وومينز پارٽي]] [[فلپائن جي ايوانِ نمائندگان]] ۾ هائوس بل نمبر 1799، يعني ''فلپائن طلاق بل''، پيش ڪيو، جيڪو طلاق جي حمايتي قانونسازي متعارف ڪرائڻ جي ڪيترن ئي ڪوششن مان هڪ هو. سينيٽر [[پيا ڪاييتانو]] پڻ [[فلپائن جي سينيٽ]] ۾ الڳ طلاق بل پيش ڪيو. ان وقت فلپائن، [[مالٽا]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] سان گڏ، طلاق جي معاملي ۾ دنيا جا ٽي سڀ کان وڌيڪ قدامت پسند ملڪ هئا. انهيءَ سبب هي بل قانونسازي جي ڪنهن به مرحلي مان منظور نه ٿي سگهيو.

2013ع ۾ طلاق وارو بل ٻيهر پيش ڪيو ويو، پر اهو به قانونسازي جي ڪنهن به مرحلي مان منظور نه ٿي سگهيو.

تازين ڪوششن مان هڪ طور، 2017ع ۾ طلاق وارو بل وري پيش ڪيو ويو. 22 فيبروري 2018ع تي، ايوانِ نمائندگان جي آبادي ۽ خانداني لاڳاپن بابت ڪميٽي طلاق کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري بل جي منظوري ڏني، ۽ فلپائن جي تاريخ ۾ اهو پهريون ڀيرو هو جو اهڙو قدم قانونسازي جي ڪميٽي واري مرحلي مان منظور ٿيو. ايوانِ نمائندگان (ڪانگريس جي هيٺئين ايوان) جي اڪثريتي ۽ اقليتي ٻنهي ڌرين جا گهڻا ميمبر طلاق جي حمايت ۾ هئا. تنهن هوندي به، سينيٽ (ڪانگريس جي مٿئين ايوان) ۾ طلاق اڃا تائين هڪ اختلاف وارو مسئلو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مرد سينيٽرن جي وڏي مخالفت موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/news/2018/02/21/house-panel-approves-substitute-bill-on-divorce.html|title=House panel approves substitute bill on divorce|website=Cnnphilippines.com|access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921191212/http://cnnphilippines.com/news/2018/02/21/house-panel-approves-substitute-bill-on-divorce.html|archive-date=21 September 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rappler.com/philippines/196612-explainer-house-divorce-bill/|title=EXPLAINER: What are the grounds, provisions in House divorce bill?|website=Rappler.com|date=22 February 2018 |access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124221154/https://www.rappler.com/nation/196612-explainer-house-divorce-bill|archive-date=24 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===ابتدائي آمريڪا===
نوآبادياتي آمريڪا ۾ شادي کي بنيادي طور نسل وڌائڻ ۽ معاشي ڪاميابي حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهيو ويندو هو. جيڪڏهن اهو ثابت ٿي ويندو هو ته شادي ڪندڙ ڌرين مان ڪنهن هڪ ٻي ڌر کي پنهنجي مالي يا توليدي (نسل وڌائڻ واري) حيثيت بابت دوکو ڏنو هو، ته طلاق ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Reis2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Reis |first=Elizabeth |title=Bodies in Doubt: An American History of Intersex |location=Baltimore MD |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2009 |isbn=978-1421441849 |pages=8–10 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[نامردي]] کي به طلاق جو هڪ سبب سمجهيو ويندو هو، جنهن جي تصديق لاءِ مڙس جو جسماني طبي معائنو ڪيو ويندو هو. اهڙيءَ طرح، جن عورتن جا تناسلي عضوا غيرمعمولي هوندا هئا، تن جو به هڪ دائي (مڊوائيف) معائنو ڪندي هئي ته جيئن اهو معلوم ڪري سگهجي ته ڇا اها جسماني خرابي بانجھپڻ جو سبب آهي يا نه.&lt;ref name=&quot;Reis2009&quot; /&gt;

[[آمريڪي گهرو ويڙهه کان اڳ وارو ڏکڻ]] (اينٽبيلم سائوٿ) ۾ عدالتون اڇي نسل جي شادي شده جوڙن کي طلاق ڏيڻ ۾ گهڻي هٻڪ محسوس ڪنديون هيون. جيتوڻيڪ طلاق جي درخواست گهڻو ڪري زالون ڏينديون هيون، پر مڙسن کي طلاق ملڻ جا امڪان وڌيڪ هوندا هئا. مڙسن طرفان ڪاميابيءَ سان حاصل ڪيل طلاقون اڪثر اهڙين حالتن ۾ ٿينديون هيون، جڏهن زال جو ڪنهن ڪاري نسل جي مرد سان ناجائز تعلق ثابت ٿيندو هو. 1825ع جي هڪ اهم عدالتي فيصلي اهو قانوني اصول قائم ڪيو ته اڇي نسل جي ٻارن جي پرورش کي زال جي زنا کان وڌيڪ اهميت ڏني ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hodes |first=Martha |title=White Women, Black Men: Illicit Sex in the 19th-century South |location=New Haven, CT |publisher=Yale University Press |year=1997 |isbn=0300069707 |pages=68–71 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1860ع واري ڏهاڪي ۾ شادي بابت قانونن ۾ تيزي سان تبديليون آيون، ڇاڪاڻ⁠تہ [[نسلي امتزاج]] (مسسيجنيشن) جي قانوني تعريف کي تبديل ڪري وڌيڪ ۽ مختلف نسلي درجابندين کي شامل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[بين النسلي شادي|مختلف نسلن جي وچ ۾ ٿيل شادين]] کي به باطل قرار ڏيڻو پوندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pascoe |first=Peggy |title=What Comes Naturally: Miscegenation Law and the Making of Race in America |location=New York |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=9780199772353 |pages=77–93 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
== رجحان ==
=== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ===
سختين، جنگين ۽ ٻين وڏن واقعن جي دور ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ اچي ويندي آهي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ طلاق جي شرح ۾ نمايان اضافو ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترن ئي ماڻهن جنگ تي وڃڻ کان اڳ جلدي ۾ شاديون ڪيون. جڏهن سپاهي جنگ مان واپس موٽيا، ته کين احساس ٿيو ته سندن ۽ سندن جيون ساٿين جي وچ ۾ گهڻي هڪجهڙائي يا هم آهنگي موجود نه هئي، جنهن سبب ڪيترين شادين جو انجام طلاق جي صورت ۾ نڪتو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kunz|first1=Jenifer|title=Think marriages and families.|date=2011|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, N.J.|isbn=978-0-205-16760-9|page=240}}&lt;/ref&gt;

=== مشهور شخصيتن جي ثقافت ===
2024ع ۾ اهو ڏٺو ويو ته ڪيترين ئي مشهور شخصيتن (&quot;اي-لسٽ&quot; مشهور شخصيتن) گذريل سالن وانگر ميڊيا ۾ وڏي پيماني تي ظاهر ٿيندڙ طلاقن بدران، خاموشيءَ سان ۽ عوامي ڌيان کان پري رهندي &quot;خاموش طلاقن&quot; (silent divorces) جو رجحان اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.huffpost.com/entry/quiet-divorce-trend_l_65f20079e4b07b5c55cb9ece | title=This Divorce Trend is Becoming More Popular with Celebs — for a Good Reason | date=21 March 2024 }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>98h042fnmvlscurnpbvys47a9p3t0vd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395745</id>
      <parentid>395744</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196753" sha1="stxy91xp9p8a6qdi0q2gnkv7h8x9p0b" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (سيڪرامينٽ) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;Canon law
 of the Council of Trent
, Twenty-fourth Session. {{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ جي مفهوم واري طلاق کي ڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيٿولڪ ملڪن ۾ عام طور ممنوع قرار ڏنو ويو هو، پر زال ۽ مڙس جي الڳ رهائش ۽ شادي جي [[شادي جي بطلان|بطلان]] (annulment) جو تصور چڱيءَ ريت سڃاتل هو. جنهن کي اڄ [[الڳ رهندي خرچ جو حق]]  يا [[قانوني علحدگي]]  چيو وڃي ٿو، تنهن کي ان وقت  ''ڊائوورس آ مينسا ايٽ ٿورو'' (&quot;بستري ۽ ميز کان طلاق&quot;) سڏيو ويندو هو. اهڙي حالت ۾ زال ۽ مڙس جسماني طور الڳ رهندا هئا ۽ کين گڏ رهڻ يا [[هم رهائش]] (ڪوھيبيٽيشن) ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، پر سندن ازدواجي تعلق مڪمل طور ختم نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 125, n. 1 (14th ed. 1896).&lt;/ref&gt; [[ديواني عدالت|ديواني عدالتن]] کي شادي يا طلاق بابت فيصلو ڪرڻ جو ڪو اختيار حاصل نه هو. شادي کي باطل قرار ڏيڻ جا سبب ڪيٿولڪ گرجا جا اختيارين مقرر ڪندا هئا، ۽ انهن تي [[ڪليسائي عدالتن]] (ايڪليسٽيڪل ڪورٽس) ۾ عمل ڪيو ويندو هو. بطلان جا سبب [[ڪينن قانون]] موجب اهي رڪاوٽون هونديون هيون، جيڪي شادي ٿيڻ وقت ئي موجود هجن. &quot;ڇاڪاڻ⁠تہ مڪمل طلاق جي صورت ۾ شادي کي باطل قرار ڏنو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شروعات کان ئي مڪمل طور غيرقانوني هئي.&quot;&lt;ref&gt;W. Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', 428 (Legal Classics Library spec. ed. 1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 1225, n. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;E.Coke, ''Institutes of the Laws of England'', 235 (Legal Classics Library spec. ed. 1985).&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جو عقيدو هو ته شادي جي مقدس رسم ٻن ماڻهن کي قانوني طور هڪ شخص بڻائي ڇڏيندي آهي، جيڪي هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن: &quot;شاديءَ کان پوءِ مڙس ۽ زال قانون جي نظر ۾ هڪ شخص هوندا آهن؛ يعني عورت جي الڳ قانوني حيثيت شاديءَ دوران معطل ٿي ويندي آهي يا گهٽ ۾ گهٽ مڙس جي قانوني وجود ۾ ضم ۽ متحد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڇانوَ، تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ هوءَ هر ڪم سرانجام ڏيندي آهي.&quot;&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 435 (Legal Classics Library spec. ed. 1984.&lt;/ref&gt; جيئن⁠تہ شادي کان پوءِ مڙس ۽ زال هڪ قانوني شخص بڻجي ويندا هئا، تنهن ڪري ان وحدت کي صرف انهيءَ بنياد تي ختم ڪري سگهجي پيو ته اها وحدت اصل ۾ ڪڏهن وجود ۾ ئي نه آئي هئي؛ يعني شادي جو اعلان شروع کان ئي غلط ۽ باطل هو (''[[ايب انيشو]]''، يعني &quot;شروعات کان ئي&quot;).

===يورپ ۾ سيڪيولرائزيشن===
[[File:1491 Henry VIII.jpg|thumb|[[انگلينڊ جو هينري اٺون]] پنهنجي شادي کي باطل قرار ڏيارڻ لاءِ [[ڪيٿولڪ گرجا]] کان الڳ ٿي ويو.]]

[[اصلاحِ مذهب]] (رفارميشن) کان پوءِ، يورپ جي نون پروٽيسٽنٽ علائقن ۾ شادي کي هڪ [[معاهدو]] سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ انهيءَ بنياد تي [[شهري اختيارين]] آهستي آهستي &quot;''ڊائوورٽيم آ ونڪولو ميٽرموني''&quot;، يعني &quot;شادي جي سڀني ٻنڌڻن کان مڪمل طلاق&quot; جو حڪم جاري ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪيو.

ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ڪي [[نظير|قانوني نظيرون]] موجود نه هيون، جيڪي واضح ڪن ته ڪهڙين حالتن ۾ شادي ختم ڪري سگهجي ٿي، تنهن ڪري شهري عدالتن گهڻي حد تائين [[مذهبي عدالتن]] جي اڳوڻن فيصلن تي ڀاڙيو ۽ انهن عدالتن طرفان مقرر ڪيل شرطن کي وڏي حد تائين اختيار ڪري ورتو. پر، جيتوڻيڪ شهري عدالتن شادي ختم ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪري ورتو، تڏهن به اهي طلاق ڏيڻ لاءِ حالتن جي سخت تشريح ڪنديون هيون&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 429.&lt;/ref&gt; ۽ طلاق کي [[عوامي پاليسي]] جي خلاف سمجهنديون هيون. ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق کي عوامي مفاد جي برخلاف تصور ڪيو ويندو هو، تنهن ڪري جيڪڏهن شاهدي مان اهو ظاهر ٿيندو هو ته مڙس ۽ زال پاڻ ۾ ملي ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، يا هنن ڄاڻي واڻي طلاق جا سبب پيدا ڪيا هئا، ته شهري عدالتون طلاق ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏينديون هيون. طلاق صرف تڏهن ڏني ويندي هئي، جڏهن شادي جي هڪ ڌر &quot;بيگناهه جيون ساٿي&quot; سان ڪيل مقدس [[قسم]] جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي. جيڪڏهن مڙس ۽ زال ٻئي قصوروار هجن، ته &quot;انهن مان ڪنهن کي به شادي جي بندھن کان آزاد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني ويندي هئي.&quot;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 401.&lt;/ref&gt;

آخرڪار، اهو خيال ته شادي کي اهڙين حالتن ۾ به ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن زال يا مڙس مان ڪو هڪ مقدس قسم جي ڀڃڪڙي ڪري، آهستي آهستي انهن سببن جي دائري کي وڌائي ڇڏيو، جن جي بنياد تي طلاق ڏئي سگهجي ٿي. شروعات ۾ اهي سبب رڳو اهي هوندا هئا، جيڪي شادي ٿيڻ وقت موجود هجن، پر پوءِ انهن ۾ اهڙا سبب به شامل ٿيڻ لڳا، جيڪي شادي کان پوءِ پيدا ٿيا، پر مقدس قسم جي ڀڃڪڙي کي ظاهر ڪندا هئا، جهڙوڪ [[آمريڪا ۾ طلاق جا سبب#ترڪ يا ڇڏڻ|ترڪ يا ڇڏي وڃڻ]]، [[زنا]]، يا &quot;انتهائي بي رحمي&quot;.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 147.&lt;/ref&gt; هن رجحان کان هڪ استثنا [[انگليڪن گرجا]] هئي، جنهن شادي جي ناقابلِ ٽٽڻ واري عقيدي کي برقرار رکيو.

[[انگريزي گهرو ويڙهه]] دوران [[پيورٽن]] مختصر عرصي لاءِ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن شادي کي هر قسم جي مقدس حيثيت کان محروم ڪري ان کي رڳو هڪ دنياوي معاهدو قرار ڏنو، جنهن کي ٽوڙي سگهجي ٿو. [[جان ملٽن]] 1643ع کان 1645ع جي وچ ۾ [[ملٽن جا طلاق بابت رسالا|طلاق بابت چار رسالا]] لکيا، جن ۾ هن زال ۽ مڙس جي وچ ۾ عدم مطابقت جي بنياد تي طلاق جي جواز بابت دليل پيش ڪيا. سندس خيال پنهنجي دور کان گهڻو اڳڀرو هئا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق جي حمايت ڪرڻ، خاص ڪري [[بي قصور طلاق]] (نو-فالٽ ڊائوورس) جهڙي تصور جي، انتهائي تڪراري ڳالهه هئي، ۽ مذهبي شخصيتن سندس رسالن تي پابندي لڳرائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=D. F. McKenzie|chapter=The London Book Trade in 1644|title=Making Meaning: Printers of the Mind and Other Essays|publisher=University of Massachusetts Press|year=2002|pages=140–1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HtUfy7-OC1YC|isbn=978-1558493360}}&lt;/ref&gt;

1670ع ۾ پهريون ڀيرو [[پارليامينٽ جي قانون]] ذريعي هڪ قانوني نظير قائم ڪئي وئي، جڏهن [[لارڊ روز طلاق ايڪٽ 1670]] ([[22 Cha. 2]]. c. ''1'' {{small|Pr.}}) منظور ڪيو ويو، جنهن [[جان مينرز، پهريون ڊيوڪ آف رٽلينڊ|لارڊ جان مينرز]] کي پنهنجي زال [[اين مينرز، ليڊي روز|ليڊي اين پئيرپونٽ]] کان طلاق وٺڻ جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) منظور ٿيڻ تائين، طلاق صرف پارليامينٽ جي هڪ خاص قانون ذريعي ئي حاصل ڪري سگهبي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |title=HISTORY OF MARRIAGE IN WESTERN CIVILIZATION |author=Erwin J. Haeberle |publisher=The Continuum Publishing Company |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515233113/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |archive-date=2013-05-15 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Le divorce de l'Impératrice Joséphine 15 décembre 1809 (Henri-Frederic Schopin).jpg|thumb|upright=1.05|left|[[جوزفين ڊي بوهارنيه|جوزفين]]، [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]] جي پهرين زال، 1804ع جي [[نيپولين ڪوڊ]] تحت پنهنجي شادي جي شهري طور خاتمي (طلاق) حاصل ڪيو.]]

سيڪيولرائزيشن ۽ آزادي پسندي ڏانهن لاڙو [[روشن خياليءَ جي دور]] (اينلائيٽنمينٽ) جي انفراديت پسند ۽ سيڪيولر نظرين سان وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[روشن خيال مطلق العنان حڪمران]] [[پروشيا]] جي بادشاهه [[فريڊرڪ ٻيون، پروشيا جو بادشاهه|فريڊرڪ ٻيون]] (&quot;دي گريٽ&quot;) 1752ع ۾ هڪ نئون طلاق وارو قانون جاري ڪيو، جنهن تحت شادي کي مڪمل طور هڪ خانگي معاملو قرار ڏنو ويو ۽ باهمي رضامندي جي بنياد تي طلاق جي اجازت ڏني وئي. هن نئين سوچ پاڙيسري [[آسٽريا جي سلطنت]] ۾ شهنشاهه [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|جوزف ٻيون]] جي دور ۾ قانون تي گهرو اثر ڇڏيو، جتي اهو سڀني غير ڪيٿولڪ شاهي رعايا تي لاڳو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|title=Trends in marriage and divorce law of Western countries|author=Max Rheinstein|author-link=Max Rheinstein|access-date=2013-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203032903/http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|archive-date=2013-12-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ فرانس ۾ پڻ ساڳئي بنياد تي طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ [[قديم نظام]] (''ancien régime'') جي قانوني ڍانچي کي [[فرانس ۾ بوربون بحالي]] (1816ع) دوران ٻيهر بحال ڪيو ويو. اوڻيهين صديءَ دوران سڄي يورپ ۾ قانون کي وڌيڪ آزاد خيال بڻائڻ جو رجحان جاري رهيو، ۽ صديءَ جي وچ ڌاري زنا جي صورت ۾ شهري عدالتون عام طور طلاق ڏيڻ لڳيون.

[[File:Marilyn Monroe and Jerry Giesler 3.jpg|thumb|upright=1.15|[[مارلن منرو]] مشهور وڪيل [[جيري گيزلر]] سان گڏ طلاق جي ڪاغذن تي صحيح ڪندي.]]

برطانيه ۾ 1857ع کان اڳ زالن کي معاشي ۽ قانوني طور پنهنجي مڙسن جي تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ سمجهيو ويندو هو، ۽ طلاق حاصل ڪرڻ تقريباً ناممڪن هئي. ان لاءِ پارليامينٽ مان هڪ تمام مهانگو خانگي قانون (پرائيويٽ ايڪٽ) منظور ڪرائڻو پوندو هو، جنهن تي شايد 200 پائونڊ تائين خرچ ايندو هو، ۽ اها سهولت صرف تمام امير ماڻهن جي پهچ ۾ هوندي هئي. زنا، ترڪ ڪرڻ يا بي رحمي جي بنياد تي طلاق حاصل ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پهرين اهم قانوني ڪاميابي [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) جي صورت ۾ ملي، جيڪو روايت پسند [[چرچ آف انگلينڊ]] جي سخت مخالفت باوجود منظور ڪيو ويو. هن نئين قانون طلاق کي گرجا جي بدران شهري عدالتن جو معاملو بڻائي ڇڏيو، ۽ لنڊن ۾ هڪ نئين شهري عدالت قائم ڪئي وئي، جيڪا اهڙن سڀني ڪيسن جي ٻڌڻي ڪندي هئي. اهو عمل اڃا به ڪافي مهانگو هو، لڳ ڀڳ 40 پائونڊ خرچ ايندو هو، پر هاڻي وچولي طبقي لاءِ به ممڪن بڻجي ويو. جيڪا عورت عدالتي علحدگي حاصل ڪندي هئي، سا ''فيمي سول'' جي حيثيت اختيار ڪندي هئي، جنهن سان کيس پنهنجي سڀني شهري حقن تي مڪمل اختيار حاصل ٿي ويندو هو. 1878ع ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جن تحت مقامي امن جي ججن (جسٽسز آف دي پيس) کي به علحدگي جا فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. چرچ آف انگلينڊ وڌيڪ سڌارن جي مسلسل مخالفت ڪئي، تان جو آخرڪار [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1973]] منظور ٿيڻ سان بنيادي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;Lawrence Stone. ''Road to Divorce: England 1530–1987'' (1990)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Elie Halevy, ''History of the English People: The Rule of Democracy (1905–1914)'' (1932) pp&lt;/ref&gt;

[[اسپين]] ۾ [[ٻي اسپيني جمهوريه]] جي 1931ع واري آئين پهريون ڀيرو طلاق جي حق کي تسليم ڪيو. طلاق کي ضابطي هيٺ آڻڻ لاءِ پهريون قانون ''طلاق ايڪٽ 1932'' هو، جيڪو ڪيٿولڪ گرجا ۽ زرعي اقليت ۽ باسڪ-ناوار ڪيٿولڪ اقليتي پارٽين جي اتحاد جي مخالفت باوجود جمهوري پارليامينٽ مان منظور ٿيو. جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو|فرانڪو]] جي آمريت ان قانون کي ختم ڪري ڇڏيو. جمهوريت جي بحالي کان پوءِ 1981ع ۾ نئون طلاق وارو قانون منظور ڪيو ويو، جيڪو وري به ڪيٿولڪ گرجا ۽ عيسائي جمهوري پارٽي جي هڪ حصي (جيڪو ان وقت حڪمران يونين آف ڊيموڪريٽڪ سينٽر جو حصو هو) جي مخالفت باوجود پاس ٿيو. [[فيليپي گونثاليث مارڪيث]] جي پهرين سوشلسٽ حڪومت دوران 1981ع واري قانون ۾ ترميم ڪري شاديءَ جي علحدگي ۽ طلاق جو عمل وڌيڪ تيز ڪيو ويو، جنهن کي گرجا وري به &quot;ايڪسپريس طلاق&quot; قرار ڏئي مخالفت ڪئي.

[[اٽلي]] ۾ پهريون طلاق وارو قانون 1 ڊسمبر 1970ع تي، [[ڪرسچن ڊيموڪريٽس]] جي مخالفت باوجود، متعارف ڪرايو ويو&lt;ref&gt;Law n. 898/70 (1 December 1970) – &quot;Discipline of the cases of dissolution of marriage&quot;.&lt;/ref&gt; ۽ 18 ڊسمبر 1970ع تي نافذ ٿيو. ايندڙ سالن ۾ ڪرسچن ڊيموڪريٽس، ٻين مخالف پارٽين جي سهڪار سان، قانون کي ختم ڪرڻ لاءِ ريفرنڊم جي مهم هلائي. 1974ع جي ريفرنڊم ۾ عوام جي اڪثريت طلاق واري قانون کي ختم ڪرڻ جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو. 1970ع واري قانون جي هڪ خاص ڳالهه اها هئي ته طلاق کان اڳ پنجن سالن جي ازدواجي علحدگي لازمي هئي. 1987ع ۾ اهو عرصو ٽن سالن تائين گهٽايو ويو، ۽ 2015ع ۾ عدالتي علحدگي جي صورت ۾ هڪ سال ۽ باهمي رضامندي سان علحدگي جي صورت ۾ ڇهن مهينن تائين محدود ڪيو ويو.

[[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] ۾ ترتيبوار 1995ع ۽ 2011ع جي ريفرنڊمن ذريعي طلاق جي منظوري ڏني وئي.

ويهين صديءَ دوران ترقي يافته ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان ۽ جنسي تعلقن بابت سماجي روين ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce|url=http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|website=Oocities.org|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002256/http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|archive-date=3 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; طلاق ڪيترن ئي ملڪن ۾ عام ڳالهه بڻجي وئي، جن ۾ [[آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |title=15 Ways to Predict Divorce |website=[[دي ڊيلي بيسٽ]] |date=19 May 2010 |access-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120920052827/http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |archive-date=2012-09-20 |url-status=live |last1=Rufus |first1=Anneli }}&lt;/ref&gt; [[ڪينيڊا]]، [[آسٽريليا]]، [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[اسڪينڊي نيويا]] ۽ [[برطانيه]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Haines&quot;&gt;{{cite web|last1=Haines|first1=Nicola|title=Divorces in England and Wales: 2015|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|website=Office for National Statistics UK|access-date=16 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217082644/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|archive-date=17 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===جاپان===
[[ايدو دور]] (1603ع–1868ع) دوران مڙس پنهنجي زال کي طلاق جا خط لکي طلاق ڏئي سگهندا هئا. گهڻو ڪري سندن مائٽ يا شادي ڪرائيندڙ وچولي اهي خط پنهنجي قبضي ۾ رکندا هئا ۽ شادي بحال ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. زالون پنهنجي مڙسن کي طلاق نٿي ڏئي سگهيون. ڪجهه زالن کي مخصوص [[شنٽو]] جي &quot;طلاق مندرن&quot; ۾ پناهه وٺڻ جو موقعو ملندو هو. جيڪڏهن ڪا زال ٽن سالن تائين اهڙي مندر ۾ رهندي هئي، ته سندس مڙس قانوني طور کيس طلاق ڏيڻ جو پابند هوندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |title=Japan Times |date=2004-06-19 |access-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719050351/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ جي جاپان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هر اٺن شادين مان هڪ شادي طلاق تي ختم ٿيندي هئي.

جاپان ۾ طلاق جا چار قسم آهن: باهمي رضامندي سان طلاق، جنهن ۾ ٻنهي ڌرين جي اتفاق سان طلاق ٿئي ٿي؛ ثالثي ذريعي طلاق، جيڪا خانداني عدالت ۾ ٿيندي آهي؛ خانداني عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق، جيڪا تڏهن ڏني ويندي آهي جڏهن زال ۽ مڙس ثالثي وسيلي طلاق جو معاملو حل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿين؛ ۽ ضلعي عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |title=American Citizen Services- Divorce In Japan |access-date=2011-09-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909122201/http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |archive-date=2011-09-09 }}&lt;/ref&gt;

===ڀارت===
قومي سطح تي، [[خصوصي شادي ايڪٽ، 1954ع]] (اسپيشل مئريج ايڪٽ, 1954)، جيڪو 1954ع ۾ منظور ڪيو ويو، هڪ بين المذهبي شاديءَ جو قانون آهي، جيڪو ڀارتي شهرين کي سندن مذهب يا عقيدي کان سواءِ شادي ڪرڻ ۽ طلاق وٺڻ جي اجازت ڏئي ٿو. [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] قانوني طور هندن ۽ ٻين اهڙين برادرين کي، جن انهن قانونن تحت شادي ڪئي هجي، طلاق جي اجازت ڏني. [[ڀارتي طلاق ايڪٽ، 1869ع]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |title=Indian Divorce Act -Bare Act |year=1869 |website=Gujhealth.gov.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421015224/http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |archive-date=2013-04-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; عيسائي مذهب جا پيروڪار ماڻهن جي طلاق سان لاڳاپيل قانون آهي. مڙس يا زال، زنا، بي رحمي، ٻن سالن تائين ترڪ ڪرڻ، مذهب جي تبديلي، ذهني بيماري، جنسي منتقل ٿيندڙ بيماري، يا ڪوڙهه جهڙن سببن جي بنياد تي طلاق جي درخواست ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |title=''Vaklino.com'' - &quot;The Hindu Marriage Act, 1955&quot; (Section 13) |website=Vakilno1.com |access-date=2012-03-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401144955/http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |archive-date=2012-04-01 }}&lt;/ref&gt;

طلاق ٻنهي زال ۽ مڙس جي باهمي رضامندي جي بنياد تي پڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي، جنهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ سال تائين الڳ رهڻ کان پوءِ درخواست داخل ڪري سگهجي ٿي. باهمي رضامندي سان ڏنل طلاق خلاف اپيل نٿي ڪري سگهجي، ۽ قانون موجب طلاق جي درخواست داخل ٿيڻ کان پوءِ طلاق جاري ٿيڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ڇهن مهينن جو عرصو لازمي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indiankanoon.org/doc/439618/ |title=''indiankanoon.org'' - &quot;Section 13B in the Hindu Marriage Act&quot; |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402034011/http://indiankanoon.org/doc/439618/ |archive-date=2012-04-02 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تڪراري طلاق اها هوندي آهي، جڏهن زال يا مڙس مان هڪ ڌر ٻي ڌر کي طلاق ڏيڻ تي راضي نه هجي؛ اهڙي حالت ۾ [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] مطابق صرف مخصوص قانوني سببن جي بنياد تي ئي طلاق ڏني ويندي آهي. جڏهن⁠تہ مسلمان مڙس &quot;طلاق&quot; جو لفظ ادا ڪري هڪ طرفي طور شادي ختم ڪري سگهي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |title=Muslim divorce judgements |website=Parting.hpage.co.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222142037/http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |archive-date=2014-02-22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; پر مسلمان عورتن کي [[مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع]] (ڊزوليشن آف مسلم مئريج ايڪٽ) تحت مهيا ڪيل سببن مان ڪنهن هڪ جي بنياد تي عدالت سان رجوع ڪرڻو پوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|title=Dissolution of Muslim Marriage Act - bare Act|website=Chdslsa.gov.in|access-date=2014-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221172043/http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|archive-date=2014-02-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گذريل ڏهاڪي جي پهرين وڏي خانداني قانوني سڌاري ۾، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] اسلامي عمل &quot;ٽي ڀيرا طلاق&quot; (ٽرپل طلاق)، يعني مڙس طرفان &quot;طلاق&quot; جو لفظ ٽي ڀيرا چئي فوري طلاق ڏيڻ، تي پابندي لڳائي. ڀارت جي سپريم ڪورٽ جي هن تاريخي فيصلي کي سڄي ملڪ ۾ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن ڀليڪار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|title=India court bans Islamic instant divorce in huge win for women's rights|last=Safi|first=Michael|date=2017-08-22|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2017-11-06|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116194439/https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|archive-date=2017-11-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي شرح بابت سرڪاري انگ اکر موجود نه آهن، پر اندازو آهي ته ڀارت ۾ هر 100 شادين مان تقريباً هڪ، يا هر 1,000 شادين مان 11 شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10284416 |title=India moves to make it easier to divorce |access-date=2011-09-11 |publisher=BBC News |date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825083800/http://www.bbc.co.uk/news/10284416 |archive-date=2011-08-25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مختلف برادرين تي، [[هندو شادي ايڪٽ]] کان الڳ، مخصوص ازدواجي قانون لاڳو ٿين ٿا، تنهن ڪري انهن جا پنهنجا جدا طلاقي قانون آهن:

* پارسي شادي ۽ طلاق ايڪٽ، 1936ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |title=The Parsi Marriage And Divorce Act, 1936 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174531/http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |title=The Dissolution Of Muslim Marriages Act, 1939 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174535/http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* پرڏيهي شادي ايڪٽ، 1969ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |title=The Foreign Marriage Act, 1969 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174651/http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان عورتون (طلاق تي حقن جو تحفظ) ايڪٽ، 1986ع&lt;ref&gt;{{cite book|author1=V.R.Krishna Iyer Retd. Judge|title=Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act, 1986|year=1987|publisher=EBC|isbn=978-81-7012-349-1|pages=1–166}}&lt;/ref&gt;

ڀارت ۾ شاديءَ جي قانونن ۾ اهڙي ترميم تي غور جاري آهي، جنهن تحت &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; (ارٽريوئبل بريڪ ڊائون آف مئريج)، جيئن زال يا مڙس مان هڪ ڌر دعويٰ ڪري، کي طلاق جو هڪ نئون بنياد بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Chandran |first=Rina |url=http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |title=An easier end to unhappy marriages in India? | India Insight |website=Blogs.reuters.com |date=2010-06-11 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110508165627/http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |archive-date=2011-05-08 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جون 2010ع ۾ ڀارت جي مرڪزي ڪابينا شاديءَ جي قانونن (ترميمي) بل 2010ع جي منظوري ڏني، جيڪو جيڪڏهن پارليامينٽ مان منظور ٿي وڃي ها ته &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; کي طلاق جو نئون قانوني بنياد بڻائي ڇڏي ها.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |title=Press Information Bureau English Releases |website=Pib.nic.in |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119204450/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |archive-date=2012-01-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تجويز ڪيل ترميم موجب، عدالت کي ڪيس جي اصل ٻڌڻي شروع ڪرڻ کان اڳ پيش ڪيل ثبوتن مان مطمئن ٿيڻ ضروري آهي ته درخواست داخل ٿيڻ کان فوراً اڳ ڌريون گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن کان لڳاتار الڳ رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india |title=Irretrievable break down of marriage as a ground for divorce in India |date=3 December 2014 |publisher=iPleaders |access-date=2014-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141209141854/http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india/ |archive-date=2014-12-09 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== اسلامي قانون ===
{{Main|اسلام ۾ طلاق}}

اسلام ۾ طلاق مختلف صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي، جن مان ڪجهه مڙس جي طرفان شروع ڪيون وينديون آهن ۽ ڪجهه زال جي طرفان. روايتي اسلامي قانون موجب طلاق جون بنيادي قانوني صورتون ''طلاق'' (''[[شادي جي رد ڪرڻ|رد ڪرڻ]]'')، ''خلع'' (باهمي رضامندي سان طلاق يا نڪاح جو فسخ)، عدالتي طلاق، ۽ قسمن (حلفن) سان لاڳاپيل صورتون آهن. اسلامي دنيا ۾ طلاق جو نظريو ۽ عملي طريقو وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان مختلف رهيو آهي.&lt;ref name=OEIW-modern&gt;{{cite encyclopedia|author=Maaike Voorhoeve|title=Divorce. Modern Practice|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url-access=subscription|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|doi=10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001|isbn=9780199764464|access-date=2017-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102020/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|archive-date=2017-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور تي طلاق جا ضابطا [[شريعت]] جي تحت هوندا هئا، جيئن انهن جي تشريح [[فقه|روايتي اسلامي فقہ]] ۾ ڪئي ويندي هئي، ۽ اهي [[فقهي مذهب|فقهي مذهبن]] (قانوني مڪتبِ فڪر) جي لحاظ کان مختلف هوندا هئا.&lt;ref name=OEIW-hist&gt;{{cite encyclopedia|author=Maaike Voorhoeve|title=Divorce. Historical Practice|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url-access=subscription|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|doi=10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001|isbn=9780199764464|access-date=2017-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102020/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|archive-date=2017-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي عملي روايت ڪڏهن ڪڏهن قانوني نظريي کان مختلف پڻ رهي آهي.&lt;ref name=OEIW-hist/&gt; جديد دور ۾، جڏهن شخصي حيثيت (خانداني) بابت قانونن کي ضابطه بند (ڪوڊيفاء) ڪيو ويو، تڏهن اهي عام طور &quot;اسلامي قانون جي دائري&quot; اندر ئي رهيا، پر طلاق جي ضابطن تي اختيار روايتي فقيهن کان رياست ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=OEIW-modern/&gt;

===فلپائن===
شادي ختم ڪرڻ جي هڪ ذريعي طور طلاق، [[فلپائني مسلمان]]ن کان سواءِ سڀني فلپائني شهرين لاءِ غيرقانوني آهي. ڊگهي قانوني علحدگي کان پوءِ رڳو شهري بطلان (سول اينلمينٽ) حاصل ڪري سگهجي ٿو. اهو عمل مهانگو ۽ ڊگهو هوندو آهي، ۽ ڪيترائي قانوني طور شادي شده جوڙا، طلاق جو قانون موجود نه هجڻ باوجود، شادي کان ٻاهر تعلقات ۾ رهندا آهن.

فلپائن جو ''مسلمانن جي شخصي قانونن جو ضابطو'' (ڪوڊ آف مسلم پرسنل لاز آف دي فلپائنز)، جيڪو صدارتي فرمان (PD) نمبر 1083، عنوان II ـ شادي ۽ طلاق، باب 3 ـ طلاق جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهڙي طلاق جي اجازت ڏئي ٿو جيڪا رياست طرفان تسليم ٿيل هجي. فلپائن جي عدالتي نظام ۾ ٻه [[شريعت]] عدالتون آهن، جيڪي اهڙن ڪيسن جي ٻڌڻي ڪن ٿيون.

27 جولاءِ 2010ع تي [[گيبريلا وومينز پارٽي]] [[فلپائن جي ايوانِ نمائندگان]] ۾ هائوس بل نمبر 1799، يعني ''فلپائن طلاق بل''، پيش ڪيو، جيڪو طلاق جي حمايتي قانونسازي متعارف ڪرائڻ جي ڪيترن ئي ڪوششن مان هڪ هو. سينيٽر [[پيا ڪاييتانو]] پڻ [[فلپائن جي سينيٽ]] ۾ الڳ طلاق بل پيش ڪيو. ان وقت فلپائن، [[مالٽا]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] سان گڏ، طلاق جي معاملي ۾ دنيا جا ٽي سڀ کان وڌيڪ قدامت پسند ملڪ هئا. انهيءَ سبب هي بل قانونسازي جي ڪنهن به مرحلي مان منظور نه ٿي سگهيو.

2013ع ۾ طلاق وارو بل ٻيهر پيش ڪيو ويو، پر اهو به قانونسازي جي ڪنهن به مرحلي مان منظور نه ٿي سگهيو.

تازين ڪوششن مان هڪ طور، 2017ع ۾ طلاق وارو بل وري پيش ڪيو ويو. 22 فيبروري 2018ع تي، ايوانِ نمائندگان جي آبادي ۽ خانداني لاڳاپن بابت ڪميٽي طلاق کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري بل جي منظوري ڏني، ۽ فلپائن جي تاريخ ۾ اهو پهريون ڀيرو هو جو اهڙو قدم قانونسازي جي ڪميٽي واري مرحلي مان منظور ٿيو. ايوانِ نمائندگان (ڪانگريس جي هيٺئين ايوان) جي اڪثريتي ۽ اقليتي ٻنهي ڌرين جا گهڻا ميمبر طلاق جي حمايت ۾ هئا. تنهن هوندي به، سينيٽ (ڪانگريس جي مٿئين ايوان) ۾ طلاق اڃا تائين هڪ اختلاف وارو مسئلو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مرد سينيٽرن جي وڏي مخالفت موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/news/2018/02/21/house-panel-approves-substitute-bill-on-divorce.html|title=House panel approves substitute bill on divorce|website=Cnnphilippines.com|access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921191212/http://cnnphilippines.com/news/2018/02/21/house-panel-approves-substitute-bill-on-divorce.html|archive-date=21 September 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rappler.com/philippines/196612-explainer-house-divorce-bill/|title=EXPLAINER: What are the grounds, provisions in House divorce bill?|website=Rappler.com|date=22 February 2018 |access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124221154/https://www.rappler.com/nation/196612-explainer-house-divorce-bill|archive-date=24 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===ابتدائي آمريڪا===
نوآبادياتي آمريڪا ۾ شادي کي بنيادي طور نسل وڌائڻ ۽ معاشي ڪاميابي حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهيو ويندو هو. جيڪڏهن اهو ثابت ٿي ويندو هو ته شادي ڪندڙ ڌرين مان ڪنهن هڪ ٻي ڌر کي پنهنجي مالي يا توليدي (نسل وڌائڻ واري) حيثيت بابت دوکو ڏنو هو، ته طلاق ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Reis2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Reis |first=Elizabeth |title=Bodies in Doubt: An American History of Intersex |location=Baltimore MD |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2009 |isbn=978-1421441849 |pages=8–10 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[نامردي]] کي به طلاق جو هڪ سبب سمجهيو ويندو هو، جنهن جي تصديق لاءِ مڙس جو جسماني طبي معائنو ڪيو ويندو هو. اهڙيءَ طرح، جن عورتن جا تناسلي عضوا غيرمعمولي هوندا هئا، تن جو به هڪ دائي (مڊوائيف) معائنو ڪندي هئي ته جيئن اهو معلوم ڪري سگهجي ته ڇا اها جسماني خرابي بانجھپڻ جو سبب آهي يا نه.&lt;ref name=&quot;Reis2009&quot; /&gt;

[[آمريڪي گهرو ويڙهه کان اڳ وارو ڏکڻ]] (اينٽبيلم سائوٿ) ۾ عدالتون اڇي نسل جي شادي شده جوڙن کي طلاق ڏيڻ ۾ گهڻي هٻڪ محسوس ڪنديون هيون. جيتوڻيڪ طلاق جي درخواست گهڻو ڪري زالون ڏينديون هيون، پر مڙسن کي طلاق ملڻ جا امڪان وڌيڪ هوندا هئا. مڙسن طرفان ڪاميابيءَ سان حاصل ڪيل طلاقون اڪثر اهڙين حالتن ۾ ٿينديون هيون، جڏهن زال جو ڪنهن ڪاري نسل جي مرد سان ناجائز تعلق ثابت ٿيندو هو. 1825ع جي هڪ اهم عدالتي فيصلي اهو قانوني اصول قائم ڪيو ته اڇي نسل جي ٻارن جي پرورش کي زال جي زنا کان وڌيڪ اهميت ڏني ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hodes |first=Martha |title=White Women, Black Men: Illicit Sex in the 19th-century South |location=New Haven, CT |publisher=Yale University Press |year=1997 |isbn=0300069707 |pages=68–71 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1860ع واري ڏهاڪي ۾ شادي بابت قانونن ۾ تيزي سان تبديليون آيون، ڇاڪاڻ⁠تہ [[نسلي امتزاج]] (مسسيجنيشن) جي قانوني تعريف کي تبديل ڪري وڌيڪ ۽ مختلف نسلي درجابندين کي شامل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[بين النسلي شادي|مختلف نسلن جي وچ ۾ ٿيل شادين]] کي به باطل قرار ڏيڻو پوندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pascoe |first=Peggy |title=What Comes Naturally: Miscegenation Law and the Making of Race in America |location=New York |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=9780199772353 |pages=77–93 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
== رجحان ==
=== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ===
سختين، جنگين ۽ ٻين وڏن واقعن جي دور ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ اچي ويندي آهي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ طلاق جي شرح ۾ نمايان اضافو ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترن ئي ماڻهن جنگ تي وڃڻ کان اڳ جلدي ۾ شاديون ڪيون. جڏهن سپاهي جنگ مان واپس موٽيا، ته کين احساس ٿيو ته سندن ۽ سندن جيون ساٿين جي وچ ۾ گهڻي هڪجهڙائي يا هم آهنگي موجود نه هئي، جنهن سبب ڪيترين شادين جو انجام طلاق جي صورت ۾ نڪتو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kunz|first1=Jenifer|title=Think marriages and families.|date=2011|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, N.J.|isbn=978-0-205-16760-9|page=240}}&lt;/ref&gt;

=== مشهور شخصيتن جي ثقافت ===
2024ع ۾ اهو ڏٺو ويو ته ڪيترين ئي مشهور شخصيتن (&quot;اي-لسٽ&quot; مشهور شخصيتن) گذريل سالن وانگر ميڊيا ۾ وڏي پيماني تي ظاهر ٿيندڙ طلاقن بدران، خاموشيءَ سان ۽ عوامي ڌيان کان پري رهندي &quot;خاموش طلاقن&quot; (سائلنٽ ڊائوورسز) جو رجحان اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.huffpost.com/entry/quiet-divorce-trend_l_65f20079e4b07b5c55cb9ece | title=This Divorce Trend is Becoming More Popular with Celebs — for a Good Reason | date=21 March 2024 }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{div col |colwidth=22em}}

* [[رشتو ٽٽڻ]]
* [[مشترڪ ملڪيت]]
* [[دنيا ۾ طلاق جا قانون]]
* [[هم جنس شادي شده جوڙن ۾ طلاق]] – قانوني پهلو، طلاق جون شرحون
* [[طلاق جي تقريب]]
* [[غيرفعال خاندان]]
* [[وابستگي جو خوف]]
* [[وڏي عمر ۾ طلاق]]
* [[مڙس جي وڪري]]
* [[طلاق جا اثر]]
* [[سڀ کان مهانگين طلاقن جي فهرست]]
* [[انهن ماڻهن جي فهرست جن ٻيهر ساڳئي جيون ساٿي سان شادي ڪئي]]
* [[جانواريو لورينسو]]، [[#اليڪٽرانڪ طلاق|اليڪٽرانڪ طلاق]] جو موجد
* [[نيويارڪ طلاق لاءِ جبر ڪندڙ گروهه]]
* [[رشتي بابت صلاح مشورو]]
* [[رشتن بابت تعليم]]
* [[زال جي وڪري]]
* [[زال جي وڪري (انگريزي روايت)]]
  {{div col end}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]</text>
      <sha1>stxy91xp9p8a6qdi0q2gnkv7h8x9p0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395752</id>
      <parentid>395745</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="200450" sha1="4nzuv03e4etu76d6gulnmu47jgb3yb7" xml:space="preserve">{{Short description|ازدواجي رشتي جي قانوني خاتمي جو عمل}}


'''طلاق''' (جنهن کي '''شادي جو قانوني خاتمو''' پڻ چيو ويندو آهي) [[شادي]] کي قانوني طور ختم ڪرڻ جو عمل آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق عام طور تي لاڳاپيل ملڪ يا رياست جي قانون موجب شادي سان لاڳاپيل قانوني حقن، ذميوارين ۽ فرضن کي ختم ڪرڻ يا نئين سر ترتيب ڏيڻ تي مشتمل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the &quot;Separability Doctrine&quot; in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

طلاق جا قانون [[ملڪن موجب طلاق جا قانون|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪٻئي کان ڪافي مختلف]] آهن،&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; پر گهڻن ملڪن ۾ طلاق هڪ [[قانوني عمل]] آهي، جنهن لاءِ عدالت يا ٻي مجاز اداري جي منظوري گهربل هوندي آهي. ان عمل دوران [[ملڪيت جي ورهاست]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ٻارن جي تحويل]]،&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt; [[نفقو]] (زال يا مڙس جي مالي مدد)، ٻارن سان ملاقات جا حق، والديني ذميوارين جو وقت، [[ٻارن جو خرچ]] ۽ قرضن جي ورهاست جهڙا معاملا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اڪثر ملڪن ۾ قانون موجب [[يڪ زوجگي]] لازمي هوندي آهي، تنهنڪري طلاق کان پوءِ اڳوڻا زال ۽ مڙس ٻيهر ڪنهن ٻئي شخص سان شادي ڪري سگهن ٿا.

طلاق [[شادي جي ابطال]] کان مختلف آهي، جنهن ۾ شادي کي قانوني طور شروع کان ئي باطل قرار ڏنو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اها [[قانوني جدائي]] يا ''[[ڊي جيوري]]'' جدائي (اهڙو قانوني عمل جنهن ۾ شادي شده جوڙو قانوني طور الڳ رهڻ جو فيصلو ڪري ٿو، پر قانوني طور شادي برقرار رهندي آهي) ۽ ''ڊي فيڪٽو'' [[ازدواجي جدائي]] (اهڙي حالت جنهن ۾ زال ۽ مڙس بغير ڪنهن قانوني ڪارروائي جي گڏ رهڻ ڇڏي ڏين) کان پڻ مختلف آهي. طلاق جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ جنسي عدم مطابقت، هڪ يا ٻنهي زالن جي آزاديءَ جي خواهش، [[شخصيتن جو ٽڪراءُ]] يا [[ازدواجي بي وفائي]].&lt;ref&gt;The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008&lt;/ref&gt;

هن وقت دنيا ۾ صرف [[فلپائن]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] اهڙا ملڪ آهن، جتي طلاق جي عام طور اجازت ناهي. فلپائن ۾ غير مسلم فلپائني شهرين لاءِ طلاق قانوني ناهي، سواءِ ان جي ته زال يا مڙس مان ڪو هڪ [[غير دستاويزي مهاجر]] هجي ۽ ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطون پوريون ڪري.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gloria|first1=Charmian K|title=Who needs divorce in the Philippines?|journal=Mindanao Law Journal|year=2007 |volume=1 |pages=18–28|doi=10.3860/mlj.v1i1.315}}&lt;/ref&gt; ويٽيڪن سٽي هڪ مذهبي رياست آهي، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي سربراهه جي حڪمراني هيٺ آهي، ۽ [[عيسائيت ۾ طلاق بابت نظريا#رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب طلاق جي اجازت نٿي ڏئي. جن ملڪن ۾ نسبتاً تازو طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، تن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع، جيتوڻيڪ 1910ع کان 1940ع تائين شهري ۽ مذهبي ٻنهي قسمن جي شاديءَ لاءِ طلاق ممڪن هئي)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽائن]] (1987ع)،&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-07-12-mn-3473-story.html|title=Divorce Is Now Legal in Argentina but, So Far, Few Couples Have Taken the Break|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721042732/http://articles.latimes.com/1987-07-12/news/mn-3473_1_divorce-law|archive-date=2015-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پيراگوئي]] (1991ع)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;&gt;''Sex and the State: Abortion, Divorce, and the Family Under Latin. American Dictatorships and Democracies'', by [[Mala Htun]], pp 102&lt;/ref&gt; [[ڪولمبيا]] (1991ع؛ 1976ع کان اڳ صرف غير ڪيٿولڪن لاءِ اجازت هئي)،&lt;ref name=&quot;State pp 102&quot;/&gt; [[انڊورا]] (1995ع)،&lt;ref&gt;''Le divorce en droit comparé: Europe'' by Bernard Dutoit, Raphaël Arn, Béatrice Sfondylia, Camilla Taminelli, pp.56&lt;/ref&gt; [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile introduces right to divorce |date=18 November 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |publisher=BBC News |access-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104092521/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4021427.stm |archive-date=4 November 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن.

==تاريخ==

===يوناني-رومي ثقافت===
{{See also|قديم يونان ۾ شادي|قديم روم ۾ شادي}}
[[File:Roman marriage vows.jpg|thumb|upright=0.9|رومي شادي شده جوڙو.]]

[[ڪلاسيڪي اٿينس]] ۾ طلاق کي بنيادي طور قانوني ڪارروائي بدران هڪ نجي معاملو سمجهيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ان جي قانوني سڃاڻپ موجود هئي، پر ان لاءِ ڪنهن مخصوص عدالتي ڪارروائي جي ضرورت نه هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو اٿينسي مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏيڻ چاهيندو هو ته کيس رڳو زال کي سندس خاندان ڏانهن واپس موڪلڻو پوندو هو. اهو معلوم نه آهي ته سماجي طور طلاق جا ڪهڙا سبب قابلِ قبول سمجهيا ويندا هئا، سواءِ ان ڳالهه جي ته قانون موجب مرد لاءِ زنا ڪندڙ زال کي طلاق ڏيڻ لازمي هو. عورتن لاءِ طلاق جو عمل گهڻو وڌيڪ ڏکيو هو. طلاق جي شروعات ڪرڻ لاءِ اٿينسي عورتن کي عوامي طور آرخون (اعليٰ عملدار) جي سامهون حاضر ٿي پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻو پوندو هو. اهو عمل اٿينس جي عام قانوني روايتن کان هڪ اهم استثنا هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور عورتن کي عدالت ۾ پنهنجي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، جڏهن⁠تہ عورت طرفان طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ لاءِ کيس سرڪاري رڪارڊ جي حصي طور پاڻ پنهنجي نمائندگي ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Divorce in Classical Athens&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cohn-Haft |first1=Louis |title=Divorce in Classical Athens |journal=The Journal of Hellenic Studies |date=1995 |volume=115 |issue=115 |pages=1–14|doi=10.2307/631640 |jstor=631640 |s2cid=161594618 }}&lt;/ref&gt;

ابتدائي رومي ثقافت ۾ طلاق نادر هوندي هئي، پر جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت ۽ اختيار ۾ واڌ آئي، تيئن [[رومي قانون#ديواني قانون|رومي ديواني قانون]] هن اصول کي قبول ڪيو تہ ''ماٽريمُونيا ڊيبِينٽ اِيسّي لِبيرا'' (&quot;شادين کي آزاد هئڻ گهرجي&quot;)، جنهن موجب مڙس يا زال مان ڪو بہ هڪ پنهنجي مرضيءَ سان شادي ختم ڪري سگهي ٿو. بعد ۾ عيسائي شهنشاهن [[قسطنطين اول]] ۽ [[ٿيودوسيوس اول]] طلاق جا سبب رڳو سنگين حالتن تائين محدود ڪري ڇڏيا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[جسٽينين اول]] انهن پابندين کي نرم ڪري ڇڏيو.

===مالي سلطنت===
[[مابعد ڪلاسيڪي دور]] جي [[مالي سلطنت]] ۾ طلاق يافته عورتن سان لاڳاپيل قانون [[ٽمبڪٽو مخطوطا|ٽمبڪٽو جي مخطوطن]] ۾ دستاويز ٿيل آهن.&lt;ref&gt;Djian, Jean-Michel (24 May 2007). [http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37896&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111190441/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D37896%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=11 November 2009 }}. Unesco, ID 37896.&lt;/ref&gt;

===قرونِ وسطى وارو يورپ===
{{See also|شادي قديم يونان ۾|شادي قديم روم ۾}}

رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، خانداني زندگيءَ تي ضابطو شهري اختيارين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مذهبي اختيارين جي هٿ ۾ اچي ويو. ٻين معاملن سان گڏ، ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس گرجائن جا طلاق بابت مختلف نظريا هئا.

آرٿوڊوڪس گرجا اهو تسليم ڪندو هو ته ڪي اهڙا نادر موقعا به هوندا آهن، جڏهن زالن ۽ مڙسن لاءِ الڳ ٿيڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. آرٿوڊوڪس عقيدي موجب، شادي جي &quot;ناقابلِ ٽٽڻ&quot; هجڻ جو مطلب اهو آهي ته ان کي ٽوڙڻ نه گهرجي؛ اهڙي مقدس اتحاد کي ٽوڙڻ، جيڪو زنا يا زال ۽ مڙس مان ڪنهن هڪ جي ڊگهي غيرحاضري سبب ٿئي، هڪ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري، ٻيهر شادي جي اجازت ڏيڻ کي گنهگار انسان تي گرجا جي رحم ۽ شفقت جو اظهار تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|title=Marriage, Divorce and Remarriage in the Orthodox Church: Economia and Pastoral Guidance|publisher=The Orthodox research Institute|author=Mgr. Athenagoras Peckstadt, Bishop of Sinope|date=18 May 2005|access-date=19 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120133149/http://orthodoxresearchinstitute.org/articles/liturgics/athenagoras_remarriage.htm|archive-date=20 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جي اثر هيٺ، نائين يا ڏهين صديءَ تائين طلاق جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي هئي.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 96 (14th ed. 1896))&lt;/ref&gt; ڪيٿولڪ گرجا شادي کي [[مقدس رسم]] (سيڪرامينٽ) سمجهندو هو، جيڪا [[عيسى مسيح]] قائم ڪئي هئي، ۽ جنهن کي رڳو انساني عمل ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;Canon law
 of the Council of Trent
, Twenty-fourth Session. {{Cite book
|chapter-url=http://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html
|access-date=2006-09-18
|year=1848
|location=London
|publisher=Dolman
|pages=192–232
|title=The Council of Trent
|chapter=The Twenty-Fourth Session
|archive-date=28 September 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928143723/https://history.hanover.edu/texts/trent/ct24.html/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ جي مفهوم واري طلاق کي ڏهين صديءَ کان پوءِ ڪيٿولڪ ملڪن ۾ عام طور ممنوع قرار ڏنو ويو هو، پر زال ۽ مڙس جي الڳ رهائش ۽ شادي جي [[شادي جي بطلان|بطلان]] (annulment) جو تصور چڱيءَ ريت سڃاتل هو. جنهن کي اڄ [[الڳ رهندي خرچ جو حق]]  يا [[قانوني علحدگي]]  چيو وڃي ٿو، تنهن کي ان وقت  ''ڊائوورس آ مينسا ايٽ ٿورو'' (&quot;بستري ۽ ميز کان طلاق&quot;) سڏيو ويندو هو. اهڙي حالت ۾ زال ۽ مڙس جسماني طور الڳ رهندا هئا ۽ کين گڏ رهڻ يا [[هم رهائش]] (ڪوھيبيٽيشن) ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، پر سندن ازدواجي تعلق مڪمل طور ختم نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 125, n. 1 (14th ed. 1896).&lt;/ref&gt; [[ديواني عدالت|ديواني عدالتن]] کي شادي يا طلاق بابت فيصلو ڪرڻ جو ڪو اختيار حاصل نه هو. شادي کي باطل قرار ڏيڻ جا سبب ڪيٿولڪ گرجا جا اختيارين مقرر ڪندا هئا، ۽ انهن تي [[ڪليسائي عدالتن]] (ايڪليسٽيڪل ڪورٽس) ۾ عمل ڪيو ويندو هو. بطلان جا سبب [[ڪينن قانون]] موجب اهي رڪاوٽون هونديون هيون، جيڪي شادي ٿيڻ وقت ئي موجود هجن. &quot;ڇاڪاڻ⁠تہ مڪمل طلاق جي صورت ۾ شادي کي باطل قرار ڏنو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شروعات کان ئي مڪمل طور غيرقانوني هئي.&quot;&lt;ref&gt;W. Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', 428 (Legal Classics Library spec. ed. 1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 1225, n. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;E.Coke, ''Institutes of the Laws of England'', 235 (Legal Classics Library spec. ed. 1985).&lt;/ref&gt;

ڪيٿولڪ گرجا جو عقيدو هو ته شادي جي مقدس رسم ٻن ماڻهن کي قانوني طور هڪ شخص بڻائي ڇڏيندي آهي، جيڪي هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ٿي سگهن: &quot;شاديءَ کان پوءِ مڙس ۽ زال قانون جي نظر ۾ هڪ شخص هوندا آهن؛ يعني عورت جي الڳ قانوني حيثيت شاديءَ دوران معطل ٿي ويندي آهي يا گهٽ ۾ گهٽ مڙس جي قانوني وجود ۾ ضم ۽ متحد ٿي ويندي آهي، جنهن جي ڇانوَ، تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ هوءَ هر ڪم سرانجام ڏيندي آهي.&quot;&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 435 (Legal Classics Library spec. ed. 1984.&lt;/ref&gt; جيئن⁠تہ شادي کان پوءِ مڙس ۽ زال هڪ قانوني شخص بڻجي ويندا هئا، تنهن ڪري ان وحدت کي صرف انهيءَ بنياد تي ختم ڪري سگهجي پيو ته اها وحدت اصل ۾ ڪڏهن وجود ۾ ئي نه آئي هئي؛ يعني شادي جو اعلان شروع کان ئي غلط ۽ باطل هو (''[[ايب انيشو]]''، يعني &quot;شروعات کان ئي&quot;).

===يورپ ۾ سيڪيولرائزيشن===
[[File:1491 Henry VIII.jpg|thumb|[[انگلينڊ جو هينري اٺون]] پنهنجي شادي کي باطل قرار ڏيارڻ لاءِ [[ڪيٿولڪ گرجا]] کان الڳ ٿي ويو.]]

[[اصلاحِ مذهب]] (رفارميشن) کان پوءِ، يورپ جي نون پروٽيسٽنٽ علائقن ۾ شادي کي هڪ [[معاهدو]] سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ انهيءَ بنياد تي [[شهري اختيارين]] آهستي آهستي &quot;''ڊائوورٽيم آ ونڪولو ميٽرموني''&quot;، يعني &quot;شادي جي سڀني ٻنڌڻن کان مڪمل طلاق&quot; جو حڪم جاري ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪيو.

ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ڪي [[نظير|قانوني نظيرون]] موجود نه هيون، جيڪي واضح ڪن ته ڪهڙين حالتن ۾ شادي ختم ڪري سگهجي ٿي، تنهن ڪري شهري عدالتن گهڻي حد تائين [[مذهبي عدالتن]] جي اڳوڻن فيصلن تي ڀاڙيو ۽ انهن عدالتن طرفان مقرر ڪيل شرطن کي وڏي حد تائين اختيار ڪري ورتو. پر، جيتوڻيڪ شهري عدالتن شادي ختم ڪرڻ جو اختيار حاصل ڪري ورتو، تڏهن به اهي طلاق ڏيڻ لاءِ حالتن جي سخت تشريح ڪنديون هيون&lt;ref&gt;Blackstone, ''Commentaries on the Laws of England'', p. 429.&lt;/ref&gt; ۽ طلاق کي [[عوامي پاليسي]] جي خلاف سمجهنديون هيون. ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق کي عوامي مفاد جي برخلاف تصور ڪيو ويندو هو، تنهن ڪري جيڪڏهن شاهدي مان اهو ظاهر ٿيندو هو ته مڙس ۽ زال پاڻ ۾ ملي ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، يا هنن ڄاڻي واڻي طلاق جا سبب پيدا ڪيا هئا، ته شهري عدالتون طلاق ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏينديون هيون. طلاق صرف تڏهن ڏني ويندي هئي، جڏهن شادي جي هڪ ڌر &quot;بيگناهه جيون ساٿي&quot; سان ڪيل مقدس [[قسم]] جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي. جيڪڏهن مڙس ۽ زال ٻئي قصوروار هجن، ته &quot;انهن مان ڪنهن کي به شادي جي بندھن کان آزاد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني ويندي هئي.&quot;&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 401.&lt;/ref&gt;

آخرڪار، اهو خيال ته شادي کي اهڙين حالتن ۾ به ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن زال يا مڙس مان ڪو هڪ مقدس قسم جي ڀڃڪڙي ڪري، آهستي آهستي انهن سببن جي دائري کي وڌائي ڇڏيو، جن جي بنياد تي طلاق ڏئي سگهجي ٿي. شروعات ۾ اهي سبب رڳو اهي هوندا هئا، جيڪي شادي ٿيڻ وقت موجود هجن، پر پوءِ انهن ۾ اهڙا سبب به شامل ٿيڻ لڳا، جيڪي شادي کان پوءِ پيدا ٿيا، پر مقدس قسم جي ڀڃڪڙي کي ظاهر ڪندا هئا، جهڙوڪ [[آمريڪا ۾ طلاق جا سبب#ترڪ يا ڇڏڻ|ترڪ يا ڇڏي وڃڻ]]، [[زنا]]، يا &quot;انتهائي بي رحمي&quot;.&lt;ref&gt;''Kent's Commentaries on American Law'', p. 147.&lt;/ref&gt; هن رجحان کان هڪ استثنا [[انگليڪن گرجا]] هئي، جنهن شادي جي ناقابلِ ٽٽڻ واري عقيدي کي برقرار رکيو.

[[انگريزي گهرو ويڙهه]] دوران [[پيورٽن]] مختصر عرصي لاءِ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن شادي کي هر قسم جي مقدس حيثيت کان محروم ڪري ان کي رڳو هڪ دنياوي معاهدو قرار ڏنو، جنهن کي ٽوڙي سگهجي ٿو. [[جان ملٽن]] 1643ع کان 1645ع جي وچ ۾ [[ملٽن جا طلاق بابت رسالا|طلاق بابت چار رسالا]] لکيا، جن ۾ هن زال ۽ مڙس جي وچ ۾ عدم مطابقت جي بنياد تي طلاق جي جواز بابت دليل پيش ڪيا. سندس خيال پنهنجي دور کان گهڻو اڳڀرو هئا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ طلاق جي حمايت ڪرڻ، خاص ڪري [[بي قصور طلاق]] (نو-فالٽ ڊائوورس) جهڙي تصور جي، انتهائي تڪراري ڳالهه هئي، ۽ مذهبي شخصيتن سندس رسالن تي پابندي لڳرائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=D. F. McKenzie|chapter=The London Book Trade in 1644|title=Making Meaning: Printers of the Mind and Other Essays|publisher=University of Massachusetts Press|year=2002|pages=140–1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HtUfy7-OC1YC|isbn=978-1558493360}}&lt;/ref&gt;

1670ع ۾ پهريون ڀيرو [[پارليامينٽ جي قانون]] ذريعي هڪ قانوني نظير قائم ڪئي وئي، جڏهن [[لارڊ روز طلاق ايڪٽ 1670]] ([[22 Cha. 2]]. c. ''1'' {{small|Pr.}}) منظور ڪيو ويو، جنهن [[جان مينرز، پهريون ڊيوڪ آف رٽلينڊ|لارڊ جان مينرز]] کي پنهنجي زال [[اين مينرز، ليڊي روز|ليڊي اين پئيرپونٽ]] کان طلاق وٺڻ جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) منظور ٿيڻ تائين، طلاق صرف پارليامينٽ جي هڪ خاص قانون ذريعي ئي حاصل ڪري سگهبي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |title=HISTORY OF MARRIAGE IN WESTERN CIVILIZATION |author=Erwin J. Haeberle |publisher=The Continuum Publishing Company |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515233113/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ATLAS_EN/html/history_of_marriage_in_western.html |archive-date=2013-05-15 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Le divorce de l'Impératrice Joséphine 15 décembre 1809 (Henri-Frederic Schopin).jpg|thumb|upright=1.05|left|[[جوزفين ڊي بوهارنيه|جوزفين]]، [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]] جي پهرين زال، 1804ع جي [[نيپولين ڪوڊ]] تحت پنهنجي شادي جي شهري طور خاتمي (طلاق) حاصل ڪيو.]]

سيڪيولرائزيشن ۽ آزادي پسندي ڏانهن لاڙو [[روشن خياليءَ جي دور]] (اينلائيٽنمينٽ) جي انفراديت پسند ۽ سيڪيولر نظرين سان وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[روشن خيال مطلق العنان حڪمران]] [[پروشيا]] جي بادشاهه [[فريڊرڪ ٻيون، پروشيا جو بادشاهه|فريڊرڪ ٻيون]] (&quot;دي گريٽ&quot;) 1752ع ۾ هڪ نئون طلاق وارو قانون جاري ڪيو، جنهن تحت شادي کي مڪمل طور هڪ خانگي معاملو قرار ڏنو ويو ۽ باهمي رضامندي جي بنياد تي طلاق جي اجازت ڏني وئي. هن نئين سوچ پاڙيسري [[آسٽريا جي سلطنت]] ۾ شهنشاهه [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|جوزف ٻيون]] جي دور ۾ قانون تي گهرو اثر ڇڏيو، جتي اهو سڀني غير ڪيٿولڪ شاهي رعايا تي لاڳو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|title=Trends in marriage and divorce law of Western countries|author=Max Rheinstein|author-link=Max Rheinstein|access-date=2013-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203032903/http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2548&amp;context=lcp|archive-date=2013-12-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ فرانس ۾ پڻ ساڳئي بنياد تي طلاق کي قانوني حيثيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ [[قديم نظام]] (''ancien régime'') جي قانوني ڍانچي کي [[فرانس ۾ بوربون بحالي]] (1816ع) دوران ٻيهر بحال ڪيو ويو. اوڻيهين صديءَ دوران سڄي يورپ ۾ قانون کي وڌيڪ آزاد خيال بڻائڻ جو رجحان جاري رهيو، ۽ صديءَ جي وچ ڌاري زنا جي صورت ۾ شهري عدالتون عام طور طلاق ڏيڻ لڳيون.

[[File:Marilyn Monroe and Jerry Giesler 3.jpg|thumb|upright=1.15|[[مارلن منرو]] مشهور وڪيل [[جيري گيزلر]] سان گڏ طلاق جي ڪاغذن تي صحيح ڪندي.]]

برطانيه ۾ 1857ع کان اڳ زالن کي معاشي ۽ قانوني طور پنهنجي مڙسن جي تحفظ ۽ سرپرستي هيٺ سمجهيو ويندو هو، ۽ طلاق حاصل ڪرڻ تقريباً ناممڪن هئي. ان لاءِ پارليامينٽ مان هڪ تمام مهانگو خانگي قانون (پرائيويٽ ايڪٽ) منظور ڪرائڻو پوندو هو، جنهن تي شايد 200 پائونڊ تائين خرچ ايندو هو، ۽ اها سهولت صرف تمام امير ماڻهن جي پهچ ۾ هوندي هئي. زنا، ترڪ ڪرڻ يا بي رحمي جي بنياد تي طلاق حاصل ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پهرين اهم قانوني ڪاميابي [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1857]] (ميٽريمونيل ڪازز ايڪٽ 1857) جي صورت ۾ ملي، جيڪو روايت پسند [[چرچ آف انگلينڊ]] جي سخت مخالفت باوجود منظور ڪيو ويو. هن نئين قانون طلاق کي گرجا جي بدران شهري عدالتن جو معاملو بڻائي ڇڏيو، ۽ لنڊن ۾ هڪ نئين شهري عدالت قائم ڪئي وئي، جيڪا اهڙن سڀني ڪيسن جي ٻڌڻي ڪندي هئي. اهو عمل اڃا به ڪافي مهانگو هو، لڳ ڀڳ 40 پائونڊ خرچ ايندو هو، پر هاڻي وچولي طبقي لاءِ به ممڪن بڻجي ويو. جيڪا عورت عدالتي علحدگي حاصل ڪندي هئي، سا ''فيمي سول'' جي حيثيت اختيار ڪندي هئي، جنهن سان کيس پنهنجي سڀني شهري حقن تي مڪمل اختيار حاصل ٿي ويندو هو. 1878ع ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جن تحت مقامي امن جي ججن (جسٽسز آف دي پيس) کي به علحدگي جا فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. چرچ آف انگلينڊ وڌيڪ سڌارن جي مسلسل مخالفت ڪئي، تان جو آخرڪار [[ازدواجي سببن وارو ايڪٽ 1973]] منظور ٿيڻ سان بنيادي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;Lawrence Stone. ''Road to Divorce: England 1530–1987'' (1990)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Elie Halevy, ''History of the English People: The Rule of Democracy (1905–1914)'' (1932) pp&lt;/ref&gt;

[[اسپين]] ۾ [[ٻي اسپيني جمهوريه]] جي 1931ع واري آئين پهريون ڀيرو طلاق جي حق کي تسليم ڪيو. طلاق کي ضابطي هيٺ آڻڻ لاءِ پهريون قانون ''طلاق ايڪٽ 1932'' هو، جيڪو ڪيٿولڪ گرجا ۽ زرعي اقليت ۽ باسڪ-ناوار ڪيٿولڪ اقليتي پارٽين جي اتحاد جي مخالفت باوجود جمهوري پارليامينٽ مان منظور ٿيو. جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو|فرانڪو]] جي آمريت ان قانون کي ختم ڪري ڇڏيو. جمهوريت جي بحالي کان پوءِ 1981ع ۾ نئون طلاق وارو قانون منظور ڪيو ويو، جيڪو وري به ڪيٿولڪ گرجا ۽ عيسائي جمهوري پارٽي جي هڪ حصي (جيڪو ان وقت حڪمران يونين آف ڊيموڪريٽڪ سينٽر جو حصو هو) جي مخالفت باوجود پاس ٿيو. [[فيليپي گونثاليث مارڪيث]] جي پهرين سوشلسٽ حڪومت دوران 1981ع واري قانون ۾ ترميم ڪري شاديءَ جي علحدگي ۽ طلاق جو عمل وڌيڪ تيز ڪيو ويو، جنهن کي گرجا وري به &quot;ايڪسپريس طلاق&quot; قرار ڏئي مخالفت ڪئي.

[[اٽلي]] ۾ پهريون طلاق وارو قانون 1 ڊسمبر 1970ع تي، [[ڪرسچن ڊيموڪريٽس]] جي مخالفت باوجود، متعارف ڪرايو ويو&lt;ref&gt;Law n. 898/70 (1 December 1970) – &quot;Discipline of the cases of dissolution of marriage&quot;.&lt;/ref&gt; ۽ 18 ڊسمبر 1970ع تي نافذ ٿيو. ايندڙ سالن ۾ ڪرسچن ڊيموڪريٽس، ٻين مخالف پارٽين جي سهڪار سان، قانون کي ختم ڪرڻ لاءِ ريفرنڊم جي مهم هلائي. 1974ع جي ريفرنڊم ۾ عوام جي اڪثريت طلاق واري قانون کي ختم ڪرڻ جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو. 1970ع واري قانون جي هڪ خاص ڳالهه اها هئي ته طلاق کان اڳ پنجن سالن جي ازدواجي علحدگي لازمي هئي. 1987ع ۾ اهو عرصو ٽن سالن تائين گهٽايو ويو، ۽ 2015ع ۾ عدالتي علحدگي جي صورت ۾ هڪ سال ۽ باهمي رضامندي سان علحدگي جي صورت ۾ ڇهن مهينن تائين محدود ڪيو ويو.

[[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] ۾ ترتيبوار 1995ع ۽ 2011ع جي ريفرنڊمن ذريعي طلاق جي منظوري ڏني وئي.

ويهين صديءَ دوران ترقي يافته ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان ۽ جنسي تعلقن بابت سماجي روين ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce|url=http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|website=Oocities.org|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002256/http://www.oocities.org/totojunmar/divorce.html|archive-date=3 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; طلاق ڪيترن ئي ملڪن ۾ عام ڳالهه بڻجي وئي، جن ۾ [[آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |title=15 Ways to Predict Divorce |website=[[دي ڊيلي بيسٽ]] |date=19 May 2010 |access-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120920052827/http://www.thedailybeast.com/articles/2010/05/19/15-ways-to-predict-divorce.html |archive-date=2012-09-20 |url-status=live |last1=Rufus |first1=Anneli }}&lt;/ref&gt; [[ڪينيڊا]]، [[آسٽريليا]]، [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[اسڪينڊي نيويا]] ۽ [[برطانيه]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Haines&quot;&gt;{{cite web|last1=Haines|first1=Nicola|title=Divorces in England and Wales: 2015|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|website=Office for National Statistics UK|access-date=16 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217082644/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2015|archive-date=17 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===جاپان===
[[ايدو دور]] (1603ع–1868ع) دوران مڙس پنهنجي زال کي طلاق جا خط لکي طلاق ڏئي سگهندا هئا. گهڻو ڪري سندن مائٽ يا شادي ڪرائيندڙ وچولي اهي خط پنهنجي قبضي ۾ رکندا هئا ۽ شادي بحال ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. زالون پنهنجي مڙسن کي طلاق نٿي ڏئي سگهيون. ڪجهه زالن کي مخصوص [[شنٽو]] جي &quot;طلاق مندرن&quot; ۾ پناهه وٺڻ جو موقعو ملندو هو. جيڪڏهن ڪا زال ٽن سالن تائين اهڙي مندر ۾ رهندي هئي، ته سندس مڙس قانوني طور کيس طلاق ڏيڻ جو پابند هوندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |title=Japan Times |date=2004-06-19 |access-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719050351/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040619f1.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ جي جاپان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هر اٺن شادين مان هڪ شادي طلاق تي ختم ٿيندي هئي.

جاپان ۾ طلاق جا چار قسم آهن: باهمي رضامندي سان طلاق، جنهن ۾ ٻنهي ڌرين جي اتفاق سان طلاق ٿئي ٿي؛ ثالثي ذريعي طلاق، جيڪا خانداني عدالت ۾ ٿيندي آهي؛ خانداني عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق، جيڪا تڏهن ڏني ويندي آهي جڏهن زال ۽ مڙس ثالثي وسيلي طلاق جو معاملو حل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿين؛ ۽ ضلعي عدالت جي فيصلي ذريعي طلاق.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |title=American Citizen Services- Divorce In Japan |access-date=2011-09-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909122201/http://japan.usembassy.gov/e/acs/tacs-7117.html |archive-date=2011-09-09 }}&lt;/ref&gt;

===ڀارت===
قومي سطح تي، [[خصوصي شادي ايڪٽ، 1954ع]] (اسپيشل مئريج ايڪٽ, 1954)، جيڪو 1954ع ۾ منظور ڪيو ويو، هڪ بين المذهبي شاديءَ جو قانون آهي، جيڪو ڀارتي شهرين کي سندن مذهب يا عقيدي کان سواءِ شادي ڪرڻ ۽ طلاق وٺڻ جي اجازت ڏئي ٿو. [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] قانوني طور هندن ۽ ٻين اهڙين برادرين کي، جن انهن قانونن تحت شادي ڪئي هجي، طلاق جي اجازت ڏني. [[ڀارتي طلاق ايڪٽ، 1869ع]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |title=Indian Divorce Act -Bare Act |year=1869 |website=Gujhealth.gov.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421015224/http://www.gujhealth.gov.in/images/pdf/legis/divorce-act1869.pdf |archive-date=2013-04-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; عيسائي مذهب جا پيروڪار ماڻهن جي طلاق سان لاڳاپيل قانون آهي. مڙس يا زال، زنا، بي رحمي، ٻن سالن تائين ترڪ ڪرڻ، مذهب جي تبديلي، ذهني بيماري، جنسي منتقل ٿيندڙ بيماري، يا ڪوڙهه جهڙن سببن جي بنياد تي طلاق جي درخواست ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |title=''Vaklino.com'' - &quot;The Hindu Marriage Act, 1955&quot; (Section 13) |website=Vakilno1.com |access-date=2012-03-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401144955/http://www.vakilno1.com/bareacts/hindumarriageact/s13.htm |archive-date=2012-04-01 }}&lt;/ref&gt;

طلاق ٻنهي زال ۽ مڙس جي باهمي رضامندي جي بنياد تي پڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي، جنهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ سال تائين الڳ رهڻ کان پوءِ درخواست داخل ڪري سگهجي ٿي. باهمي رضامندي سان ڏنل طلاق خلاف اپيل نٿي ڪري سگهجي، ۽ قانون موجب طلاق جي درخواست داخل ٿيڻ کان پوءِ طلاق جاري ٿيڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ڇهن مهينن جو عرصو لازمي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indiankanoon.org/doc/439618/ |title=''indiankanoon.org'' - &quot;Section 13B in the Hindu Marriage Act&quot; |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402034011/http://indiankanoon.org/doc/439618/ |archive-date=2012-04-02 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تڪراري طلاق اها هوندي آهي، جڏهن زال يا مڙس مان هڪ ڌر ٻي ڌر کي طلاق ڏيڻ تي راضي نه هجي؛ اهڙي حالت ۾ [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] مطابق صرف مخصوص قانوني سببن جي بنياد تي ئي طلاق ڏني ويندي آهي. جڏهن⁠تہ مسلمان مڙس &quot;طلاق&quot; جو لفظ ادا ڪري هڪ طرفي طور شادي ختم ڪري سگهي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |title=Muslim divorce judgements |website=Parting.hpage.co.in |access-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222142037/http://parting.hpage.co.in/muslim-divorce-judgements_56052365.html |archive-date=2014-02-22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; پر مسلمان عورتن کي [[مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع]] (ڊزوليشن آف مسلم مئريج ايڪٽ) تحت مهيا ڪيل سببن مان ڪنهن هڪ جي بنياد تي عدالت سان رجوع ڪرڻو پوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|title=Dissolution of Muslim Marriage Act - bare Act|website=Chdslsa.gov.in|access-date=2014-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221172043/http://chdslsa.gov.in/right_menu/act/pdf/muslim.pdf|archive-date=2014-02-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گذريل ڏهاڪي جي پهرين وڏي خانداني قانوني سڌاري ۾، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] اسلامي عمل &quot;ٽي ڀيرا طلاق&quot; (ٽرپل طلاق)، يعني مڙس طرفان &quot;طلاق&quot; جو لفظ ٽي ڀيرا چئي فوري طلاق ڏيڻ، تي پابندي لڳائي. ڀارت جي سپريم ڪورٽ جي هن تاريخي فيصلي کي سڄي ملڪ ۾ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن ڀليڪار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|title=India court bans Islamic instant divorce in huge win for women's rights|last=Safi|first=Michael|date=2017-08-22|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2017-11-06|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116194439/https://www.theguardian.com/world/2017/aug/22/india-supreme-court-bans-islamic-instant-divorce-triple-talaq|archive-date=2017-11-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي شرح بابت سرڪاري انگ اکر موجود نه آهن، پر اندازو آهي ته ڀارت ۾ هر 100 شادين مان تقريباً هڪ، يا هر 1,000 شادين مان 11 شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10284416 |title=India moves to make it easier to divorce |access-date=2011-09-11 |publisher=BBC News |date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825083800/http://www.bbc.co.uk/news/10284416 |archive-date=2011-08-25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مختلف برادرين تي، [[هندو شادي ايڪٽ]] کان الڳ، مخصوص ازدواجي قانون لاڳو ٿين ٿا، تنهن ڪري انهن جا پنهنجا جدا طلاقي قانون آهن:

* پارسي شادي ۽ طلاق ايڪٽ، 1936ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |title=The Parsi Marriage And Divorce Act, 1936 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174531/http://www.indiankanoon.org/doc/122564/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان شادين جي تحليل ايڪٽ، 1939ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |title=The Dissolution Of Muslim Marriages Act, 1939 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174535/http://www.indiankanoon.org/doc/1458498/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* پرڏيهي شادي ايڪٽ، 1969ع&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |title=The Foreign Marriage Act, 1969 |website=Indiankanoon.org |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174651/http://www.indiankanoon.org/doc/660591/ |archive-date=2012-03-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* مسلمان عورتون (طلاق تي حقن جو تحفظ) ايڪٽ، 1986ع&lt;ref&gt;{{cite book|author1=V.R.Krishna Iyer Retd. Judge|title=Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act, 1986|year=1987|publisher=EBC|isbn=978-81-7012-349-1|pages=1–166}}&lt;/ref&gt;

ڀارت ۾ شاديءَ جي قانونن ۾ اهڙي ترميم تي غور جاري آهي، جنهن تحت &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; (ارٽريوئبل بريڪ ڊائون آف مئريج)، جيئن زال يا مڙس مان هڪ ڌر دعويٰ ڪري، کي طلاق جو هڪ نئون بنياد بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Chandran |first=Rina |url=http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |title=An easier end to unhappy marriages in India? | India Insight |website=Blogs.reuters.com |date=2010-06-11 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110508165627/http://blogs.reuters.com/india/2010/06/11/an-easier-end-to-unhappy-marriages-in-india/ |archive-date=2011-05-08 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; جون 2010ع ۾ ڀارت جي مرڪزي ڪابينا شاديءَ جي قانونن (ترميمي) بل 2010ع جي منظوري ڏني، جيڪو جيڪڏهن پارليامينٽ مان منظور ٿي وڃي ها ته &quot;شادي جو ناقابلِ بحالي طور ٽٽي وڃڻ&quot; کي طلاق جو نئون قانوني بنياد بڻائي ڇڏي ها.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |title=Press Information Bureau English Releases |website=Pib.nic.in |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119204450/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=62464 |archive-date=2012-01-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تجويز ڪيل ترميم موجب، عدالت کي ڪيس جي اصل ٻڌڻي شروع ڪرڻ کان اڳ پيش ڪيل ثبوتن مان مطمئن ٿيڻ ضروري آهي ته درخواست داخل ٿيڻ کان فوراً اڳ ڌريون گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن کان لڳاتار الڳ رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india |title=Irretrievable break down of marriage as a ground for divorce in India |date=3 December 2014 |publisher=iPleaders |access-date=2014-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141209141854/http://blog.ipleaders.in/irretrievable-break-down-of-marriage-as-a-ground-for-divorce-in-india/ |archive-date=2014-12-09 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== اسلامي قانون ===
{{Main|اسلام ۾ طلاق}}

اسلام ۾ طلاق مختلف صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي، جن مان ڪجهه مڙس جي طرفان شروع ڪيون وينديون آهن ۽ ڪجهه زال جي طرفان. روايتي اسلامي قانون موجب طلاق جون بنيادي قانوني صورتون ''طلاق'' (''[[شادي جي رد ڪرڻ|رد ڪرڻ]]'')، ''خلع'' (باهمي رضامندي سان طلاق يا نڪاح جو فسخ)، عدالتي طلاق، ۽ قسمن (حلفن) سان لاڳاپيل صورتون آهن. اسلامي دنيا ۾ طلاق جو نظريو ۽ عملي طريقو وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان مختلف رهيو آهي.&lt;ref name=OEIW-modern&gt;{{cite encyclopedia|author=Maaike Voorhoeve|title=Divorce. Modern Practice|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url-access=subscription|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|doi=10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001|isbn=9780199764464|access-date=2017-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102020/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|archive-date=2017-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور تي طلاق جا ضابطا [[شريعت]] جي تحت هوندا هئا، جيئن انهن جي تشريح [[فقه|روايتي اسلامي فقہ]] ۾ ڪئي ويندي هئي، ۽ اهي [[فقهي مذهب|فقهي مذهبن]] (قانوني مڪتبِ فڪر) جي لحاظ کان مختلف هوندا هئا.&lt;ref name=OEIW-hist&gt;{{cite encyclopedia|author=Maaike Voorhoeve|title=Divorce. Historical Practice|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url-access=subscription|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|doi=10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001|isbn=9780199764464|access-date=2017-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102020/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0108|archive-date=2017-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي عملي روايت ڪڏهن ڪڏهن قانوني نظريي کان مختلف پڻ رهي آهي.&lt;ref name=OEIW-hist/&gt; جديد دور ۾، جڏهن شخصي حيثيت (خانداني) بابت قانونن کي ضابطه بند (ڪوڊيفاء) ڪيو ويو، تڏهن اهي عام طور &quot;اسلامي قانون جي دائري&quot; اندر ئي رهيا، پر طلاق جي ضابطن تي اختيار روايتي فقيهن کان رياست ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=OEIW-modern/&gt;

===فلپائن===
شادي ختم ڪرڻ جي هڪ ذريعي طور طلاق، [[فلپائني مسلمان]]ن کان سواءِ سڀني فلپائني شهرين لاءِ غيرقانوني آهي. ڊگهي قانوني علحدگي کان پوءِ رڳو شهري بطلان (سول اينلمينٽ) حاصل ڪري سگهجي ٿو. اهو عمل مهانگو ۽ ڊگهو هوندو آهي، ۽ ڪيترائي قانوني طور شادي شده جوڙا، طلاق جو قانون موجود نه هجڻ باوجود، شادي کان ٻاهر تعلقات ۾ رهندا آهن.

فلپائن جو ''مسلمانن جي شخصي قانونن جو ضابطو'' (ڪوڊ آف مسلم پرسنل لاز آف دي فلپائنز)، جيڪو صدارتي فرمان (PD) نمبر 1083، عنوان II ـ شادي ۽ طلاق، باب 3 ـ طلاق جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهڙي طلاق جي اجازت ڏئي ٿو جيڪا رياست طرفان تسليم ٿيل هجي. فلپائن جي عدالتي نظام ۾ ٻه [[شريعت]] عدالتون آهن، جيڪي اهڙن ڪيسن جي ٻڌڻي ڪن ٿيون.

27 جولاءِ 2010ع تي [[گيبريلا وومينز پارٽي]] [[فلپائن جي ايوانِ نمائندگان]] ۾ هائوس بل نمبر 1799، يعني ''فلپائن طلاق بل''، پيش ڪيو، جيڪو طلاق جي حمايتي قانونسازي متعارف ڪرائڻ جي ڪيترن ئي ڪوششن مان هڪ هو. سينيٽر [[پيا ڪاييتانو]] پڻ [[فلپائن جي سينيٽ]] ۾ الڳ طلاق بل پيش ڪيو. ان وقت فلپائن، [[مالٽا]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] سان گڏ، طلاق جي معاملي ۾ دنيا جا ٽي سڀ کان وڌيڪ قدامت پسند ملڪ هئا. انهيءَ سبب هي بل قانونسازي جي ڪنهن به مرحلي مان منظور نه ٿي سگهيو.

2013ع ۾ طلاق وارو بل ٻيهر پيش ڪيو ويو، پر اهو به قانونسازي جي ڪنهن به مرحلي مان منظور نه ٿي سگهيو.

تازين ڪوششن مان هڪ طور، 2017ع ۾ طلاق وارو بل وري پيش ڪيو ويو. 22 فيبروري 2018ع تي، ايوانِ نمائندگان جي آبادي ۽ خانداني لاڳاپن بابت ڪميٽي طلاق کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري بل جي منظوري ڏني، ۽ فلپائن جي تاريخ ۾ اهو پهريون ڀيرو هو جو اهڙو قدم قانونسازي جي ڪميٽي واري مرحلي مان منظور ٿيو. ايوانِ نمائندگان (ڪانگريس جي هيٺئين ايوان) جي اڪثريتي ۽ اقليتي ٻنهي ڌرين جا گهڻا ميمبر طلاق جي حمايت ۾ هئا. تنهن هوندي به، سينيٽ (ڪانگريس جي مٿئين ايوان) ۾ طلاق اڃا تائين هڪ اختلاف وارو مسئلو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مرد سينيٽرن جي وڏي مخالفت موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/news/2018/02/21/house-panel-approves-substitute-bill-on-divorce.html|title=House panel approves substitute bill on divorce|website=Cnnphilippines.com|access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921191212/http://cnnphilippines.com/news/2018/02/21/house-panel-approves-substitute-bill-on-divorce.html|archive-date=21 September 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rappler.com/philippines/196612-explainer-house-divorce-bill/|title=EXPLAINER: What are the grounds, provisions in House divorce bill?|website=Rappler.com|date=22 February 2018 |access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124221154/https://www.rappler.com/nation/196612-explainer-house-divorce-bill|archive-date=24 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===ابتدائي آمريڪا===
نوآبادياتي آمريڪا ۾ شادي کي بنيادي طور نسل وڌائڻ ۽ معاشي ڪاميابي حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهيو ويندو هو. جيڪڏهن اهو ثابت ٿي ويندو هو ته شادي ڪندڙ ڌرين مان ڪنهن هڪ ٻي ڌر کي پنهنجي مالي يا توليدي (نسل وڌائڻ واري) حيثيت بابت دوکو ڏنو هو، ته طلاق ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Reis2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Reis |first=Elizabeth |title=Bodies in Doubt: An American History of Intersex |location=Baltimore MD |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2009 |isbn=978-1421441849 |pages=8–10 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[نامردي]] کي به طلاق جو هڪ سبب سمجهيو ويندو هو، جنهن جي تصديق لاءِ مڙس جو جسماني طبي معائنو ڪيو ويندو هو. اهڙيءَ طرح، جن عورتن جا تناسلي عضوا غيرمعمولي هوندا هئا، تن جو به هڪ دائي (مڊوائيف) معائنو ڪندي هئي ته جيئن اهو معلوم ڪري سگهجي ته ڇا اها جسماني خرابي بانجھپڻ جو سبب آهي يا نه.&lt;ref name=&quot;Reis2009&quot; /&gt;

[[آمريڪي گهرو ويڙهه کان اڳ وارو ڏکڻ]] (اينٽبيلم سائوٿ) ۾ عدالتون اڇي نسل جي شادي شده جوڙن کي طلاق ڏيڻ ۾ گهڻي هٻڪ محسوس ڪنديون هيون. جيتوڻيڪ طلاق جي درخواست گهڻو ڪري زالون ڏينديون هيون، پر مڙسن کي طلاق ملڻ جا امڪان وڌيڪ هوندا هئا. مڙسن طرفان ڪاميابيءَ سان حاصل ڪيل طلاقون اڪثر اهڙين حالتن ۾ ٿينديون هيون، جڏهن زال جو ڪنهن ڪاري نسل جي مرد سان ناجائز تعلق ثابت ٿيندو هو. 1825ع جي هڪ اهم عدالتي فيصلي اهو قانوني اصول قائم ڪيو ته اڇي نسل جي ٻارن جي پرورش کي زال جي زنا کان وڌيڪ اهميت ڏني ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hodes |first=Martha |title=White Women, Black Men: Illicit Sex in the 19th-century South |location=New Haven, CT |publisher=Yale University Press |year=1997 |isbn=0300069707 |pages=68–71 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1860ع واري ڏهاڪي ۾ شادي بابت قانونن ۾ تيزي سان تبديليون آيون، ڇاڪاڻ⁠تہ [[نسلي امتزاج]] (مسسيجنيشن) جي قانوني تعريف کي تبديل ڪري وڌيڪ ۽ مختلف نسلي درجابندين کي شامل ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[بين النسلي شادي|مختلف نسلن جي وچ ۾ ٿيل شادين]] کي به باطل قرار ڏيڻو پوندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pascoe |first=Peggy |title=What Comes Naturally: Miscegenation Law and the Making of Race in America |location=New York |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=9780199772353 |pages=77–93 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جائزو ==
{{owidslider
|start        = 2022
|list         = Template:OWID/Divorces per 1000 people#gallery
|location     = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Divorces per 1000 people, World, 2022 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|في 1,000 ماڻهن تي طلاقن جو انگ]]
|startingView = World
}}

جيتوڻيڪ طلاق جا قانون مختلف [[دائره اختيار|دائره اختيارن]] ۾ مختلف هوندا آهن، پر طلاق بابت ٻه بنيادي طريقا آهن: قصور تي ٻڌل طلاق ۽ بنا قصور واري طلاق. تنهن هوندي به، اهڙن ڪجهه دائره اختيارن ۾ به، جتي ڪنهن ڌر لاءِ پنهنجي ساٿي تي قصور جي دعويٰ ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي، عدالت ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست، ٻارن جي تحويل، گڏيل سنڀال جي انتظامن ۽ مالي سهائتا جو فيصلو ڪرڻ وقت ڌرين جي رويي کي نظر ۾ رکي سگهي ٿي. ڪن دائره اختيارن ۾ هڪ زال يا مڙس کي ٻئي زال يا مڙس جي وڪيلن جي فيس ادا ڪرڻ جو پابند پڻ بڻائي سگهجي ٿو.

طلاق جا بنياد هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. شاديءَ کي هڪ [[معاهدو]]، هڪ [[ذاتي حيثيت|حيثيت]] يا انهن ٻنهي جو ميلاپ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|title=Behind the Law of Marriage|website=Law.harvard.edu|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325150342/http://www.law.harvard.edu/faculty/jhalley/cv/1-behind_the_law_of_marriage.2.15.11.pdf|archive-date=2015-03-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتي شاديءَ کي معاهدو سمجهيو ويندو آهي، اتي هڪ زال يا مڙس طرفان معاهدي ۾ مقرر ذميوارين کي پورو ڪرڻ کان انڪار يا انهن کي پورو ڪرڻ جي نااهلي، ٻئي زال يا مڙس لاءِ [[طلاق جو بنياد]] بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، ڪجهه ملڪن جهڙوڪ [[سويڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|title=Sveriges Domstolar - Divorce|website=Domstol.se|date=2005-12-07|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915205356/http://www.domstol.se/funktioner/english/matters/family/divorce/|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[فنلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.suomi.fi/suomifi/english/services_by_topic/families_and_social_services/living_together/divorce/index.html%7D|title=Suomi.fi|website=Suomi.fi|access-date=21 September 2018|archive-date=5 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805194156/https://www.suomi.fi/welcome-to-the-renewed-suomifi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آسٽريليا]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce/|title=Separation and Divorce|website=Familylawcourts.gov.au|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924063536/http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Separation+and+Divorce/Divorce|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نيوزيلينڊ]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|title=Getting a divorce (dissolving a marriage or civil union)|website=Justice.govt.nz|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915203122/http://www.justice.govt.nz/family-justice/separation/divorcing|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طلاق مڪمل طور [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري هوندي آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ڌريون پنهنجي آزاد مرضيءَ سان الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ کين اهو ثابت ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي ته طلاق لاءِ ڪنهن ڌر جو قصور آهي. ڪيترائي دائره اختيار بنا قصور ۽ قصور تي ٻڌل، ٻنهي قسمن جي طلاق جو اختيار ڏين ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ طلاق جا بنياد|آمريڪا جي ڪيترين رياستن]]، [[فرانس]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ اهڙو نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|title=Basic information about divorce proceedings in the Czech Republic|access-date=11 January 2019|website=gawron.cz|last=Gawron|first=Tomáš|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330035034/https://gawron.cz/basic-information-about-divorce-proceedings-in-the-czech-republic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي اثرائتي ٿيڻ کان اڳ انتظار جي مدت بابت قانون پڻ مختلف هوندا آهن. اهڙيءَ طرح رهائش جون گهرجون به هڪجهڙيون ناهن. تنهن هوندي به، ملڪيت جي ورهاست بابت معاملن جو فيصلو عام طور تي ان دائره اختيار جي قانون موجب ڪيو ويندو آهي، جتي ملڪيت واقع هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Act|url=http://usdivorceonline.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926115618/http://usdivorceonline.org/|archive-date=2017-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[يورپ]] ۾ طلاق جا قانون ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهن، جيڪي مختلف قانوني ۽ ثقافتي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، خاص طور تي پر رڳو اڳوڻن ڪميونسٽ ملڪن تائين محدود نه، ۾ طلاق رڳو هڪ عام بنياد، يعني &quot;شاديءَ جو ناقابل تلافي ٽٽڻ&quot; يا ان سان ملندڙ عبارت جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، شاديءَ جي اهڙي &quot;ٽٽڻ&quot; جي معنيٰ مختلف دائره اختيارن ۾ بلڪل مختلف نموني بيان ڪئي ويندي آهي؛ ان جون تشريحون انتهائي آزادانه، مثال طور [[نيدرلينڊ]] ۾،&lt;ref&gt;زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ طرفان شاديءَ جي ناقابل تلافي ٽٽڻ بابت حقيقتون پيش ڪرڻ بذات خود ان ڳالهه جو &quot;تمام مضبوط اشارو آهي ته ناقابل تلافي ٽٽڻ واقعي موجود آهي&quot;. {{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |title=Netherlands - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192803/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Netherlands-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }})&lt;/ref&gt; کان وٺي تمام سخت تشريحن، مثال طور [[پولينڊ]] ۾، تائين آهن. پولينڊ ۾ &quot;ازدواجي زندگيءَ جي ناقابل تلافي ۽ مڪمل خاتمي&quot; جو هجڻ ضروري آهي، پر اتي طلاق ڏيڻ تي ڪيتريون ئي پابنديون پڻ لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |title=Poland - Divorce |website=Ceflonline.net |access-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192800/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/Poland-Divorce.pdf |archive-date=2014-12-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Poland|website=Europa.eu|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924172930/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_pol_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه يورپي ملڪن ۾ جدائي طلاق جو بنياد بڻجي ٿي. مثال طور، [[جرمني]] ۾ جيڪڏهن ٻئي زال ۽ مڙس رضامند هجن ته هڪ سال جي جدائيءَ کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ ڌر رضامند هجي ته ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ طلاق ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;&quot;شاديءَ کي ان صورت ۾ ختم ڪري سگهجي ٿو، جڏهن اها ٽٽي چڪي هجي. شادي ان وقت ٽٽل سمجهي ويندي آهي، جڏهن شاديءَ جون ڌريون گڏ نه رهنديون هجن ۽ اها اميد نه هجي ته اهي ٻيهر ازدواجي گڏيل زندگي شروع ڪنديون (دفعو 1565 (1)، بي جي بي). جيڪڏهن ڌريون هڪ سال کان الڳ رهيون هجن ۽ ٻئي طلاق لاءِ درخواست ڏين يا جوابدار طلاق سان رضامندي ظاهر ڪري، ته شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد قانوني مفروضو قائم ٿيندو آهي. ٽن سالن جي جدائيءَ کان پوءِ، ڌرين طرفان ڪنهن وضاحت جي ضرورت کان سواءِ شاديءَ جي ٽٽڻ بابت ناقابل ترديد مفروضو قائم ٿيندو آهي (دفعو 1566 (2)، بي جي بي).&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924174728/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_ger_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt;

&quot;جدائي&quot; جو مطلب لازمي طور جدا جدا رهائشون نه آهي؛ ڪجهه دائره اختيارن ۾ هڪ ئي گهر ۾ رهندي الڳ زندگي گذارڻ، مثال طور الڳ کائڻ، سمهڻ ۽ سماجي سرگرميون ڪرڻ، ''ڊي فيڪٽو'' جدائي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهڙي ڳالهه خاص طور [[لاتويا]] جي خانداني قانونن&lt;ref&gt;&quot;سول ڪوڊ جي دفعو 73 ۾ اهي حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جن تحت زال ۽ مڙس کي الڳ رهندڙ سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني جڏهن زال ۽ مڙس گڏيل گهر نه هلائين ۽ انهن مان هڪ گڏيل گهر هلائڻ کان مڪمل انڪار ڪري، جنهن سبب ازدواجي گڏيل رهائش جو امڪان ختم ٿي وڃي. گڏيل رهائشگاهه جي جدا جدا حصن ۾ رهڻ لازمي طور گڏيل گهريلو زندگيءَ جي موجودگي ظاهر نٿو ڪري.&quot; ([http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm ec.europa.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924165742/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_lat_en.htm |date=2014-09-24 }})&lt;/ref&gt; ۽ [[چيڪ جمهوريه]] ۾ واضح طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

طلاق جا قانون جامد ناهن؛ اهي اڪثر سماجن جي بدلجندڙ سماجي قدرن ۽ رواجن جي عڪاسي ڪندي تبديل ٿيندا رهن ٿا. 21هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي يورپي ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن ۾ تبديليون ڪيون، خاص طور تي ضروري جدائيءَ جي مدت گهٽائي. مثال طور، [[اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ]] 2006ع ۾ اها مدت اڳوڻن ٻن يا پنجن سالن مان گهٽائي هڪ يا ٻه سال ڪئي؛ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#فرانس|فرانس]] 2005ع ۾ ڇهن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|title=Divorce in France|access-date=15 June 2016|website=Angloinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807225156/https://www.angloinfo.com/france/how-to/page/france-family-marriage-partnerships-divorce|archive-date=7 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سوئٽزرلينڊ]] 2005ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|title=Binational.ch - General|website=Binational.ch|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924040951/http://www.binational.ch/en/?Preliminary_remarks___General|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#يونان|يونان]] 2008ع ۾ چئن سالن مان گهٽائي ٻن سالن ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women|website=2.ohchr.org|access-date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911080817/http://www2.ohchr.org/English/bodies/cedaw/docs/54/CEDAW-C-GRC-7.pdf|archive-date=2014-09-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن پنهنجي طلاق جي قانونن کي مڪمل طور نئين سر ترتيب ڏنو، جهڙوڪ [[اسپين]] 2005ع ۾&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|title=European Commission - European Judicial Network - Divorce - Spain|website=Europa.eu|access-date=2014-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042532/http://ec.europa.eu/civiljustice/divorce/divorce_spa_en.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#پرتگال|پرتگال]] 2008ع ۾. [[بيلجيم ۾ طلاق|طلاق جو هڪ نئون قانون]] سيپٽمبر 2007ع ۾ [[بيلجيم]] ۾ پڻ لاڳو ٿيو، جنهن بنيادي طور بنا قصور واري طلاق جو نئون نظام قائم ڪيو.&lt;ref&gt;جيتوڻيڪ طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ قصور ثابت ڪرڻ ضروري ناهي، پر ڪجهه سنگين قصور [[نفقو|نفقَي]] تي اثرانداز ٿين ٿا ([http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 ejustice.just.fgov.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003042037/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1804032130%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=11&amp;rech=14&amp;cn=1804032130&amp;table_name=LOI&amp;nm=1804032150&amp;la=F&amp;dt=CODE+CIVIL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27%26+%27CIVIL%27and+actif+%3D+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=34&amp;imgcn.y=10 |date=2012-10-03 }}).&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح، [[برطانيا]] ۾ اپريل 2022ع ۾ لاڳو ٿيل نئين طلاق قانون تحت، طلاق جو عمل شروع ڪندڙ شخص لاءِ هاڻي شاديءَ جي ٽٽڻ جو الزام پنهنجي زال يا مڙس تي لڳائڻ ضروري ناهي. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#بلغاريا|بلغاريا]] پڻ 2009ع ۾ پنهنجي طلاق جي ضابطن ۾ تبديليون ڪيون. [[ملڪن موجب طلاق جا قانون#اٽلي|اٽلي]] ۾ به 2014ع ۽ 2015ع دوران نوان قانون لاڳو ٿيا، جن طلاق بابت اطالوي قانون ۾ اهم تبديليون آنديون. لازمي جدائيءَ جي مدت اڳوڻن ٽن سالن مان گهٽائي باهمي رضامنديءَ واري جدائيءَ لاءِ ڇهه مهينا ۽ تڪراري جدائيءَ لاءِ هڪ سال ڪئي وئي. ان کان سواءِ، عدالتي ڪارروائيءَ جي متبادل طور طلاق حاصل ڪرڻ جا ٻيا طريقا پڻ منظور ڪيا ويا، جن ۾ وڪيل جي شرڪت سان ڳالهيون يا سرڪاري رجسٽري آفيس جي رجسٽرار آڏو ڪيل معاهدو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |title=Italian Divorce and Separation Law &amp;#124; Boccadutri International Law Firm |website=Boccadutri.com |date=2016-05-05 |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013139/http://www.boccadutri.com/italian-divorce/ |archive-date=2017-05-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[آسٽريا]] هڪ اهڙو يورپي ملڪ آهي، جتي طلاق جو قانون اڃا تائين نسبتاً قدامت پسند آهي.&lt;ref&gt;ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن نه زال ۽ مڙس جي رضامندي موجود هجي ۽ نه ڪنهن ڌر جو قصور ثابت هجي، تڏهن ٽن کان ڇهن سالن تائين جد

==طلاق بابت مختلف ملڪن جا قانون ==
آمريڪي ڪانگريس جي هڪ ميمبر ۽ سندس زال گڏجي طلاق جي درخواست ڏني جيڪا ان بنياد تي رد ٿي وئي ته هنن ڪنهن به خدائي قانون جي ايڏي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي ۽ نه ئي ڪو انساني قانون ٽوڙيو هو جو هنن لاءِ طلاق ضرور ٿئي ۽ طلاق لاءِ هنن گڏجي پنهنجي جيڪا مرضي ڏيکاري هئي ان تي طلاق ٿي نٿي سگهي، هنن کي ساري زندگيءَ لاءِ هڪ ٻئي سان جڪڙيو ويو. اهڙيون حالتون زنا جي ترغيب ڏين ٿيون. ڪيترن سالن کان جپان ۾ ٻنهي ڌرين جي مرضيءَ سان طلاق ٿي ويندي آهي پر پوءِ به اتي طلاق جو سراسري انگ آمريڪا ۾ طلاق جي انگ کان گهڻو گهٽ آهي. روس ۾ 1907ع کان اهڙي قسم جو قانون نافذ آهي. روم ۾ اهڙو قانون هو جنهن کي پوءِ بوناپارٽ پنهنجي آئين ۾ شامل ڪيو هو پر بوربون خاندان جي جاهل فردن ان کي رد ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار:  آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

== قانون ==
{{see also|ملڪن موجب طلاق جا قانون}}

=== قسم ===

ڪجهه دائره اختيارن ۾ عدالتون قصور جي اصول کي گهٽ ئي لاڳو ڪنديون آهن، پر اهي زال يا مڙس طرفان پنهنجي ازدواجي ساٿي سان وفاداريءَ ۽ اعتماد جي قانوني ذميواري جي ڀڃڪڙي تي کيس ذميوار قرار ڏئي سگهن ٿيون. طلاق جا قانوني بنياد دنيا جي مختلف دائره اختيارن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪجهه رياستن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام لاڳو آهي، جڏهن ته ڪجهه رياستن ۾ هڪ يا ٻنهي زالن مان ڪنهن جي قصور جو اعلان يا ثبوت پيش ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ڪي رياستون ٻنهي طريقن جي اجازت ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Divorce Magazine Grounds for Divorce|url=http://www.divorcemag.com/articles/grounds|access-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926153011/http://www.divorcemag.com/articles/grounds/|archive-date=2013-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گهڻن دائره اختيارن ۾ طلاق کي نافذ ٿيڻ لاءِ عدالت جي جج طرفان تصديق يا حڪم ضروري هوندو آهي. طلاق جون شرطون عام طور عدالت طئي ڪندي آهي، جيتوڻيڪ اها شادي کان اڳ ٿيل معاهدن  يا شادي کان پوءِ ٿيل معاهدن کي به نظر ۾ رکي سگهي ٿي، يا اهڙين شرطن جي توثيق ڪري سگهي ٿي، جن تي زال ۽ مڙس پاڻ ۾ اتفاق ڪري چڪا هجن. ڪجهه ٻين دائره اختيارن ۾ شادي سان لاڳاپيل معاهدن کي قانوني طور لاڳو ٿيڻ لاءِ لکت ۾ هجڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ڌرين ۾ اتفاق نه ٿئي، ته تڪراري طلاق زال ۽ مڙس ٻنهي لاءِ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

ڪجهه ملڪن ۾، جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق ۽ ان جي شرطن تي متفق هجن، ته طلاق جي تصديق عدالتي اداري بدران ڪنهن انتظامي اداري طرفان پڻ ڪري سگهجي ٿي. طلاق جو نتيجو اهو ٿيندو آهي ته ٻئي ڌريون ٻيهر شادي ڪرڻ لاءِ آزاد هونديون آهن، بشرطيڪ اپيلي عدالت ۾ داخل ڪيل درخواست اڳئين فيصلي کي رد نه ڪري.

==== تڪراري طلاق ====

تڪراري طلاق مان مراد اها طلاق آهي، جنهن ۾ هڪ يا وڌيڪ معاملن بابت ٽرائل سطح تي جج کي فيصلو ڪرڻو پوي. اهڙي طلاق وڌيڪ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرين کي وڪيل جي وقت ۽ تياريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻا پوندا آهن. اهڙي طلاق ۾ زال ۽ مڙس ٻارن جي تحويل، ازدواجي ملڪيت جي ورهاست يا ٻين اهم معاملن تي اتفاق نٿا ڪري سگهن. اهڙين حالتن ۾ عدالتي ڪارروائي مڪمل ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو آهي.&lt;ref name=DSA&gt;{{cite web|url=http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|title=Issues Surrounding a Contested Divorce|first=Cathy|last=Meyer|website=About.com|access-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113205852/http://divorcesupport.about.com/od/typesofdivorc1/p/contesteddiv.htm|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جج ئي مقدمي جي نتيجي تي مڪمل اختيار رکي ٿو.

تازن سالن ۾ [[طلاق جو ٺاهه|طلاق جي ٺاهه]] لاءِ گهٽ تڪراري طريقا پڻ متعارف ٿيا آهن، جهڙوڪ ثالثي (''mediation'') ۽ گڏيل سهڪار واري طلاق، جن ۾ اختلافن جو اهڙو حل ڳوليو ويندو آهي، جيڪو ٻنهي ڌرين لاءِ قابل قبول هجي. آمريڪا ۾ هن اصول کي ''متبادل تڪرار نبيرڻ'' (الٽرنيٽ ڊسپيوٽ ريزوليوشن) چيو وڃي ٿو، جيڪو آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿيو آهي.

==== قصور تي ٻڌل طلاق ====

1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان اڳ، لڳ ڀڳ سڀني انهن ملڪن ۾، جتي طلاق جي اجازت هئي، هڪ ڌر کي اهو ثابت ڪرڻو پوندو هو ته ٻي ڌر اهڙو عمل ڪيو آهي، جيڪو شاديءَ سان مطابقت نٿو رکي. ان کي طلاق جا ''قانوني بنياد'' چيو ويندو هو، جنهن کي عام طور ''قصور''  به سڏيو ويندو هو، ۽ اهو ئي شادي ختم ڪرڻ جو واحد قانوني طريقو هو. اڄڪلهه [[بنا قصور واري طلاق]] آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ڪئناڊا، آمريڪا ۽ ٻين ڪيترن مغربي ملڪن ۾ موجود آهي.

قصور تي ٻڌل طلاق کي عدالت ۾ چئلينج ڪري سگهجي ٿو. قصور جي جاچ دوران اهڙا الزام پڻ سامهون اچي سگهن ٿا، جيئن ڌرين جي پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ  ڪري طلاق حاصل ڪرڻ جي ڪوشش، قصور کي معاف ڪرڻ، ڪنهن کي دوکي سان قصور ڪرڻ تي آماده ڪرڻ  يا ٻي ڌر طرفان اشتعال ڏيارڻ. اهڙيون تڪراري طلاقون، جيڪي قصور تي ٻڌل هجن، گهڻو ڪري مهانگيون ۽ عملي طور ڏکيو طريقو ثابت ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار گهڻيون طلاقون ڏنيون ئي وينديون آهن. ''تقابلي قصور''  هڪ اهڙو قانوني اصول آهي، جنهن ذريعي اهو طئي ڪيو ويندو آهي ته جڏهن ٻنهي زالن کان شاديءَ جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي ٿي هجي، ته وڌيڪ قصوروار ڪير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=San Antonio Divorce Center|title=Comparative Rectitude|url=http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029041744/http://divorcelawsanantonio.com/glossary/|archive-date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;

اهي بنياد، جيڪي ڪنهن ڌر کي طلاق لاءِ پيش ڪرڻا ۽ ثابت ڪرڻا پوندا هئا، انهن ۾ هي شامل هئا:

* گهر ڇڏي هلي وڃڻ
* لاوارث ڇڏي ڏيڻ (عام طور هڪ سال لاءِ)
* بي رحمي
* مسلسل شراب نوشي
* منشيات جي لت
* زنا

قصور ثابت ڪرڻ جي اها گهرج بعد ۾ ''بنا قصور'' وارن قانونن ذريعي تبديل يا ختم ڪئي وئي، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن مغربي ملڪن ۾ مقبول ٿيا. ''بنا قصور'' وارن دائره اختيارن ۾ طلاق صرف ''ناقابلِ حل اختلافن''، ''شاديءَ جو ناقابلِ تلافي ٽٽڻ'' ، يا ازدواجي لاڳاپي ۾ ''عدم موافقت''  جي سادي دعويٰ تي، يا ڊي فيڪٽوجدائي جي بنياد تي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

==== مختصر طلاق ====

مختصر يا سادي طلاق، جيڪا ڪجهه دائره اختيارن ۾ موجود آهي، ان صورت ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن زال ۽ مڙس ڪجهه مقرر ڪيل قانوني شرطن تي پورا لهن يا اهم معاملن بابت اڳواٽ اتفاق ڪري چڪا هجن.

بنيادي شرط هي آهن:

* شاديءَ جو مختصر عرصو (عام طور پنجن سالن کان گهٽ)
* ٻارن جي غير موجودگي (يا ڪجهه دائره اختيارن ۾ ٻارن جي تحويل ۽ خرچ بابت اڳواٽ طئي ٿيل انتظام)
* تڪراري غير منقول ملڪيت جي غير موجودگي يا ان جي تمام گهٽ ماليت، ۽ ان سان لاڳاپيل بار جهڙوڪ گروي (مارٽگيج) جو نه هئڻ
* ازدواجي ملڪيت جي اهڙي ماليت جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد (عام طور لڳ ڀڳ 35,000 آمريڪي ڊالر، گاڏين کان سواءِ) کان وڌيڪ هجي
* ٻنهي زالن مان ڪنهن وٽ به ذاتي ملڪيت بابت اهڙي دعويٰ جو نه هئڻ، جيڪا مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ هجي؛ اها حد عام طور مجموعي ازدواجي ملڪيت واري حد جي برابر هوندي آهي، ۽ اهڙين دعوائن ۾ اها دعويٰ پڻ شامل هوندي آهي ته ٻي ڌر جنهن ملڪيت کي ازدواجي ملڪيت قرار ڏئي ٿي، اها اصل ۾ صرف هڪ ڌر جي ذاتي ملڪيت آهي.

==== بنا قصور واري طلاق ====

گهڻن مغربي دائره اختيارن ۾ [[بنا قصور واري طلاق]] جو نظام رائج آهي، جنهن تحت صرف هڪ ڌر جي هن دعويٰ تي ته شادي ناقابلِ تلافي طور ٽٽي چڪي آهي، طلاق ڏئي سگهجي ٿي، ۽ ان لاءِ ڪنهن ڌر تي قصور جو الزام لڳائڻ يا ان جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=No Fault Divorce Law &amp; Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|publisher=US Legal|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202125654/http://definitions.uslegal.com/n/no-fault-divorce/|archive-date=2 February 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; درخواست هڪ ڌر اڪيلي يا ٻنهي ڌرين گڏجي به داخل ڪري سگهن ٿيون.

بنا قصور واري اصول کي اختيار ڪندڙ ڪجهه دائره اختيارن ۾، عدالتون طلاق جي حڪم جي ڪجهه معاملن، جهڙوڪ ملڪيت ۽ قرضن جي ورهاست يا زال يا مڙس جي مالي سهائتا بابت فيصلو ڪندي، ڌرين جي قصور کي به نظر ۾ رکي سگهن ٿيون. اهڙا رويا، جهڙوڪ گهريلو تشدد، بي رحمي يا منشيات جو استعمال، جيڪي ازدواجي قصور سمجهيا وڃن ٿا، ٻارن جي تحويل بابت فيصلي ۾ پڻ غور هيٺ اچي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، ٻارن جي تحويل بابت فيصلو هميشه هڪ بنيادي اصول تي ٻڌل هوندو آهي، يعني ٻار يا ٻارن جي بهترين مفاد کي ترجيح ڏيڻ.

==== بغير تڪرار واري طلاق ====

طلاق جا گهڻا ڪيس بغير تڪرار جي طئي ٿيندا آهن، جنهن جو مطلب اهو آهي ته زال ۽ مڙس ملڪيت جي ورهاست، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا جهڙن معاملن تي پاڻ ۾ اتفاق ڪري وٺندا آهن، ۽ انهن معاملن بابت جج کي فيصلو ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kay |first1=Herma H. |title=An Appraisal of California's No-Fault Divorce Law |journal=California Law Review |date=1987 |volume=75 |issue=1 |pages=291–319 |doi=10.2307/3480581 |jstor=3480581 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Quek Anderson |first1=Dorcas |last2=Chua |first2=Eunice |last3=Ning |first3=Yilin |title=To negotiate, mediate or litigate? Examining the durability of divorce outcomes in the Singapore family courts |journal=Family Court Review |date=July 2022 |volume=60 |issue=3 |pages=434–457 |doi=10.1111/fcre.12661}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Dijksterhuis |editor1-first=Bregje |editor2-last=Maclean |editor2-first=Mavis |editor3-last=Treloar |editor3-first=Rachel |title=What is a family justice system for? |date=2022 |publisher=Hart |location=Oxford; New York |isbn=9781509950997 |page=160}}&lt;/ref&gt; هن قسم کي باهمي رضامندي واري طلاق يا گڏيل رضامندي واري طلاق پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Divorce by mutual consent |url=https://en.eustat.eus/documentos/elem_12679/definicion.html |website=Eustat |publisher=Instituto Vasco de Estadística |access-date=21 February 2025}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڌريون پاڻ ۾ اتفاق ڪري عدالت آڏو هڪ منصفاڻو ۽ متوازن معاهدو پيش ڪن ٿيون، ته عام طور طلاق جي منظوري ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wardle |first1=Lynn D. |title=No-Fault Divorce and the Divorce Conundrum |journal=Brigham Young University Law Journal |date=1991 |volume=1991 |issue=1}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن معاملا پيچيده نه هجن ۽ ڌريون سهڪار ڪن، ته ڪيترين حالتن ۾ ٺاهه سڌو سنئون پاڻ ۾ ڳالهيون ڪري طئي ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ٻئي ڌريون ڪنهن اتفاق تي نه پهچن، ته اهي ملڪيت جي ورهاست ۽ ٻارن جي تحويل بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ عدالت کان رجوع ڪري سگهن ٿيون. جيتوڻيڪ اهڙي عدالتي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن ضروري هوندي آهي، پر عدالتون عام طور پسند ڪنديون آهن ته ڌريون عدالت ۾ اچڻ کان اڳ پاڻ ۾ اتفاق راءِ قائم ڪن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Cahil |first2=Mia |title=Most Cases Settle: Judicial Promotion and Regulation of Settlements |journal=Stanford Law Review |date=1993 |volume=46 |page=1339|doi=10.2307/1229161 |jstor=1229161 }}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۾ ڪيترين [[آمريڪا جون رياستي عدالتون|رياستي عدالتن]] موجب طلاق جا ڪافي ڪيس ''[[pro se]]'' طور داخل ٿيندا آهن، يعني ڌريون بغير وڪيل جي پاڻ پنهنجو ڪيس پيش ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيليفورنيا جي شهري علائقن جي عدالتن موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نوان طلاق جا ڪيس ''pro se'' طور داخل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=trends&gt;{{cite web |url=http://www.courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |title=Trends in Pro Se Litigation |website=Courtinfo.ca.gov |date=2019-02-11 |access-date=2010-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607133606/http://courtinfo.ca.gov/programs/cfcc/pdffiles/HelpThemselves.pdf |archive-date=2010-06-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== گڏيل سهڪار واري طلاق ====

[[گڏيل سهڪار واري طلاق]] (''ڪوليبوريٽو ڊائوورس'') اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ طلاق وٺندڙ زال ۽ مڙس طلاق سان لاڳاپيل معاملن تي باهمي اتفاق راءِ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي ۾ ڌريون اهڙن [[وڪيل|وڪيلن]] جي مدد سان ڳالهيون ٻولهيون ڪنديون آهن، جيڪي گڏيل سهڪار واري طلاق ۽ ثالثي جي عمل بابت خاص تربيت يافته هوندا آهن. ڪيترين حالتن ۾ هڪ غير جانبدار مالي ماهر يا طلاق بابت صلاحڪار پڻ مدد فراهم ڪندا آهن. ڌرين کي پنهنجي ضرورتن ۽ مفادن جي بنياد تي، مڪمل معلومات ۽ پيشاور سهڪار سان، پاڻ فيصلا ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.

هڪ ڀيرو گڏيل سهڪار واري طلاق جو عمل شروع ٿي وڃي، ته جيڪڏهن اهو عمل ڪنهن سبب ڪري مڪمل ٿيڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي، ته ان عمل ۾ شامل وڪيل بعد ۾ تڪراري عدالتي ڪارروائيءَ ۾ پنهنجي پنهنجي ڌر جي نمائندگي نٿا ڪري سگهن. گڏيل سهڪار واري طلاق تي عمل ڪندڙ گهڻن وڪيلن جو خيال آهي ته اهو طريقو ٻين طريقن، خاص طور عدالت ۾ مقدمو هلائڻ، جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچائتو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |title=NC Collaborative Law Attorneys |last=Williams |first=Miles |publisher=Williams Law Group |access-date=2014-11-13 |quote=Finally, the costs of the collaborative process can and should be substantially less than that of a traditional litigated case because the attorney's time will be minimized by not having to prepare a case for trial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184717/https://ncdivorcelaw.com/practice-areas/collaborative-law/ |archive-date=2014-11-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== برقي (اليڪٽرانڪ) طلاق ====

مثال طور، [[پورچوگال]] ۾ ٻن ماڻهن کي غير عدالتي انتظامي اداري آڏو اليڪٽرانڪ درخواست ذريعي [[بنا قصور واري طلاق|بنا قصور]] واري [[گڏيل سهڪار واري طلاق]] لاءِ درخواست ڏيڻ جي اجازت آهي. ڪجهه مخصوص حالتن ۾، جهڙوڪ جڏهن ٻار، [[غير منقول ملڪيت]]، [[نفقو]] يا گڏيل رهائش جو مسئلو موجود نه هجي، ته اهو عمل هڪ ڪلاڪ اندر مڪمل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |title=Portugal: Divorce in One Hour - Global Legal Monitor |publisher=Library of Congress |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513204034/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/portugal-divorce-in-one-hour/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emery&quot;&gt;{{cite book|last1=Emery|first1=Robert E.|title=Cultural Sociology of Divorce : An Encyclopedia|date=2013|publisher=SAGE Reference|location=Thousand Oaks, Calif.|isbn=978-1412999588|page=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Portugal cria o divórcio pela Internet – ANOREG | website=ANOREG | date=14 October 2008 | url=https://www.anoreg.org.br/site/imported_11942/ | language=pt | access-date=August 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== ثالثي ذريعي طلاق ====

طلاق جي ثالثي (''ڊائوورس ميڊيئيشن'') روايتي عدالتي طلاق جي ڪارروائيءَ جو هڪ متبادل طريقو آهي. ثالثي جي اجلاس دوران هڪ غير جانبدار ثالث ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائيندو آهي، رابطي کي بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪندو آهي ۽ اختلافن جي حل لاءِ معلومات ۽ تجويزون فراهم ڪندو آهي. ثالثي جي عمل جي پڄاڻيءَ تي ڌريون عام طور هڪ اهڙو طلاقي معاهدو تيار ڪري وٺنديون آهن، جيڪو عدالت ۾ منظوري لاءِ پيش ڪري سگهجي ٿو.

ثالثي جي اجلاس ۾ ٻنهي ڌرين جا وڪيل، هڪ غير جانبدار وڪيل يا اهڙو وڪيل-ثالث شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ٻنهي ڌرين کي سندن قانوني حقن بابت آگاهه ڪري، پر ڪنهن هڪ ڌر کي قانوني صلاح نه ڏئي. ثالثي جو عمل اهڙي ثالث جي مدد سان به ٿي سگهي ٿو، جيڪو سهولتڪار يا تبديلي آڻيندڙ ڪردار ادا ڪري ۽ جنهن جي موجودگيءَ ۾ وڪيلن جي شرڪت ضروري نه هجي. ڪجهه ثالثي ڪمپنيون، جهڙوڪ ويوورس، پنهنجي گراهڪن کي صلاحڪارن، مالي منصوبابندن ۽ ٻين ماهرن سان پڻ ڳنڍينديون آهن، جيئن ثالثي دوران پيش ايندڙ عام مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ آساني ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kelleher|first=Susan|title=Couples can divorce without drama: Beyond the hurt, anger and fear|url=http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|access-date=10 September 2013|date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174736/http://seattletimes.com/html/living/2021609531_gooddivorce0901xml.html|archive-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt;

طلاق جا ثالث اهڙا وڪيل به ٿي سگهن ٿا، جن وٽ طلاق جي مقدمن جو تجربو هجي، يا اهڙا پيشاور ثالث، جيڪي وڪيل نه هجن، پر خانداني عدالتن جي معاملن بابت خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مالي ۽ جذباتي ٻنهي لحاظ کان طلاق جي ثالثي عدالتي ڪارروائيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي. ثالثي ذريعي ٿيل معاهدن تي عملدرآمد جي شرح عدالت جي حڪمن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ هوندي آهي.

== گهڻ-زالي ۽ طلاق ==

[[گهڻ-زالي]] (پوليگيمي) انهن ملڪن ۾، جتي ان جي قانوني اجازت موجود آهي، طلاق تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم سماجي ۽ قانوني ڍانچائي عنصر آهي. گهڻ-زالي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ازدواجي عدم استحڪام ۽ طلاق جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق نسبتاً محدود آهي. گهڻ-زالي وارين شادين ۾ طلاق جي شرح، هڪ زال واري (يڪ زوجگي) شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏٺي وئي آهي. گهڻ-زالي وارن خاندانن ۾ ازدواجي استحڪام ۾ فرق زالن جي ترتيب (يعني پهرين، ٻي يا پوءِ واري زال هجڻ) جي لحاظ کان پڻ ڏٺو ويو آهي. اهڙا ٽي بنيادي سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ذريعي گهڻ-زالي طلاق تي اثرانداز ٿئي ٿي: معاشي پابنديون، جنسي اطمينان، ۽ بي اولادي. ڪيترين عورتن کي، جتي کين طلاق شروع ڪرڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي، معاشي پابندين کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Polygyny Divorce Relationship|jstor=353060 |pages=285–292 |last1=Gage-Brandon |first1=A. J. |volume=54 |issue=2 |journal=Journal of Marriage and Family |year=1992 |doi=10.2307/353060}}&lt;/ref&gt;

[[File:Just divorced.jpg|right|thumb|ڪار جي پوئين شيشي تي هٿ سان لکيل عبارت: «هاڻي ئي طلاق ٿي آهي!»]]

== مذهب ۽ طلاق ==
{{Main|مذهب ۽ طلاق}}

{{CSS image crop
|Image         = Samuel D. Ehrhart - An International High Noon Divorce (1906).jpg
|bSize         = 300
|cWidth        = 288
|cHeight       = 
|oTop          = 4
|oLeft         = 6
|Location      = right
|Description   = 1906ع ۾ [[فرانس]] جي [[پيرس]] شهر ۾ [[اينا گولڊ]] (هڪ آمريڪي [[وارث]] ۽ سماجي شخصيت) ۽ [[بوني ڊي ڪاستيلان]] (هڪ فرانسيسي امير) جي طلاق جي ڪارروائيءَ تي ٻڌل هڪ طنزيه ڪارٽون، جنهن ۾ ان عمل کي سرڪس جهڙو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-G8vAQAAMAAJ |page=181 |title=Bancroft's Americans in London |year=1904 |publisher=American Directory Publishing Company |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173708/https://books.google.co.uk/books?id=-G8vAQAAMAAJ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |publisher=[[Library of Congress]] |title=An international high noon divorce / Ehrhart |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173633/https://www.loc.gov/resource/ppmsca.26038/ |archive-date=2018-09-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ بوني ڊي ڪاستيلان [[ويٽيڪن]] کان شادي جي ابطال (annulment) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن هو چرچ ۾ ٻيهر شادي ڪري سگهي. هي ڪيس آخرڪار 1924ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن ويٽيڪن جي اعليٰ عدالت شادي کي صحيح قرار ڏيندي ابطال جي درخواست رد ڪري ڇڏي.
|Alt           = سموئيل ڊي. ايرهارٽ جي «An International High Noon Divorce»
}}

ڪجهه ملڪن (خاص طور يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾) شادين ۽ طلاقن جي تعريف، رجسٽريشن ۽ انتظام حڪومت جي ذميواري هوندي آهي. جيتوڻيڪ مذهبي اڳواڻ رياست جي نمائندي طور شادي جون تقريبون ڪرائي سگهن ٿا، پر [[شهري شادي]] ۽ ان جي نتيجي ۾ شهري طلاق پڻ ممڪن هوندي آهي، جنهن لاءِ مذهبي اداري جي مداخلت ضروري نه هوندي آهي. مختلف معيارن ۽ قانوني طريقن جي ڪري، هڪ جوڙو رياست جي قانون موجب شادي شده، غير شادي شده يا طلاق يافته ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن مذهبي نظام موجب سندن حيثيت ان کان مختلف هجي. ٻين ملڪن ۾ شادين ۽ طلاقن جو انتظام مذهبي قانون تحت ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اهڙو فرق ختم ٿي ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ مذهبي اڳواڻن تي قانون جي تشريح ۽ ان تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري هوندي آهي.

[[اسلام ۾ طلاق|اسلام]] طلاق جي اجازت ڏئي ٿو، پر عام طور ان جي همٿ افزائي نٿو ڪري، ۽ طلاق جو آغاز مڙس يا زال، ٻنهي مان ڪو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&amp;divorce/divorce.html|title=Islamic Perspective on Divorce|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[طلاق بابت عيسائي نظرين]] ۾ اختلاف موجود آهن. [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي تعليم موجب صرف [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ شادي جو ابطال|شادي جي ابطال]] جي اجازت آهي، جڏهن ته گهڻا ٻيا عيسائي فرقا زنا کان سواءِ طلاق جي حوصلا افزائي نٿا ڪن.

[[يهوديت ۾ شادي بابت نظريا|يهودي مذهب ۾ طلاق بابت نظريا]] پڻ مختلف آهن. [[اصلاحي يهوديت]] شهري طلاق کي ڪافي سمجهي ٿي، جڏهن ته [[قدامت پسند يهوديت]] ۽ [[آرٿوڊوڪس يهوديت]] موجب مڙس لاءِ لازمي آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' (مذهبي طلاق نامو) جاري ڪري.

[[عثماني سلطنت]] جي [[ملت نظام|ملت نظام]]، جنهن تحت هر مذهبي جماعت پنهنجي شادين ۽ طلاقن جا معاملا پاڻ سنڀاليندي هئي، اڄ به مختلف درجن ۾ ڪجهه اڳوڻن عثماني ملڪن، جهڙوڪ عراق، شام، اردن، لبنان، اسرائيل، فلسطيني اختيار، ۽ مصر ۾ موجود آهي. ڪيترائي ملڪ مسلمانن جي شادين ۽ طلاقن جي انتظام لاءِ [[شريعت]] تي عمل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح [[اسرائيل ۾ شادي]] هر مذهبي برادري (يهودي، عيسائي، مسلمان ۽ دروز) پنهنجي الڳ مذهبي نظام تحت ڪرائيندي آهي، ۽ مختلف مذهبن جي ماڻهن جي شادي لاءِ ڪو مقامي قانوني بندوبست موجود ناهي، سواءِ ان جي ته اهي ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ شادي ڪن. يهودين لاءِ شادي ۽ طلاق جا معاملا آرٿوڊوڪس ربي سنڀالين ٿا. ڌريون طلاق لاءِ [[رباني عدالت]] يا اسرائيلي شهري عدالت، ٻنهي مان ڪنهن هڪ وٽ درخواست داخل ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;npr&quot; /&gt;

== جنس ۽ طلاق ==

''آمريڪن لا اينڊ اڪانامڪس رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، آمريڪا ۾ طلاق جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين کان وڌيڪ درخواستون عورتون داخل ڪرائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinig|first=Margaret|author2=Douglas W. Allen|year=2000|title=These Boots Are Made for Walking: Why Most Divorce Filers are Women|journal=American Law and Economics Review|volume=2|issue=1|pages=126–129|doi=10.1093/aler/2.1.126}}&lt;/ref&gt; ساڳيو رجحان برطانيا ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي، جتي انٽرنيٽ تي ڳولا جي رويي بابت هڪ تازي مطالعي مان معلوم ٿيو ته طلاق بابت 70 سيڪڙو معلوماتي ڳولائون عورتن طرفان ڪيون ويون. اهي نتيجا [[برطانيا جي قومي شماريات کاتو|قومي شماريات کاتي]] جي رپورٽ ''ڊائوورسز ان انگلينڊ اينڊ ويلز 2012'' سان پڻ هم آهنگ آهن، جنهن موجب عورتن طرفان داخل ڪيل طلاق جون درخواستون مردن جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|title=Divorces in England and Wales, 2012 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202536/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/divorces-in-england-and-wales/2012/index.html|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق جي ٺاهه بابت، برطانيا ۾ 2004ع جي ''گرانٽ ٿارنٽن'' سروي موجب، 60 سيڪڙو ڪيسن ۾ عورتن کي مردن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ يا گهڻو وڌيڪ سازگار ٺاهه حاصل ٿيو. 30 سيڪڙو ڪيسن ۾ ملڪيت 50-50 جي بنياد تي ورهائي وئي، جڏهن ته صرف 10 سيڪڙو ڪيسن ۾ مردن کي وڌيڪ سازگار ٺاهه مليو (جيڪو گذريل سال جي 24 سيڪڙو جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو). رپورٽ جو نتيجو اهو هو ته [[انگريزي قانون ۾ گڏيل رهائش]] بابت حڪمن جو تناسب وڌڻ گهرجي ته جيئن ملڪيت ۽ مالي وسيلن جي وڌيڪ منصفاڻي ورهاست عام روايت بڻجي سگهي.

ڪجهه دائره اختيارن ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ وقت مردن ۽ عورتن کي هڪجهڙا قانوني حق حاصل ناهن.

انهن جوڙن لاءِ، جيڪي قدامت پسند يا آرٿوڊوڪس يهودي قانون تي عمل ڪن ٿا (۽ [[اسرائيل ۾ شادي|اسرائيلي شهري قانون]] موجب اسرائيل جي سڀني يهودين تي اهو لاڳو ٿئي ٿو)، مڙس لاءِ لازمي هوندو آهي ته هو پنهنجي زال کي ''[[گيٽ (طلاق نامو)|گيٽ]]'' نالي هڪ دستاويز ذريعي طلاق ڏئي. ''گيٽ'' جاري ڪرڻ سان مڙس تي لازم ٿيندو آهي ته هو مذهبي شادي کان اڳ واري معاهدي موجب زال کي وڏي رقم (عام طور 10,000 کان 20,000 آمريڪي ڊالر) ادا ڪري. اها رقم ٻارن جي مستقل خرچ يا شهري عدالت جي حڪم هيٺ مقرر ڪيل ٻين مالي ادائگين کان علاوه به ٿي سگهي ٿي.

جيڪڏهن مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري (جيتوڻيڪ هو صرف ان شرط تي راضي ٿئي ته کيس اها رقم ادا نه ڪرڻي پوي، تڏهن به اهو انڪار ئي شمار ٿيندو)، ته عورت عدالت يا پنهنجي مذهبي برادري کان مڙس تي دٻاءُ وجهڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿي. اهڙي عورت، جنهن جو مڙس ''گيٽ'' جاري ڪرڻ کان انڪار ڪري، يا جنهن جو مڙس گم ٿي ويو هجي ۽ سندس وفات بابت ڪافي ثبوت موجود نه هجي، [[اگونا]] (''agunah'') سڏبي آهي. اهڙي عورت کي اڃا تائين شادي شده تصور ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري هوءَ ٻيهر شادي نٿي ڪري سگهي.

آرٿوڊوڪس يهودي قانون موجب، جيڪڏهن ڪنهن شادي شده يهودي عورت مان شادي کان ٻاهر اولاد پيدا ٿئي، ته اهڙن ٻارن کي ''[[مامزير]]'' (''mamzerim'') سڏيو ويندو آهي، ۽ انهن کي غير ''مامزير'' ماڻهن سان شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|title=Under Israel's Divorce Laws, Men Get The Final Word|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-05-24|date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417171807/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125673859|archive-date=2010-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سبب ==

مجموعي طور مغربي دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arndt |first1=Bettina |title=The Sex Diaries : Why Women Go Off Sex and Other Bedroom Battles |date=2009 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0522855555 |page=41 |quote=In countries across the Western world, women are the ones who make the decision to leave in two thirds of all marriages.}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ 69 سيڪڙو طلاقون عورتن طرفان شروع ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو هڪ سبب عورتن جو ازدواجي لاڳاپن ۾ پيدا ٿيندڙ ڏکيائين ڏانهن وڌيڪ حساس هجڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women More Likely Than Men to Initiate Divorces, But Not Non-Marital Breakups |url=https://www.asanet.org/women-more-likely-men-initiate-divorces-not-non-marital-breakups/ |website=American Sociological Association |date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt; سمورين طلاقن مان 66 سيڪڙو اهڙن جوڙن ۾ ٿين ٿيون، جن کي ڪو اولاد نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-01 |title=The Dirty Little Secret About Childless Couples |url=https://www.huffpost.com/entry/are-childfree-couples-doo_b_913051 |access-date=2024-11-26 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt; برطانيا ۾ انتظامي صلاحڪارن جي اداري [[گرانٽ ٿارنٽن]] طرفان هر سال ڪيل هڪ مطالعي ۾، ازدواجي معاملن جي وڪيلن کان ڪيل سروي جي بنياد تي طلاق جي بنيادي [[فوري سبب|فوري سببن]] جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;gt&quot;&gt;{{cite web|url=http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|title=Top Causes of Divorce: San Fernando Valley Divorce Attorney Joel S. Seidel|website=Seidellaw.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011740/http://seidellaw.com/top-causes-of-divorce|archive-date=2014-02-03}}&lt;/ref&gt; 2004ع ۾ ڄاڻايل اهم سبب هي هئا:

* [[زنا]] – 27 سيڪڙو
* خانداني دٻاءُ، مثال طور ساهرن طرفان پيدا ٿيندڙ مسئلا – 18 سيڪڙو
* [[گهريلو تشدد]] – 17 سيڪڙو
* [[وچ عمر جو بحران]] – 13 سيڪڙو
* [[لت|لتون]]، مثال طور [[شراب نوشي]] ۽ [[جوا جي لت|جوا]] – 6 سيڪڙو
* [[ڪم جي لت|حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت]] – 6 سيڪڙو
* ٻيا سبب – 13 سيڪڙو

هن سروي موجب شادي کان ٻاهر لاڳاپن وارن 75 سيڪڙو ڪيسن ۾ مڙس ۽ 25 سيڪڙو ڪيسن ۾ زال ملوث هئي. خانداني دٻاءَ وارن ڪيسن ۾ 78 سيڪڙو ڀيرا زال جو خاندان ۽ 22 سيڪڙو ڀيرا مڙس جو خاندان دٻاءَ جو بنيادي ذريعو هو. جذباتي ۽ جسماني بدسلوڪي جا ڪيس نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل هئا، جن ۾ 60 سيڪڙو زالون ۽ 40 سيڪڙو مڙس متاثر ٿيا. حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي عادت سان لاڳاپيل طلاقن مان 70 سيڪڙو ۾ مڙس ۽ 30 سيڪڙو ۾ زال سبب بڻيل هئي. 2004ع جي سروي مان معلوم ٿيو ته طلاق جي 93 سيڪڙو درخواستون زالن طرفان داخل ڪيون ويون، جن مان تمام ٿورين کي چئلينج ڪيو ويو. 53 سيڪڙو طلاقون اهڙين شادين جون هيون، جيڪي 10 کان 15 سال جاري رهيون هيون، جڏهن ته 40 سيڪڙو شاديون 5 کان 10 سالن کان پوءِ ختم ٿيون. شاديءَ جا پهريان پنج سال نسبتاً طلاق کان محفوظ هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن شادي 20 سالن کان وڌيڪ قائم رهي ته ان جي طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان گهٽجي ويندو آهي.

سماجي سائنسدان طلاق جي سببن جو مطالعو انهن بنيادي عنصرن جي حوالي سان ڪندا آهن، جيڪي ماڻهن کي طلاق وٺڻ ڏانهن مائل ڪري سگهن ٿا. انهن عنصرن مان هڪ شادي ڪرڻ وقت فرد جي عمر آهي؛ شاديءَ ۾ دير ڪرڻ سان هڪ موزون ساٿي چونڊڻ لاءِ وڌيڪ موقعو يا تجربو ملي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;red-v-blue&quot;&gt;{{cite web |date=2010-05-09 |title=Red Families Vs. Blue Families |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513061833/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126653602 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-05-22 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Becker |first1=Gary S. |last2=Landes |first2=Elizabeth |last3=Michael |first3=Robert |year=1977 |title=An Economic Analysis of Marital Instability |journal=Journal of Political Economy |volume=85 |issue=6 |pages=1141–88 |doi=10.1086/260631 |bibcode=1977JPoEc..85.1141B |s2cid=53494363 }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ سماجيات جي ماهرن طلاق جي شرح وڌڻ جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن، جن ۾ شهري آباديءَ ۾ واڌ ۽ لڏپلاڻ شامل آهن؛ انهن سببن گڏيل خانداني نظام کي ڪمزور ڪيو آهي، جنهن ڪري جوڙن کي وڏي خاندان جي مدد کان سواءِ مسئلا حل ڪرڻا پون ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(PDF) Changing Trends of Divorce in India: Issues &amp; Concerns |url=https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208200224/https://www.researchgate.net/publication/347228980_Changing_Trends_of_Divorce_in_India_Issues_Concerns |archive-date=2024-12-08 |access-date=2026-05-14 |website=ResearchGate |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين سببن ۾ عورتن جي معاشي خودمختياري شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڙس تي مالي انحصار گهٽجڻ سان عورتون ناخوش يا بدسلوڪيءَ وارين شادين کي ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون؛ طئي ٿيل شادين کان پسند جي شادين ڏانهن لاڙو، جن ۾ جوڙن کي ٻنهي ساٿين ۽ خاندانن جي اميدن سان نڀائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي—جيتوڻيڪ اها ڳالهه رڳو پسند جي شادين تائين محدود ناهي، پر ڀارت ۾ انهن ۾ طلاق جو تناسب وڌيڪ آهي؛ طلاق جي وڌندڙ سماجي قبوليت ۽ ان سان لاڳاپيل بدناميءَ ۾ گهٽتائي؛ ۽ قانوني حقن بابت وڌندڙ آگاهي پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shukla |first=Komal |last2=Rai |first2=Dr Bhagwat Singh |date=2021-03-10 |title=Evaluation Of Divorce Rate And Its Impact On The Society Of Burhanpur District Of Madhya Pradesh |url=https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/view/1564 |journal=Elementary Education Online |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=6513–6518 |issn=1305-3515}}&lt;/ref&gt;

اجرت، آمدني ۽ جنس جي تناسب جهڙا عنصر پڻ انهن بنيادي سببن ۾ شامل آهن، جن جو سماجيات ۽ اقتصاديات جي ماهرن پنهنجي تجزين ۾ جائزو ورتو آهي.&lt;ref&gt;Gary S. Becker (1981,1991). ''A Treatise on the Family'', [[Harvard University Press]], {{ISBN|0-674-90698-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shoshana Grossbard-Shechtman,1993. On the Economics of Marriage – A Theory of Marriage, Labor and Divorce. Boulder, CO: Westview Press.&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[گهريلو آمدني]] وارن جوڙن ۾ غريب جوڙن جي ڀيٽ ۾ طلاق جو امڪان گهٽ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot;&gt;{{Cite report |url=https://www.csus.edu/faculty/m/fred.molitor/docs/wedding%20expenses%20and%20marriage%20duration1.pdf |title='A Diamond is Forever' and Other Fairy Tales: The Relationship between Wedding Expenses and Marriage Duration |last1=Francis-Tan |first1=Andrew |last2=Mialon |first2=Hugo M. |date=2014-09-15 |doi=10.2139/ssrn.2501480 |location=Rochester, NY |language=en |ssrn=2501480 |s2cid=44741655}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ذاتي عنصر، جهڙوڪ باقاعدي مذهبي عبادتن يا رسمن ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ گڏيل طور گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار هجڻ، پڻ طلاق جو خطرو گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

ٻيا عنصر خود [[شادي جي تقريب]] سان پڻ لاڳاپيل آهن. شاديءَ تي نسبتاً گهٽ خرچ ڪرڻ، پر تقريب ۾ نسبتاً وڌيڪ مهمانن، مثال طور 50 يا وڌيڪ ماڻهن، جي شرڪت ۽ [[شاديءَ کان پوءِ جو سفر|ماکيءَ مهيني]] تي وڃڻ جو تعلق طلاق جي گهٽ خطري سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt; مهانگيون شاديون [[قرض جي دٻاءَ]] سبب ازدواجي لاڳاپي تي بار وجهي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Francis-Tan-Mialon-2014&quot; /&gt;

=== گڏ رهڻ جو اثر ===

انهن جوڙن ۾، جيڪي شاديءَ کان اڳ [[گڏ رهڻ|گڏ رهيا]] هجن، طلاق جي شرح ۾ واڌ کي ”گڏ رهڻ جو اثر“ چيو ويندو آهي. شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته، جيتوڻيڪ [[همبستگي مان سبب ثابت نٿو ٿئي|هي تعلق جزوي طور چونڊ جي ٻن صورتن سبب پيدا ٿئي ٿو]]: (الف) اهي ماڻهو، جن جا اخلاقي يا مذهبي اصول شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا، گهڻو ڪري طلاق کي پڻ اخلاقي يا مذهبي طور جائز سمجهڻ جو وڌيڪ امڪان رکن ٿا؛ ۽ (ب) گهٽ وابستگيءَ تي ٻڌل شاديون انهن جوڙن ۾ وڌيڪ عام آهن، جيڪي شاديءَ کان اڳ گڏ رهن ٿا، بنسبت انهن جي جيڪي گڏ نٿا رهن، جنهن سبب شاديءَ جي شروعات وقت سندن وابستگيءَ جي سراسري ۽ وچين سطح شاديءَ کان اڳ گڏ نه رهندڙ جوڙن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي؛ تنهن هوندي به، شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ جو تجربو پاڻ به پوءِ واري ازدواجي اتحاد تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه آزاد اثر وجهندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Manning |first1=W. D. |last2=Cohen |first2=J. A. |doi=10.1111/j.1741-3737.2012.00960.x |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution: An Examination of Recent Marriages |journal=Journal of Marriage and Family |volume=74 |issue=2 |pages=377–387 |year=2012 |pmid=23129875 |pmc=3487709 }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ جي ٽيچمين جي هڪ مطالعي، جيڪو ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيو، مان معلوم ٿيو ته انهن عورتن ۾ طلاق جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي پنهنجي مڙس کان سواءِ ٻين مردن سان شاديءَ کان اڳ گڏ رهيون هجن يا جنسي تعلق رکي چڪيون هجن. اهو اثر انهن عورتن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو، جيڪي شاديءَ کان اڳ هڪ کان وڌيڪ مردن سان گڏ رهيون هيون. ٽيچمين موجب، طلاق جو وڌيل خطرو صرف ان صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچڻ، جڏهن شاديءَ کان اڳ وارو ساٿي مڙس کان سواءِ ڪو ٻيو ماڻهو هجي، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته آمريڪا ۾ شاديءَ کان اڳ جنسي تعلق ۽ گڏ رهڻ هاڻي شاديءَ جي تياري ۽ ساٿيءَ جي چونڊ واري عمل جو هڪ عام حصو بڻجي چڪا آهن.&lt;ref&gt;Teachman, Jay, &quot;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract Premarital Sex, Premarital Cohabitation, and the Risk of Subsequent. Marital Dissolution Among Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815052942/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1741-3737.2003.00444.x/abstract |date=2015-08-15 }}&quot;, ''[[Journal of Marriage and Family]]'', September 2010&lt;/ref&gt; هن مطالعي ۾ رڳو آمريڪا جي 1995ع واري ''نيشنل سروي آف فيملي گروٿ'' ۾ شامل عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ڪڏهن ڪڏهن طلاق جو سبب اهو به هوندو آهي ته هڪ ساٿي ٻئي کي [[اڻ وڻندڙ]] سمجهڻ لڳي ٿو.&lt;ref&gt;Bell, Inge Powell. &quot;The double standard&quot;. Trans-action 8.1-2 (1970): 75-80.&lt;/ref&gt;

تازيون تحقيقون ڏيکارين ٿيون ته طلاق تي گڏ رهڻ جو اثر مختلف ثقافتن ۽ دورن ۾ مختلف هوندو آهي. ''[[شادي ۽ خاندان جو رسالو]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي مقالي موجب، سڌارن کان اڳ واري چين ۾، جڏهن شاديءَ کان اڳ گڏ رهڻ عام نه هو، تڏهن اهڙي گڏ رهائش پوءِ واري طلاق جي امڪان کي وڌائيندي هئي؛ پر جڏهن گڏ رهڻ عام ٿي ويو، ته اهو تعلق ختم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yongjun |year=2017 |title=Premarital Cohabitation and Marital Dissolution in Postreform China |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |journal=Journal of Marriage and Family |volume=79 |issue=5 |pages=1435–1449 |doi=10.1111/jomf.12419 |access-date=5 April 2021 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417182335/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jomf.12419 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== سنگين طبي بيماريون ===

[[ڪينسر]] يا [[گهڻ رخي تصلب]] جي تشخيص کان پوءِ جلد جدا ٿيڻ يا طلاق وٺڻ جو امڪان عورتن ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ ڇهه ڀيرا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Glantz | first1=Michael J. | last2=Chamberlain | first2=Marc C. | last3=Liu | first3=Qin | last4=Hsieh | first4=Chung-Cheng | last5=Edwards | first5=Keith R. | last6=Van Horn | first6=Alixis | last7=Recht | first7=Lawrence | title=Gender disparity in the rate of partner abandonment in patients with serious medical illness | journal=Cancer | date=2009 | volume=115 | issue=22 | pages=5237–5242 | doi=10.1002/cncr.24577 | pmid=19645027 | url=https://doi.org/10.1002/cncr.24577 | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; هڪ جائزي ۾ گهڻن قسمن جي ڪينسر سان طلاق جي شرح ۾ ٿوري گهٽتائيءَ جو تعلق ڏٺو ويو، پر ان سان گڏ اهو پڻ بيان ڪيو ويو ته طلاق ۽ ڪينسر جي تعلق جو مطالعو ڪندڙ ڪيترين شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[تحقيقي طريقيڪار|طريقياتي]] ڪمزوريون موجود هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Fugmann | first1=Dominik | last2=Boeker | first2=Martin | last3=Holsteg | first3=Steffen | last4=Steiner | first4=Nancy | last5=Prins | first5=Judith | last6=Karger | first6=André | title=A Systematic Review: The Effect of Cancer on the Divorce Rate | journal=Frontiers in Psychology | date=2022 | volume=13 | article-number=828656 | doi=10.3389/fpsyg.2022.828656 | pmid=35356338 | doi-access=free | pmc=8959852 }}&lt;/ref&gt;

==اثر==
طلاق سان لاڳاپيل ڪجهه اثرن ۾ تعليمي، رويوياتي ۽ نفسياتي مسئلا شامل آهن. جيتوڻيڪ اهو هر حالت ۾ درست نہ هوندو آهي، پر مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق يافته خاندانن جا ٻار غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ اهڙا رويوياتي مسئلا وڌيڪ ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;&gt;اسڪول آف فيملي، ڪنزيومر اينڊ نيوٽريشن سائنسز (ملر، 2003ع)&lt;/ref&gt;

===طلاق ۽ لاڳاپا===
[[اتر الينوائي يونيورسٽي]] ۾ خاندان ۽ ٻارن جي مطالعي بابت ڪيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ گهڻي تڪرار جو شڪار جوڙن جي طلاق، گهر اندر تڪرار گهٽائڻ جي ڪري، خاندانن تي هاڪاري اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جن ۾ طلاق سبب والدين ۽ ٻارن جو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن ڪو بالغ طلاق مان گذري ٿو تہ گهڻين حالتن ۾ مالي سهائتا ختم ٿي وڃي ٿي. مالي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ بالغ شخص کي اضافي ڪم ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. ان سبب والدين ۽ ٻار جي لاڳاپي تي ناڪاري اثر پئجي سگهي ٿو؛ ٻار ڏانهن ڌيان جي کوٽ ۽ والدين طرفان گهٽ نگراني سبب اهو لاڳاپو متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family, Consumer 2003&quot;/&gt;

مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ طلاق کان پوءِ والدين جون پرورش واريون صلاحيتون گهٽجي وڃن ٿيون؛ تنهن هوندي بہ، اهو اثر رڳو عارضي هوندو آهي. ”ڪيترن محققن ڏيکاريو آهي تہ طلاق کان پوءِ واري پهرين سال دوران هڪ قسم جو عدم توازن، جنهن ۾ والدين جون گهٽيل پرورش واريون صلاحيتون بہ شامل آهن، پيدا ٿئي ٿو، پر طلاق کان ٻن سالن کان پوءِ ٻيهر استحڪام پيدا ٿي وڃي ٿو ۽ والدين جون صلاحيتون بهتر ٿي وڃن ٿيون.“&lt;ref&gt;{{cite book|author=Santrock, John W. |title=Adolescence|url=https://archive.org/details/adolescence2003sant |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/adolescence2003sant/page/147 147–81]|date=2003}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جوڙا تڏهن بہ طلاق جو فيصلو ڪن ٿا، جڏهن هڪ مڙس يا زال جي شادي برقرار رکڻ جي خواهش، ٻئي ساٿي جي طلاق حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ هجي. معاشيات ۾ ان صورتحال کي [[زيلڊر پيراڊاڪس]] چيو وڃي ٿو ۽ اها بنا اولاد وارن جوڙن جي ڀيٽ ۾ اولاد رکندڙ شادين ۾ وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Zelder1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zelder |first1=Martin |year=1993 |title=Inefficient Dissolutions as a Consequence of Public Goods: The Case of No-Fault Divorce |journal=Journal of Legal Studies |volume=XXII |issue=2 |pages=503–520 |doi=10.1086/468174 |s2cid=153426324 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان اهو پڻ معلوم ٿيو آهي تہ تازو طلاق ورتل ماڻهو طلاق کان اڳ جي ڀيٽ ۾ طلاق کان پوءِ دشمني ۽ مخالفت جي سطح ۾ نمايان واڌ جي رپورٽ ڪن ٿا، ۽ اهو اثر مردن ۽ عورتن ٻنهي تي هڪجهڙو لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kjeld|first1=Simone G.|last2=Strizzi|first2=Jenna M.|last3=Øverup|first3=Camilla S.|last4=Cipric|first4=Ana|last5=Sander|first5=Søren|last6=Hald|first6=Gert M.|date=2020|title=Friend or foe? Postdivorce hostility among recently divorced individuals|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|journal=Aggressive Behavior|language=en|volume=46|issue=6|pages=523–534|doi=10.1002/ab.21918|pmid=32710485|s2cid=225438333|issn=1098-2337|access-date=15 October 2020|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019132042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ab.21918|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪي نفسياتي انجمن]] جي طلاق کان پوءِ والدين جي رهائش بدلائڻ بابت هڪ مطالعي ۾ محققن معلوم ڪيو تہ لڏپلاڻ يا رهائش جي تبديلي ٻارن تي ڊگهي مدي وارا اثر وجهي ٿي. طلاق کان پوءِ والدين جي لڏپلاڻ ۽ ٻارن جي ڀلائيءَ تي ان جي اثرن بابت 2,000 ڪاليجي شاگردن تي ڪيل پهرين مطالعي ۾ محققن اهم فرق معلوم ڪيا. طلاق يافته خاندانن ۾، جن ۾ والدين مان هڪ ٻئي هنڌ منتقل ٿي ويو هو، شاگردن کي انهن طلاق يافته خاندانن جي شاگردن جي ڀيٽ ۾ والدين کان گهٽ مالي سهائتا ملي، جن ۾ ڪو بہ والد يا والده منتقل نہ ٿيو هو. انهن نتيجن مان انهن شاگردن بابت ٻيا ناڪاري نتيجا بہ ظاهر ٿين ٿا، جهڙوڪ طلاق سان لاڳاپيل وڌيڪ ذهني پريشاني ۽ والدين کان جذباتي سهائتا نہ ملڻ جو احساس. جيتوڻيڪ ڄاڻ مان انهن شاگردن لاءِ ناڪاري نتيجا ظاهر ٿين ٿا، جن جا والدين طلاق کان پوءِ منتقل ٿي وڃن ٿا، پر اهڙي تحقيق اڃا ڪافي نہ آهي، جيڪا پاڻمرادو ٻار جي مجموعي ڀلائي بابت حتمي نتيجو ثابت ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |title=September 2003, Vol 34, No. 8 Print version: page 18 |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001441/http://www.apa.org/monitor/sep03/parents.aspx |archive-date=2012-05-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''جرنل آف فيملي سائيڪالاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اهي والدين، جيڪي طلاق کان پوءِ پنهنجن ٻارن کان هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ فاصلي تي منتقل ٿي وڃن ٿا، انهن والدين جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ بهتر حالت ۾ هوندا آهن، جيڪي ساڳئي هنڌ رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |editor=Nadine J. Kaslow |url=http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |title=Nadine J. Kaslow (Vol. 17, No. 2) |publisher=American Psychological Association |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414121651/http://www.apa.org/pubs/journals/fam/index.aspx |archive-date=2012-04-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ٻارن تي اثر===
{{See also|طلاق جا اثر}}
[[File:The impact of divorce on children Tamara D. Afifi at TEDxUCSB.webm|thumb|ٻارن تي طلاق جو اثر ــ تمارا ڊي. عفيفي جي ٽيڊ خطاب ۾ تقرير]]
تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ ٻار پنهنجي والدين جي شاديءَ جي ٽٽڻ کان تمام گهڻو متاثر ٿين ٿا. اڪثر حالتن ۾ اهي اثر تعليمي دٻاءَ، مزاج ۽ جذبن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڏکيائي، ۽ منشيات، شراب يا تشدد جهڙين نقصانڪار شين يا سرگرمين ۾ پناهه وٺڻ جي رجحان جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=30600636 |date=2019 |last1=d'Onofrio |first1=B. |last2=Emery |first2=R. |title=Parental divorce or separation and children's mental health |journal=World Psychiatry |volume=18 |issue=1 |pages=100–101 |doi=10.1002/wps.20590 |pmc=6313686 }}&lt;/ref&gt;

====تعليمي ۽ سماجي معاشي اثر====
اڪثر، اهي ٻار جن والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هجي، غير طلاق يافته خاندانن جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعليمي ڪاميابي حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wolchik |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2002 |title=''et. al''. (2002) &quot;Six-Year Follow-up of Preventive Interventions for Children of Divorce |journal=Journal of the American Medical Association |volume=288 |issue=15 |pages=1874–1881 |doi=10.1001/jama.288.15.1874 |pmid=12377086 |doi-access= }}&lt;/ref&gt;
نوجوانن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل خانداني ۽ اسڪولي عنصرن جي هڪ جائزي موجب، طلاق يافته خاندان جو ٻار غير طلاق يافته خاندان جي ٻار جي ڀيٽ ۾ هاءِ اسڪول ڇڏڻ جو ٻه ڀيرا وڌيڪ امڪان رکي ٿو. طلاق يافته خاندانن جا اهي ٻار ڪاليج ۾ داخلا وٺڻ جا بہ گهٽ امڪان رکن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سندن تعليمي سفر ختم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Rodgers, Kathleen B, and Rose, Hillary A. Personal, Family, and School Factors Related to Adolescents' Academic Performance: A Comparison by Family Structure&quot;. ''Marriage &amp; Family Review''. V33 n4. pp 47–61. 2001.&lt;/ref&gt;

تعليمي مسئلا گهڻو ڪري [[اڪيلو والدين|اڪيلو والد يا والده رکندڙ]] خاندانن جي ٻارن سان لاڳاپيل هوندا آهن. مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهو سڌيءَ طرح طلاق جي معاشي اثرن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. طلاق سبب اڪيلو والد يا والده مالي مشڪلاتن جي ڪري ٻارن سميت اهڙي علائقي ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو، جتي غربت جي شرح وڌيڪ ۽ تعليمي نظام ڪمزور هجي.&lt;ref&gt;Santrock, John W. Adolescence. pp 147–81. 200&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏ رهندڙ شادي شده والدين جي ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سماجي معاشي حيثيت، گهٽ آمدني ۽ گهٽ دولت گڏ ڪرڻ جي سطح حاصل ڪن ٿا. اهي نتيجا گهٽ تعليمي ڪاميابيءَ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt;

7 کان 16 سالن جي عمر وارا اهي نوجوان مرد يا عورتون، جن پنهنجي والدين جي طلاق جو تجربو ڪيو هو، انهن نوجوانن جي ڀيٽ ۾، جن جي والدين طلاق نہ ورتي هئي، گهريلو ڇڪتاڻ جي ڪري گهر ڇڏڻ، شادي کان اڳ گڏ رهڻ ۽ شادي کان اڳ اولاد پيدا ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherlin|first1=AJ|title=Marriage, Divorce, and Remarriage|url=https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher|url-access=registration|date=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/marriagedivorcer00cher/page/142 142]|isbn=9780674550827}}&lt;/ref&gt;

طلاق اڪثر 7 کان 12 سالن جي عمر وارن ٻارن جي تعليمي ڪارڪردگيءَ کي خراب ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀ کان نمايان ناڪاري اثر پڙهڻ واري امتحان جي نتيجن تي پوي ٿو. اهي ناڪاري اثر طلاق يا علحدگي کان پوءِ برقرار رهڻ، بلڪہ وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو رجحان رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;/&gt;

====نفسياتي اثر====
طلاق، طلاق يافته والدين جي ٻارن ۽ بالغ اولاد ۾ نفسياتي ڀلائيءَ جي گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ وڌيڪ ناخوشي، زندگيءَ کان گهٽ اطمينان، ذاتي ضابطي جو ڪمزور احساس، پريشاني، ڊپريشن ۽ [[ذهني صحت]] جي خدمتن جو وڌيڪ استعمال شامل آهن. گهڻن ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ طلاق ۽ انهن نتيجن جي وچ ۾ سببي لاڳاپو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;&gt;{{cite journal |last1=P. R. |first1=Amato |last2=Sobolewski |first2=J. M. |year=2001 |title=The effects of divorce and marital discord on adult children's psychological well-being |journal=[[American Sociological Review]] |volume=66 |issue=6 |pages=900–921 |jstor=3088878 |doi=10.2307/3088878 |url=http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |access-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117075714/http://grammar.ucsd.edu/courses/hdp1/Readings/Amato-Sobolewski-2001.pdf |archive-date=17 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سويڊن]] ۾ اسٽاڪهولم يونيورسٽي ۽ ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ جي سينٽر فار هيلٿ ايڪويٽي اسٽڊيز جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل ۽ ''جرنل آف ايپيڊيميالاجي اينڊ ڪميونٽي هيلٿ'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ طلاق کان پوءِ رڳو هڪ والد يا والده سان رهندڙ ٻار، گڏيل تحويل هيٺ رهندڙ ٻارن جي ڀيٽ ۾ مٿي جي سور، پيٽ جي سور، ذهني دٻاءَ ۽ اداسيءَ جهڙن مسئلن جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kids living with 1 divorced parent 'fall ill more'|url=http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm |website=The Scotsman |access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814191956/http://www.scotsman.com/news/health/kids-living-with-1-divorced-parent-fall-ill-more-1-3756165#axzz3qby7gbRm|archive-date=2015-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجي شادين ۾ تڪرار جو تجربو ڪرڻ ۽ پاڻ بہ طلاق وٺڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. اهي مختصر مدي وارن گڏ رهڻ جي لاڳاپن ۾ شامل ٿيڻ جا بہ وڌيڪ امڪان رکن ٿا، جيڪي اڪثر شادي کان اڳ ئي ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Amato&quot;/&gt; اهڙا ڪيترائي مطالعا موجود آهن، جيڪي طلاق جي بين النسلي منتقليءَ جا ثبوت پيش ڪن ٿا، پر ان جو مطلب اهو نہ آهي تہ طلاق يافته والدين جو هر ٻار لازمي طور پاڻ بہ طلاق وٺندو. ٻه اهم عنصر اهڙا آهن، جيڪي طلاق جي اهڙي منتقليءَ جو امڪان وڌائين ٿا. پهريون، وراثتي حياتياتي رجحان يا جينياتي حالتون ٻار ۾ طلاق ڏانهن لاڙو پيدا ڪري سگهن ٿيون؛ ٻيو، ٻار جي والدين طرفان پيش ڪيل ”شاديءَ جو نمونو“ بہ ان تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cultural Sociology of Divorce; An Encyclopedia|last=Emery|first=Robert|publisher=Sage Reference|year=2013|isbn=978-1-4129-9958-8|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;

[[نڪولس وال|نڪولس وال]]، جيڪو [[انگريزي اعليٰ عدالت]] جي [[خانداني ڊويزن جو صدر]] رهي چڪو هو، موجب: ”ماڻهو سمجهن ٿا تہ علحدگيءَ کان پوءِ ٻارن جي پرورش ڪرڻ آسان آهي ــ حقيقت ۾ اهو انتهائي ڏکيو ڪم آهي، ۽ منهنجي تجربي موجب عام قاعدو اهو آهي تہ والدين جيترا وڌيڪ ذهين هوندا آهن، تڪرار اوترو وڌيڪ حل طلب بڻجي ويندو آهي. گهڻن ٻارن لاءِ ان کان وڌيڪ خراب ڪا ڳالهه ناهي تہ سندن والدين هڪ ٻئي کي گهٽ سمجهن يا بدنام ڪن. والدين کي اهو احساس ئي نہ هوندو آهي تہ ٻارن بابت هڪ ٻئي سان وڙهندي هو پنهنجن ٻارن کي ڪيترو نقصان پهچائين ٿا. جدا ٿيندڙ والدين گهٽ ئي معقول رويو اختيار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ هو هميشه اهو سمجهندا آهن تہ هو پاڻ معقول نموني هلي رهيا آهن ۽ ٻيو ڌر غير معقول رويو اختيار ڪري رهي آهي.“&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[BBC News]]|title=Divorcing parents can 'damage' children, says judge|date=21 September 2010|last=Sellgren|first=Katherine|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|access-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518131541/https://www.bbc.co.uk/news/education-11380470|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سخت تڪرار واري طلاق يا ٻارن جي تحويل جي ڪيسن ۾ شامل ٻار، والدين جي وچ ۾ جاري تڪرار سبب نفسياتي پريشانيءَ جي مختلف صورتن جو تجربو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Allison M. |title=Toward a Child-Centered Approach to Evaluating Claims of Alienation in High-Conflict Custody Disputes |journal=University of Michigan Law Review |date=February 2014 |volume=112 |issue=4 |pages=663–688 |pmid=24446573 |url=https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |access-date=24 October 2019 |archive-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024183749/https://repository.law.umich.edu/mlr/vol112/iss4/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قانوني ماهر تسليم ڪن ٿا تہ ٻار جي تحويل وارن ڪيسن ۾ ٻار کي هڪ والد يا والده کان ڌار يا بيزار ڪرڻ وارا رويا عام آهن، پر اهي [[والديني بيگانگي]] جي تصور کي قبول ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم وٺن ٿا.&lt;ref name=Bow2009&gt;{{cite journal |last1=Bow |first1=James N. |last2=Gould |first2=Jonathan W. |last3=Flens |first3=James R. |title=Examining Parental Alienation in Child Custody Cases: A Survey of Mental Health and Legal Professionals |journal=The American Journal of Family Therapy |date=9 March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=127–145 |doi=10.1080/01926180801960658|s2cid=45543509 }}&lt;/ref&gt;

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار حقيقي علحدگي يا طلاق ٿيڻ کان 2 کان 4 سال اڳ ئي متاثر ٿي سگهن ٿا. ان جا سبب والدين جو تڪرار، طلاق جو اڳواٽ انديشو ۽ والدين سان گهٽ ٿيندڙ رابطو ٿي سگهن ٿا. ڪيترائي جوڙا سمجهن ٿا تہ جدا ٿيڻ يا قانوني طلاق حاصل ڪرڻ سان هو پنهنجن ٻارن جي مدد ڪري رهيا آهن؛ شديد والديني تڪرار يا بدسلوڪيءَ جي حالتن ۾ اهو گهڻو ڪري فائديمند ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Children 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arkes |first1=Jeremy |year=2014 |title=The Temporal Effects of Divorces and Separations on Children's Academic Achievement and Problem behavior |journal=Journal of Divorce and Remarriage |volume=56 |issue=1 |pages=25–42 |doi=10.1080/10502556.2014.972204 |pmc=4286357 |pmid=25580066}}&lt;/ref&gt;

ازدواجي تڪرار ۽ عدم استحڪام سان واسطو پوڻ جا ٻارن لاءِ گهڻو ڪري ناڪاري نتيجا نڪرندا آهن. انهن نتيجن جا ڪيترائي امڪاني سبب آهن. پهريون، والدين جي وچ ۾ ظاهر ٿيندڙ تڪرار ڏسڻ ٻارن لاءِ سڌو سنئون ذهني دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dennison|first1=R. P.|last2=Koerner|first2=S. S.|title=Post-divorce interparental conflict and adolescents' attitudes about marriage: The influence of maternal disclosures and adolescent gender|journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage|date=2006|volume=45|issue=1–2|pages=31–49|doi=10.1300/j087v45n01_02|s2cid=146436339}}&lt;/ref&gt; مشاهدي تي ٻڌل مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ٻار والدين جي وچ ۾ تڪرار تي خوف، ڪاوڙ يا عام روين کي روڪڻ جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ڪن ٿا. اسڪول کان اڳ واري عمر جا ٻار ــ جيڪي اڪثر پاڻ مرڪز هوندا آهن ــ ازدواجي تڪرار جو الزام پاڻ تي رکي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڏوهه جو احساس ۽ خود اعتماديءَ ۾ گهٽتائي پيدا ٿي سگهي ٿي. والدين جي وچ ۾ تڪرار گهڻو ڪري ٻارن سان سندن لاڳاپن تي بہ پکڙجي وڃي ٿو ۽ والدين ۽ ٻارن جي رابطن جي معيار کي ناڪاري نموني متاثر ڪري ٿو. محققن معلوم ڪيو تہ ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي ظاهري ۽ اندروني نفسياتي مسئلن جي وچ ۾ لاڳاپو وڏي حد تائين والدين جي سخت سزا ۽ والدين ۽ ٻارن جي تڪرار وسيلي پيدا ٿيندو هو. وڌيڪ اهو تہ زباني يا جسماني جارحيت جو نمونو پيش ڪندي والدين پنهنجن ٻارن کي ”سيکارين“ ٿا تہ اختلافن کي پرسڪون بحث بدران تڪرار وسيلي حل ڪيو وڃي. ان جي نتيجي ۾ ٻار اهي سماجي صلاحيتون، جهڙوڪ ڳالهين وسيلي حل ڳولڻ ۽ سمجهوتي تائين پهچڻ جي صلاحيت، نہ سکي سگهن ٿا، جيڪي ساٿين سان ٻنهي ڌرين لاءِ اطمينان بخش لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.&lt;ref&gt;Amato, Paul R., Jacob E. Cheadle. &quot;Parental Divorce, Marital Conflict and Children's Behavior Problems: A Comparison of Adopted and Biological Children&quot;. ''Divorce, Conflict and Child Behavior Problem'' 86.3 (2008): 1140–1161. Business Source Premier. Web. 23 November 2013&lt;/ref&gt;

ڇوڪريون ۽ ڇوڪرا طلاق کي مختلف نموني منهن ڏين ٿا. مثال طور، اهي ڇوڪريون جيڪي شروعاتي طور طلاق سان ٺهڪندڙ رويو ظاهر ڪن ٿيون، پوءِ مردن سان رومانوي لاڳاپن ۾ پريشانيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. مطالعي مان اهو بہ ظاهر ٿيو تہ جيڪي ڇوڪريون ننڍي عمر ۾ پنهنجن پيئرن کان جدا ٿيون، اهي عمر وڌڻ سان ان صورتحال بابت وڌيڪ ڪاوڙ محسوس ڪرڻ لڳيون. والدين جي طلاق جو تجربو ڪندڙ نوجوانن ۾ ڪاوڙ ۽ اداسي بہ عام احساسن طور ڏٺا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rappaport |first1=Sol R |year=2013 |title=Deconstructing the Impact of Divorce on Children |journal=Family Law Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=353–77 }}&lt;/ref&gt;

====بدعملي ۽ نشي آور شين جو استعمال====

طلاق يافته يا جدا ٿيل والدين جا ٻار وڌيڪ رويوياتي مسئلا ظاهر ڪن ٿا، ۽ والدين جي طلاق سان گڏ هلندڙ ازدواجي تڪرار ٻار جي سماجي صلاحيت کي خطري ۾ وجهي ٿو. طلاق يافته والدين جا ٻار پنهنجن جذبن کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا ڳولڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪيترن ٻارن لاءِ، جيڪي سماجي سمجهه، بدسلوڪيءَ جي تصورن يا گهر ۾ محبت جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا، منشيات جو استعمال، عام بدعملي يا تشدد اهڙيون سرگرميون آهن، جن ۾ اهي شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;E. Eyo, Ubong (2018). Divorce: Causes and Effects on Children. Asian Journal of Humanities and Social Studies 6 (5).&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf |title=The Effects of Divorce on Children |last1=Fagan |last2=Churchill |first1=Patrick |first2=Aaron |date=January 11, 2012 |publisher=Marriage &amp; Religion Research Institute|access-date=25 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123052344/http://www.thefamilywatch.org/doc/doc-0283-es.pdf|archive-date=23 November 2015}}&lt;/ref&gt;

===پوڙهن جوڙن جي طلاق===
آمريڪا ۾ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي [[بيبي بومر|بيبي بومرن]] ۾ طلاق جي شرح وڌي 50 سيڪڙو کان مٿي ٿي وئي آهي. وڌندڙ تعداد ۾ وڏي عمر جا ماڻهو اڪيلا رهڻ کي ترجيح ڏئي رهيا آهن؛ [[بولنگ گرين اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۾ ڪيل آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي تجزيي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي تہ طلاقن جو انگ وڌندو رهندو. غير شادي شده رهندڙ بيبي بومر، شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ غربت ۾ رهڻ جا پنج ڀيرا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. انهن لاءِ خوراڪ جي سرڪاري سهائتا، عوامي امداد يا معذوريءَ جون ادائگيون حاصل ڪرڻ جو امڪان بہ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |newspaper=[[The New York Times]] |first=Rachel L. |last=Swarns |title=More Americans Rejecting Marriage in 50s and Beyond |date=2012-03-01 |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222606/http://www.nytimes.com/2012/03/02/us/more-americans-rejecting-marriage-in-50s-and-beyond.html?_r=1 |archive-date=2017-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سماجيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ غير شادي شده وڏي عمر وارن آمريڪين جي انگ ۾ واڌ، ڊگهي حياتي ۽ معاشيات جهڙن عنصرن جو نتيجو آهي. خاص طور عورتون وڌيڪ مالي خودمختيار ٿينديون پيون وڃن، جنهن سبب بدلجندڙ سماجي تصورن سان گڏ، اهي اڪيلي رهڻ ۾ وڌيڪ محفوظ محسوس ڪن ٿيون. ان جي نتيجي ۾ بيبي بومرن تي شادي ڪرڻ يا شادي برقرار رکڻ جو دٻاءُ گهٽجي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt;

==انگ اکر==
{{Further|طلاق جي آبادي نگاري}}

===ايشيا===
====چين====
چين ۾ هن وقت ايشيا-پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ طلاق جي شرحن مان هڪ موجود آهي. 2000ع جي ڀيٽ ۾ چين جي طلاق جي شرح نمايان طور وڌي آهي، جيڪا 0.96 جي خام طلاق شرح مان وڌي 2020ع ۾ 3.09 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web |title=China: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/279449/divorce-rate-in-china/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ چين ۾ طلاق جي شرح 2000ع کان مسلسل وڌندي رهي، پر گذريل 20 سالن دوران سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل خام طلاق شرح 2019ع ۾ هئي، جڏهن اها 3.36 طلاقن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;china&quot; /&gt; 2019ع کان پوءِ چين ۾ درج ٿيندڙ طلاق جي شرح گهٽجي وئي آهي.

2019ع مطابق، چين ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقن جي شروعات عورتون ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kennedy |first=John James |url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/vx021h696 |title=China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power |date=2024 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=978-0-472-07635-2 |editor-last=Zhong |editor-first=Yang |series=China Understandings Today series |location=Ann Arbor, Michigan |chapter=Contained Emancipative Social Values: Waves of Conservative and Liberal Trends in China |format=EPUB |editor-last2=Inglehart |editor-first2=Ronald }}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=232}}

چين ۾ بي قصور طلاق جو نظام موجود آهي، جيڪو 1950ع جي نئين شادي قانون وسيلي لاڳو ڪيو ويو هو. ان تحت ماڻهو ڪنهن بہ ڌر جي غلط عمل جو ثبوت پيش ڪرڻ کان سواءِ طلاق حاصل ڪري سگهن ٿا. چين انهن ٿورڙن ايشيائي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي بي قصور طلاق جي اجازت ڏين ٿا. {{citation needed|date=April 2022}}

جنوري 2021ع ۾ چين ”ٿڌي ٿيڻ وارو قاعدو“ نالي هڪ نئين پاليسي متعارف ڪرائي. طلاق جي شرح ۾ سالياني واڌ کي ڏسندي، ''چيني عوامي جمهوريه جي شهري ضابطي جي شادي ۽ خاندان واري حصي'' ۾ دفعو 1077 شامل ڪيو ويو، جنهن تحت لازمي طور ٿڌي ٿيڻ جو مدو مقرر ڪيو ويو. ان جون ٻه گهرجون آهن. پهرين، جنهن ڏينهن اختيارين کي طلاق جي درخواست ملي ٿي، ان کان پوءِ ٻئي ڌريون 30 ڏينهن اندر پنهنجي درخواست واپس وٺي سگهن ٿيون. ان کان علاوه، 30 ڏينهن مڪمل ٿيڻ کان پوءِ جوڙي کي پاڻ حاضر ٿي طلاق جي سند لاءِ درخواست ڏيڻي پوندي؛ جيڪڏهن اهي حاضر نہ ٿين تہ شروعاتي طلاق جي درخواست پاڻمرادو واپس ورتل سمجهي ويندي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meng |first=Zeng |date=2021-07-15 |title=Research on China's Divorce Cooling-off Period System |url=https://francis-press.com/papers/4296#abstract |journal=The Frontiers of Society, Science and Technology |language=en |volume=3 |issue=4 |doi=10.25236/FSST.2021.030415 |s2cid=236448769 |access-date=22 August 2022 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233357/https://francis-press.com/papers/4296#abstract |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; هيءَ نئين پاليسي انتهائي تڪراري رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ جوڙن کي طلاق جو عمل شروع ڪرڻ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ 30 ڏينهن انتظار ڪرڻو پوي ٿو. 30 ڏينهن جو ٿڌي ٿيڻ وارو مدو وڌيڪ سماجي استحڪام پيدا ڪرڻ جي مقصد سان مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن جوڙا جلدي، جذباتي يا لمحي جي جوش ۾ ڪيل فيصلا نہ ڪن. چين ۾ خانداني استحڪام هميشه ثقافتي طور گهري پاڙون رکندڙ رهيو آهي ۽ ان تي ڪنفيوشسي عقيدن جو اثر رهيو آهي، جن موجب خاندان جي هم آهنگي هر شيءِ جي ڪاميابيءَ جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Kwan Yiu Cheng |title=Between Calmness and Passion:Cooling-off Divorces in China |journal=American Journal of Comparative Law |volume=17 |issue=1 |year=2022 |pages=63 et seq |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |access-date=2022-08-22 |via=heinonline.org |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111014931/https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jrnatila17&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; طلاق رڳو تڏهن منظور ٿي سگهي ٿي، جڏهن جوڙو فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ مهيني جي دير واري مدي مان گذري چڪو هجي.

ٿڌي ٿيڻ واري قاعدي جي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ چين جي شهري معاملن واري وزارت معلوم ڪيو تہ اڳئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ طلاق جي شرح ۾ 72 سيڪڙو جي تيز گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Sixth Tone |date=17 May 2021 |title='Cool-Off Period' Greatly Lowered Divorce Rate, China Says |url=https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate%2C-china-says |access-date=2022-08-22 |language=en |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233356/https://www.sixthtone.com/news/1007480/cool-off-period-greatly-lowered-divorce-rate,-china-says |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران ڪيترائي جوڙا آخرڪار پنهنجو فيصلو بدلائي ڇڏين ٿا، جنهن سان ممڪن طور ان دليل کي هٿي ملي ٿي تہ گهڻا طلاق جا فيصلا غير منطقي ۽ جذباتي بنيادن تي ڪيا وڃن ٿا. جيتوڻيڪ هن قدم ملڪ ۾ طلاق جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر چيني شهرين، خاص طور گهريلو تشدد وارن معاملن ۾، هن پاليسيءَ تي ناڪاري ردعمل ظاهر ڪيو آهي. ''چائنا ڊجيٽل ٽائمز'' موجب، ڪان شياوفانگ نالي هڪ عورت کي 2021ع ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ 30 ڏينهن جي ٿڌي ٿيڻ واري مدي دوران سندس مڙس بي رحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rudolph |first=Josh |date=2021-01-24 |title=Translation: &quot;The First Woman To Die by the Divorce 'Cooling-off Period'&quot; |url=http://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |access-date=2022-08-22 |website=China Digital Times (CDT) |language=en-US |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822233358/https://chinadigitaltimes.net/2021/01/translation-the-first-woman-to-die-by-the-divorce-cooling-off-period/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن واقعن جي نتيجي ۾ 30 ڏينهن واري قاعدي چيني عورت پرستن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪئي آهي، جيڪي سمجهن ٿيون تہ اها پاليسي آزاديءَ جي تصور کي ڪمزور ڪري ٿي ۽ گهريلو تشدد کي نظر ۾ نٿي رکي، جيڪو چيني گهرن ۾ عام طور موجود آهي. جيئن تہ هيءَ پاليسي نسبتاً تازو لاڳو ڪئي وئي آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو دليل ڏين ٿا تہ طلاق جي عمل ۾ دير ڪرڻ جي نتيجن جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ان پاليسيءَ جو وڌيڪ گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي.

====ڀارت====
ڀارت دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي طلاق جي شرح سڀ کان گهٽ آهي؛ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو شاديون طلاق تي ختم ٿين ٿيون. ان جو وڏو سبب اهو آهي تہ طلاق کي اڃا تائين سماجي بدناميءَ سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ ان کي ممنوع موضوع سمجهيو وڃي ٿو.

ڀارت ۾ طلاق جا معاملا جوڙي جي مذهب جي بنياد تي مختلف قانونن تحت هلن ٿا:

* [[هندو شادي قانون، 1955ع]]
* [[پارسي شادي ۽ طلاق قانون، 1936ع]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Parsi Marriage and Divorce Act, 1936. |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2476|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023  |date=23 April 1936}}&lt;/ref&gt;
* [[مسلمان شادين جي خاتمي وارو قانون، 1939ع]]
* [[خاص شادي قانون، 1954ع]]
* [[پرڏيهي شادي قانون، 1969ع]]
* [[ڀارتي طلاق قانون، 1869ع]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Divorce Act, 1869 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/2280|website=India Code |publisher=Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India |access-date=6 August 2023 |date=26 January 1869}}&lt;/ref&gt;

====انڊونيشيا====
2020ع ۾ انڊونيشيا ۾ لڳ ڀڳ 291,000 طلاقون درج ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia: number of Muslim divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181709/https://www.statista.com/statistics/705558/number-of-muslim-divorces-in-indonesia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهي انگ اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئا، جنهن جو سبب مبينا طور وبا ۽ شادي ختم ڪرڻ جي ڊگهي عدالتي عمل کي قرار ڏنو ويو. مسلمانن جي طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن ۾ طئي ڪيا وڃن ٿا يا ”طلاق“ وسيلي، جنهن تحت شادي شده مرد پنهنجي زال کي طلاق ڏئي سگهي ٿو. طلاق جا ڇهه بنيادي سبب آهن، جڏهن تہ مسلمان شادين لاءِ ٻه وڌيڪ سبب پڻ موجود آهن، جن ۾ هي شامل آهن:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expatriate Divorce In Indonesia - Family and Matrimonial - Indonesia |url=https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |access-date=2022-04-05 |website=mondaq.com |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601131708/https://www.mondaq.com/divorce/754770/expatriate-divorce-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ زنا ڪيو هجي، شراب جو عادي هجي، منشيات ۾ مبتلا هجي، جواڙي هجي يا اهڙين ٻين خراب عادتن جو شڪار هجي، جن جو علاج ڏکيو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ، ٻئي جي رضامندي ۽ جائز سبب کان سواءِ، لڳاتار ٻن سالن تائين ان کي ڇڏي ڏنو هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي جي قيد جي سزا ملي هجي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ ظلم يا سخت بدسلوڪي اختيار ڪئي هجي، جنهن سان ٻئي ڌر جي حياتي خطري ۾ پئجي وڃي؛

مڙس يا زال مان ڪنهن هڪ کي اهڙي معذوري يا بيماري ٿي پئي هجي، جيڪا کيس مڙس يا زال جون ذميواريون نڀائڻ کان روڪي؛

مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بار بار اختلافن مان ظاهر ٿيندڙ ناقابلِ مصالحت فرق موجود هجن؛

مڙس ”تعليقِ طلاق“ جي ڀڃڪڙي ڪئي هجي، يعني اها شرط يا واعدو، جيڪو مڙس واضح طور ڪيو ۽ شادي جي سند تي لکرائي ڇڏيو هجي؛

ڌرين مان ڪا هڪ اسلام ڇڏي ٻيو مذهب اختيار ڪري.

====ايران====
ايران گهٽ شادي جي شرح سان گڏ طلاقن ۾ ٿيندڙ واڌ کي روڪڻ لاءِ طلاق جا ڪوٽا متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-09-23 |title=سهمیه بندی دستوری کاهش طلاق؛ افزایش آمار و دلایل اقتصادی، فرهنگی و جنسی - BBC News فارسی |newspaper=BBC News فارسی |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |access-date=2023-06-08 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203844/https://www.bbc.com/persian/iran-features-51264049 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ازدواج-اگر-آسان-نشود-کار-سخت-می-شود |url=https://www.irna.ir/news/85133573/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=8 June 2023 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن عدم موافقت ظاهر ڪندڙ تصديق ٿيل دستاويز موجود هجي تہ قانون عورت کي نسبتاً آسانيءَ سان طلاق حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-01-05 |title=همه چیز درباره گواهی عدم امکان سازش |url=https://jamejamonline.ir/fa/news/632226 |access-date=2023-06-08 |website=jamejamonline.ir |language=fa}}&lt;/ref&gt; معاشي حالتن سميت مختلف سببن جي ڪري، 2021ع تائين هر ٽن شادين مان لڳ ڀڳ هڪ طلاق تي ختم ٿي رهي هئي؛ طلاق جي بلند شرح کي عورتن جي بدلجندڙ سماجي حيثيت ۽ فردن جي وڌندڙ بااختياريءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=چرا-آمار-طلاق-توافقی-بالا-رفته-است |url=https://www.irna.ir/news/84683200/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2023-06-08 |website=www.irna.ir|date=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Drastic Increase of Divorce Rates in Iran: nearly one in three marriages lead to divorce |url=https://iranopendata.org/en/pages/the-drastic-increase-of-divorce-rates-in-iran-nearly-one-in-three-marriages-lead-to-divroce |access-date=2023-06-08 |website=Iran Open Data |date=18 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-10-22 |title=Rise in divorce in Iran linked to shift in status of women |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-divorce-idINKCN0IB0EL20141022 |access-date=2023-06-08}}&lt;/ref&gt;

====جاپان====
جاپان ۾ طلاقن جو انگ 1960ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين وڌندڙ لاڙو رکندو رهيو، جڏهن اهو 290,000 طلاقن جي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;&gt;{{Cite web |title=Japan: divorce number |url=https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181701/https://www.statista.com/statistics/611929/japan-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1900ع واري ڏهاڪي کان طلاق جي شرح وڌندي رهي، پر 2002ع کان پوءِ ان ۾ ٿوري گهٽتائي پڻ آئي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 193,300 طلاقون ٿيون.&lt;ref name=&quot;Japan: divorce number&quot;/&gt; اهو 2019ع جي ڀيٽ ۾ نمايان گهٽتائي هئي، جڏهن 208,489 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-07 |title=Marriage Statistics in Japan: Average Age of Couples Continues to Rise |url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |access-date=2022-04-05 |website=nippon.com |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605105633/https://www.nippon.com/en/japan-data/h00759/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ طلاق جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ باهمي رضامنديءَ سان طلاق، مصالحت وسيلي طلاق ۽ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق شامل آهن. باهمي رضامنديءَ سان طلاق، جنهن کي ”ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ٻئي ڌريون الڳ ٿيڻ تي متفق هجن ۽ کين عدالت وڃڻ جي ضرورت نہ پوي. جاپان ۾ هي طلاق جو سڀ کان عام قسم آهي. مصالحت وسيلي طلاق، جنهن کي ”چوتئي ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ورتي وڃي ٿي، جڏهن ڌريون شرطن يا علحدگيءَ تي پاڻ ۾ متفق نہ ٿي سگهن. اهڙيون حالتون عدالت ۾ موڪليون وڃن ٿيون تہ جيئن ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل معاهدي تائين پهچي سگهجي. آخر ۾، عدالتي فيصلي وسيلي طلاق، جنهن کي ”سائيبان ريڪون“ چيو وڃي ٿو، تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڌريون مصالحت دوران عدالت ۾ پڻ ڪنهن معاهدي تائين نہ پهچي سگهن. جاپان ۾ عدالتي فيصلي وسيلي طلاق غير معمولي آهي.

====سنگاپور====
سنگاپور ۾ خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.7 طلاقون آهي.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Marital Status, Marriages and Divorces - Latest Data |url=http://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |access-date=2022-04-05 |website=Base |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513113758/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/marital-status-marriages-and-divorces/latest-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ سنگاپور ۾ طلاق جي شرح ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. حقيقت ۾، 2020ع ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ سڀ کان گهٽ هو. 2020ع ۾ 6,700 طلاقون ٿيون، جڏهن تہ 2015ع کان 2019ع تائين هر سال شادي ختم ٿيڻ وارن ڪيسن جو سراسري انگ 7,536 هو.&lt;ref name=&quot;singstat.gov.sg&quot;/&gt; ان کان علاوه، گهڻين طلاقن جي شروعات عورتن طرفان ڪئي وئي.

سنگاپور ۾ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ درخواستگذار لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين شادي شده هجڻ ضروري آهي. تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن ڪنهن شخص غير معمولي تڪليف يا سختي برداشت ڪئي هجي تہ هو ٽن سالن کان اڳ بہ طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ جو اهل ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، طلاق حاصل ڪرڻ لاءِ ”ناقابلِ بحالي ازدواجي ٽٽڻ“ جو ثبوت پيش ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو چئن سببن مان ڪنهن هڪ تي ٻڌل هجي: زنا، غير معقول رويو، ساٿي کي ڇڏي وڃڻ ۽ علحدگي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What are the Legal Grounds for Getting a Divorce? |url=https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |access-date=2022-04-05 |website=SingaporeLegalAdvice.com |date=10 August 2018 |language=en-US |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601120818/https://singaporelegaladvice.com/law-articles/what-are-the-grounds-for-getting-a-divorce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڏکڻ ڪوريا====
2020ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي خام طلاق شرح 2.1 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: divorce rate 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181658/https://www.statista.com/statistics/642501/south-korea-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ درج ٿيل طلاقن جو انگ ظاهر ڪري ٿو تہ هر سال داخل ٿيندڙ طلاقن جي درخواستن ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي. 2019ع جي ڀيٽ ۾ شادين ۽ طلاقن جي انگ ۾ ترتيبوار 10.7 سيڪڙو ۽ 3.9 سيڪڙو گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: number of divorces 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220094841/https://www.statista.com/statistics/641517/south-korea-divorce-number/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ طلاقن جو سڀ کان وڏو تناسب انهن ماڻهن ۾ هو، جيڪي 20 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي کان شادي شده هئا؛ ان کان پوءِ انهن ماڻهن جو درجو هو، جيڪي چار سالن يا ان کان گهٽ عرصي کان شادي شده هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics Korea |url=http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |access-date=2022-04-05 |website=kostat.go.kr |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601095434/http://kostat.go.kr/portal/eng/pressReleases/8/11/index.board?bmode=read&amp;bSeq=&amp;aSeq=389170&amp;pageNo=1&amp;rowNum=10&amp;navCount=10&amp;currPg=&amp;searchInfo=&amp;sTarget=title&amp;sTxt= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهڙن نتيجن مان اشارو ملي سگهي ٿو تہ ڏکڻ ڪوريا ۾ طلاق سماجي طور وڌيڪ قابل قبول ٿي وئي آهي ۽ علحدگيءَ سان لاڳاپيل بدنامي گهٽجي وئي آهي.

====تائيوان====
2020ع ۾ تائيوان جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 2.19 طلاقون هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan: divorce rate |url=https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192312/https://www.statista.com/statistics/321430/taiwan-divorce-rate/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها گذريل ڏهن سالن دوران درج ٿيل سڀ کان گهٽ طلاق شرح هئي. تائيوان ۾ جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جي باهمي رضامندي موجود هجي تہ گهڻيون طلاقون عدالت کان ٻاهر مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ڌرين مان ڪا هڪ طلاق تي رضامند نہ هجي تہ ٻي ڌر ٻي شادي، بي وفائي، بدسلوڪي يا ساٿي کي ڇڏي وڃڻ جهڙي جائز سبب جي بنياد تي طلاق جي درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. 2020ع کان اڳ تائيوان ۾ زنا کي ڏوهه سمجهيو ويندو هو ۽ ان تي قانوني سزا مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Law banning adultery removed from Taiwan's criminal code |website=Taiwan News |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |access-date=2022-04-05 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601141911/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4214098 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===يورپ===
گذريل ڏهاڪي دوران يورپ جي مختلف ملڪن ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ آئي آهي، جيتوڻيڪ اها شرح هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين مختلف آهي. هڪ مطالعي موجب، 1960ع کان 2002ع جي وچ ۾ يورپ ۾ طلاق جي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو واڌ جو سبب قانوني سڌارا هئا. 2019ع ۾ هر 100 شادين جي حساب سان [[لگزمبرگ]] ۾ طلاق جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي، جنهن کان پوءِ [[پرتگال]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[اسپين]] جا نمبر هئا.&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{Cite web |title=Europe: divorce rate by country |url=https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |access-date=2022-04-05 |website=Statista |language=en |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405181704/https://www.statista.com/statistics/612207/divorce-rates-in-european-countries-per-100-marriages/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يورپ ۾ هر 100 شادين جي حساب سان سڀ کان گهٽ طلاق واري شرح رکندڙ ملڪن ۾ [[آئرلينڊ]] ۽ [[مالٽا]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;

====سربيا====
سراسري طور، سربيا ۾ هر ٽن نين شادين جي مقابلي ۾ هڪ طلاق ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |title=Marriage and Divorce in Serbia |publisher=Vladisavljevic Law Office - Advokat Beograd |date=2020-12-06 |access-date=2021-05-13 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513200214/https://advokatiubeogradu.rs/divorce-in-serbia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ سربيا ۾ 35,570 شاديون ٿيون، جڏهن تہ 10,899 شاديون طلاق تي ختم ٿيون، ۽ هر 1,000 رهواسين تي طلاقن جو انگ 1.6 هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |title=Concluded and Divorced Marriages in 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=2020-07-10 |access-date=2021-05-13 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508192014/https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/stanovnistvo/zakljuceni-i-razvedeni-brakovi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====سويڊن====
سويڊن ۾ طلاق جو عمل شادي ختم ڪرڻ لاءِ [[سويڊن جون ضلعي عدالتون|ضلعي عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪرڻ سان شروع ٿئي ٿو. جيڪڏهن زال ۽ مڙس پاڻ ۾ متفق هجن تہ درخواست گڏيل طور داخل ڪري سگهن ٿا، يا ڪنهن هڪ ڌر طرفان انفرادي طور بہ داخل ڪري سگهجي ٿي، ڀلي ٻي ڌر طلاق تي متفق نہ هجي. جيڪڏهن زال ۽ مڙس طلاق تي متفق هجن ۽ سندن عمر 16 سالن کان گهٽ ٻار نہ هجن تہ کين ڪجهه هفتن اندر طلاق جو فيصلو جاري ڪيو ويندو. جيڪڏهن 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار موجود هجن (جن ۾ سوتيلا ٻار بہ شامل آهن) تہ ٻنهي ڌرين کي ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو پوندو، جنهن کان پوءِ ڪنهن هڪ يا ٻنهي ڌرين طرفان طلاق جي عمل کي مڪمل ڪرڻ جي درخواست ڏئي سگهجي ٿي، جيئن قانوني طور شادي ختم ٿي وڃي. جيڪڏهن درخواست داخل ٿيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن کان الڳ رهي چڪا هجن تہ ضلعي عدالت سڌي طرح طلاق جو فيصلو ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;[https://lexly.se/fakta-och-rad/skilsmassa &quot;Allt om skilsmässa.&quot; ''Lexly.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

سويڊن ۾ ٿيندڙ سڀني شادين مان لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو طلاق تي ختم ٿين ٿيون. جيڪي شاديون طلاق تي ختم ٿيون، انهن جو سراسري عرصو 11.7 سال هو. طلاق جي سڀ کان عام عمر 35 کان 49 سالن جي وچ ۾ آهي. اهي جوڙا، جن جا گڏيل ٻار نہ هوندا آهن، سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿين ٿا يا طلاق وٺن ٿا.&lt;ref&gt;[https://endbright.se/foretag/statistik-kring-skilsmassa-och-separation/ &quot;Statistik kring skilsmässa och separation.&quot; ''Endbright.''] Retrieved 2024-04-21.&lt;/ref&gt;

====برطانيه====
{{main|انگلينڊ ۽ ويلز ۾ طلاق|اسڪاٽلينڊ ۾ طلاق}}

2015ع ۾ برطانيه ۾ سڀ کان وڌيڪ طلاق جون شرحون سامونڊي علائقن ۾ رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان [[بليڪ پول]] پهرين نمبر تي هو.{{explain|date=April 2024}} برطانيه ۾ طلاق جي شرح جو اندازو 42 سيڪڙو لڳايو ويو آهي، ۽ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 107,599 طلاقون رپورٽ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Divorces in England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |access-date=2022-04-05 |website=ons.gov.uk |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022502/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/divorce/bulletins/divorcesinenglandandwales/2019#main-points |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو وڃي ٿو تہ طلاق جون سڀ کان وڌيڪ درخواستون ”طلاق واري ڏينهن“ تي داخل ڪيون وينديون آهن، جيڪو هر سال نئين سال جو پهريون سومر هوندو آهي.

===اتر آمريڪا===
====آمريڪا====
{{Main|آمريڪا ۾ طلاق}}

آمريڪا ۾ 2022ع دوران [[طلاق جي آبادي نگاري#خام طلاق شرح|خام طلاق شرح]] 2.3 هئي. اها گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ آهي؛ مثال طور 2001ع ۾ خام طلاق شرح 4.1 هئي. اهي تازا انگ اکر ظاهر ڪن ٿا تہ شادي ختم ڪندڙ ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي جو رجحان موجود آهي. تنهن هوندي بہ، طلاق جي شرح هڪ رياست کان ٻي رياست تائين مختلف آهي.

[[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] موجب، آمريڪا ۾ 1975ع کان 1988ع جي وچ ۾، ٻارن جي موجودگيءَ واري لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيسن ۾ زالن طلاق جون درخواستون داخل ڪيون. مثال طور، 1975ع ۾ 71.4 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ 1988ع ۾ اهو تناسب 65 سيڪڙو هو. اندازو آهي تہ آمريڪا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ طلاقون ”غير تڪراري“ هونديون آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ملڪيت، ٻارن جي تحويل ۽ مالي سهائتا بابت ٻڌڻي کان سواءِ (وڪيلن، ثالثن يا گڏيل قانوني صلاحڪارن سان يا انهن کان سواءِ) معاهدو ٿي ويندو آهي.

2000ع ۾ آمريڪا ۾ طلاق جي شرح پنهنجي بلند ترين سطح، يعني 40 سيڪڙو، تي پهتي، پر ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي. 2001ع ۾ مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون شاديون، ساڳئي مذهب وارن جي شادين جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ طلاق تي ختم ٿيڻ جو امڪان رکندڙ هيون. حقيقت ۾، 1993ع جي هڪ مطالعي موجب، ٻن مکيه پروٽيسٽنٽ مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن ۾ پنجن سالن اندر طلاق جو امڪان 20 سيڪڙو، ڪيٿولڪ ۽ ايوينجيليڪل جوڙن لاءِ 33 سيڪڙو، جڏهن تہ يهودي ۽ عيسائي جوڙن لاءِ 40 سيڪڙو هو.

مختلف نسلي ۽ قومي پسمنظر رکندڙ جوڙن ۾ پڻ طلاق جا انگ اکر مختلف رهيا. 2008ع ۾ [[جينيفر ايل. بريٽر]] ۽ روزالينڊ بي. ڪنگ پاران [[تعليمي وسيلن جي معلوماتي مرڪز]] لاءِ ڪيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو تہ اڇي نسل جي مرد ۽ غير اڇي نسل جي عورت جي وچ ۾ شاديون، ۽ پڻ هسپانوي ۽ غير هسپانوي ماڻهن جون شاديون، اڇي نسل جي ماڻهن جي پاڻ ۾ ٿيل شادين جي ڀيٽ ۾ ساڳئي يا ان کان گهٽ طلاق جي خطري واريون هيون. اڇي نسل جي مرد ۽ ڪاري نسل جي عورت جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن يا اڇي ۽ ايشيائي نسل جي ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو قائم رهيون. ان جي ابتڙ، اڇي نسل جي عورت ۽ ڪاري نسل جي مرد، يا اڇي نسل جي عورت ۽ ايشيائي نسل جي مرد جي وچ ۾ ٿيل شاديون، اڇي نسل جي ٻن ماڻهن جي شادين جي ڀيٽ ۾ طلاق جو وڌيڪ امڪان رکندڙ هيون.

ان کان علاوه، 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، شاديءَ جي ڪاميابيءَ جو لاڳاپو اعليٰ تعليم ۽ وڌيڪ عمر سان هو. مثال طور، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 81 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. اهڙي طرح، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن ڪاليج گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ 65 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. جڏهن تہ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ 26 سالن کان گهٽ عمر وارن هاءِ اسڪول گريجوئيٽن مان شادي ڪندڙ صرف 49 سيڪڙو ماڻهو ويهن سالن کان پوءِ بہ شادي شده هئا. ان جي ابتڙ، 2009ع ۾ 35 کان 39 سالن جي عمر وارن ۽ ڪاليج جي ڊگري کان محروم بالغن مان 2.9 سيڪڙو ماڻهن طلاق ورتي، جڏهن تہ ڪاليج جي تعليم رکندڙن ۾ اهو انگ صرف 1.6 سيڪڙو هو.

آباديءَ جي فرقن بابت هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ [[بيروزگاري جي شرح]] ۾ هر 1 سيڪڙو واڌ سان طلاق جي شرح ۾ تقريباً 1 سيڪڙو گهٽتائي لاڳاپيل هئي. محققن جو خيال هو تہ شايد مالي مشڪلاتن سبب قانوني ڪارروائي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيا ٿيڻ ڪري اهڙو رجحان ڏٺو ويو. تنهن هوندي بہ، 1900ع کان 2008ع تائين جي هڪ ٻي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ نوڪري وڃائڻ ۽ بيروزگار ٿيڻ کان پوءِ طلاق جي خطري ۾ نمايان واڌ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-21 |title=Layoffs, Divorce, and the Effect of Unemployment Insurance |website=Econofact |url=https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |access-date=2022-04-05 |language=en-US |archive-date=7 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507044005/https://econofact.org/layoffs-divorce-and-the-effect-of-unemployment-insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===اوشيانا===

====آسٽريليا====
2020ع ۾ آسٽريليا جي خام طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 1.9 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;australia&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Marriages and Divorces, Australia, 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |access-date=2022-04-05 |language=en |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203232303/https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح گذريل ڪجهه سالن دوران تقريباً ساڳي رهي آهي ۽ اڳئين سال جي برابر آهي. تنهن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ طلاق عام طور 12 مهينن جي علحدگيءَ کان پوءِ منظور ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري ڪووڊ-19 واري وبا دوران ٿيل علحدگيون شايد موجوده طلاق جي شرح ۾ ظاهر نہ ٿيون هجن. گذريل ويهن سالن دوران آسٽريليا ۾ طلاق جي شرح نمايان گهٽجي وئي آهي؛ 2000ع ۾ هر 1,000 رهواسين تي 2.6 طلاقون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;australia&quot; /&gt; آسٽريليا ۾ طلاق لاءِ درخواست ڏيڻ کان اڳ زال ۽ مڙس جو گهٽ ۾ گهٽ 12 مهينا الڳ رهڻ لازمي آهي.

====نيوزيلينڊ====
{{Main|نيوزيلينڊ ۾ طلاق}}

2020ع ۾ نيوزيلينڊ جي طلاق شرح هر 1,000 رهواسين تي 7.6 طلاقون هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot;&gt;{{Cite web |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2020 |publisher=Stats NZ |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |access-date=2022-04-05 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305090047/https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اها شرح اڳين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي؛ مثال طور، 1983ع ۾ خام طلاق شرح 13.3 هئي. حقيقت ۾، اها شرح 2019ع جي ڀيٽ ۾ پڻ نمايان گهٽجي وئي، جڏهن طلاق جي شرح 8.4 هئي.&lt;ref name=&quot;newzealand&quot; /&gt; طلاق جي درخواست داخل ڪرڻ کان اڳ ڌرين جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين الڳ رهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;separating&quot;&gt;{{Cite web |title=Separating or getting divorced |url=https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |access-date=2022-04-05 |publisher=New Zealand Government |language=en-NZ |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529020753/https://www.govt.nz/browse/family-and-whanau/separating-or-getting-divorced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان عرصي کان پوءِ، ٻنهي ڌرين مان ڪا بہ هڪ درخواست داخل ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اها گڏيل درخواست هجي پر ڌريون عدالت ۾ حاضر نہ ٿين، تہ شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهجي ٿو، ۽ طلاق هڪ مهيني کان پوءِ نافذ ٿيندي.&lt;ref name=&quot;separating&quot; /&gt; جيڪڏهن ٻئي ڌريون گڏجي عدالت ۾ حاضر ٿين، تہ جج شادي ختم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪري سگهي ٿو ۽ اهڙي صورت ۾ طلاق فوري طور نافذ ٿي ويندي. جيڪڏهن درخواست صرف هڪ ڌر طرفان داخل ڪئي وڃي، تہ ٻي ڌر کي مقرر وقت اندر ان جي مخالفت يا دفاع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو.

===آفريڪا===

====ڏکڻ آفريڪا====
{{Main|ڏکڻ آفريڪا ۾ طلاق}}

ڏکڻ آفريڪا جي شماريات اداري موجب، طلاقن جو انگ 2015ع ۾ منظور ٿيل 25,260 طلاقن مان وڌي 2016ع ۾ 25,326 ٿي ويو، جيڪا 0.3 سيڪڙو واڌ آهي. 2016ع ۾ ٿيل طلاقن مان لڳ ڀڳ 44.4 سيڪڙو اهڙين شادين جون هيون، جيڪي پنهنجي ڏهين شادي جي سالگرهه تائين نہ پهتيون هيون. ساڳئي سال، طلاق جي 51.1 سيڪڙو درخواستون عورتن طرفان داخل ڪيون ويون، جڏهن تہ مردن طرفان داخل ڪيل درخواستن جو تناسب 34.2 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Key Findings |publisher=Statistics South Africa |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |access-date=2022-07-15 |language=en-US |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709210116/https://www.statssa.gov.za/?page_id=1856 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي رويا==
طلاق بابت رويا دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ نمايان طور مختلف آهن. [[گهانا]]، [[يوگنڊا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[ڪينيا]] جهڙن صحارا جي ڏکڻ وارن آفريقي ملڪن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] سميت ڏکڻ ايشيا جي ملڪن، ۽ [[فلپائن]] ۽ [[انڊونيشيا]] جهڙن ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن ۾ آباديءَ جي وڏي اڪثريت طلاق کي سماجي طور ناقابلِ قبول سمجهي ٿي. ان جي ابتڙ، [[يورپ]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اڪثر ماڻهو طلاق کي قابلِ قبول سمجهن ٿا. [[اردن]]، [[مصر]] ۽ [[لبنان]] جهڙن ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ پڻ طلاق وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ انهن حالتن ۾ جڏهن طلاق جي شروعات مرد طرفان ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Pew Research Center|date=2014|title=Compare Global Views of Moral Issues|url=https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723050956/https://www.pewresearch.org/global/interactives/global-morality/|archive-date=2020-07-23|access-date=2020-07-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[موريتانيا]] ان لحاظ کان هڪ غيرمعمولي ملڪ آهي، جتي طلاق کي قبول ڪرڻ ۽ ان جو جشن ملهائڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot;&gt;{{Cite news |last1=Maclean |first1=Ruth |last2=Boushnak |first2=Laura |date=2023-06-04 |title=No Shame. No Sorrow. Divorce Means It's Party Time in Mauritania. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |access-date=2023-06-04 |issn=0362-4331 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604202526/https://www.nytimes.com/2023/06/04/world/africa/mauritania-divorce-parties.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر موجود ناهن، پر عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ موريتانيا ۾ دنيا جي سڀني ملڪن کان وڌيڪ طلاق جي شرح آهي، ۽ اتي بالغ ماڻهن جو پنهنجي زندگيءَ دوران پنج کان ڏهه ڀيرا شادي ڪرڻ ۽ پوءِ طلاق وٺڻ غير معمولي ڳالهه نه آهي.&lt;ref name=&quot;nytimes20230604&quot; /&gt;

تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ ناخوشگوار شاديءَ ۾ رهندڙ جوڙن ۾ طبي طور تشخيص ٿيندڙ [[ڊپريشن]] پيدا ٿيڻ جو خطرو خوشگوار شادي شده ماڻهن جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنجويهه ڀيرا وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gray |first1=Tatiana D. |last2=Hawrilenko |first2=Matt |last3=Cordova |first3=James V. |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |journal=Journal of Marital and Family Therapy |volume=46 |issue=3 |pages=507–522 |doi=10.1111/jmft.12411 |pmid=31584721 |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maria R. Goldfarb &amp; Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052 |url=https://www.tandfonline.com/doi/ref/10.1080/01494929.2019.1610136?scroll=top|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==هم جنس شادي شده جوڙن ۾==
{{Main|هم جنس جوڙن جي طلاق}}

هم جنس شادي شده جوڙن لاءِ طلاق جو قانوني عمل عام طور ٻين شادي شده جوڙن جي طلاق واري عمل جهڙو ئي هوندو آهي.

يورپ جي وڏن ملڪن ۾ هم جنس شادي نسبتاً تازو قانوني طور تسليم ڪئي وئي آهي: [[فرانس]] ۾ 2013ع، [[برطانيه]] ۾ 2014ع، ۽ [[جرمني]] ۾ 2017ع.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=2023-08-27 |website=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project |date=9 June 2023 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ان ڪري، هم جنس شادي شده جوڙن جي طلاق بابت اڃا تائين نسبتاً ٿورا علمي اڀياس ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان ڪجهه متضاد نتيجا پڻ سامهون آيا آهن.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Zahl-Olsen |first1=Rune |last2=Thuen |first2=Frode |date=April 2023 |title=Same-sex Marriage Over 26 Years: Marriage and Divorce Trends in Rural and Urban Norway |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03631990221122966 |journal=Journal of Family History |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=200–212 |doi=10.1177/03631990221122966 |s2cid=251964900 |issn=0363-1990|hdl=11250/3039433 |hdl-access=free |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] ۾، عورت هم جنس جوڙن (ليزبين جوڙن) ۾ طلاق جو امڪان مرد هم جنس جوڙن يا مخالف جنس جي شادي شده جوڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt; ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندڙ هم جنس جوڙن ۾ پڻ طلاق جي شرح وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Zahl-Olsen-Thuen-2023&quot; /&gt;

===ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جا حق===
2011ع مطابق، آمريڪا ۾ هم جنس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ، پنهنجي جيون ساٿي جي حياتياتي ٻارن جي تحويل بابت زالن ۽ مڙسن جي حقن سان لاڳاپيل ڪيترائي قانوني سوال اڃا تائين باقي هئا.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite news |last=Haberman |first=Clyde |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |title=After Same-Sex Marriage in N.Y., Same-Sex Divorce |website=The New York Times Cityroom blog  |date=2011-06-27 |access-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034020/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/06/27/after-same-sex-marriage-same-sex-divorce/ |archive-date=2012-03-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=M|url=http://www.nyclu.org/marriageFAQ|title=Know Your Rights: Frequently Asked Questions about New York's Marriage Equality Act (2011)|publisher=New York Civil Liberties Union (NYCLU)|access-date=2012-03-27|date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065423/http://www.nyclu.org/marriageFAQ|archive-date=2012-01-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي تحويل بابت پاليسين ۾ ڪيترائي اهڙا اصول شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪندا آهن تہ طلاق کان پوءِ ٻار ڪنهن سان رهندو، گڏيل تحويل جي صورت ۾ والدين جي وچ ۾ وقت ڪيئن ورهايو ويندو، ۽ ملاقات جا حق ڪيئن استعمال ڪيا ويندا. سڀ کان وڌيڪ لاڳو ٿيندڙ معيار ''[[ٻار جي بهترين مفاد]]'' وارو اصول آهي، جنهن ۾ والدين جون خواهشون، ٻار جون خواهشون، والدين ۽ ٻارن جي وچ ۾ لاڳاپا، ٻارن جي نئين حالتن سان مطابقت، ۽ خاندان جي سڀني فردن جي ذهني ۽ جسماني صحت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Perspectives on Psychological Science|date=March 2009|last1=Lansford|first1=Jennifer E.|volume=4 |issue=2 |pages=140–152 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01114.x |pmid=26158941 |access-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111020303/http://pps.sagepub.com/content/4/2/140.full.pdf+html|archive-date=2012-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
== رجحان ==
=== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ===
سختين، جنگين ۽ ٻين وڏن واقعن جي دور ۾ طلاق جي شرح ۾ واڌ اچي ويندي آهي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ طلاق جي شرح ۾ نمايان اضافو ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترن ئي ماڻهن جنگ تي وڃڻ کان اڳ جلدي ۾ شاديون ڪيون. جڏهن سپاهي جنگ مان واپس موٽيا، ته کين احساس ٿيو ته سندن ۽ سندن جيون ساٿين جي وچ ۾ گهڻي هڪجهڙائي يا هم آهنگي موجود نه هئي، جنهن سبب ڪيترين شادين جو انجام طلاق جي صورت ۾ نڪتو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kunz|first1=Jenifer|title=Think marriages and families.|date=2011|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, N.J.|isbn=978-0-205-16760-9|page=240}}&lt;/ref&gt;

=== مشهور شخصيتن جي ثقافت ===
2024ع ۾ اهو ڏٺو ويو ته ڪيترين ئي مشهور شخصيتن (&quot;اي-لسٽ&quot; مشهور شخصيتن) گذريل سالن وانگر ميڊيا ۾ وڏي پيماني تي ظاهر ٿيندڙ طلاقن بدران، خاموشيءَ سان ۽ عوامي ڌيان کان پري رهندي &quot;خاموش طلاقن&quot; (سائلنٽ ڊائوورسز) جو رجحان اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.huffpost.com/entry/quiet-divorce-trend_l_65f20079e4b07b5c55cb9ece | title=This Divorce Trend is Becoming More Popular with Celebs — for a Good Reason | date=21 March 2024 }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{div col |colwidth=22em}}

* [[رشتو ٽٽڻ]]
* [[مشترڪ ملڪيت]]
* [[دنيا ۾ طلاق جا قانون]]
* [[هم جنس شادي شده جوڙن ۾ طلاق]] – قانوني پهلو، طلاق جون شرحون
* [[طلاق جي تقريب]]
* [[غيرفعال خاندان]]
* [[وابستگي جو خوف]]
* [[وڏي عمر ۾ طلاق]]
* [[مڙس جي وڪري]]
* [[طلاق جا اثر]]
* [[سڀ کان مهانگين طلاقن جي فهرست]]
* [[انهن ماڻهن جي فهرست جن ٻيهر ساڳئي جيون ساٿي سان شادي ڪئي]]
* [[جانواريو لورينسو]]، [[#اليڪٽرانڪ طلاق|اليڪٽرانڪ طلاق]] جو موجد
* [[نيويارڪ طلاق لاءِ جبر ڪندڙ گروهه]]
* [[رشتي بابت صلاح مشورو]]
* [[رشتن بابت تعليم]]
* [[زال جي وڪري]]
* [[زال جي وڪري (انگريزي روايت)]]
  {{div col end}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

==وڌيڪ مطالعي لاءِ==
{{refbegin|30em|}}
*[[وليم پي. ايلفورڊ|ايلفورڊ، وليم پي.]]، [https://web.archive.org/web/20100219043458/http://www.wcfia.harvard.edu/node/661 &quot;ڇا توهان کاڌو کاڌو آهي، ڇا توهان طلاق ورتي آهي؟ چين ۾ شاديءَ جي آزادي جي مفهوم بابت بحث&quot;]، ''جديد چين ۾ آزاديءَ جا دائرا'' (وليم سي. ڪربي، ايڊيٽر، اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس، 2004ع).
*برلن، جي. (2004ع). [http://www.mdrc.org/publications/386/testimony.html &quot;شادي ۽ طلاق جا خاندانن ۽ ٻارن تي اثر&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318221009/http://www.mdrc.org/publications/386/testimony.html |date=18 March 2012 }}.
*ڊيويز، پي. ٽي. ۽ ڪمنگز، اي. ايم. (1994ع). [https://web.archive.org/web/20120521232551/http://www.psych.rochester.edu/graduate/developmental/faculty/documents/MaritalConflictandchildadjustment1994.pdf &quot;ازدواجي تڪرار ۽ ٻارن جي موافقت: جذباتي تحفظ جو مفروضو&quot;]. ''American Psychological Association Psychological Bulletin'', 116، 387–411.
*فولڪس-جيميسن، ايل. (2001ع). [https://web.archive.org/web/20120309012311/http://cpancf.com/articles_files/efffectsdivorceonchildren.asp &quot;ٻارن تي طلاق جا اثر&quot;].
*هيوز، آر. (2009ع). [http://parenting247.org/article.cfm?ContentID=646 ٻارن تي طلاق جا اثر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304034137/http://parenting247.org/article.cfm?ContentID=646 |date=2016-03-04 }}
*{{Cite book|author=Phillips, Roderick|title=Untying the knot: a short history of divorce|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|location=Cambridge, UK|year=1991|isbn=978-0-521-42370-0}}
*{{cite journal|last=Singer|first=Joseph William|title=Same Sex Marriage, Full Faith and Credit, and the Evasion of Obligation|journal=Stanford Journal of Civil Rights and Civil Liberties|year=2005|volume=1|pages=1–51}}
*اسٽرانگ، بي.، ڊي والٽ، سي.، ۽ ڪوهن، ٽي. ايف. (2011ع). ''شادي ۽ خاندان جو تجربو: بدلجندڙ سماج ۾ ويجها لاڳاپا''. بيلمونٽ، ڪيليفورنيا: Wadsworth Cengage Learning.
*ٿامس، ايس. جي. (28 آڪٽوبر 2011ع). [https://www.nytimes.com/2011/10/30/fashion/the-good-divorce-cultural-studies.html?pagewanted=all سٺي طلاق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415104137/http://www.nytimes.com/2011/10/30/fashion/the-good-divorce-cultural-studies.html?pagewanted=all |date=15 April 2017 }}. ''The New York Times''
*زارٽلر، يو.، هائينز-مارٽن، وي.، ۽ آرانز بيڪر، او. (ايڊيٽر) (2015ع). ''علحدگيءَ کان پوءِ خانداني تبديليون: طلاق کان پوءِ خاندانن بابت زندگيءَ جي مرحلن جو تناظر''. Special Issue ZfF، جلد 10، Opladen/Toronto: Barbara Budrich. {{ISBN|978-3-8474-0686-0}}.
*{{cite journal|doi=10.1177/0044118X00032001005|title=The Changing Family in Northern Ireland|journal=Youth &amp; Society|volume=32|pages=81–106|year=2016|last1=Fawcett|first1=Margaret I.|s2cid=146282562}}
{{refend}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Wiktionary}}
{{Commons category|Divorce}}
{{Wikiquote}}
{{Wikisource}}

* [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php/Marriage_and_divorce_statistics شادي ۽ طلاق بابت انگ اکر]، يورواسٽيٽ – Statistics Explained
  {{Interpersonal relationships footer}}
  {{Family}}
  {{Authority control}}

[[زمرو:طلاق]]
[[زمرو:خانداني قانون]]
[[زمرو:بين الشخصي تڪرار]]</text>
      <sha1>4nzuv03e4etu76d6gulnmu47jgb3yb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بلڙي شاھ ڪريم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47762</id>
    <revision>
      <id>395676</id>
      <parentid>250495</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پاڪستان جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>395676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5594" sha1="74jhzhjy2jym7v6y38go7522cma5eu2" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name       =  '''&lt;span style='color: Violet'&gt;بلڙي شاھ ڪريم &lt;/span&gt;'''

| official_name           =  Bulri Shah Kareem
 |native_name            =
| settlement_type         = [[شھر]]
| image_skyline           =Pakistan - Sindh - Tando Muhammad Khan.svg
| imagesize               = 240px
| image_alt               =
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل ٽنڊو محمد خان ضلعو جنھن م. ھي شھر پڻ واقع آهي
| image_map               = 
| mapsize                 = 100px
| map_alt                 =
| map_caption             =
| coordinates             = {{Coord|24|51|48|N|68|19|49|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}
| pushpin_map             =Sindh# Pakistan
| pushpin_label_position  = left&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_mapsize         =
| pushpin_map_caption     =
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستا جاصوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       =  {{Flag|سنڌ}} 
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[ ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]]
| population_total       = 6,382
| population_as_of        =2017
| population_est          =
| pop_est_as_of           =
| population_footnotes    =
| area_total_km2          =
| elevation_m             =
| elevation_m_min         =
| elevation_m_max         =
| population_density_km2  =
| leader_title            =چيئرمين، ميونسپلٽي
| leader_name             = 
| leader_title1           = 
| leader_name1            = 
| blank_name_sec2         =[[سنڌ جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] 
| blank_info_sec2         = 1  
| area_code               =  
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] 
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت ]]
| utc_offset1             = +5
| website                 =
| footnotes               =
|postal_code  =
}} 

'''بلڙي شاھ ڪريم '''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Bulri Shah Karim''' }} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ضلعي ٽنڊو محمد خان]] جو هڪ شھر آهي جيڪو [[بلڙي شاھ ڪريم تعلقو|بلڙي شاھ ڪريم تعلقي]] جو صدر مقام آهي. ھن شھر جو نالو سنڌ جي مشھور بزرگ ۽ شاعر شاھ عبدالڪريم بلڙي واري جي نالي تان پيو جيڪو شاھ عبداللطيف ڀٽائي جو ڏاڏو ھيو&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://heritage.eftsindh.com/districts/tmkhan/shah-karim.php|title=Shah Karim Bulri, Tando Muhammad Khan|website=heritage.eftsindh.com|access-date=2020-02-08}}&lt;/ref&gt;. شھر جو شروع ۾ نالو بلڙي ھيو. شاھ عبدالڪريم  (1536-1623)  مٽياري ۾ ڄائو ھو ۽ پوء لڏي بلڙي ۾ آيو جنھن ڪري ھن شھر جو نالو بلڙي شاھ ڪريم پئجي ويو&lt;ref name=&quot;  فرائيڊي&quot;&gt;[https://www.thefridaytimes.com/patron-saint-of-bulri/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113191808/https://www.thefridaytimes.com/patron-saint-of-bulri/ |date=2020-11-13 }} Patron Saint of Bulri
Zulfiqar Ali Kalhoro on the life and legacy of Shah Abdul Karim and the order of Karimi Faqirs
￼ by Zulfiqar Ali Kalhoro  October 2, 2020 فرائيڊي ٽائيمز&lt;/ref&gt;. چوڻ ۾ اچي ٿو ته بلڙي ھڪ عورت جو نالو ھيو&lt;ref name=&quot;  ڊان&quot;&gt; [ https://www.dawn.com/news/470020/sajjada-nashin-of-bulri-shah-karim-dies-in-new-york]  &lt;/ref&gt;. ان جي مزار پڻ ھتي واقع آهي جيڪا ھن شھر جي سياحت جو مرڪز آھي. ھن شھر م لکي محلو ۽ شيدي محلو واقع آهن. شھر م ھڪ سرڪاري اسپتال چوويھ ڪلاڪ صحت جي سھولت مھيا ڪري ٿي. ھن شھر کان پنج ڪلوميٽرن جي فاصلي تي جھوڪ شريف واقع آهي جتي صوفي شاھ عنايت شھيد جي درگاھ آھي جتي ھر سال ھزارين ماڻھو زيارت لاءِ ايندا آهن. ھن شھر جو هي پوسٽل ڪوڊ يا زپ ڪوڊ 73020 آھي&lt;ref name=&quot; پوسٽل &quot;&gt; [ https://www.thepostalcodes.net › ...Bulri Shah Karim Postal code - Pakistan Postal Codes] پوسٽل ڪوڊ &lt;/ref&gt;.
==آبادي==
 
2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي  6,382 ھئي&lt;ref name=&quot; پي بي ايس &quot;&gt; [https://www.pbs.gov.pk › sindhPDFWeb resultstando muhammad khan summary - DISTRICT AND TEHSIL LEVEL ...]  &lt;/ref&gt;.

==تعليم==
ھن شھر م پرائمري، مڊل، سيڪنڊري ۽ ھڪ ھائر سيڪنڊري تعليم جي سھولت لاء اسڪول موجود آهن. گريجوئيشن لاء پڻ ھتي گورنمينٽ ڊگري ڪاليج واقع آهي.

==ٽائون ڪاميٽي==
بلڙي شاھ ڪريم شھر ٻہ وارڊن تي مشتمل آهي جنھن ۾ ھڪ ميمڻ محلو ۽ ٻئي ۾ لکي محلو اچي وڃن ٿو. شھر جو درجو ٽائون ڪاميٽي وارو آھي. ھر وارڊ مان ھڪ جنرل ڪائونسلر سڌي چونڊ وسيلي چونڊجندو آهي. ڪل ڪائونسلر گڏجي شھر جي ٽائون ڪميٽي جي چيئرمين ۽ وائس چيئرمين کي چونڊيندا آهن.

== حوالا ==

[[زمرو:پاڪستان جا قصبا]]</text>
      <sha1>74jhzhjy2jym7v6y38go7522cma5eu2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395677</id>
      <parentid>395676</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٽنڊو محمد خان تعلقو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>395677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5643" sha1="4j4095lqoy9kdfx81zupohoinkgzqxb" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name       =  '''&lt;span style='color: Violet'&gt;بلڙي شاھ ڪريم &lt;/span&gt;'''

| official_name           =  Bulri Shah Kareem
 |native_name            =
| settlement_type         = [[شھر]]
| image_skyline           =Pakistan - Sindh - Tando Muhammad Khan.svg
| imagesize               = 240px
| image_alt               =
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل ٽنڊو محمد خان ضلعو جنھن م. ھي شھر پڻ واقع آهي
| image_map               = 
| mapsize                 = 100px
| map_alt                 =
| map_caption             =
| coordinates             = {{Coord|24|51|48|N|68|19|49|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}
| pushpin_map             =Sindh# Pakistan
| pushpin_label_position  = left&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_mapsize         =
| pushpin_map_caption     =
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستا جاصوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       =  {{Flag|سنڌ}} 
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[ ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]]
| population_total       = 6,382
| population_as_of        =2017
| population_est          =
| pop_est_as_of           =
| population_footnotes    =
| area_total_km2          =
| elevation_m             =
| elevation_m_min         =
| elevation_m_max         =
| population_density_km2  =
| leader_title            =چيئرمين، ميونسپلٽي
| leader_name             = 
| leader_title1           = 
| leader_name1            = 
| blank_name_sec2         =[[سنڌ جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] 
| blank_info_sec2         = 1  
| area_code               =  
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] 
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت ]]
| utc_offset1             = +5
| website                 =
| footnotes               =
|postal_code  =
}} 

'''بلڙي شاھ ڪريم '''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Bulri Shah Karim''' }} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ضلعي ٽنڊو محمد خان]] جو هڪ شھر آهي جيڪو [[بلڙي شاھ ڪريم تعلقو|بلڙي شاھ ڪريم تعلقي]] جو صدر مقام آهي. ھن شھر جو نالو سنڌ جي مشھور بزرگ ۽ شاعر شاھ عبدالڪريم بلڙي واري جي نالي تان پيو جيڪو شاھ عبداللطيف ڀٽائي جو ڏاڏو ھيو&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://heritage.eftsindh.com/districts/tmkhan/shah-karim.php|title=Shah Karim Bulri, Tando Muhammad Khan|website=heritage.eftsindh.com|access-date=2020-02-08}}&lt;/ref&gt;. شھر جو شروع ۾ نالو بلڙي ھيو. شاھ عبدالڪريم  (1536-1623)  مٽياري ۾ ڄائو ھو ۽ پوء لڏي بلڙي ۾ آيو جنھن ڪري ھن شھر جو نالو بلڙي شاھ ڪريم پئجي ويو&lt;ref name=&quot;  فرائيڊي&quot;&gt;[https://www.thefridaytimes.com/patron-saint-of-bulri/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113191808/https://www.thefridaytimes.com/patron-saint-of-bulri/ |date=2020-11-13 }} Patron Saint of Bulri
Zulfiqar Ali Kalhoro on the life and legacy of Shah Abdul Karim and the order of Karimi Faqirs
￼ by Zulfiqar Ali Kalhoro  October 2, 2020 فرائيڊي ٽائيمز&lt;/ref&gt;. چوڻ ۾ اچي ٿو ته بلڙي ھڪ عورت جو نالو ھيو&lt;ref name=&quot;  ڊان&quot;&gt; [ https://www.dawn.com/news/470020/sajjada-nashin-of-bulri-shah-karim-dies-in-new-york]  &lt;/ref&gt;. ان جي مزار پڻ ھتي واقع آهي جيڪا ھن شھر جي سياحت جو مرڪز آھي. ھن شھر م لکي محلو ۽ شيدي محلو واقع آهن. شھر م ھڪ سرڪاري اسپتال چوويھ ڪلاڪ صحت جي سھولت مھيا ڪري ٿي. ھن شھر کان پنج ڪلوميٽرن جي فاصلي تي جھوڪ شريف واقع آهي جتي صوفي شاھ عنايت شھيد جي درگاھ آھي جتي ھر سال ھزارين ماڻھو زيارت لاءِ ايندا آهن. ھن شھر جو هي پوسٽل ڪوڊ يا زپ ڪوڊ 73020 آھي&lt;ref name=&quot; پوسٽل &quot;&gt; [ https://www.thepostalcodes.net › ...Bulri Shah Karim Postal code - Pakistan Postal Codes] پوسٽل ڪوڊ &lt;/ref&gt;.
==آبادي==
 
2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي  6,382 ھئي&lt;ref name=&quot; پي بي ايس &quot;&gt; [https://www.pbs.gov.pk › sindhPDFWeb resultstando muhammad khan summary - DISTRICT AND TEHSIL LEVEL ...]  &lt;/ref&gt;.

==تعليم==
ھن شھر م پرائمري، مڊل، سيڪنڊري ۽ ھڪ ھائر سيڪنڊري تعليم جي سھولت لاء اسڪول موجود آهن. گريجوئيشن لاء پڻ ھتي گورنمينٽ ڊگري ڪاليج واقع آهي.

==ٽائون ڪاميٽي==
بلڙي شاھ ڪريم شھر ٻہ وارڊن تي مشتمل آهي جنھن ۾ ھڪ ميمڻ محلو ۽ ٻئي ۾ لکي محلو اچي وڃن ٿو. شھر جو درجو ٽائون ڪاميٽي وارو آھي. ھر وارڊ مان ھڪ جنرل ڪائونسلر سڌي چونڊ وسيلي چونڊجندو آهي. ڪل ڪائونسلر گڏجي شھر جي ٽائون ڪميٽي جي چيئرمين ۽ وائس چيئرمين کي چونڊيندا آهن.

== حوالا ==

[[زمرو:پاڪستان جا قصبا]]
[[زمرو:ٽنڊو محمد خان تعلقو]]</text>
      <sha1>4j4095lqoy9kdfx81zupohoinkgzqxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395715</id>
      <parentid>395677</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>395715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5750" sha1="8jcqe101i4xa1aa7tr51jkz7fv4narz" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name       =  '''&lt;span style='color: Violet'&gt;بلڙي شاھ ڪريم &lt;/span&gt;'''

| official_name           =  Bulri Shah Kareem
 |native_name            =
| settlement_type         = [[شھر]]
| image_skyline           =Pakistan - Sindh - Tando Muhammad Khan.svg
| imagesize               = 240px
| image_alt               =
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل ٽنڊو محمد خان ضلعو جنھن م. ھي شھر پڻ واقع آهي
| image_map               = 
| mapsize                 = 100px
| map_alt                 =
| map_caption             =
| coordinates             = {{Coord|24|51|48|N|68|19|49|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}
| pushpin_map             =Sindh# Pakistan
| pushpin_label_position  = left&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_mapsize         =
| pushpin_map_caption     =
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستا جاصوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       =  {{Flag|سنڌ}} 
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[ ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]]
| population_total       = 6,382
| population_as_of        =2017
| population_est          =
| pop_est_as_of           =
| population_footnotes    =
| area_total_km2          =
| elevation_m             =
| elevation_m_min         =
| elevation_m_max         =
| population_density_km2  =
| leader_title            =چيئرمين، ميونسپلٽي
| leader_name             = 
| leader_title1           = 
| leader_name1            = 
| blank_name_sec2         =[[سنڌ جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] 
| blank_info_sec2         = 1  
| area_code               =  
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] 
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت ]]
| utc_offset1             = +5
| website                 =
| footnotes               =
|postal_code  =
}} 

'''بلڙي شاھ ڪريم '''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Bulri Shah Karim''' }} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ضلعي ٽنڊو محمد خان]] جو هڪ شھر آهي جيڪو [[بلڙي شاھ ڪريم تعلقو|بلڙي شاھ ڪريم تعلقي]] جو صدر مقام آهي. ھن شھر جو نالو سنڌ جي مشھور بزرگ ۽ شاعر شاھ عبدالڪريم بلڙي واري جي نالي تان پيو جيڪو شاھ عبداللطيف ڀٽائي جو ڏاڏو ھيو&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://heritage.eftsindh.com/districts/tmkhan/shah-karim.php|title=Shah Karim Bulri, Tando Muhammad Khan|website=heritage.eftsindh.com|access-date=2020-02-08}}&lt;/ref&gt;. شھر جو شروع ۾ نالو بلڙي ھيو. شاھ عبدالڪريم  (1536-1623)  مٽياري ۾ ڄائو ھو ۽ پوء لڏي بلڙي ۾ آيو جنھن ڪري ھن شھر جو نالو بلڙي شاھ ڪريم پئجي ويو&lt;ref name=&quot;  فرائيڊي&quot;&gt;[https://www.thefridaytimes.com/patron-saint-of-bulri/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113191808/https://www.thefridaytimes.com/patron-saint-of-bulri/ |date=2020-11-13 }} Patron Saint of Bulri
Zulfiqar Ali Kalhoro on the life and legacy of Shah Abdul Karim and the order of Karimi Faqirs
￼ by Zulfiqar Ali Kalhoro  October 2, 2020 فرائيڊي ٽائيمز&lt;/ref&gt;. چوڻ ۾ اچي ٿو ته بلڙي ھڪ عورت جو نالو ھيو&lt;ref name=&quot;  ڊان&quot;&gt; [ https://www.dawn.com/news/470020/sajjada-nashin-of-bulri-shah-karim-dies-in-new-york]  &lt;/ref&gt;. ان جي مزار پڻ ھتي واقع آهي جيڪا ھن شھر جي سياحت جو مرڪز آھي. ھن شھر م لکي محلو ۽ شيدي محلو واقع آهن. شھر م ھڪ سرڪاري اسپتال چوويھ ڪلاڪ صحت جي سھولت مھيا ڪري ٿي. ھن شھر کان پنج ڪلوميٽرن جي فاصلي تي جھوڪ شريف واقع آهي جتي صوفي شاھ عنايت شھيد جي درگاھ آھي جتي ھر سال ھزارين ماڻھو زيارت لاءِ ايندا آهن. ھن شھر جو هي پوسٽل ڪوڊ يا زپ ڪوڊ 73020 آھي&lt;ref name=&quot; پوسٽل &quot;&gt; [ https://www.thepostalcodes.net › ...Bulri Shah Karim Postal code - Pakistan Postal Codes] پوسٽل ڪوڊ &lt;/ref&gt;.
==آبادي==
 
2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي  6,382 ھئي&lt;ref name=&quot; پي بي ايس &quot;&gt; [https://www.pbs.gov.pk › sindhPDFWeb resultstando muhammad khan summary - DISTRICT AND TEHSIL LEVEL ...]  &lt;/ref&gt;.

==تعليم==
ھن شھر م پرائمري، مڊل، سيڪنڊري ۽ ھڪ ھائر سيڪنڊري تعليم جي سھولت لاء اسڪول موجود آهن. گريجوئيشن لاء پڻ ھتي گورنمينٽ ڊگري ڪاليج واقع آهي.

==ٽائون ڪاميٽي==
بلڙي شاھ ڪريم شھر ٻہ وارڊن تي مشتمل آهي جنھن ۾ ھڪ ميمڻ محلو ۽ ٻئي ۾ لکي محلو اچي وڃن ٿو. شھر جو درجو ٽائون ڪاميٽي وارو آھي. ھر وارڊ مان ھڪ جنرل ڪائونسلر سڌي چونڊ وسيلي چونڊجندو آهي. ڪل ڪائونسلر گڏجي شھر جي ٽائون ڪميٽي جي چيئرمين ۽ وائس چيئرمين کي چونڊيندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا قصبا]]
[[زمرو:پاڪستان جا قصبا]]
[[زمرو:ٽنڊو محمد خان تعلقو]]
[[زمرو:ٽنڊو محمد خان ضلعي جا قصبا]]</text>
      <sha1>8jcqe101i4xa1aa7tr51jkz7fv4narz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سوئيڪارنو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48846</id>
    <revision>
      <id>395538</id>
      <parentid>395399</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T16:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53220" sha1="a6b675vyn51kwqwxp9oosaqmfovmhlm" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== آزاديءَ جو اعلان ===

[[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[ايٽمي بمباري]] ۽ [[سوويت يونين]] جي جاپان خلاف جنگ ۾ شموليت کان پوءِ، 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان غير مشروط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs209&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 209–210.&lt;/ref&gt; انڊونيشي نوجوان قومپرستن (''pemuda'') سوڪارنو ۽ حطا تي زور ڀريو ته هو فوري طور آزاديءَ جو اعلان ڪن ۽ جاپاني اختيارين جي هدايتن جو انتظار نه ڪن. ٻنهي ڌرين جي اختلافن سبب 16 آگسٽ 1945ع تي نوجوان قومپرستن سوڪارنو ۽ حطا کي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] وٺي ويا، جتي کين آزاد اعلان جاري ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

ساڳئي ڏينهن شام جو سوڪارنو ۽ حطا جڪارتا موٽي آيا، جتي جاپاني بحري آفيسر [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي آزاديءَ جي اعلان جو متن تيار ڪيو ويو. ان جو ابتدائي مسودو سوڪارنو پنهنجي هٿ سان لکيو، جڏهن ته حطا ۽ [[احمد سوبارجو]] ان ۾ ترميمون ڪيون. بعد ۾ [[سيوتيڪ ميلڪ]] (سيوتي ميلڪ) ان کي ٽائيپ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Adams208&quot;&gt;Adams (1965), pp. 208–212.&lt;/ref&gt;

17 آگسٽ 1945ع جي صبح جو، جڪارتا ۾ ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 تي پنهنجي رهائشگاهه جي سامهون سوڪارنو آزاديءَ جو اعلان پڙهي ٻڌايو، جڏهن ته محمد حطا سندس ڀرسان بيٺو هو. ان موقعي تي انڊونيشيا جو ڳاڙهو ۽ اڇو قومي جهنڊو (''سانگ ساڪا مِيراه پوتيه'') بلند ڪيو ويو ۽ قومي ترانو '''[[انڊونيشيا رايا]]''' ڳايو ويو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs209&quot;/&gt;

18 آگسٽ 1945ع تي '''[[آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي]]''' (''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''؛ PPKI) پنهنجي پهرين اجلاس ۾ 1945ع جو آئين منظور ڪيو، سوڪارنو کي جمهوريه انڊونيشيا جو پهريون صدر ۽ محمد حطا کي پهريون نائب صدر چونڊيو. ان ئي اجلاس ۾ فيصلو ڪيو ويو ته [[جڪارتا چارٽر]] مان اسلامي شريعت بابت شرط حذف ڪيو وڃي، جيئن نئين رياست سڀني مذهبن ۽ علائقن لاءِ قابلِ قبول رهي.&lt;ref name=&quot;Ricklefs211&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 211–212.&lt;/ref&gt;

=== انڊونيشي قومي انقلاب ===
{{Main|انڊونيشي قومي انقلاب}}

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM De Indonesische president Soekarno op bezoek in India ontvangt een ere-doctoraat van de Universiteit van Delhi TMnr 10017881.jpg|thumb|سوڪارنو 1950ع ۾ [[دهلي يونيورسٽي]] طرفان اعزازي ڊاڪٽريٽ حاصل ڪندي.]]

جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان جي خبر پکيڙجڻ کان پوءِ، [[برطانوي سلطنت|برطانوي]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيدرلينڊ]] جون فوجون جڪارتا ۾ لهيون. جاپاني قبضي مان تازو آزاد ٿيل برطانوي فوجن کي شروعاتي طور جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ، جاپاني فوجين کي غير هٿياربند ڪرڻ ۽ انتظام بحال ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي هئي، پر نيدرلينڊ جلد ئي پنهنجي اڳوڻي نوآبادياتي حڪومت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان جي نتيجي ۾ انڊونيشي قومپرستن ۽ ڊچ فوجن وچ ۾ هٿياربند جدوجهد شروع ٿي، جيڪا '''[[انڊونيشي قومي انقلاب]]''' (1945ع–1949ع) جي نالي سان مشهور ٿي.

سوڪارنو ۽ حطا سمجهندا هئا ته نئين جمهوريه کي بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ لاءِ سفارتي ڪوششن کي اوليت ڏيڻ ضروري آهي، جڏهن⁠تہ ڪيترائي نوجوان قومپرست هٿياربند مزاحمت تي زور ڏيندا هئا. ٻنهي ڌرين جي اختلافن باوجود سوڪارنو قومي اتحاد برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو ۽ ملڪ جي مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن کي هڪ گڏيل قومي مقصد هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جيڪا انقلاب جي سڀ کان اهم ۽ خونريز جنگن مان هڪ بڻجي وئي. انڊونيشي مزاحمت سبب برطانوي فوجن کي سخت نقصان پهتو، جيتوڻيڪ آخرڪار شهر انهن جي قبضي ۾ هليو ويو. هي جنگ انڊونيشي قومي جدوجهد جي علامت بڻجي وئي، ۽ 10 نومبر اڄ به [[هيروز ڊي (انڊونيشيا)|هيروز ڊي]] (''Hari Pahlawan'') طور ملهايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs214&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 214–216.&lt;/ref&gt;

نومبر 1945ع ۾ سوڪارنو، نائب صدر محمد حطا ۽ وزيراعظم [[ستن سهرير]] نئين جمهوريه جي انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ جمهوري بڻائڻ لاءِ پارلياماني نظام اختيار ڪرڻ تي راضي ٿيا. ان تبديليءَ کان پوءِ روزمره حڪومت هلائڻ جون ذميواريون گهڻو ڪري وزيراعظم ۽ ڪابينا حوالي ٿي ويون، جڏهن⁠تہ سوڪارنو قومي اتحاد ۽ آزاديءَ جي جدوجهد جي علامتي اڳواڻ طور ڪم ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs217&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 217–218.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>a6b675vyn51kwqwxp9oosaqmfovmhlm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395539</id>
      <parentid>395538</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T16:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52938" sha1="drpnot2nax96itnzqjvt8qu9tvbsxji" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== آزاديءَ جو اعلان ===

[[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[ايٽمي بمباري]] ۽ [[سوويت يونين]] جي جاپان خلاف جنگ ۾ شموليت کان پوءِ، 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان غير مشروط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs209&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 209–210.&lt;/ref&gt; انڊونيشي نوجوان قومپرستن (''pemuda'') سوڪارنو ۽ حطا تي زور ڀريو ته هو فوري طور آزاديءَ جو اعلان ڪن ۽ جاپاني اختيارين جي هدايتن جو انتظار نه ڪن. ٻنهي ڌرين جي اختلافن سبب 16 آگسٽ 1945ع تي نوجوان قومپرستن سوڪارنو ۽ حطا کي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] وٺي ويا، جتي کين آزاد اعلان جاري ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

ساڳئي ڏينهن شام جو سوڪارنو ۽ حطا جڪارتا موٽي آيا، جتي جاپاني بحري آفيسر [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي آزاديءَ جي اعلان جو متن تيار ڪيو ويو. ان جو ابتدائي مسودو سوڪارنو پنهنجي هٿ سان لکيو، جڏهن ته حطا ۽ [[احمد سوبارجو]] ان ۾ ترميمون ڪيون. بعد ۾ [[سيوتيڪ ميلڪ]] (سيوتي ميلڪ) ان کي ٽائيپ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Adams208&quot;&gt;Adams (1965), pp. 208–212.&lt;/ref&gt;

17 آگسٽ 1945ع جي صبح جو، جڪارتا ۾ ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 تي پنهنجي رهائشگاهه جي سامهون سوڪارنو آزاديءَ جو اعلان پڙهي ٻڌايو، جڏهن ته محمد حطا سندس ڀرسان بيٺو هو. ان موقعي تي انڊونيشيا جو ڳاڙهو ۽ اڇو قومي جهنڊو (''سانگ ساڪا مِيراه پوتيه'') بلند ڪيو ويو ۽ قومي ترانو '''[[انڊونيشيا رايا]]''' ڳايو ويو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs209&quot;/&gt;

18 آگسٽ 1945ع تي '''[[آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي]]''' (''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''؛ PPKI) پنهنجي پهرين اجلاس ۾ 1945ع جو آئين منظور ڪيو، سوڪارنو کي جمهوريه انڊونيشيا جو پهريون صدر ۽ محمد حطا کي پهريون نائب صدر چونڊيو. ان ئي اجلاس ۾ فيصلو ڪيو ويو ته [[جڪارتا چارٽر]] مان اسلامي شريعت بابت شرط حذف ڪيو وڃي، جيئن نئين رياست سڀني مذهبن ۽ علائقن لاءِ قابلِ قبول رهي.&lt;ref name=&quot;Ricklefs211&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 211–212.&lt;/ref&gt;

=== انڊونيشي قومي انقلاب ===
{{Main|انڊونيشي قومي انقلاب}}


جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان جي خبر پکيڙجڻ کان پوءِ، [[برطانوي سلطنت|برطانوي]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيدرلينڊ]] جون فوجون جڪارتا ۾ لهيون. جاپاني قبضي مان تازو آزاد ٿيل برطانوي فوجن کي شروعاتي طور جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ، جاپاني فوجين کي غير هٿياربند ڪرڻ ۽ انتظام بحال ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي هئي، پر نيدرلينڊ جلد ئي پنهنجي اڳوڻي نوآبادياتي حڪومت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان جي نتيجي ۾ انڊونيشي قومپرستن ۽ ڊچ فوجن وچ ۾ هٿياربند جدوجهد شروع ٿي، جيڪا '''[[انڊونيشي قومي انقلاب]]''' (1945ع–1949ع) جي نالي سان مشهور ٿي.

سوڪارنو ۽ حطا سمجهندا هئا ته نئين جمهوريه کي بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ لاءِ سفارتي ڪوششن کي اوليت ڏيڻ ضروري آهي، جڏهن⁠تہ ڪيترائي نوجوان قومپرست هٿياربند مزاحمت تي زور ڏيندا هئا. ٻنهي ڌرين جي اختلافن باوجود سوڪارنو قومي اتحاد برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو ۽ ملڪ جي مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن کي هڪ گڏيل قومي مقصد هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جيڪا انقلاب جي سڀ کان اهم ۽ خونريز جنگن مان هڪ بڻجي وئي. انڊونيشي مزاحمت سبب برطانوي فوجن کي سخت نقصان پهتو، جيتوڻيڪ آخرڪار شهر انهن جي قبضي ۾ هليو ويو. هي جنگ انڊونيشي قومي جدوجهد جي علامت بڻجي وئي، ۽ 10 نومبر اڄ به [[هيروز ڊي (انڊونيشيا)|هيروز ڊي]] (''Hari Pahlawan'') طور ملهايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs214&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 214–216.&lt;/ref&gt;

نومبر 1945ع ۾ سوڪارنو، نائب صدر محمد حطا ۽ وزيراعظم [[ستن سهرير]] نئين جمهوريه جي انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ جمهوري بڻائڻ لاءِ پارلياماني نظام اختيار ڪرڻ تي راضي ٿيا. ان تبديليءَ کان پوءِ روزمره حڪومت هلائڻ جون ذميواريون گهڻو ڪري وزيراعظم ۽ ڪابينا حوالي ٿي ويون، جڏهن⁠تہ سوڪارنو قومي اتحاد ۽ آزاديءَ جي جدوجهد جي علامتي اڳواڻ طور ڪم ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs217&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 217–218.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>drpnot2nax96itnzqjvt8qu9tvbsxji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395540</id>
      <parentid>395539</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T16:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54344" sha1="cwa8kweusavfx7e4t5wqwtawme49ldu" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== آزاديءَ جو اعلان ===

[[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[ايٽمي بمباري]] ۽ [[سوويت يونين]] جي جاپان خلاف جنگ ۾ شموليت کان پوءِ، 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان غير مشروط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs209&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 209–210.&lt;/ref&gt; انڊونيشي نوجوان قومپرستن (''pemuda'') سوڪارنو ۽ حطا تي زور ڀريو ته هو فوري طور آزاديءَ جو اعلان ڪن ۽ جاپاني اختيارين جي هدايتن جو انتظار نه ڪن. ٻنهي ڌرين جي اختلافن سبب 16 آگسٽ 1945ع تي نوجوان قومپرستن سوڪارنو ۽ حطا کي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] وٺي ويا، جتي کين آزاد اعلان جاري ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

ساڳئي ڏينهن شام جو سوڪارنو ۽ حطا جڪارتا موٽي آيا، جتي جاپاني بحري آفيسر [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي آزاديءَ جي اعلان جو متن تيار ڪيو ويو. ان جو ابتدائي مسودو سوڪارنو پنهنجي هٿ سان لکيو، جڏهن ته حطا ۽ [[احمد سوبارجو]] ان ۾ ترميمون ڪيون. بعد ۾ [[سيوتيڪ ميلڪ]] (سيوتي ميلڪ) ان کي ٽائيپ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Adams208&quot;&gt;Adams (1965), pp. 208–212.&lt;/ref&gt;

17 آگسٽ 1945ع جي صبح جو، جڪارتا ۾ ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 تي پنهنجي رهائشگاهه جي سامهون سوڪارنو آزاديءَ جو اعلان پڙهي ٻڌايو، جڏهن ته محمد حطا سندس ڀرسان بيٺو هو. ان موقعي تي انڊونيشيا جو ڳاڙهو ۽ اڇو قومي جهنڊو (''سانگ ساڪا مِيراه پوتيه'') بلند ڪيو ويو ۽ قومي ترانو '''[[انڊونيشيا رايا]]''' ڳايو ويو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs209&quot;/&gt;

18 آگسٽ 1945ع تي '''[[آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي]]''' (''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''؛ PPKI) پنهنجي پهرين اجلاس ۾ 1945ع جو آئين منظور ڪيو، سوڪارنو کي جمهوريه انڊونيشيا جو پهريون صدر ۽ محمد حطا کي پهريون نائب صدر چونڊيو. ان ئي اجلاس ۾ فيصلو ڪيو ويو ته [[جڪارتا چارٽر]] مان اسلامي شريعت بابت شرط حذف ڪيو وڃي، جيئن نئين رياست سڀني مذهبن ۽ علائقن لاءِ قابلِ قبول رهي.&lt;ref name=&quot;Ricklefs211&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 211–212.&lt;/ref&gt;

=== انڊونيشي قومي انقلاب ===
{{Main|انڊونيشي قومي انقلاب}}


جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان جي خبر پکيڙجڻ کان پوءِ، [[برطانوي سلطنت|برطانوي]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيدرلينڊ]] جون فوجون جڪارتا ۾ لهيون. جاپاني قبضي مان تازو آزاد ٿيل برطانوي فوجن کي شروعاتي طور جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ، جاپاني فوجين کي غير هٿياربند ڪرڻ ۽ انتظام بحال ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي هئي، پر نيدرلينڊ جلد ئي پنهنجي اڳوڻي نوآبادياتي حڪومت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان جي نتيجي ۾ انڊونيشي قومپرستن ۽ ڊچ فوجن وچ ۾ هٿياربند جدوجهد شروع ٿي، جيڪا '''[[انڊونيشي قومي انقلاب]]''' (1945ع–1949ع) جي نالي سان مشهور ٿي.

سوڪارنو ۽ حطا سمجهندا هئا ته نئين جمهوريه کي بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ لاءِ سفارتي ڪوششن کي اوليت ڏيڻ ضروري آهي، جڏهن⁠تہ ڪيترائي نوجوان قومپرست هٿياربند مزاحمت تي زور ڏيندا هئا. ٻنهي ڌرين جي اختلافن باوجود سوڪارنو قومي اتحاد برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو ۽ ملڪ جي مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن کي هڪ گڏيل قومي مقصد هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جيڪا انقلاب جي سڀ کان اهم ۽ خونريز جنگن مان هڪ بڻجي وئي. انڊونيشي مزاحمت سبب برطانوي فوجن کي سخت نقصان پهتو، جيتوڻيڪ آخرڪار شهر انهن جي قبضي ۾ هليو ويو. هي جنگ انڊونيشي قومي جدوجهد جي علامت بڻجي وئي، ۽ 10 نومبر اڄ به [[هيروز ڊي (انڊونيشيا)|هيروز ڊي]] (''Hari Pahlawan'') طور ملهايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs214&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 214–216.&lt;/ref&gt;

نومبر 1945ع ۾ سوڪارنو، نائب صدر محمد حطا ۽ وزيراعظم [[ستن سهرير]] نئين جمهوريه جي انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ جمهوري بڻائڻ لاءِ پارلياماني نظام اختيار ڪرڻ تي راضي ٿيا. ان تبديليءَ کان پوءِ روزمره حڪومت هلائڻ جون ذميواريون گهڻو ڪري وزيراعظم ۽ ڪابينا حوالي ٿي ويون، جڏهن⁠تہ سوڪارنو قومي اتحاد ۽ آزاديءَ جي جدوجهد جي علامتي اڳواڻ طور ڪم ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs217&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 217–218.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>cwa8kweusavfx7e4t5wqwtawme49ldu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395541</id>
      <parentid>395540</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T16:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55645" sha1="ldygrr3155z9pl7swthhxpwfz5ze3kw" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

=== آزاديءَ جو اعلان ===

[[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[ايٽمي بمباري]] ۽ [[سوويت يونين]] جي جاپان خلاف جنگ ۾ شموليت کان پوءِ، 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان غير مشروط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs209&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 209–210.&lt;/ref&gt; انڊونيشي نوجوان قومپرستن (''pemuda'') سوڪارنو ۽ حطا تي زور ڀريو ته هو فوري طور آزاديءَ جو اعلان ڪن ۽ جاپاني اختيارين جي هدايتن جو انتظار نه ڪن. ٻنهي ڌرين جي اختلافن سبب 16 آگسٽ 1945ع تي نوجوان قومپرستن سوڪارنو ۽ حطا کي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] وٺي ويا، جتي کين آزاد اعلان جاري ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

ساڳئي ڏينهن شام جو سوڪارنو ۽ حطا جڪارتا موٽي آيا، جتي جاپاني بحري آفيسر [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي آزاديءَ جي اعلان جو متن تيار ڪيو ويو. ان جو ابتدائي مسودو سوڪارنو پنهنجي هٿ سان لکيو، جڏهن ته حطا ۽ [[احمد سوبارجو]] ان ۾ ترميمون ڪيون. بعد ۾ [[سيوتيڪ ميلڪ]] (سيوتي ميلڪ) ان کي ٽائيپ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Adams208&quot;&gt;Adams (1965), pp. 208–212.&lt;/ref&gt;

17 آگسٽ 1945ع جي صبح جو، جڪارتا ۾ ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 تي پنهنجي رهائشگاهه جي سامهون سوڪارنو آزاديءَ جو اعلان پڙهي ٻڌايو، جڏهن ته محمد حطا سندس ڀرسان بيٺو هو. ان موقعي تي انڊونيشيا جو ڳاڙهو ۽ اڇو قومي جهنڊو (''سانگ ساڪا مِيراه پوتيه'') بلند ڪيو ويو ۽ قومي ترانو '''[[انڊونيشيا رايا]]''' ڳايو ويو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs209&quot;/&gt;

18 آگسٽ 1945ع تي '''[[آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي]]''' (''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''؛ PPKI) پنهنجي پهرين اجلاس ۾ 1945ع جو آئين منظور ڪيو، سوڪارنو کي جمهوريه انڊونيشيا جو پهريون صدر ۽ محمد حطا کي پهريون نائب صدر چونڊيو. ان ئي اجلاس ۾ فيصلو ڪيو ويو ته [[جڪارتا چارٽر]] مان اسلامي شريعت بابت شرط حذف ڪيو وڃي، جيئن نئين رياست سڀني مذهبن ۽ علائقن لاءِ قابلِ قبول رهي.&lt;ref name=&quot;Ricklefs211&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 211–212.&lt;/ref&gt;

=== انڊونيشي قومي انقلاب ===
{{Main|انڊونيشي قومي انقلاب}}


جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان جي خبر پکيڙجڻ کان پوءِ، [[برطانوي سلطنت|برطانوي]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيدرلينڊ]] جون فوجون جڪارتا ۾ لهيون. جاپاني قبضي مان تازو آزاد ٿيل برطانوي فوجن کي شروعاتي طور جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ، جاپاني فوجين کي غير هٿياربند ڪرڻ ۽ انتظام بحال ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي هئي، پر نيدرلينڊ جلد ئي پنهنجي اڳوڻي نوآبادياتي حڪومت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان جي نتيجي ۾ انڊونيشي قومپرستن ۽ ڊچ فوجن وچ ۾ هٿياربند جدوجهد شروع ٿي، جيڪا '''[[انڊونيشي قومي انقلاب]]''' (1945ع–1949ع) جي نالي سان مشهور ٿي.

سوڪارنو ۽ حطا سمجهندا هئا ته نئين جمهوريه کي بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ لاءِ سفارتي ڪوششن کي اوليت ڏيڻ ضروري آهي، جڏهن⁠تہ ڪيترائي نوجوان قومپرست هٿياربند مزاحمت تي زور ڏيندا هئا. ٻنهي ڌرين جي اختلافن باوجود سوڪارنو قومي اتحاد برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو ۽ ملڪ جي مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن کي هڪ گڏيل قومي مقصد هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جيڪا انقلاب جي سڀ کان اهم ۽ خونريز جنگن مان هڪ بڻجي وئي. انڊونيشي مزاحمت سبب برطانوي فوجن کي سخت نقصان پهتو، جيتوڻيڪ آخرڪار شهر انهن جي قبضي ۾ هليو ويو. هي جنگ انڊونيشي قومي جدوجهد جي علامت بڻجي وئي، ۽ 10 نومبر اڄ به [[هيروز ڊي (انڊونيشيا)|هيروز ڊي]] (''Hari Pahlawan'') طور ملهايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs214&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 214–216.&lt;/ref&gt;

نومبر 1945ع ۾ سوڪارنو، نائب صدر محمد حطا ۽ وزيراعظم [[ستن سهرير]] نئين جمهوريه جي انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ جمهوري بڻائڻ لاءِ پارلياماني نظام اختيار ڪرڻ تي راضي ٿيا. ان تبديليءَ کان پوءِ روزمره حڪومت هلائڻ جون ذميواريون گهڻو ڪري وزيراعظم ۽ ڪابينا حوالي ٿي ويون، جڏهن⁠تہ سوڪارنو قومي اتحاد ۽ آزاديءَ جي جدوجهد جي علامتي اڳواڻ طور ڪم ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs217&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 217–218.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>ldygrr3155z9pl7swthhxpwfz5ze3kw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395542</id>
      <parentid>395541</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T16:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57555" sha1="cplo2ytx8buabwkeval8hyn2vs5gtf8" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''Pembela Tanah Air''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''Panitia Persiapan Kemerdekaan Indonesia''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي#PPKI جا قدم|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''Komite Nasional Indonesia Poesat''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''Badan Penyelidik Usaha-Usaha Persiapan Kemerdekaan''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (''gotong royong''؛ گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انڊونيشي قومي انقلاب ===
{{Main|انڊونيشي قومي انقلاب}}


جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان جي خبر پکيڙجڻ کان پوءِ، [[برطانوي سلطنت|برطانوي]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيدرلينڊ]] جون فوجون جڪارتا ۾ لهيون. جاپاني قبضي مان تازو آزاد ٿيل برطانوي فوجن کي شروعاتي طور جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ، جاپاني فوجين کي غير هٿياربند ڪرڻ ۽ انتظام بحال ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي هئي، پر نيدرلينڊ جلد ئي پنهنجي اڳوڻي نوآبادياتي حڪومت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان جي نتيجي ۾ انڊونيشي قومپرستن ۽ ڊچ فوجن وچ ۾ هٿياربند جدوجهد شروع ٿي، جيڪا '''[[انڊونيشي قومي انقلاب]]''' (1945ع–1949ع) جي نالي سان مشهور ٿي.

سوڪارنو ۽ حطا سمجهندا هئا ته نئين جمهوريه کي بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ لاءِ سفارتي ڪوششن کي اوليت ڏيڻ ضروري آهي، جڏهن⁠تہ ڪيترائي نوجوان قومپرست هٿياربند مزاحمت تي زور ڏيندا هئا. ٻنهي ڌرين جي اختلافن باوجود سوڪارنو قومي اتحاد برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو ۽ ملڪ جي مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن کي هڪ گڏيل قومي مقصد هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جيڪا انقلاب جي سڀ کان اهم ۽ خونريز جنگن مان هڪ بڻجي وئي. انڊونيشي مزاحمت سبب برطانوي فوجن کي سخت نقصان پهتو، جيتوڻيڪ آخرڪار شهر انهن جي قبضي ۾ هليو ويو. هي جنگ انڊونيشي قومي جدوجهد جي علامت بڻجي وئي، ۽ 10 نومبر اڄ به [[هيروز ڊي (انڊونيشيا)|هيروز ڊي]] (''Hari Pahlawan'') طور ملهايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs214&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 214–216.&lt;/ref&gt;

نومبر 1945ع ۾ سوڪارنو، نائب صدر محمد حطا ۽ وزيراعظم [[ستن سهرير]] نئين جمهوريه جي انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ جمهوري بڻائڻ لاءِ پارلياماني نظام اختيار ڪرڻ تي راضي ٿيا. ان تبديليءَ کان پوءِ روزمره حڪومت هلائڻ جون ذميواريون گهڻو ڪري وزيراعظم ۽ ڪابينا حوالي ٿي ويون، جڏهن⁠تہ سوڪارنو قومي اتحاد ۽ آزاديءَ جي جدوجهد جي علامتي اڳواڻ طور ڪم ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs217&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 217–218.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>cplo2ytx8buabwkeval8hyn2vs5gtf8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395543</id>
      <parentid>395542</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T17:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57635" sha1="bx9y8ue2wmx95mewrt4fkqlqt82he2v" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انڊونيشي قومي انقلاب ===
{{Main|انڊونيشي قومي انقلاب}}


جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ۽ انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان جي خبر پکيڙجڻ کان پوءِ، [[برطانوي سلطنت|برطانوي]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيدرلينڊ]] جون فوجون جڪارتا ۾ لهيون. جاپاني قبضي مان تازو آزاد ٿيل برطانوي فوجن کي شروعاتي طور جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ، جاپاني فوجين کي غير هٿياربند ڪرڻ ۽ انتظام بحال ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي هئي، پر نيدرلينڊ جلد ئي پنهنجي اڳوڻي نوآبادياتي حڪومت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان جي نتيجي ۾ انڊونيشي قومپرستن ۽ ڊچ فوجن وچ ۾ هٿياربند جدوجهد شروع ٿي، جيڪا '''[[انڊونيشي قومي انقلاب]]''' (1945ع–1949ع) جي نالي سان مشهور ٿي.

سوڪارنو ۽ حطا سمجهندا هئا ته نئين جمهوريه کي بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ لاءِ سفارتي ڪوششن کي اوليت ڏيڻ ضروري آهي، جڏهن⁠تہ ڪيترائي نوجوان قومپرست هٿياربند مزاحمت تي زور ڏيندا هئا. ٻنهي ڌرين جي اختلافن باوجود سوڪارنو قومي اتحاد برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو ۽ ملڪ جي مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن کي هڪ گڏيل قومي مقصد هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جيڪا انقلاب جي سڀ کان اهم ۽ خونريز جنگن مان هڪ بڻجي وئي. انڊونيشي مزاحمت سبب برطانوي فوجن کي سخت نقصان پهتو، جيتوڻيڪ آخرڪار شهر انهن جي قبضي ۾ هليو ويو. هي جنگ انڊونيشي قومي جدوجهد جي علامت بڻجي وئي، ۽ 10 نومبر اڄ به [[هيروز ڊي (انڊونيشيا)|هيروز ڊي]] (''Hari Pahlawan'') طور ملهايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs214&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 214–216.&lt;/ref&gt;

نومبر 1945ع ۾ سوڪارنو، نائب صدر محمد حطا ۽ وزيراعظم [[ستن سهرير]] نئين جمهوريه جي انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ جمهوري بڻائڻ لاءِ پارلياماني نظام اختيار ڪرڻ تي راضي ٿيا. ان تبديليءَ کان پوءِ روزمره حڪومت هلائڻ جون ذميواريون گهڻو ڪري وزيراعظم ۽ ڪابينا حوالي ٿي ويون، جڏهن⁠تہ سوڪارنو قومي اتحاد ۽ آزاديءَ جي جدوجهد جي علامتي اڳواڻ طور ڪم ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs217&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 217–218.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>bx9y8ue2wmx95mewrt4fkqlqt82he2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395544</id>
      <parentid>395543</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T17:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* انقلاب ۽ Bersiap */</comment>
      <origin>395544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67405" sha1="4fgsfg6ehrbzpxld6z6kr4i1xu8mjy9" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''Bersiap'' ===
{{See also|Bersiap}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''Three Regions Affair'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''Pembela Tanah Air''؛ PETA) ۽ ''Heiho''، جي ميمبرن کي ان وقت '''''Badan Keamanan Rakjat''''' (BKR؛ اچار: بادان ڪئامانان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''Tentara Keamanan Rakjat''''' (TKR؛ اچار: ٽينتارا ڪئامانان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ '''''Panitia Oeroesan Pengangkoetan Djepang dan APWI''''' (POPDA؛ اچار: پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان APWI) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''Netherlands Indies Civil Administration''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>4fgsfg6ehrbzpxld6z6kr4i1xu8mjy9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395545</id>
      <parentid>395544</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T17:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67335" sha1="mh6qikrxldti7bxuelf9ffqhv3iy7y1" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''Netherlands Indies Civil Administration''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>mh6qikrxldti7bxuelf9ffqhv3iy7y1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395585</id>
      <parentid>395545</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67355" sha1="2r4bc13ztzfk3udu52ard2wjem9kcvb" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>2r4bc13ztzfk3udu52ard2wjem9kcvb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395586</id>
      <parentid>395585</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67500" sha1="qgglkgjztzrvgvrna61sbawuf0vk7ae" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>qgglkgjztzrvgvrna61sbawuf0vk7ae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395587</id>
      <parentid>395586</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70226" sha1="4bge2yxae43k28ifttpclj9qr7v58mj" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>4bge2yxae43k28ifttpclj9qr7v58mj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395588</id>
      <parentid>395587</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73547" sha1="c7kn5e9x64mvmiw2hrvvado7n8nsrvf" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>c7kn5e9x64mvmiw2hrvvado7n8nsrvf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395589</id>
      <parentid>395588</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76049" sha1="gcht0qvk0a2u7ae840fsfl0c6sv78rl" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>gcht0qvk0a2u7ae840fsfl0c6sv78rl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395590</id>
      <parentid>395589</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80737" sha1="t6hdxlltfpotag5pidhx7hthxr8zdcy" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>t6hdxlltfpotag5pidhx7hthxr8zdcy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395591</id>
      <parentid>395590</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82643" sha1="o2czezdsi63e0b6zn6qk6wspiri3ttp" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>o2czezdsi63e0b6zn6qk6wspiri3ttp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395592</id>
      <parentid>395591</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89004" sha1="1fy3iy3i4ra8hkjnpuhvmsef2cv56xt" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>1fy3iy3i4ra8hkjnpuhvmsef2cv56xt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395593</id>
      <parentid>395592</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99630" sha1="36xwswezgq3z1kxas7822mzi5j9jnpj" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''Staat van Oorlog en Beleg'') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.

بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''Musjawarah Nasional'' (اچار: مشاواراه ناسيونال؛ معنيٰ: &quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.

30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.

ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''Bataafsche Petroleum Maatschappij''، [[Escomptobank]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (''NV Borneo Sumatra Maatschappij / Borsumij''، ''NV Internationale Crediet- en Handelsvereeneging &quot;Rotterdam&quot; / Internatio''، ''NV Jacobson van den Berg &amp; Co''، ''NV Lindeteves-Stokvis'' ۽ ''NV Geo Wehry &amp; Co'') شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.

باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''Musjawarah Nasional'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.

فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.

انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.

پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.

اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>36xwswezgq3z1kxas7822mzi5j9jnpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395594</id>
      <parentid>395593</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99935" sha1="cxvhygjq1qn1nh2qv3wetq5w4r5eu4r" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>cxvhygjq1qn1nh2qv3wetq5w4r5eu4r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395595</id>
      <parentid>395594</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110004" sha1="j21lzj0ar5ah3n5sv092nnce617y8dw" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>j21lzj0ar5ah3n5sv092nnce617y8dw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395596</id>
      <parentid>395595</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119430" sha1="l3yzi68b011d25oz60szbpvrionqjiw" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (Initiative of Five) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>l3yzi68b011d25oz60szbpvrionqjiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395597</id>
      <parentid>395596</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119446" sha1="f0ci54x4bhym9k601n5y68md4iqwrjk" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>f0ci54x4bhym9k601n5y68md4iqwrjk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395598</id>
      <parentid>395597</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119547" sha1="ro96gepmxs0tbr96gi2rghje0kkswpk" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>ro96gepmxs0tbr96gi2rghje0kkswpk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395599</id>
      <parentid>395598</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127722" sha1="7dfegtbi51jxsbusjcypir4zw1w846a" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>7dfegtbi51jxsbusjcypir4zw1w846a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395600</id>
      <parentid>395599</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129492" sha1="7boxufvz5wabm9jvrnbg295soq3lrcw" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== سياسي بحالي ==

9 سيپٽمبر 2024ع تي [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|ايم پي آر]] سرڪاري طور '''MPR قرارداد نمبر XXXIII/MPRS/1967''' کي منسوخ ڪري ڇڏيو، جيڪا ماضي ۾ سوڪارنو کي صدارت تان هٽائڻ ۽ کيس سياست کان روڪڻ لاءِ قانوني بنياد طور استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=9 September 2024 |title=Isi TAP MPRS 33/1967 dan Sejarahnya Halaman all |url=https://www.kompas.com/stori/read/2024/09/09/163000679/isi-tap-mprs-33-1967-dan-sejarahnya?page=all#page2 |access-date=10 September 2024 |website=KOMPAS.com |language=id}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اهڙو ڪو عدالتي مقدمو ڪڏهن به نه هليو، جنهن ۾ اهو ثابت ٿئي ته سوڪارنو [[30 سيپٽمبر تحريڪ]] جي واقعن جو ذميوار هو، تنهن ڪري ايم پي آر اها قرارداد منسوخ ڪندي سندس وفات کان پوءِ سرڪاري طور سندس ساک ۽ نيڪنامي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fitriani |first=Erika Dyah |title=TAP MPRS 33/1967 Dicabut, MPR Siap Kawal Pemulihan Nama Baik Soekarno |url=https://news.detik.com/berita/d-7532658/tap-mprs-33-1967-dicabut-mpr-siap-kawal-pemulihan-nama-baik-soekarno |access-date=10 September 2024 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redaksi |first=Tim |title=MPR Resmi Cabut TAP MPRS 33/1967, Soekarno tidak Terbukti Lindungi PKI |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240909133810-4-570295/mpr-resmi-cabut-tap-mprs-33-1967-soekarno-tidak-terbukti-lindungi-pki |access-date=10 September 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>7boxufvz5wabm9jvrnbg295soq3lrcw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395601</id>
      <parentid>395600</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129519" sha1="grcalvcxzxueqchrju53qot4204d2ay" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== سياسي بحالي ==

9 سيپٽمبر 2024ع تي [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|ايم پي آر]] سرڪاري طور '''MPR قرارداد نمبر XXXIII/MPRS/1967''' کي منسوخ ڪري ڇڏيو، جيڪا ماضي ۾ سوڪارنو کي صدارت تان هٽائڻ ۽ کيس سياست کان روڪڻ لاءِ قانوني بنياد طور استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=9 September 2024 |title=Isi TAP MPRS 33/1967 dan Sejarahnya Halaman all |url=https://www.kompas.com/stori/read/2024/09/09/163000679/isi-tap-mprs-33-1967-dan-sejarahnya?page=all#page2 |access-date=10 September 2024 |website=KOMPAS.com |language=id}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اهڙو ڪو عدالتي مقدمو ڪڏهن به نه هليو، جنهن ۾ اهو ثابت ٿئي ته سوڪارنو [[30 سيپٽمبر تحريڪ]] جي واقعن جو ذميوار هو، تنهن ڪري ايم پي آر اها قرارداد منسوخ ڪندي سندس وفات کان پوءِ سرڪاري طور سندس ساک ۽ نيڪنامي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fitriani |first=Erika Dyah |title=TAP MPRS 33/1967 Dicabut, MPR Siap Kawal Pemulihan Nama Baik Soekarno |url=https://news.detik.com/berita/d-7532658/tap-mprs-33-1967-dicabut-mpr-siap-kawal-pemulihan-nama-baik-soekarno |access-date=10 September 2024 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redaksi |first=Tim |title=MPR Resmi Cabut TAP MPRS 33/1967, Soekarno tidak Terbukti Lindungi PKI |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240909133810-4-570295/mpr-resmi-cabut-tap-mprs-33-1967-soekarno-tidak-terbukti-lindungi-pki |access-date=10 September 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>grcalvcxzxueqchrju53qot4204d2ay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395602</id>
      <parentid>395601</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134902" sha1="fepaoflbntwnd8g5yddudht4b6gfjdn" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== سياسي بحالي ==

9 سيپٽمبر 2024ع تي [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|ايم پي آر]] سرڪاري طور '''MPR قرارداد نمبر XXXIII/MPRS/1967''' کي منسوخ ڪري ڇڏيو، جيڪا ماضي ۾ سوڪارنو کي صدارت تان هٽائڻ ۽ کيس سياست کان روڪڻ لاءِ قانوني بنياد طور استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=9 September 2024 |title=Isi TAP MPRS 33/1967 dan Sejarahnya Halaman all |url=https://www.kompas.com/stori/read/2024/09/09/163000679/isi-tap-mprs-33-1967-dan-sejarahnya?page=all#page2 |access-date=10 September 2024 |website=KOMPAS.com |language=id}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اهڙو ڪو عدالتي مقدمو ڪڏهن به نه هليو، جنهن ۾ اهو ثابت ٿئي ته سوڪارنو [[30 سيپٽمبر تحريڪ]] جي واقعن جو ذميوار هو، تنهن ڪري ايم پي آر اها قرارداد منسوخ ڪندي سندس وفات کان پوءِ سرڪاري طور سندس ساک ۽ نيڪنامي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fitriani |first=Erika Dyah |title=TAP MPRS 33/1967 Dicabut, MPR Siap Kawal Pemulihan Nama Baik Soekarno |url=https://news.detik.com/berita/d-7532658/tap-mprs-33-1967-dicabut-mpr-siap-kawal-pemulihan-nama-baik-soekarno |access-date=10 September 2024 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redaksi |first=Tim |title=MPR Resmi Cabut TAP MPRS 33/1967, Soekarno tidak Terbukti Lindungi PKI |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240909133810-4-570295/mpr-resmi-cabut-tap-mprs-33-1967-soekarno-tidak-terbukti-lindungi-pki |access-date=10 September 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

=== شاديون ===

[[File:Sukarno and family, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 240.jpg|thumb|سوڪارنو، فاطماوتي ۽ سندن پنجن ٻارن سان. وچ کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ موجب: سوڪارنو، سُڪماوتي، فاطماوتي، گوروه، ميگاواتي، گونتور ۽ راحماواتي.]]

سوڪارنو نسلي طور [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ [[بالي ماڻهو|باليني]] نسل سان تعلق رکندو هو.
هن 1921ع ۾ [[سيتي اوتاري]] سان شادي ڪئي، پر 1923ع ۾ طلاق ڏئي [[اِنگِت گارناسه]] سان شادي ڪئي. بعد ۾ لڳ ڀڳ 1943ع ۾ اِنگِت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.&lt;ref name=&quot;tim1958&quot;&gt;{{cite news |title= Djago, the Rooster |url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-url= https://archive.today/20130204182821/http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-date= 4 February 2013 |magazine=Time |date=10 March 1958 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
1953ع ۾ سوڪارنو [[هارتيني]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سالاتيگا]] جي رهواسي 30 ورهين جي هڪ طلاق يافته عورت هئي ۽ جنهن سان سندس ملاقات هڪ استقباليه تقريب دوران ٿي هئي. هن چوٿين شاديءَ تي فاطماوتي سخت ناراض ٿي ۽ سوڪارنو کي پنهنجي ٻارن سميت ڇڏي هلي وئي، جيتوڻيڪ ٻنهي ڪڏهن به سرڪاري طور طلاق نه ورتي.
1958ع ۾ سوڪارنو [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ليورپول]] جي رهواسي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ حصو وٺندڙ ڪارڪن هئي ۽ عمر ۾ سوڪارنو کان 23 سال ننڍي هئي. ٻنهي 1962ع ۾ طلاق ورتي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=5 August 2014 |title=Siti Aisyah Soekarno Putri: Saya Putri Bung Karno, Tapi Takut... |url=https://www.liputan6.com/news/read/2086493/siti-aisyah-soekarno-putri-saya-putri-bung-karno-tapi-takut |access-date=28 November 2023 |website=liputan6.com |language=id}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ سوڪارنو جي ملاقات 19 ورهين جي جاپاني ميزبان [[نااوڪو نيموتو]] سان ٿي، جنهن سان هن 1962ع ۾ شادي ڪئي ۽ سندس نالو بدلائي [[ديوي سوڪارنو|رتنا ديوي سوڪارنو]] رکيو.&lt;ref&gt;{{citation |last=Mydans |first=Seth |title=Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly |url=https://www.nytimes.com/1998/02/17/world/jakarta-journal-weighty-past-pins-the-wings-of-a-social-butterfly.html |work=The New York Times |date=17 February 1998 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو جون ٻيون زالون پڻ هيون، جن ۾ [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (1958ع–1959ع)، [[ڪارتيني مانوپو]] (1959ع–1968ع)، [[هارياتي]] (1963ع–1966ع)، [[يوريڪي سانگر]] (1964ع–1968ع) ۽ [[هيلڊي جعفر]] (1966ع–1969ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Si Bung dan Dua Gadis Jepang |url=https://historia.id/politik/articles/si-bung-dan-dua-gadis-jepang-6k4Ro |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2018 |title=Ketika Bung Besar Digugat Cerai |url=https://historia.id/kultur/articles/ketika-bung-besar-digugat-cerai-6kR9q/page/1 |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو ڪيترين ئي ٻين عورتن سان پنهنجي ويجهن لاڳاپن سبب پڻ مشهور رهيو، جن ۾ [[گوستي نورل]]، [[بيبي هووائي]]، [[نورباني يوسف]] ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dariyanto |first=Erwin |title=Alasan Gusti Nurul Menolak Bung Karno: Aku Tak Mau Dimadu |url=https://news.detik.com/berita/d-3068571/alasan-gusti-nurul-menolak-bung-karno-aku-tak-mau-dimadu |access-date=23 June 2023 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 December 2019 |title=Para Pramugari Garuda di Sisi Sukarno |url=https://historia.id/kultur/articles/para-pramugari-garuda-di-sisi-sukarno-PKldQ |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=12 May 2015 |title=Rahasia Bung Karno dan Perempuan Filipinanya |url=https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623043424/https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy }}&lt;/ref&gt;
1964ع ۾ هن جڪارتا ۾ [[اميليا ڊي لا راما]] سان شادي ڪئي ۽ 1970ع ۾ پنهنجي وفات تائين ساڻس گڏ رهيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; هي شادي ڪيترن سالن تائين ڳجهي رکي وئي، ۽ ان جو انڪشاف راما پهريون ڀيرو 1979ع ۾ هڪ انٽرويو دوران ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>fepaoflbntwnd8g5yddudht4b6gfjdn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395603</id>
      <parentid>395602</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137980" sha1="7al7fwpdr4q33a9ktikaaf8kytm6v2r" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== سياسي بحالي ==

9 سيپٽمبر 2024ع تي [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|ايم پي آر]] سرڪاري طور '''MPR قرارداد نمبر XXXIII/MPRS/1967''' کي منسوخ ڪري ڇڏيو، جيڪا ماضي ۾ سوڪارنو کي صدارت تان هٽائڻ ۽ کيس سياست کان روڪڻ لاءِ قانوني بنياد طور استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=9 September 2024 |title=Isi TAP MPRS 33/1967 dan Sejarahnya Halaman all |url=https://www.kompas.com/stori/read/2024/09/09/163000679/isi-tap-mprs-33-1967-dan-sejarahnya?page=all#page2 |access-date=10 September 2024 |website=KOMPAS.com |language=id}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اهڙو ڪو عدالتي مقدمو ڪڏهن به نه هليو، جنهن ۾ اهو ثابت ٿئي ته سوڪارنو [[30 سيپٽمبر تحريڪ]] جي واقعن جو ذميوار هو، تنهن ڪري ايم پي آر اها قرارداد منسوخ ڪندي سندس وفات کان پوءِ سرڪاري طور سندس ساک ۽ نيڪنامي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fitriani |first=Erika Dyah |title=TAP MPRS 33/1967 Dicabut, MPR Siap Kawal Pemulihan Nama Baik Soekarno |url=https://news.detik.com/berita/d-7532658/tap-mprs-33-1967-dicabut-mpr-siap-kawal-pemulihan-nama-baik-soekarno |access-date=10 September 2024 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redaksi |first=Tim |title=MPR Resmi Cabut TAP MPRS 33/1967, Soekarno tidak Terbukti Lindungi PKI |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240909133810-4-570295/mpr-resmi-cabut-tap-mprs-33-1967-soekarno-tidak-terbukti-lindungi-pki |access-date=10 September 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

=== شاديون ===

[[File:Sukarno and family, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 240.jpg|thumb|سوڪارنو، فاطماوتي ۽ سندن پنجن ٻارن سان. وچ کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ موجب: سوڪارنو، سُڪماوتي، فاطماوتي، گوروه، ميگاواتي، گونتور ۽ راحماواتي.]]

سوڪارنو نسلي طور [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ [[بالي ماڻهو|باليني]] نسل سان تعلق رکندو هو.
هن 1921ع ۾ [[سيتي اوتاري]] سان شادي ڪئي، پر 1923ع ۾ طلاق ڏئي [[اِنگِت گارناسه]] سان شادي ڪئي. بعد ۾ لڳ ڀڳ 1943ع ۾ اِنگِت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.&lt;ref name=&quot;tim1958&quot;&gt;{{cite news |title= Djago, the Rooster |url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-url= https://archive.today/20130204182821/http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-date= 4 February 2013 |magazine=Time |date=10 March 1958 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
1953ع ۾ سوڪارنو [[هارتيني]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سالاتيگا]] جي رهواسي 30 ورهين جي هڪ طلاق يافته عورت هئي ۽ جنهن سان سندس ملاقات هڪ استقباليه تقريب دوران ٿي هئي. هن چوٿين شاديءَ تي فاطماوتي سخت ناراض ٿي ۽ سوڪارنو کي پنهنجي ٻارن سميت ڇڏي هلي وئي، جيتوڻيڪ ٻنهي ڪڏهن به سرڪاري طور طلاق نه ورتي.
1958ع ۾ سوڪارنو [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ليورپول]] جي رهواسي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ حصو وٺندڙ ڪارڪن هئي ۽ عمر ۾ سوڪارنو کان 23 سال ننڍي هئي. ٻنهي 1962ع ۾ طلاق ورتي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=5 August 2014 |title=Siti Aisyah Soekarno Putri: Saya Putri Bung Karno, Tapi Takut... |url=https://www.liputan6.com/news/read/2086493/siti-aisyah-soekarno-putri-saya-putri-bung-karno-tapi-takut |access-date=28 November 2023 |website=liputan6.com |language=id}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ سوڪارنو جي ملاقات 19 ورهين جي جاپاني ميزبان [[نااوڪو نيموتو]] سان ٿي، جنهن سان هن 1962ع ۾ شادي ڪئي ۽ سندس نالو بدلائي [[ديوي سوڪارنو|رتنا ديوي سوڪارنو]] رکيو.&lt;ref&gt;{{citation |last=Mydans |first=Seth |title=Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly |url=https://www.nytimes.com/1998/02/17/world/jakarta-journal-weighty-past-pins-the-wings-of-a-social-butterfly.html |work=The New York Times |date=17 February 1998 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو جون ٻيون زالون پڻ هيون، جن ۾ [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (1958ع–1959ع)، [[ڪارتيني مانوپو]] (1959ع–1968ع)، [[هارياتي]] (1963ع–1966ع)، [[يوريڪي سانگر]] (1964ع–1968ع) ۽ [[هيلڊي جعفر]] (1966ع–1969ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Si Bung dan Dua Gadis Jepang |url=https://historia.id/politik/articles/si-bung-dan-dua-gadis-jepang-6k4Ro |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2018 |title=Ketika Bung Besar Digugat Cerai |url=https://historia.id/kultur/articles/ketika-bung-besar-digugat-cerai-6kR9q/page/1 |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو ڪيترين ئي ٻين عورتن سان پنهنجي ويجهن لاڳاپن سبب پڻ مشهور رهيو، جن ۾ [[گوستي نورل]]، [[بيبي هووائي]]، [[نورباني يوسف]] ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dariyanto |first=Erwin |title=Alasan Gusti Nurul Menolak Bung Karno: Aku Tak Mau Dimadu |url=https://news.detik.com/berita/d-3068571/alasan-gusti-nurul-menolak-bung-karno-aku-tak-mau-dimadu |access-date=23 June 2023 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 December 2019 |title=Para Pramugari Garuda di Sisi Sukarno |url=https://historia.id/kultur/articles/para-pramugari-garuda-di-sisi-sukarno-PKldQ |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=12 May 2015 |title=Rahasia Bung Karno dan Perempuan Filipinanya |url=https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623043424/https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy }}&lt;/ref&gt;
1964ع ۾ هن جڪارتا ۾ [[اميليا ڊي لا راما]] سان شادي ڪئي ۽ 1970ع ۾ پنهنجي وفات تائين ساڻس گڏ رهيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; هي شادي ڪيترن سالن تائين ڳجهي رکي وئي، ۽ ان جو انڪشاف راما پهريون ڀيرو 1979ع ۾ هڪ انٽرويو دوران ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== ٻار ===

[[فاطماوتي]] سان شادي کان اڳ سوڪارنو جي اڳوڻي شادي مان هڪ ڌيءَ [[رڪميني سوڪارنو|رڪميني]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[اٽلي]] ۾ هڪ [[اوپيرا]] ڳائڻي بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Andryanto |first=S. Dian |date=14 November 2022 |title=Mengenal Anak-anak Presiden Soekarno: Siapa Saudara Tiri Guntur Soekarnoputra, Megawati dan Rachmawati? |url=https://nasional.tempo.co/read/1656616/mengenal-anak-anak-presiden-soekarno-siapa-saudara-tiri-guntur-soekarnoputra-megawati-dan-rachmawati |access-date=28 June 2023 |website=Tempo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Rukmini Sukarno: An Indonesian Onassis?|work=The New York Times |date=3 December 1977 |url=https://www.nytimes.com/1977/12/03/archives/rukmini-sukarno-an-indonesian-onassis-rukmini-sukarno-an-indonesian.html |last1=Hollie |first1=Pamela G. }}&lt;/ref&gt;

[[ميگاواتي سوڪارنوپتري]]، جيڪا بعد ۾ انڊونيشيا جي پنجين صدر بڻجي، فاطماوتي مان سوڪارنو جي ڌيءَ آهي. سندس ننڍو ڀاءُ [[گوروه سوڪارنوپترا]] (پيدائش: 1953ع) پنهنجي والد جي فنڪاراڻي رجحان جو وارث بڻيو. هو هڪ [[رقص ترتيب ڏيندڙ]] ۽ [[گيت نويس]] آهي، جنهن انڊونيشي ثقافت بابت ''Untukmu, Indonesiaku'' (اچار: اُنتوڪمو، انڊونيسيائڪو؛ معنيٰ: &quot;تنهنجي لاءِ، منهنجي انڊونيشيا&quot;) نالي فلم پڻ تيار ڪئي. هو ميگاواتي جي [[انڊونيشي جدوجهد لاءِ جمهوري پارٽي]] طرفان [[انڊونيشيا جي عوامي نمائندن جي ايوان]] جو ميمبر پڻ رهيو آهي.

سندس ٻيا ڀائر ۽ ڀينر، [[گونتور سوڪارنوپترا]]، [[راحماواتي سوڪارنوپتري]] ۽ [[سڪماواتي سوڪارنوپتري]] پڻ سياست ۾ سرگرم رهيا آهن.

سوڪارنو کي [[ديوي سوڪارنو]] مان هڪ ڌيءَ [[ڪارتيڪا سوڪارنو]] پڻ ٿي.{{sfn|Mydans|1998}} 2006ع ۾ ڪارتيڪا سوڪارنو [[فريٽس سيگرز]] سان شادي ڪئي، جيڪو [[نيدرلينڊ]] ۾ ڄاول هو ۽ [[بارڪليز]] گلوبل ريٽيل اينڊ ڪمرشل بئنڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر رهيو.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20090708091105/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece Seegers joins the Barclays superstars],&quot; ''[[Times Online]]''&lt;/ref&gt;

سوڪارنو کي پنهنجي زال [[هارتيني]] مان [[توفان]] ۽ [[بايو]] نالي ٻه ٻار ٿيا. [[ڪارتيني مانوپو]] مان کيس هڪ پٽ [[توتوڪ سورياوان سوڪارنوپترا]] (1967ع ۾ [[جرمني]] ۾ ڄائو) ٿيو، جڏهن ته [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] مان هڪ ڌيءَ [[سيتي عائشه مارگريٽ روز]] پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>7al7fwpdr4q33a9ktikaaf8kytm6v2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395604</id>
      <parentid>395603</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144922" sha1="6ay26e4cqief5507jn1wl01xeyfd97x" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== سياسي بحالي ==

9 سيپٽمبر 2024ع تي [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|ايم پي آر]] سرڪاري طور '''MPR قرارداد نمبر XXXIII/MPRS/1967''' کي منسوخ ڪري ڇڏيو، جيڪا ماضي ۾ سوڪارنو کي صدارت تان هٽائڻ ۽ کيس سياست کان روڪڻ لاءِ قانوني بنياد طور استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=9 September 2024 |title=Isi TAP MPRS 33/1967 dan Sejarahnya Halaman all |url=https://www.kompas.com/stori/read/2024/09/09/163000679/isi-tap-mprs-33-1967-dan-sejarahnya?page=all#page2 |access-date=10 September 2024 |website=KOMPAS.com |language=id}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اهڙو ڪو عدالتي مقدمو ڪڏهن به نه هليو، جنهن ۾ اهو ثابت ٿئي ته سوڪارنو [[30 سيپٽمبر تحريڪ]] جي واقعن جو ذميوار هو، تنهن ڪري ايم پي آر اها قرارداد منسوخ ڪندي سندس وفات کان پوءِ سرڪاري طور سندس ساک ۽ نيڪنامي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fitriani |first=Erika Dyah |title=TAP MPRS 33/1967 Dicabut, MPR Siap Kawal Pemulihan Nama Baik Soekarno |url=https://news.detik.com/berita/d-7532658/tap-mprs-33-1967-dicabut-mpr-siap-kawal-pemulihan-nama-baik-soekarno |access-date=10 September 2024 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redaksi |first=Tim |title=MPR Resmi Cabut TAP MPRS 33/1967, Soekarno tidak Terbukti Lindungi PKI |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240909133810-4-570295/mpr-resmi-cabut-tap-mprs-33-1967-soekarno-tidak-terbukti-lindungi-pki |access-date=10 September 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

=== شاديون ===

[[File:Sukarno and family, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 240.jpg|thumb|سوڪارنو، فاطماوتي ۽ سندن پنجن ٻارن سان. وچ کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ موجب: سوڪارنو، سُڪماوتي، فاطماوتي، گوروه، ميگاواتي، گونتور ۽ راحماواتي.]]

سوڪارنو نسلي طور [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ [[بالي ماڻهو|باليني]] نسل سان تعلق رکندو هو.
هن 1921ع ۾ [[سيتي اوتاري]] سان شادي ڪئي، پر 1923ع ۾ طلاق ڏئي [[اِنگِت گارناسه]] سان شادي ڪئي. بعد ۾ لڳ ڀڳ 1943ع ۾ اِنگِت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.&lt;ref name=&quot;tim1958&quot;&gt;{{cite news |title= Djago, the Rooster |url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-url= https://archive.today/20130204182821/http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-date= 4 February 2013 |magazine=Time |date=10 March 1958 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
1953ع ۾ سوڪارنو [[هارتيني]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سالاتيگا]] جي رهواسي 30 ورهين جي هڪ طلاق يافته عورت هئي ۽ جنهن سان سندس ملاقات هڪ استقباليه تقريب دوران ٿي هئي. هن چوٿين شاديءَ تي فاطماوتي سخت ناراض ٿي ۽ سوڪارنو کي پنهنجي ٻارن سميت ڇڏي هلي وئي، جيتوڻيڪ ٻنهي ڪڏهن به سرڪاري طور طلاق نه ورتي.
1958ع ۾ سوڪارنو [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ليورپول]] جي رهواسي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ حصو وٺندڙ ڪارڪن هئي ۽ عمر ۾ سوڪارنو کان 23 سال ننڍي هئي. ٻنهي 1962ع ۾ طلاق ورتي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=5 August 2014 |title=Siti Aisyah Soekarno Putri: Saya Putri Bung Karno, Tapi Takut... |url=https://www.liputan6.com/news/read/2086493/siti-aisyah-soekarno-putri-saya-putri-bung-karno-tapi-takut |access-date=28 November 2023 |website=liputan6.com |language=id}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ سوڪارنو جي ملاقات 19 ورهين جي جاپاني ميزبان [[نااوڪو نيموتو]] سان ٿي، جنهن سان هن 1962ع ۾ شادي ڪئي ۽ سندس نالو بدلائي [[ديوي سوڪارنو|رتنا ديوي سوڪارنو]] رکيو.&lt;ref&gt;{{citation |last=Mydans |first=Seth |title=Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly |url=https://www.nytimes.com/1998/02/17/world/jakarta-journal-weighty-past-pins-the-wings-of-a-social-butterfly.html |work=The New York Times |date=17 February 1998 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو جون ٻيون زالون پڻ هيون، جن ۾ [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (1958ع–1959ع)، [[ڪارتيني مانوپو]] (1959ع–1968ع)، [[هارياتي]] (1963ع–1966ع)، [[يوريڪي سانگر]] (1964ع–1968ع) ۽ [[هيلڊي جعفر]] (1966ع–1969ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Si Bung dan Dua Gadis Jepang |url=https://historia.id/politik/articles/si-bung-dan-dua-gadis-jepang-6k4Ro |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2018 |title=Ketika Bung Besar Digugat Cerai |url=https://historia.id/kultur/articles/ketika-bung-besar-digugat-cerai-6kR9q/page/1 |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو ڪيترين ئي ٻين عورتن سان پنهنجي ويجهن لاڳاپن سبب پڻ مشهور رهيو، جن ۾ [[گوستي نورل]]، [[بيبي هووائي]]، [[نورباني يوسف]] ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dariyanto |first=Erwin |title=Alasan Gusti Nurul Menolak Bung Karno: Aku Tak Mau Dimadu |url=https://news.detik.com/berita/d-3068571/alasan-gusti-nurul-menolak-bung-karno-aku-tak-mau-dimadu |access-date=23 June 2023 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 December 2019 |title=Para Pramugari Garuda di Sisi Sukarno |url=https://historia.id/kultur/articles/para-pramugari-garuda-di-sisi-sukarno-PKldQ |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=12 May 2015 |title=Rahasia Bung Karno dan Perempuan Filipinanya |url=https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623043424/https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy }}&lt;/ref&gt;
1964ع ۾ هن جڪارتا ۾ [[اميليا ڊي لا راما]] سان شادي ڪئي ۽ 1970ع ۾ پنهنجي وفات تائين ساڻس گڏ رهيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; هي شادي ڪيترن سالن تائين ڳجهي رکي وئي، ۽ ان جو انڪشاف راما پهريون ڀيرو 1979ع ۾ هڪ انٽرويو دوران ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== ٻار ===

[[فاطماوتي]] سان شادي کان اڳ سوڪارنو جي اڳوڻي شادي مان هڪ ڌيءَ [[رڪميني سوڪارنو|رڪميني]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[اٽلي]] ۾ هڪ [[اوپيرا]] ڳائڻي بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Andryanto |first=S. Dian |date=14 November 2022 |title=Mengenal Anak-anak Presiden Soekarno: Siapa Saudara Tiri Guntur Soekarnoputra, Megawati dan Rachmawati? |url=https://nasional.tempo.co/read/1656616/mengenal-anak-anak-presiden-soekarno-siapa-saudara-tiri-guntur-soekarnoputra-megawati-dan-rachmawati |access-date=28 June 2023 |website=Tempo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Rukmini Sukarno: An Indonesian Onassis?|work=The New York Times |date=3 December 1977 |url=https://www.nytimes.com/1977/12/03/archives/rukmini-sukarno-an-indonesian-onassis-rukmini-sukarno-an-indonesian.html |last1=Hollie |first1=Pamela G. }}&lt;/ref&gt;

[[ميگاواتي سوڪارنوپتري]]، جيڪا بعد ۾ انڊونيشيا جي پنجين صدر بڻجي، فاطماوتي مان سوڪارنو جي ڌيءَ آهي. سندس ننڍو ڀاءُ [[گوروه سوڪارنوپترا]] (پيدائش: 1953ع) پنهنجي والد جي فنڪاراڻي رجحان جو وارث بڻيو. هو هڪ [[رقص ترتيب ڏيندڙ]] ۽ [[گيت نويس]] آهي، جنهن انڊونيشي ثقافت بابت ''Untukmu, Indonesiaku'' (اچار: اُنتوڪمو، انڊونيسيائڪو؛ معنيٰ: &quot;تنهنجي لاءِ، منهنجي انڊونيشيا&quot;) نالي فلم پڻ تيار ڪئي. هو ميگاواتي جي [[انڊونيشي جدوجهد لاءِ جمهوري پارٽي]] طرفان [[انڊونيشيا جي عوامي نمائندن جي ايوان]] جو ميمبر پڻ رهيو آهي.

سندس ٻيا ڀائر ۽ ڀينر، [[گونتور سوڪارنوپترا]]، [[راحماواتي سوڪارنوپتري]] ۽ [[سڪماواتي سوڪارنوپتري]] پڻ سياست ۾ سرگرم رهيا آهن.

سوڪارنو کي [[ديوي سوڪارنو]] مان هڪ ڌيءَ [[ڪارتيڪا سوڪارنو]] پڻ ٿي.{{sfn|Mydans|1998}} 2006ع ۾ ڪارتيڪا سوڪارنو [[فريٽس سيگرز]] سان شادي ڪئي، جيڪو [[نيدرلينڊ]] ۾ ڄاول هو ۽ [[بارڪليز]] گلوبل ريٽيل اينڊ ڪمرشل بئنڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر رهيو.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20090708091105/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece Seegers joins the Barclays superstars],&quot; ''[[Times Online]]''&lt;/ref&gt;

سوڪارنو کي پنهنجي زال [[هارتيني]] مان [[توفان]] ۽ [[بايو]] نالي ٻه ٻار ٿيا. [[ڪارتيني مانوپو]] مان کيس هڪ پٽ [[توتوڪ سورياوان سوڪارنوپترا]] (1967ع ۾ [[جرمني]] ۾ ڄائو) ٿيو، جڏهن ته [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] مان هڪ ڌيءَ [[سيتي عائشه مارگريٽ روز]] پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== اعزاز ==

[[File:TE-2022-100000-depan.jpg|thumb|300px|2022ع ۾ جاري ڪيل 100,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي سوڪارنو ۽ [[محمد حطا]] جون تصويرون آهن.]]

[[File:Indonesian 75000 Rupiah 2020, Obverse.jpg|thumb|300px|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي 75هين سالگرهه جي موقعي تي 2020ع ۾ جاري ڪيل خاص 75,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي ساڳين شخصيتن جون تصويرون آهن.]]

سوڪارنو کي دنيا جي مختلف يونيورسٽين پاران 26 اعزازي ڊاڪٽريٽون عطا ڪيون ويون، جن ۾ [[ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[مشيگن يونيورسٽي]]، [[برلن يونيورسٽي]]، [[جامعہ الازهر]]، [[بلغراد يونيورسٽي]]، [[لومونوسوف ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون شامل آهن. کيس انڊونيشيا جي يونيورسٽين، جهڙوڪ [[گدجه مادا يونيورسٽي]]، [[انڊونيشيا يونيورسٽي]]، [[باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[حسن الدين يونيورسٽي]] ۽ [[پدجدجران يونيورسٽي]] پاران پڻ اعزازي ڊاڪٽريٽون ڏنيون ويون.
ان دور ۾ انڊونيشي حڪومت کيس گهڻو ڪري '''ڊاڪٽر اِر. سوڪارنو''' (''Dr. Ir. Soekarno'') جي لقب سان سڏيندي هئي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |title=KETETAPAN MAJELIS PERMUSYAWARATAN RAKYAT SEMENTARA REPUBLIK INDONESIA No.XXXIII/MPRS/1967 TENTANG PENCABUTAN KEKUASAAN PEMERINTAH NEGARA DARI PRESIDEN SUKARNO |access-date=7 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813071935/http://tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |archive-date=13 August 2013 }}&lt;/ref&gt; جيڪو سندس [[سول انجنيئرنگ]] ۾ [[انجنيئر|اِر. (Ingenieur)]] جي ڊگري (باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مان حاصل ڪيل) سان گڏ استعمال ٿيندو هو.

=== قومي اعزاز ===

* [[انڊونيشيا جي جمهوريه جو ستارو]]، پهريون درجو (''Bintang Republik Indonesia Adipurna'')&lt;ref name=&quot;award&quot;&gt;{{cite web|url=https://kepustakaan-presiden.perpusnas.go.id/en/award/?box=list&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno| access-date=9 November 2022|publisher=[[National Library of Indonesia]]|title=List of All Award}}&lt;/ref&gt;
* مهاپترا ستارو، پهريون درجو (''Bintang Mahaputera Adipurna'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* امتيازي خدمت جو ستارو، پهريون درجو (''Bintang Jasa Utama'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* مقدس ستارو (''Bintang Sakti'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* شاندار خدمت جو ستارو (''Bintang Dharma'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گوريلا ستارو (''Bintang Gerilya'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* ڀيانگڪارا ستارو، پهريون درجو (''Bintang Bhayangkara Utama'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گاروڊا ستارو (''Bintang Garuda'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* انڊونيشي هٿياربند فوج جي اٺ سالن جي خدمت جو ستارو (''Bintang Sewindu Angkatan Perang'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* آزاديءَ جي اڳواڻن لاءِ تمغو (''Satyalancana Perintis Kemerdekaan'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

=== پرڏيهي اعزاز ===

* {{flag|Afghanistan}}: [[اعليٰ سج جو حڪم]] جو ڪالر (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Argentina}}: [[آرڊر آف دي لبرٽر جنرل سان مارٽن]] جو ڪالر&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Australia}}: [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو تمغو (OAM)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Bolivia}}: [[آرڊر آف دي ڪانڊور آف دي اينڊيز]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Brazil}}: [[آرڊر آف دي سدرن ڪراس]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|People's Republic of Bulgaria}}: [[جورجي ديميتروف جو حڪم]]&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Czechoslovakia}}: [[آرڊر آف دي وائيٽ لائِن]] جو ڪالر (1956ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|West Germany}}: [[وفاقي جمهوريه جرمني جي آرڊر آف ميرٽ]] جو اسپيشل ڪلاس گرينڊ ڪراس (1956ع)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Geerken|first=Horst H.|date=2017|url=https://books.google.com/books?id=5GiGCgAAQBAJ|title=Hitler's Asian Adventure|location=Bonn|publisher=A BukitCinta Book|isbn=978-3-7386-3013-8|pages=531–532}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Holy See}}:
** [[آرڊر آف دي گولڊن اسپر]] جو نائٽ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[پوپ پائيس نائين جو حڪم]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (GCPO)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[بينيميرينٽي تمغو]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Hungary}}: [[هنگري جي جمهوريه جي آرڊر آف ميرٽ]] جو زنجير سان گرينڊ ڪراس&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britishpathe.com/video/sukarno-in-hungary/|access-date=9 November 2022|date=1960|website=British Pathé|title=Sukarno In Hungary 1960}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Japan}}: [[آرڊر آف دي ڪرسينٿيمم]] جو گرينڊ ڪارڊن (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Morocco}}: [[آرڊر آف دي ٿرون]] جو گرينڊ ڪارڊن (1960ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Philippines}}: [[فلپائني ليجن آف آنر]] جو چيف ڪمانڊر (CCLH)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Portugal}}: [[سينٽ جيمس آف دي سورڊ جو فوجي حڪم]] جو گرينڊ ڪراس (GCSE)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|South Africa}}: [[آرڊر آف دي ڪمپينينز آف او. آر. ٽيمبو]] جو اعليٰ ترين ساٿي (SCOT) (2005ع، وفات کان پوءِ)&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=The Presidency Republic of South Africa|access-date=9 November 2022|title=The Order of the Companions of O.R. Tambo|url=https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0|archive-date=4 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804045043/https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Soviet Union}}:
** [[آرڊر آف لينن]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[لينن امن انعام]] (1960ع)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1960/07/29/archives/lenin-peace-medal-pinned-on-sukarno.html|access-date=9 November 2022|date=29 July 1960|work=[[The New York Times]]|title=Lenin Peace Prize Pinned on Sukarno}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Thailand}}: [[آرڊر آف چولا چوم ڪلائو]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (KGC)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Vietnam}}: مزاحمتي تمغو، پهريون درجو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Yugoslavia}}: [[يوگوسلاو اسٽار جو حڪم]] جو عظيم ستارو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>6ay26e4cqief5507jn1wl01xeyfd97x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395605</id>
      <parentid>395604</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144872" sha1="nlfrf2hb2utfs30ujor16dxyntkdvzz" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== سياسي بحالي ==

9 سيپٽمبر 2024ع تي [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|ايم پي آر]] سرڪاري طور '''MPR قرارداد نمبر XXXIII/MPRS/1967''' کي منسوخ ڪري ڇڏيو، جيڪا ماضي ۾ سوڪارنو کي صدارت تان هٽائڻ ۽ کيس سياست کان روڪڻ لاءِ قانوني بنياد طور استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=9 September 2024 |title=Isi TAP MPRS 33/1967 dan Sejarahnya Halaman all |url=https://www.kompas.com/stori/read/2024/09/09/163000679/isi-tap-mprs-33-1967-dan-sejarahnya?page=all#page2 |access-date=10 September 2024 |website=KOMPAS.com |language=id}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اهڙو ڪو عدالتي مقدمو ڪڏهن به نه هليو، جنهن ۾ اهو ثابت ٿئي ته سوڪارنو [[30 سيپٽمبر تحريڪ]] جي واقعن جو ذميوار هو، تنهن ڪري ايم پي آر اها قرارداد منسوخ ڪندي سندس وفات کان پوءِ سرڪاري طور سندس ساک ۽ نيڪنامي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fitriani |first=Erika Dyah |title=TAP MPRS 33/1967 Dicabut, MPR Siap Kawal Pemulihan Nama Baik Soekarno |url=https://news.detik.com/berita/d-7532658/tap-mprs-33-1967-dicabut-mpr-siap-kawal-pemulihan-nama-baik-soekarno |access-date=10 September 2024 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redaksi |first=Tim |title=MPR Resmi Cabut TAP MPRS 33/1967, Soekarno tidak Terbukti Lindungi PKI |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240909133810-4-570295/mpr-resmi-cabut-tap-mprs-33-1967-soekarno-tidak-terbukti-lindungi-pki |access-date=10 September 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

=== شاديون ===

[[File:Sukarno and family, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 240.jpg|thumb|سوڪارنو، فاطماوتي ۽ سندن پنجن ٻارن سان. وچ کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ موجب: سوڪارنو، سُڪماوتي، فاطماوتي، گوروه، ميگاواتي، گونتور ۽ راحماواتي.]]

سوڪارنو نسلي طور [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ [[بالي ماڻهو|باليني]] نسل سان تعلق رکندو هو.
هن 1921ع ۾ [[سيتي اوتاري]] سان شادي ڪئي، پر 1923ع ۾ طلاق ڏئي [[اِنگِت گارناسه]] سان شادي ڪئي. بعد ۾ لڳ ڀڳ 1943ع ۾ اِنگِت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.&lt;ref name=&quot;tim1958&quot;&gt;{{cite news |title= Djago, the Rooster |url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-url= https://archive.today/20130204182821/http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-date= 4 February 2013 |magazine=Time |date=10 March 1958 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
1953ع ۾ سوڪارنو [[هارتيني]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سالاتيگا]] جي رهواسي 30 ورهين جي هڪ طلاق يافته عورت هئي ۽ جنهن سان سندس ملاقات هڪ استقباليه تقريب دوران ٿي هئي. هن چوٿين شاديءَ تي فاطماوتي سخت ناراض ٿي ۽ سوڪارنو کي پنهنجي ٻارن سميت ڇڏي هلي وئي، جيتوڻيڪ ٻنهي ڪڏهن به سرڪاري طور طلاق نه ورتي.
1958ع ۾ سوڪارنو [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ليورپول]] جي رهواسي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ حصو وٺندڙ ڪارڪن هئي ۽ عمر ۾ سوڪارنو کان 23 سال ننڍي هئي. ٻنهي 1962ع ۾ طلاق ورتي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=5 August 2014 |title=Siti Aisyah Soekarno Putri: Saya Putri Bung Karno, Tapi Takut... |url=https://www.liputan6.com/news/read/2086493/siti-aisyah-soekarno-putri-saya-putri-bung-karno-tapi-takut |access-date=28 November 2023 |website=liputan6.com |language=id}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ سوڪارنو جي ملاقات 19 ورهين جي جاپاني ميزبان [[نااوڪو نيموتو]] سان ٿي، جنهن سان هن 1962ع ۾ شادي ڪئي ۽ سندس نالو بدلائي [[ديوي سوڪارنو|رتنا ديوي سوڪارنو]] رکيو.&lt;ref&gt;{{citation |last=Mydans |first=Seth |title=Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly |url=https://www.nytimes.com/1998/02/17/world/jakarta-journal-weighty-past-pins-the-wings-of-a-social-butterfly.html |work=The New York Times |date=17 February 1998 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو جون ٻيون زالون پڻ هيون، جن ۾ [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (1958ع–1959ع)، [[ڪارتيني مانوپو]] (1959ع–1968ع)، [[هارياتي]] (1963ع–1966ع)، [[يوريڪي سانگر]] (1964ع–1968ع) ۽ [[هيلڊي جعفر]] (1966ع–1969ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Si Bung dan Dua Gadis Jepang |url=https://historia.id/politik/articles/si-bung-dan-dua-gadis-jepang-6k4Ro |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2018 |title=Ketika Bung Besar Digugat Cerai |url=https://historia.id/kultur/articles/ketika-bung-besar-digugat-cerai-6kR9q/page/1 |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو ڪيترين ئي ٻين عورتن سان پنهنجي ويجهن لاڳاپن سبب پڻ مشهور رهيو، جن ۾ [[گوستي نورل]]، [[بيبي هووائي]]، [[نورباني يوسف]] ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dariyanto |first=Erwin |title=Alasan Gusti Nurul Menolak Bung Karno: Aku Tak Mau Dimadu |url=https://news.detik.com/berita/d-3068571/alasan-gusti-nurul-menolak-bung-karno-aku-tak-mau-dimadu |access-date=23 June 2023 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 December 2019 |title=Para Pramugari Garuda di Sisi Sukarno |url=https://historia.id/kultur/articles/para-pramugari-garuda-di-sisi-sukarno-PKldQ |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=12 May 2015 |title=Rahasia Bung Karno dan Perempuan Filipinanya |url=https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623043424/https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy }}&lt;/ref&gt;
1964ع ۾ هن جڪارتا ۾ [[اميليا ڊي لا راما]] سان شادي ڪئي ۽ 1970ع ۾ پنهنجي وفات تائين ساڻس گڏ رهيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; هي شادي ڪيترن سالن تائين ڳجهي رکي وئي، ۽ ان جو انڪشاف راما پهريون ڀيرو 1979ع ۾ هڪ انٽرويو دوران ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== ٻار ===

[[فاطماوتي]] سان شادي کان اڳ سوڪارنو جي اڳوڻي شادي مان هڪ ڌيءَ [[رڪميني سوڪارنو|رڪميني]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[اٽلي]] ۾ هڪ [[اوپيرا]] ڳائڻي بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Andryanto |first=S. Dian |date=14 November 2022 |title=Mengenal Anak-anak Presiden Soekarno: Siapa Saudara Tiri Guntur Soekarnoputra, Megawati dan Rachmawati? |url=https://nasional.tempo.co/read/1656616/mengenal-anak-anak-presiden-soekarno-siapa-saudara-tiri-guntur-soekarnoputra-megawati-dan-rachmawati |access-date=28 June 2023 |website=Tempo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Rukmini Sukarno: An Indonesian Onassis?|work=The New York Times |date=3 December 1977 |url=https://www.nytimes.com/1977/12/03/archives/rukmini-sukarno-an-indonesian-onassis-rukmini-sukarno-an-indonesian.html |last1=Hollie |first1=Pamela G. }}&lt;/ref&gt;

[[ميگاواتي سوڪارنوپتري]]، جيڪا بعد ۾ انڊونيشيا جي پنجين صدر بڻجي، فاطماوتي مان سوڪارنو جي ڌيءَ آهي. سندس ننڍو ڀاءُ [[گوروه سوڪارنوپترا]] (پيدائش: 1953ع) پنهنجي والد جي فنڪاراڻي رجحان جو وارث بڻيو. هو هڪ [[رقص ترتيب ڏيندڙ]] ۽ [[گيت نويس]] آهي، جنهن انڊونيشي ثقافت بابت ''اُنتوڪمو، انڊونيسيائڪو'' (تنهنجي لاءِ، منهنجي انڊونيشيا) نالي فلم پڻ تيار ڪئي. هو ميگاواتي جي [[انڊونيشي جدوجهد لاءِ جمهوري پارٽي]] طرفان [[انڊونيشيا جي عوامي نمائندن جي ايوان]] جو ميمبر پڻ رهيو آهي.
سندس ٻيا ڀائر ۽ ڀينر، [[گونتور سوڪارنوپترا]]، [[راحماواتي سوڪارنوپتري]] ۽ [[سڪماواتي سوڪارنوپتري]] پڻ سياست ۾ سرگرم رهيا آهن.
سوڪارنو کي [[ديوي سوڪارنو]] مان هڪ ڌيءَ [[ڪارتيڪا سوڪارنو]] پڻ ٿي.{{sfn|Mydans|1998}} 2006ع ۾ ڪارتيڪا سوڪارنو [[فريٽس سيگرز]] سان شادي ڪئي، جيڪو [[نيدرلينڊ]] ۾ ڄاول هو ۽ [[بارڪليز]] گلوبل ريٽيل اينڊ ڪمرشل بئنڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر رهيو.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20090708091105/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece Seegers joins the Barclays superstars],&quot; ''[[Times Online]]''&lt;/ref&gt;
سوڪارنو کي پنهنجي زال [[هارتيني]] مان [[توفان]] ۽ [[بايو]] نالي ٻه ٻار ٿيا. [[ڪارتيني مانوپو]] مان کيس هڪ پٽ [[توتوڪ سورياوان سوڪارنوپترا]] (1967ع ۾ [[جرمني]] ۾ ڄائو) ٿيو، جڏهن ته [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] مان هڪ ڌيءَ [[سيتي عائشه مارگريٽ روز]] پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== اعزاز ==

[[File:TE-2022-100000-depan.jpg|thumb|300px|2022ع ۾ جاري ڪيل 100,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي سوڪارنو ۽ [[محمد حطا]] جون تصويرون آهن.]]

[[File:Indonesian 75000 Rupiah 2020, Obverse.jpg|thumb|300px|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي 75هين سالگرهه جي موقعي تي 2020ع ۾ جاري ڪيل خاص 75,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي ساڳين شخصيتن جون تصويرون آهن.]]

سوڪارنو کي دنيا جي مختلف يونيورسٽين پاران 26 اعزازي ڊاڪٽريٽون عطا ڪيون ويون، جن ۾ [[ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[مشيگن يونيورسٽي]]، [[برلن يونيورسٽي]]، [[جامعہ الازهر]]، [[بلغراد يونيورسٽي]]، [[لومونوسوف ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون شامل آهن. کيس انڊونيشيا جي يونيورسٽين، جهڙوڪ [[گدجه مادا يونيورسٽي]]، [[انڊونيشيا يونيورسٽي]]، [[باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[حسن الدين يونيورسٽي]] ۽ [[پدجدجران يونيورسٽي]] پاران پڻ اعزازي ڊاڪٽريٽون ڏنيون ويون.
ان دور ۾ انڊونيشي حڪومت کيس گهڻو ڪري '''ڊاڪٽر اِر. سوڪارنو''' (''Dr. Ir. Soekarno'') جي لقب سان سڏيندي هئي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |title=KETETAPAN MAJELIS PERMUSYAWARATAN RAKYAT SEMENTARA REPUBLIK INDONESIA No.XXXIII/MPRS/1967 TENTANG PENCABUTAN KEKUASAAN PEMERINTAH NEGARA DARI PRESIDEN SUKARNO |access-date=7 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813071935/http://tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |archive-date=13 August 2013 }}&lt;/ref&gt; جيڪو سندس [[سول انجنيئرنگ]] ۾ [[انجنيئر|اِر. (Ingenieur)]] جي ڊگري (باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مان حاصل ڪيل) سان گڏ استعمال ٿيندو هو.

=== قومي اعزاز ===

* [[انڊونيشيا جي جمهوريه جو ستارو]]، پهريون درجو (''Bintang Republik Indonesia Adipurna'')&lt;ref name=&quot;award&quot;&gt;{{cite web|url=https://kepustakaan-presiden.perpusnas.go.id/en/award/?box=list&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno| access-date=9 November 2022|publisher=[[National Library of Indonesia]]|title=List of All Award}}&lt;/ref&gt;
* مهاپترا ستارو، پهريون درجو (''Bintang Mahaputera Adipurna'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* امتيازي خدمت جو ستارو، پهريون درجو (''Bintang Jasa Utama'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* مقدس ستارو (''Bintang Sakti'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* شاندار خدمت جو ستارو (''Bintang Dharma'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گوريلا ستارو (''Bintang Gerilya'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* ڀيانگڪارا ستارو، پهريون درجو (''Bintang Bhayangkara Utama'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گاروڊا ستارو (''Bintang Garuda'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* انڊونيشي هٿياربند فوج جي اٺ سالن جي خدمت جو ستارو (''Bintang Sewindu Angkatan Perang'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* آزاديءَ جي اڳواڻن لاءِ تمغو (''Satyalancana Perintis Kemerdekaan'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

=== پرڏيهي اعزاز ===

* {{flag|Afghanistan}}: [[اعليٰ سج جو حڪم]] جو ڪالر (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Argentina}}: [[آرڊر آف دي لبرٽر جنرل سان مارٽن]] جو ڪالر&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Australia}}: [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو تمغو (OAM)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Bolivia}}: [[آرڊر آف دي ڪانڊور آف دي اينڊيز]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Brazil}}: [[آرڊر آف دي سدرن ڪراس]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|People's Republic of Bulgaria}}: [[جورجي ديميتروف جو حڪم]]&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Czechoslovakia}}: [[آرڊر آف دي وائيٽ لائِن]] جو ڪالر (1956ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|West Germany}}: [[وفاقي جمهوريه جرمني جي آرڊر آف ميرٽ]] جو اسپيشل ڪلاس گرينڊ ڪراس (1956ع)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Geerken|first=Horst H.|date=2017|url=https://books.google.com/books?id=5GiGCgAAQBAJ|title=Hitler's Asian Adventure|location=Bonn|publisher=A BukitCinta Book|isbn=978-3-7386-3013-8|pages=531–532}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Holy See}}:
** [[آرڊر آف دي گولڊن اسپر]] جو نائٽ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[پوپ پائيس نائين جو حڪم]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (GCPO)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[بينيميرينٽي تمغو]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Hungary}}: [[هنگري جي جمهوريه جي آرڊر آف ميرٽ]] جو زنجير سان گرينڊ ڪراس&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britishpathe.com/video/sukarno-in-hungary/|access-date=9 November 2022|date=1960|website=British Pathé|title=Sukarno In Hungary 1960}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Japan}}: [[آرڊر آف دي ڪرسينٿيمم]] جو گرينڊ ڪارڊن (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Morocco}}: [[آرڊر آف دي ٿرون]] جو گرينڊ ڪارڊن (1960ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Philippines}}: [[فلپائني ليجن آف آنر]] جو چيف ڪمانڊر (CCLH)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Portugal}}: [[سينٽ جيمس آف دي سورڊ جو فوجي حڪم]] جو گرينڊ ڪراس (GCSE)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|South Africa}}: [[آرڊر آف دي ڪمپينينز آف او. آر. ٽيمبو]] جو اعليٰ ترين ساٿي (SCOT) (2005ع، وفات کان پوءِ)&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=The Presidency Republic of South Africa|access-date=9 November 2022|title=The Order of the Companions of O.R. Tambo|url=https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0|archive-date=4 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804045043/https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Soviet Union}}:
** [[آرڊر آف لينن]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[لينن امن انعام]] (1960ع)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1960/07/29/archives/lenin-peace-medal-pinned-on-sukarno.html|access-date=9 November 2022|date=29 July 1960|work=[[The New York Times]]|title=Lenin Peace Prize Pinned on Sukarno}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Thailand}}: [[آرڊر آف چولا چوم ڪلائو]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (KGC)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Vietnam}}: مزاحمتي تمغو، پهريون درجو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Yugoslavia}}: [[يوگوسلاو اسٽار جو حڪم]] جو عظيم ستارو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>nlfrf2hb2utfs30ujor16dxyntkdvzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395606</id>
      <parentid>395605</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145030" sha1="365gb4i4xpss6dg3p3en3a3omr8vc4h" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== سياسي بحالي ==

9 سيپٽمبر 2024ع تي [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|ايم پي آر]] سرڪاري طور '''MPR قرارداد نمبر XXXIII/MPRS/1967''' کي منسوخ ڪري ڇڏيو، جيڪا ماضي ۾ سوڪارنو کي صدارت تان هٽائڻ ۽ کيس سياست کان روڪڻ لاءِ قانوني بنياد طور استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=9 September 2024 |title=Isi TAP MPRS 33/1967 dan Sejarahnya Halaman all |url=https://www.kompas.com/stori/read/2024/09/09/163000679/isi-tap-mprs-33-1967-dan-sejarahnya?page=all#page2 |access-date=10 September 2024 |website=KOMPAS.com |language=id}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اهڙو ڪو عدالتي مقدمو ڪڏهن به نه هليو، جنهن ۾ اهو ثابت ٿئي ته سوڪارنو [[30 سيپٽمبر تحريڪ]] جي واقعن جو ذميوار هو، تنهن ڪري ايم پي آر اها قرارداد منسوخ ڪندي سندس وفات کان پوءِ سرڪاري طور سندس ساک ۽ نيڪنامي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fitriani |first=Erika Dyah |title=TAP MPRS 33/1967 Dicabut, MPR Siap Kawal Pemulihan Nama Baik Soekarno |url=https://news.detik.com/berita/d-7532658/tap-mprs-33-1967-dicabut-mpr-siap-kawal-pemulihan-nama-baik-soekarno |access-date=10 September 2024 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redaksi |first=Tim |title=MPR Resmi Cabut TAP MPRS 33/1967, Soekarno tidak Terbukti Lindungi PKI |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240909133810-4-570295/mpr-resmi-cabut-tap-mprs-33-1967-soekarno-tidak-terbukti-lindungi-pki |access-date=10 September 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

=== شاديون ===

[[File:Sukarno and family, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 240.jpg|thumb|سوڪارنو، فاطماوتي ۽ سندن پنجن ٻارن سان. وچ کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ موجب: سوڪارنو، سُڪماوتي، فاطماوتي، گوروه، ميگاواتي، گونتور ۽ راحماواتي.]]

سوڪارنو نسلي طور [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ [[بالي ماڻهو|باليني]] نسل سان تعلق رکندو هو.
هن 1921ع ۾ [[سيتي اوتاري]] سان شادي ڪئي، پر 1923ع ۾ طلاق ڏئي [[اِنگِت گارناسه]] سان شادي ڪئي. بعد ۾ لڳ ڀڳ 1943ع ۾ اِنگِت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.&lt;ref name=&quot;tim1958&quot;&gt;{{cite news |title= Djago, the Rooster |url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-url= https://archive.today/20130204182821/http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-date= 4 February 2013 |magazine=Time |date=10 March 1958 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
1953ع ۾ سوڪارنو [[هارتيني]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سالاتيگا]] جي رهواسي 30 ورهين جي هڪ طلاق يافته عورت هئي ۽ جنهن سان سندس ملاقات هڪ استقباليه تقريب دوران ٿي هئي. هن چوٿين شاديءَ تي فاطماوتي سخت ناراض ٿي ۽ سوڪارنو کي پنهنجي ٻارن سميت ڇڏي هلي وئي، جيتوڻيڪ ٻنهي ڪڏهن به سرڪاري طور طلاق نه ورتي.
1958ع ۾ سوڪارنو [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ليورپول]] جي رهواسي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ حصو وٺندڙ ڪارڪن هئي ۽ عمر ۾ سوڪارنو کان 23 سال ننڍي هئي. ٻنهي 1962ع ۾ طلاق ورتي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=5 August 2014 |title=Siti Aisyah Soekarno Putri: Saya Putri Bung Karno, Tapi Takut... |url=https://www.liputan6.com/news/read/2086493/siti-aisyah-soekarno-putri-saya-putri-bung-karno-tapi-takut |access-date=28 November 2023 |website=liputan6.com |language=id}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ سوڪارنو جي ملاقات 19 ورهين جي جاپاني ميزبان [[نااوڪو نيموتو]] سان ٿي، جنهن سان هن 1962ع ۾ شادي ڪئي ۽ سندس نالو بدلائي [[ديوي سوڪارنو|رتنا ديوي سوڪارنو]] رکيو.&lt;ref&gt;{{citation |last=Mydans |first=Seth |title=Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly |url=https://www.nytimes.com/1998/02/17/world/jakarta-journal-weighty-past-pins-the-wings-of-a-social-butterfly.html |work=The New York Times |date=17 February 1998 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو جون ٻيون زالون پڻ هيون، جن ۾ [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (1958ع–1959ع)، [[ڪارتيني مانوپو]] (1959ع–1968ع)، [[هارياتي]] (1963ع–1966ع)، [[يوريڪي سانگر]] (1964ع–1968ع) ۽ [[هيلڊي جعفر]] (1966ع–1969ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Si Bung dan Dua Gadis Jepang |url=https://historia.id/politik/articles/si-bung-dan-dua-gadis-jepang-6k4Ro |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2018 |title=Ketika Bung Besar Digugat Cerai |url=https://historia.id/kultur/articles/ketika-bung-besar-digugat-cerai-6kR9q/page/1 |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو ڪيترين ئي ٻين عورتن سان پنهنجي ويجهن لاڳاپن سبب پڻ مشهور رهيو، جن ۾ [[گوستي نورل]]، [[بيبي هووائي]]، [[نورباني يوسف]] ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dariyanto |first=Erwin |title=Alasan Gusti Nurul Menolak Bung Karno: Aku Tak Mau Dimadu |url=https://news.detik.com/berita/d-3068571/alasan-gusti-nurul-menolak-bung-karno-aku-tak-mau-dimadu |access-date=23 June 2023 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 December 2019 |title=Para Pramugari Garuda di Sisi Sukarno |url=https://historia.id/kultur/articles/para-pramugari-garuda-di-sisi-sukarno-PKldQ |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=12 May 2015 |title=Rahasia Bung Karno dan Perempuan Filipinanya |url=https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623043424/https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy }}&lt;/ref&gt;
1964ع ۾ هن جڪارتا ۾ [[اميليا ڊي لا راما]] سان شادي ڪئي ۽ 1970ع ۾ پنهنجي وفات تائين ساڻس گڏ رهيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; هي شادي ڪيترن سالن تائين ڳجهي رکي وئي، ۽ ان جو انڪشاف راما پهريون ڀيرو 1979ع ۾ هڪ انٽرويو دوران ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== ٻار ===

[[فاطماوتي]] سان شادي کان اڳ سوڪارنو جي اڳوڻي شادي مان هڪ ڌيءَ [[رڪميني سوڪارنو|رڪميني]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[اٽلي]] ۾ هڪ [[اوپيرا]] ڳائڻي بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Andryanto |first=S. Dian |date=14 November 2022 |title=Mengenal Anak-anak Presiden Soekarno: Siapa Saudara Tiri Guntur Soekarnoputra, Megawati dan Rachmawati? |url=https://nasional.tempo.co/read/1656616/mengenal-anak-anak-presiden-soekarno-siapa-saudara-tiri-guntur-soekarnoputra-megawati-dan-rachmawati |access-date=28 June 2023 |website=Tempo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Rukmini Sukarno: An Indonesian Onassis?|work=The New York Times |date=3 December 1977 |url=https://www.nytimes.com/1977/12/03/archives/rukmini-sukarno-an-indonesian-onassis-rukmini-sukarno-an-indonesian.html |last1=Hollie |first1=Pamela G. }}&lt;/ref&gt;

[[ميگاواتي سوڪارنوپتري]]، جيڪا بعد ۾ انڊونيشيا جي پنجين صدر بڻجي، فاطماوتي مان سوڪارنو جي ڌيءَ آهي. سندس ننڍو ڀاءُ [[گوروه سوڪارنوپترا]] (پيدائش: 1953ع) پنهنجي والد جي فنڪاراڻي رجحان جو وارث بڻيو. هو هڪ [[رقص ترتيب ڏيندڙ]] ۽ [[گيت نويس]] آهي، جنهن انڊونيشي ثقافت بابت ''اُنتوڪمو، انڊونيسيائڪو'' (تنهنجي لاءِ، منهنجي انڊونيشيا) نالي فلم پڻ تيار ڪئي. هو ميگاواتي جي [[انڊونيشي جدوجهد لاءِ جمهوري پارٽي]] طرفان [[انڊونيشيا جي عوامي نمائندن جي ايوان]] جو ميمبر پڻ رهيو آهي.
سندس ٻيا ڀائر ۽ ڀينر، [[گونتور سوڪارنوپترا]]، [[راحماواتي سوڪارنوپتري]] ۽ [[سڪماواتي سوڪارنوپتري]] پڻ سياست ۾ سرگرم رهيا آهن.
سوڪارنو کي [[ديوي سوڪارنو]] مان هڪ ڌيءَ [[ڪارتيڪا سوڪارنو]] پڻ ٿي.{{sfn|Mydans|1998}} 2006ع ۾ ڪارتيڪا سوڪارنو [[فريٽس سيگرز]] سان شادي ڪئي، جيڪو [[نيدرلينڊ]] ۾ ڄاول هو ۽ [[بارڪليز]] گلوبل ريٽيل اينڊ ڪمرشل بئنڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر رهيو.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20090708091105/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece Seegers joins the Barclays superstars],&quot; ''[[Times Online]]''&lt;/ref&gt;
سوڪارنو کي پنهنجي زال [[هارتيني]] مان [[توفان]] ۽ [[بايو]] نالي ٻه ٻار ٿيا. [[ڪارتيني مانوپو]] مان کيس هڪ پٽ [[توتوڪ سورياوان سوڪارنوپترا]] (1967ع ۾ [[جرمني]] ۾ ڄائو) ٿيو، جڏهن ته [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] مان هڪ ڌيءَ [[سيتي عائشه مارگريٽ روز]] پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== اعزاز ==

[[File:TE-2022-100000-depan.jpg|thumb|300px|2022ع ۾ جاري ڪيل 100,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي سوڪارنو ۽ [[محمد حطا]] جون تصويرون آهن.]]

[[File:Indonesian 75000 Rupiah 2020, Obverse.jpg|thumb|300px|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي 75هين سالگرهه جي موقعي تي 2020ع ۾ جاري ڪيل خاص 75,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي ساڳين شخصيتن جون تصويرون آهن.]]

سوڪارنو کي دنيا جي مختلف يونيورسٽين پاران 26 اعزازي ڊاڪٽريٽون عطا ڪيون ويون، جن ۾ [[ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[مشيگن يونيورسٽي]]، [[برلن يونيورسٽي]]، [[جامعہ الازهر]]، [[بلغراد يونيورسٽي]]، [[لومونوسوف ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون شامل آهن. کيس انڊونيشيا جي يونيورسٽين، جهڙوڪ [[گدجه مادا يونيورسٽي]]، [[انڊونيشيا يونيورسٽي]]، [[باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[حسن الدين يونيورسٽي]] ۽ [[پدجدجران يونيورسٽي]] پاران پڻ اعزازي ڊاڪٽريٽون ڏنيون ويون.
ان دور ۾ انڊونيشي حڪومت کيس گهڻو ڪري '''ڊاڪٽر اِر. سوڪارنو''' (''Dr. Ir. Soekarno'') جي لقب سان سڏيندي هئي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |title=KETETAPAN MAJELIS PERMUSYAWARATAN RAKYAT SEMENTARA REPUBLIK INDONESIA No.XXXIII/MPRS/1967 TENTANG PENCABUTAN KEKUASAAN PEMERINTAH NEGARA DARI PRESIDEN SUKARNO |access-date=7 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813071935/http://tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |archive-date=13 August 2013 }}&lt;/ref&gt; جيڪو سندس [[سول انجنيئرنگ]] ۾ [[انجنيئر|اِر. (Ingenieur)]] جي ڊگري (باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مان حاصل ڪيل) سان گڏ استعمال ٿيندو هو.

=== قومي اعزاز ===

* [[انڊونيشيا جي جمهوريه جو ستارو]]، پهريون درجو (''بنٽانگ ريپبلڪ انڊونيسيا آديپورنا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;&gt;{{cite web|url=https://kepustakaan-presiden.perpusnas.go.id/en/award/?box=list&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno| access-date=9 November 2022|publisher=[[National Library of Indonesia]]|title=List of All Award}}&lt;/ref&gt;
* مهاپترا ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ مھاپوتيرا آديپورنا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* امتيازي خدمت جو ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ جاسا اتما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* مقدس ستارو (''بنٽانگ سڪتي'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* شاندار خدمت جو ستارو (''بنٽانگ ڌرما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گوريلا ستارو (''بنٽانگ گيريليا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* ڀيانگڪارا ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ ڀيانگڪارا اتما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گاروڊا ستارو (''بنٽانگ گاروڊا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* انڊونيشي هٿياربند فوج جي اٺ سالن جي خدمت جو ستارو (''بنٽانگ سيوندو انگڪاتن پيرانگ'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* آزاديءَ جي اڳواڻن لاءِ تمغو (''ستيالانچانا ڪيميرديڪان پرنتيس '')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

=== پرڏيهي اعزاز ===

* {{flag|Afghanistan}}: [[اعليٰ سج جو حڪم]] جو ڪالر (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Argentina}}: [[آرڊر آف دي لبرٽر جنرل سان مارٽن]] جو ڪالر&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Australia}}: [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو تمغو (OAM)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Bolivia}}: [[آرڊر آف دي ڪانڊور آف دي اينڊيز]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Brazil}}: [[آرڊر آف دي سدرن ڪراس]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|People's Republic of Bulgaria}}: [[جورجي ديميتروف جو حڪم]]&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Czechoslovakia}}: [[آرڊر آف دي وائيٽ لائِن]] جو ڪالر (1956ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|West Germany}}: [[وفاقي جمهوريه جرمني جي آرڊر آف ميرٽ]] جو اسپيشل ڪلاس گرينڊ ڪراس (1956ع)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Geerken|first=Horst H.|date=2017|url=https://books.google.com/books?id=5GiGCgAAQBAJ|title=Hitler's Asian Adventure|location=Bonn|publisher=A BukitCinta Book|isbn=978-3-7386-3013-8|pages=531–532}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Holy See}}:
** [[آرڊر آف دي گولڊن اسپر]] جو نائٽ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[پوپ پائيس نائين جو حڪم]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (GCPO)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[بينيميرينٽي تمغو]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Hungary}}: [[هنگري جي جمهوريه جي آرڊر آف ميرٽ]] جو زنجير سان گرينڊ ڪراس&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britishpathe.com/video/sukarno-in-hungary/|access-date=9 November 2022|date=1960|website=British Pathé|title=Sukarno In Hungary 1960}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Japan}}: [[آرڊر آف دي ڪرسينٿيمم]] جو گرينڊ ڪارڊن (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Morocco}}: [[آرڊر آف دي ٿرون]] جو گرينڊ ڪارڊن (1960ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Philippines}}: [[فلپائني ليجن آف آنر]] جو چيف ڪمانڊر (CCLH)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Portugal}}: [[سينٽ جيمس آف دي سورڊ جو فوجي حڪم]] جو گرينڊ ڪراس (GCSE)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|South Africa}}: [[آرڊر آف دي ڪمپينينز آف او. آر. ٽيمبو]] جو اعليٰ ترين ساٿي (SCOT) (2005ع، وفات کان پوءِ)&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=The Presidency Republic of South Africa|access-date=9 November 2022|title=The Order of the Companions of O.R. Tambo|url=https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0|archive-date=4 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804045043/https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Soviet Union}}:
** [[آرڊر آف لينن]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[لينن امن انعام]] (1960ع)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1960/07/29/archives/lenin-peace-medal-pinned-on-sukarno.html|access-date=9 November 2022|date=29 July 1960|work=[[The New York Times]]|title=Lenin Peace Prize Pinned on Sukarno}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Thailand}}: [[آرڊر آف چولا چوم ڪلائو]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (KGC)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Vietnam}}: مزاحمتي تمغو، پهريون درجو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Yugoslavia}}: [[يوگوسلاو اسٽار جو حڪم]] جو عظيم ستارو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>365gb4i4xpss6dg3p3en3a3omr8vc4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395607</id>
      <parentid>395606</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151567" sha1="7g6qjs2ch0c706sswg4jwqgoyzh6ru7" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== سياسي بحالي ==

9 سيپٽمبر 2024ع تي [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|ايم پي آر]] سرڪاري طور '''MPR قرارداد نمبر XXXIII/MPRS/1967''' کي منسوخ ڪري ڇڏيو، جيڪا ماضي ۾ سوڪارنو کي صدارت تان هٽائڻ ۽ کيس سياست کان روڪڻ لاءِ قانوني بنياد طور استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=9 September 2024 |title=Isi TAP MPRS 33/1967 dan Sejarahnya Halaman all |url=https://www.kompas.com/stori/read/2024/09/09/163000679/isi-tap-mprs-33-1967-dan-sejarahnya?page=all#page2 |access-date=10 September 2024 |website=KOMPAS.com |language=id}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اهڙو ڪو عدالتي مقدمو ڪڏهن به نه هليو، جنهن ۾ اهو ثابت ٿئي ته سوڪارنو [[30 سيپٽمبر تحريڪ]] جي واقعن جو ذميوار هو، تنهن ڪري ايم پي آر اها قرارداد منسوخ ڪندي سندس وفات کان پوءِ سرڪاري طور سندس ساک ۽ نيڪنامي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fitriani |first=Erika Dyah |title=TAP MPRS 33/1967 Dicabut, MPR Siap Kawal Pemulihan Nama Baik Soekarno |url=https://news.detik.com/berita/d-7532658/tap-mprs-33-1967-dicabut-mpr-siap-kawal-pemulihan-nama-baik-soekarno |access-date=10 September 2024 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redaksi |first=Tim |title=MPR Resmi Cabut TAP MPRS 33/1967, Soekarno tidak Terbukti Lindungi PKI |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240909133810-4-570295/mpr-resmi-cabut-tap-mprs-33-1967-soekarno-tidak-terbukti-lindungi-pki |access-date=10 September 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

=== شاديون ===

[[File:Sukarno and family, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 240.jpg|thumb|سوڪارنو، فاطماوتي ۽ سندن پنجن ٻارن سان. وچ کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ موجب: سوڪارنو، سُڪماوتي، فاطماوتي، گوروه، ميگاواتي، گونتور ۽ راحماواتي.]]

سوڪارنو نسلي طور [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ [[بالي ماڻهو|باليني]] نسل سان تعلق رکندو هو.
هن 1921ع ۾ [[سيتي اوتاري]] سان شادي ڪئي، پر 1923ع ۾ طلاق ڏئي [[اِنگِت گارناسه]] سان شادي ڪئي. بعد ۾ لڳ ڀڳ 1943ع ۾ اِنگِت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.&lt;ref name=&quot;tim1958&quot;&gt;{{cite news |title= Djago, the Rooster |url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-url= https://archive.today/20130204182821/http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-date= 4 February 2013 |magazine=Time |date=10 March 1958 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
1953ع ۾ سوڪارنو [[هارتيني]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سالاتيگا]] جي رهواسي 30 ورهين جي هڪ طلاق يافته عورت هئي ۽ جنهن سان سندس ملاقات هڪ استقباليه تقريب دوران ٿي هئي. هن چوٿين شاديءَ تي فاطماوتي سخت ناراض ٿي ۽ سوڪارنو کي پنهنجي ٻارن سميت ڇڏي هلي وئي، جيتوڻيڪ ٻنهي ڪڏهن به سرڪاري طور طلاق نه ورتي.
1958ع ۾ سوڪارنو [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ليورپول]] جي رهواسي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ حصو وٺندڙ ڪارڪن هئي ۽ عمر ۾ سوڪارنو کان 23 سال ننڍي هئي. ٻنهي 1962ع ۾ طلاق ورتي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=5 August 2014 |title=Siti Aisyah Soekarno Putri: Saya Putri Bung Karno, Tapi Takut... |url=https://www.liputan6.com/news/read/2086493/siti-aisyah-soekarno-putri-saya-putri-bung-karno-tapi-takut |access-date=28 November 2023 |website=liputan6.com |language=id}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ سوڪارنو جي ملاقات 19 ورهين جي جاپاني ميزبان [[نااوڪو نيموتو]] سان ٿي، جنهن سان هن 1962ع ۾ شادي ڪئي ۽ سندس نالو بدلائي [[ديوي سوڪارنو|رتنا ديوي سوڪارنو]] رکيو.&lt;ref&gt;{{citation |last=Mydans |first=Seth |title=Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly |url=https://www.nytimes.com/1998/02/17/world/jakarta-journal-weighty-past-pins-the-wings-of-a-social-butterfly.html |work=The New York Times |date=17 February 1998 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو جون ٻيون زالون پڻ هيون، جن ۾ [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (1958ع–1959ع)، [[ڪارتيني مانوپو]] (1959ع–1968ع)، [[هارياتي]] (1963ع–1966ع)، [[يوريڪي سانگر]] (1964ع–1968ع) ۽ [[هيلڊي جعفر]] (1966ع–1969ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Si Bung dan Dua Gadis Jepang |url=https://historia.id/politik/articles/si-bung-dan-dua-gadis-jepang-6k4Ro |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2018 |title=Ketika Bung Besar Digugat Cerai |url=https://historia.id/kultur/articles/ketika-bung-besar-digugat-cerai-6kR9q/page/1 |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو ڪيترين ئي ٻين عورتن سان پنهنجي ويجهن لاڳاپن سبب پڻ مشهور رهيو، جن ۾ [[گوستي نورل]]، [[بيبي هووائي]]، [[نورباني يوسف]] ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dariyanto |first=Erwin |title=Alasan Gusti Nurul Menolak Bung Karno: Aku Tak Mau Dimadu |url=https://news.detik.com/berita/d-3068571/alasan-gusti-nurul-menolak-bung-karno-aku-tak-mau-dimadu |access-date=23 June 2023 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 December 2019 |title=Para Pramugari Garuda di Sisi Sukarno |url=https://historia.id/kultur/articles/para-pramugari-garuda-di-sisi-sukarno-PKldQ |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=12 May 2015 |title=Rahasia Bung Karno dan Perempuan Filipinanya |url=https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623043424/https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy }}&lt;/ref&gt;
1964ع ۾ هن جڪارتا ۾ [[اميليا ڊي لا راما]] سان شادي ڪئي ۽ 1970ع ۾ پنهنجي وفات تائين ساڻس گڏ رهيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; هي شادي ڪيترن سالن تائين ڳجهي رکي وئي، ۽ ان جو انڪشاف راما پهريون ڀيرو 1979ع ۾ هڪ انٽرويو دوران ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== ٻار ===

[[فاطماوتي]] سان شادي کان اڳ سوڪارنو جي اڳوڻي شادي مان هڪ ڌيءَ [[رڪميني سوڪارنو|رڪميني]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[اٽلي]] ۾ هڪ [[اوپيرا]] ڳائڻي بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Andryanto |first=S. Dian |date=14 November 2022 |title=Mengenal Anak-anak Presiden Soekarno: Siapa Saudara Tiri Guntur Soekarnoputra, Megawati dan Rachmawati? |url=https://nasional.tempo.co/read/1656616/mengenal-anak-anak-presiden-soekarno-siapa-saudara-tiri-guntur-soekarnoputra-megawati-dan-rachmawati |access-date=28 June 2023 |website=Tempo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Rukmini Sukarno: An Indonesian Onassis?|work=The New York Times |date=3 December 1977 |url=https://www.nytimes.com/1977/12/03/archives/rukmini-sukarno-an-indonesian-onassis-rukmini-sukarno-an-indonesian.html |last1=Hollie |first1=Pamela G. }}&lt;/ref&gt;

[[ميگاواتي سوڪارنوپتري]]، جيڪا بعد ۾ انڊونيشيا جي پنجين صدر بڻجي، فاطماوتي مان سوڪارنو جي ڌيءَ آهي. سندس ننڍو ڀاءُ [[گوروه سوڪارنوپترا]] (پيدائش: 1953ع) پنهنجي والد جي فنڪاراڻي رجحان جو وارث بڻيو. هو هڪ [[رقص ترتيب ڏيندڙ]] ۽ [[گيت نويس]] آهي، جنهن انڊونيشي ثقافت بابت ''اُنتوڪمو، انڊونيسيائڪو'' (تنهنجي لاءِ، منهنجي انڊونيشيا) نالي فلم پڻ تيار ڪئي. هو ميگاواتي جي [[انڊونيشي جدوجهد لاءِ جمهوري پارٽي]] طرفان [[انڊونيشيا جي عوامي نمائندن جي ايوان]] جو ميمبر پڻ رهيو آهي.
سندس ٻيا ڀائر ۽ ڀينر، [[گونتور سوڪارنوپترا]]، [[راحماواتي سوڪارنوپتري]] ۽ [[سڪماواتي سوڪارنوپتري]] پڻ سياست ۾ سرگرم رهيا آهن.
سوڪارنو کي [[ديوي سوڪارنو]] مان هڪ ڌيءَ [[ڪارتيڪا سوڪارنو]] پڻ ٿي.{{sfn|Mydans|1998}} 2006ع ۾ ڪارتيڪا سوڪارنو [[فريٽس سيگرز]] سان شادي ڪئي، جيڪو [[نيدرلينڊ]] ۾ ڄاول هو ۽ [[بارڪليز]] گلوبل ريٽيل اينڊ ڪمرشل بئنڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر رهيو.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20090708091105/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece Seegers joins the Barclays superstars],&quot; ''[[Times Online]]''&lt;/ref&gt;
سوڪارنو کي پنهنجي زال [[هارتيني]] مان [[توفان]] ۽ [[بايو]] نالي ٻه ٻار ٿيا. [[ڪارتيني مانوپو]] مان کيس هڪ پٽ [[توتوڪ سورياوان سوڪارنوپترا]] (1967ع ۾ [[جرمني]] ۾ ڄائو) ٿيو، جڏهن ته [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] مان هڪ ڌيءَ [[سيتي عائشه مارگريٽ روز]] پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== اعزاز ==

[[File:TE-2022-100000-depan.jpg|thumb|300px|2022ع ۾ جاري ڪيل 100,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي سوڪارنو ۽ [[محمد حطا]] جون تصويرون آهن.]]

[[File:Indonesian 75000 Rupiah 2020, Obverse.jpg|thumb|300px|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي 75هين سالگرهه جي موقعي تي 2020ع ۾ جاري ڪيل خاص 75,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي ساڳين شخصيتن جون تصويرون آهن.]]

سوڪارنو کي دنيا جي مختلف يونيورسٽين پاران 26 اعزازي ڊاڪٽريٽون عطا ڪيون ويون، جن ۾ [[ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[مشيگن يونيورسٽي]]، [[برلن يونيورسٽي]]، [[جامعہ الازهر]]، [[بلغراد يونيورسٽي]]، [[لومونوسوف ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون شامل آهن. کيس انڊونيشيا جي يونيورسٽين، جهڙوڪ [[گدجه مادا يونيورسٽي]]، [[انڊونيشيا يونيورسٽي]]، [[باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[حسن الدين يونيورسٽي]] ۽ [[پدجدجران يونيورسٽي]] پاران پڻ اعزازي ڊاڪٽريٽون ڏنيون ويون.
ان دور ۾ انڊونيشي حڪومت کيس گهڻو ڪري '''ڊاڪٽر اِر. سوڪارنو''' (''Dr. Ir. Soekarno'') جي لقب سان سڏيندي هئي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |title=KETETAPAN MAJELIS PERMUSYAWARATAN RAKYAT SEMENTARA REPUBLIK INDONESIA No.XXXIII/MPRS/1967 TENTANG PENCABUTAN KEKUASAAN PEMERINTAH NEGARA DARI PRESIDEN SUKARNO |access-date=7 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813071935/http://tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |archive-date=13 August 2013 }}&lt;/ref&gt; جيڪو سندس [[سول انجنيئرنگ]] ۾ [[انجنيئر|اِر. (Ingenieur)]] جي ڊگري (باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مان حاصل ڪيل) سان گڏ استعمال ٿيندو هو.

=== قومي اعزاز ===

* [[انڊونيشيا جي جمهوريه جو ستارو]]، پهريون درجو (''بنٽانگ ريپبلڪ انڊونيسيا آديپورنا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;&gt;{{cite web|url=https://kepustakaan-presiden.perpusnas.go.id/en/award/?box=list&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno| access-date=9 November 2022|publisher=[[National Library of Indonesia]]|title=List of All Award}}&lt;/ref&gt;
* مهاپترا ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ مھاپوتيرا آديپورنا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* امتيازي خدمت جو ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ جاسا اتما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* مقدس ستارو (''بنٽانگ سڪتي'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* شاندار خدمت جو ستارو (''بنٽانگ ڌرما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گوريلا ستارو (''بنٽانگ گيريليا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* ڀيانگڪارا ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ ڀيانگڪارا اتما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گاروڊا ستارو (''بنٽانگ گاروڊا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* انڊونيشي هٿياربند فوج جي اٺ سالن جي خدمت جو ستارو (''بنٽانگ سيوندو انگڪاتن پيرانگ'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* آزاديءَ جي اڳواڻن لاءِ تمغو (''ستيالانچانا ڪيميرديڪان پرنتيس '')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

=== پرڏيهي اعزاز ===

* {{flag|Afghanistan}}: [[اعليٰ سج جو حڪم]] جو ڪالر (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Argentina}}: [[آرڊر آف دي لبرٽر جنرل سان مارٽن]] جو ڪالر&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Australia}}: [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو تمغو (OAM)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Bolivia}}: [[آرڊر آف دي ڪانڊور آف دي اينڊيز]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Brazil}}: [[آرڊر آف دي سدرن ڪراس]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|People's Republic of Bulgaria}}: [[جورجي ديميتروف جو حڪم]]&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Czechoslovakia}}: [[آرڊر آف دي وائيٽ لائِن]] جو ڪالر (1956ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|West Germany}}: [[وفاقي جمهوريه جرمني جي آرڊر آف ميرٽ]] جو اسپيشل ڪلاس گرينڊ ڪراس (1956ع)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Geerken|first=Horst H.|date=2017|url=https://books.google.com/books?id=5GiGCgAAQBAJ|title=Hitler's Asian Adventure|location=Bonn|publisher=A BukitCinta Book|isbn=978-3-7386-3013-8|pages=531–532}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Holy See}}:
** [[آرڊر آف دي گولڊن اسپر]] جو نائٽ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[پوپ پائيس نائين جو حڪم]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (GCPO)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[بينيميرينٽي تمغو]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Hungary}}: [[هنگري جي جمهوريه جي آرڊر آف ميرٽ]] جو زنجير سان گرينڊ ڪراس&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britishpathe.com/video/sukarno-in-hungary/|access-date=9 November 2022|date=1960|website=British Pathé|title=Sukarno In Hungary 1960}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Japan}}: [[آرڊر آف دي ڪرسينٿيمم]] جو گرينڊ ڪارڊن (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Morocco}}: [[آرڊر آف دي ٿرون]] جو گرينڊ ڪارڊن (1960ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Philippines}}: [[فلپائني ليجن آف آنر]] جو چيف ڪمانڊر (CCLH)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Portugal}}: [[سينٽ جيمس آف دي سورڊ جو فوجي حڪم]] جو گرينڊ ڪراس (GCSE)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|South Africa}}: [[آرڊر آف دي ڪمپينينز آف او. آر. ٽيمبو]] جو اعليٰ ترين ساٿي (SCOT) (2005ع، وفات کان پوءِ)&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=The Presidency Republic of South Africa|access-date=9 November 2022|title=The Order of the Companions of O.R. Tambo|url=https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0|archive-date=4 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804045043/https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Soviet Union}}:
** [[آرڊر آف لينن]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[لينن امن انعام]] (1960ع)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1960/07/29/archives/lenin-peace-medal-pinned-on-sukarno.html|access-date=9 November 2022|date=29 July 1960|work=[[The New York Times]]|title=Lenin Peace Prize Pinned on Sukarno}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Thailand}}: [[آرڊر آف چولا چوم ڪلائو]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (KGC)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Vietnam}}: مزاحمتي تمغو، پهريون درجو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Yugoslavia}}: [[يوگوسلاو اسٽار جو حڪم]] جو عظيم ستارو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

== عوامي ثقافت ۾ ==

=== ڪتاب ===

* ''ڪوانتر ڪي گيربانگ''؛ (دروازي تائين ساڻ)، [[رمضان ڪي ايڇ]] جو هڪ انڊونيشي ناول، جيڪو سوڪارنو ۽ سندس ٻي زال [[اِنگِت گارناسه]] جي محبت ڀريي لاڳاپي جي ڪهاڻي بيان ڪري ٿو.
* ''سوڪارنو: اين آٽوبايوگرافي'' (&quot;سوڪارنو: هڪ سوانح عمري&quot;)، [[سنڊي ايڊمز]] (Bobbs-Merrill، 1965ع)؛ آمريڪي ليکڪا سوڪارنو جي سهڪار سان هيءَ خودنوشت لکي. ان جو [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ترجمو عبدالبار سليم ''بُنگ ڪارنو: پينجامبونگ لِداه راڪيات انڊونيشيا''؛ (&quot;بنگ ڪارنو: انڊونيشي قوم جو ترجمان&quot;) جي نالي سان ڪيو (Gunung Agung، 1966ع).
* ''مائي فرينڊ دي ڊڪٽيٽر''( &quot;منهنجو دوست، آمر&quot;)، [[سنڊي ايڊمز]] (Bobbs-Merrill، 1967ع)؛ سوڪارنو جي سوانح عمري لکڻ جي عمل بابت همعصر احوال.
* ''Nationalism, Islam and Marxism'' (اچار: نيشنلزم، اسلام اينڊ مارڪسزم؛ معنيٰ: &quot;قومپرستي، اسلام ۽ مارڪسزم&quot;)؛ سوڪارنو جي سياسي تصور [[ناساڪوم]] بابت 1926ع جي مضمونن جو مجموعو. ترجمو: ڪيريل ايڇ. وارو ۽ پيٽر ڊي. ويلڊن (Modern Indonesia Project، اِٿاڪا، نيويارڪ، 1970ع).
* ''انڊونيشيا ورسز فاشزمي'' (&quot;انڊونيشيا بمقابله فاشزم&quot;)؛ انڊونيشي قومپرستي ۽ فاشزم جو تقابلي تجزيو، 1941ع جي مضمونن جو مجموعو (Pen. Media Pressindo، يوگياڪارتا، 2000ع).

=== گيت ===

* ''اُنتوڪ پادوڪا يانگ موليا پريزيدين سوڪارنو'' (&quot;عاليجاه صدر سوڪارنو جي حضور ۾&quot;) نالي گيت 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[سوتيدجو]] لکيو، جنهن کي مشهور انڊونيشي ڳائڻي [[ليليس سورياني]] مقبول بڻايو. هن گيت جا لفظ ان وقت جي حياتي ڀر لاءِ مقرر صدر سوڪارنو جي ساراهه ۽ شڪرگذاريءَ سان ڀرپور آهن.

=== فلمون ===

* [[فلپائن]]ي اداڪار [[مائيڪ ايمپيريو]]، [[پيٽر ويئر]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 1982ع جي فلم ''[[دي ييئر آف لونگ ڊينجرسلي (فلم)|دي ييئر آف لونگ ڊينجرسلي]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[ڪرسٽوفر ڪوچ]] جي ساڳئي نالي واري ناول تي ٻڌل هئي.
* انڊونيشي سماجيات دان ۽ ليکڪ [[عمر قيام]]، [[عارفين سي. نور]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 1984ع جي فلم ''[[پينگخياناتان G30S/PKI]]'' ۽ 1988ع جي فلم ''جڪارتا 66'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو.
* انڊونيشي اداڪار [[فرانس تمبوان]]، 1997ع جي فلم ''بلانڪو, دي ڪلر آف لو'' (جيڪا اصل ٽيليويزن سيريز ''آپي سنٽا انٽونيو بلانڪو'' جو مختصر روپ هئي) ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو. هيءَ فلم [[انتونيو بلانڪو]] بابت آهي، جيڪو [[اسپين]]ي مصور هو ۽ [[بالي]] ۾ آباد ٿيو.
* انڊونيشي اداڪار [[سولتان صلاح الدين]]، [[ريري رضا]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 2005ع جي فلم ''[[Gie]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا شاگرد اڳواڻ [[سو هوڪ گي]] جي زندگي تي ٻڌل آهي.
* انڊونيشي اداڪار [[تيو پاڪوساديوا]] کي رٿيل فلم ''9 Reasons'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ چونڊيو ويو، جيڪا سوڪارنو جي زندگيءَ ۾ شامل نون عورتن جون ڪهاڻيون بيان ڪري ٿي: [[سيتي اوتاري]] ([[آچا سيپترياسا]])، [[اِنگِت گارناسه]] ([[هيپي سلما]])، [[فاطماوتي]] ([[ريوالينا سايوٿي تيمات]])، [[هارتيني]] ([[لولا اماريا]])، [[هارياتي]] (اجينگ انجاني)، [[ڪارتيني مانوپو]] (وولان گوريتنو)، [[ديوي سوڪارنو|رتنا ساري ديوي]] ([[ماريانا ريناتا]])، [[يوريڪي سانگر]] ([[اسيانا سرسوتي]])، [[هيلڊي جعفر]] ([[پيويتا پيرس]])، [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] ([[چيلسي اسلان]])، [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (هاروڪا ناگاڪاوا) ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] ([[رائيسا آڊريانا]]). تيو پاڪوساديوا 2012ع جي سوانحي فلم ''حبيبي ڊان ائنم'' ۾ پڻ سوڪارنو جي ساٿي ۽ بعد ۾ سندس جانشين [[سوهارتو]] جو ڪردار ادا ڪيو.
* انڊونيشي اداڪار [[آريو بايو]]، [[حنونگ برامانتيو]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 2013ع جي فلم ''[[سوئيڪارنو: انڊونيسيا مرديڪا]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا سندس پيدائش کان وٺي جاپاني قبضي کان انڊونيشيا جي آزادي تائين جي زندگي تي ٻڌل آهي.
* انڊونيشي اداڪار [[بائيم وونگ]]، 2013ع جي فلم ''ڪيٽڪا بنگ ڊي اينڊي'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]]، [[فلوريس ٻيٽ]] ۾ سندس جلاوطني واري دور تي مرڪوز آهي.
* انڊونيشي اداڪار ۽ ٽيليويزن شخصيت [[ڊيو مهيندرا]]، 2015ع جي فلم ''[[گرو بنگسا: چوڪروامينوتو]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[عمر سعيد چوڪروامينوتو]] جي سوانح عمري آهي. چوڪروامينوتو کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ئي اهم اڳواڻن، جن ۾ سوڪارنو پڻ شامل آهي، جو استاد سمجهيو ويندو آهي.
* [[آريو بايو]] 2021ع جي جنگي فلم ''[[ڪيڊٽ 1947]]'' جي شروعاتي حصي ۾ ٻيهر سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جي جنگ]] تي ٻڌل آهي.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>7g6qjs2ch0c706sswg4jwqgoyzh6ru7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395608</id>
      <parentid>395607</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151856" sha1="tp8y0apv7h3j38hgf4wjfmh7vxpn154" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== سياسي بحالي ==

9 سيپٽمبر 2024ع تي [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|ايم پي آر]] سرڪاري طور '''MPR قرارداد نمبر XXXIII/MPRS/1967''' کي منسوخ ڪري ڇڏيو، جيڪا ماضي ۾ سوڪارنو کي صدارت تان هٽائڻ ۽ کيس سياست کان روڪڻ لاءِ قانوني بنياد طور استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=9 September 2024 |title=Isi TAP MPRS 33/1967 dan Sejarahnya Halaman all |url=https://www.kompas.com/stori/read/2024/09/09/163000679/isi-tap-mprs-33-1967-dan-sejarahnya?page=all#page2 |access-date=10 September 2024 |website=KOMPAS.com |language=id}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اهڙو ڪو عدالتي مقدمو ڪڏهن به نه هليو، جنهن ۾ اهو ثابت ٿئي ته سوڪارنو [[30 سيپٽمبر تحريڪ]] جي واقعن جو ذميوار هو، تنهن ڪري ايم پي آر اها قرارداد منسوخ ڪندي سندس وفات کان پوءِ سرڪاري طور سندس ساک ۽ نيڪنامي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fitriani |first=Erika Dyah |title=TAP MPRS 33/1967 Dicabut, MPR Siap Kawal Pemulihan Nama Baik Soekarno |url=https://news.detik.com/berita/d-7532658/tap-mprs-33-1967-dicabut-mpr-siap-kawal-pemulihan-nama-baik-soekarno |access-date=10 September 2024 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redaksi |first=Tim |title=MPR Resmi Cabut TAP MPRS 33/1967, Soekarno tidak Terbukti Lindungi PKI |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240909133810-4-570295/mpr-resmi-cabut-tap-mprs-33-1967-soekarno-tidak-terbukti-lindungi-pki |access-date=10 September 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

=== شاديون ===

[[File:Sukarno and family, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 240.jpg|thumb|سوڪارنو، فاطماوتي ۽ سندن پنجن ٻارن سان. وچ کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ موجب: سوڪارنو، سُڪماوتي، فاطماوتي، گوروه، ميگاواتي، گونتور ۽ راحماواتي.]]

سوڪارنو نسلي طور [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ [[بالي ماڻهو|باليني]] نسل سان تعلق رکندو هو.
هن 1921ع ۾ [[سيتي اوتاري]] سان شادي ڪئي، پر 1923ع ۾ طلاق ڏئي [[اِنگِت گارناسه]] سان شادي ڪئي. بعد ۾ لڳ ڀڳ 1943ع ۾ اِنگِت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.&lt;ref name=&quot;tim1958&quot;&gt;{{cite news |title= Djago, the Rooster |url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-url= https://archive.today/20130204182821/http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-date= 4 February 2013 |magazine=Time |date=10 March 1958 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
1953ع ۾ سوڪارنو [[هارتيني]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سالاتيگا]] جي رهواسي 30 ورهين جي هڪ طلاق يافته عورت هئي ۽ جنهن سان سندس ملاقات هڪ استقباليه تقريب دوران ٿي هئي. هن چوٿين شاديءَ تي فاطماوتي سخت ناراض ٿي ۽ سوڪارنو کي پنهنجي ٻارن سميت ڇڏي هلي وئي، جيتوڻيڪ ٻنهي ڪڏهن به سرڪاري طور طلاق نه ورتي.
1958ع ۾ سوڪارنو [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ليورپول]] جي رهواسي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ حصو وٺندڙ ڪارڪن هئي ۽ عمر ۾ سوڪارنو کان 23 سال ننڍي هئي. ٻنهي 1962ع ۾ طلاق ورتي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=5 August 2014 |title=Siti Aisyah Soekarno Putri: Saya Putri Bung Karno, Tapi Takut... |url=https://www.liputan6.com/news/read/2086493/siti-aisyah-soekarno-putri-saya-putri-bung-karno-tapi-takut |access-date=28 November 2023 |website=liputan6.com |language=id}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ سوڪارنو جي ملاقات 19 ورهين جي جاپاني ميزبان [[نااوڪو نيموتو]] سان ٿي، جنهن سان هن 1962ع ۾ شادي ڪئي ۽ سندس نالو بدلائي [[ديوي سوڪارنو|رتنا ديوي سوڪارنو]] رکيو.&lt;ref&gt;{{citation |last=Mydans |first=Seth |title=Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly |url=https://www.nytimes.com/1998/02/17/world/jakarta-journal-weighty-past-pins-the-wings-of-a-social-butterfly.html |work=The New York Times |date=17 February 1998 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو جون ٻيون زالون پڻ هيون، جن ۾ [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (1958ع–1959ع)، [[ڪارتيني مانوپو]] (1959ع–1968ع)، [[هارياتي]] (1963ع–1966ع)، [[يوريڪي سانگر]] (1964ع–1968ع) ۽ [[هيلڊي جعفر]] (1966ع–1969ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Si Bung dan Dua Gadis Jepang |url=https://historia.id/politik/articles/si-bung-dan-dua-gadis-jepang-6k4Ro |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2018 |title=Ketika Bung Besar Digugat Cerai |url=https://historia.id/kultur/articles/ketika-bung-besar-digugat-cerai-6kR9q/page/1 |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو ڪيترين ئي ٻين عورتن سان پنهنجي ويجهن لاڳاپن سبب پڻ مشهور رهيو، جن ۾ [[گوستي نورل]]، [[بيبي هووائي]]، [[نورباني يوسف]] ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dariyanto |first=Erwin |title=Alasan Gusti Nurul Menolak Bung Karno: Aku Tak Mau Dimadu |url=https://news.detik.com/berita/d-3068571/alasan-gusti-nurul-menolak-bung-karno-aku-tak-mau-dimadu |access-date=23 June 2023 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 December 2019 |title=Para Pramugari Garuda di Sisi Sukarno |url=https://historia.id/kultur/articles/para-pramugari-garuda-di-sisi-sukarno-PKldQ |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=12 May 2015 |title=Rahasia Bung Karno dan Perempuan Filipinanya |url=https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623043424/https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy }}&lt;/ref&gt;
1964ع ۾ هن جڪارتا ۾ [[اميليا ڊي لا راما]] سان شادي ڪئي ۽ 1970ع ۾ پنهنجي وفات تائين ساڻس گڏ رهيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; هي شادي ڪيترن سالن تائين ڳجهي رکي وئي، ۽ ان جو انڪشاف راما پهريون ڀيرو 1979ع ۾ هڪ انٽرويو دوران ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== ٻار ===

[[فاطماوتي]] سان شادي کان اڳ سوڪارنو جي اڳوڻي شادي مان هڪ ڌيءَ [[رڪميني سوڪارنو|رڪميني]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[اٽلي]] ۾ هڪ [[اوپيرا]] ڳائڻي بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Andryanto |first=S. Dian |date=14 November 2022 |title=Mengenal Anak-anak Presiden Soekarno: Siapa Saudara Tiri Guntur Soekarnoputra, Megawati dan Rachmawati? |url=https://nasional.tempo.co/read/1656616/mengenal-anak-anak-presiden-soekarno-siapa-saudara-tiri-guntur-soekarnoputra-megawati-dan-rachmawati |access-date=28 June 2023 |website=Tempo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Rukmini Sukarno: An Indonesian Onassis?|work=The New York Times |date=3 December 1977 |url=https://www.nytimes.com/1977/12/03/archives/rukmini-sukarno-an-indonesian-onassis-rukmini-sukarno-an-indonesian.html |last1=Hollie |first1=Pamela G. }}&lt;/ref&gt;

[[ميگاواتي سوڪارنوپتري]]، جيڪا بعد ۾ انڊونيشيا جي پنجين صدر بڻجي، فاطماوتي مان سوڪارنو جي ڌيءَ آهي. سندس ننڍو ڀاءُ [[گوروه سوڪارنوپترا]] (پيدائش: 1953ع) پنهنجي والد جي فنڪاراڻي رجحان جو وارث بڻيو. هو هڪ [[رقص ترتيب ڏيندڙ]] ۽ [[گيت نويس]] آهي، جنهن انڊونيشي ثقافت بابت ''اُنتوڪمو، انڊونيسيائڪو'' (تنهنجي لاءِ، منهنجي انڊونيشيا) نالي فلم پڻ تيار ڪئي. هو ميگاواتي جي [[انڊونيشي جدوجهد لاءِ جمهوري پارٽي]] طرفان [[انڊونيشيا جي عوامي نمائندن جي ايوان]] جو ميمبر پڻ رهيو آهي.
سندس ٻيا ڀائر ۽ ڀينر، [[گونتور سوڪارنوپترا]]، [[راحماواتي سوڪارنوپتري]] ۽ [[سڪماواتي سوڪارنوپتري]] پڻ سياست ۾ سرگرم رهيا آهن.
سوڪارنو کي [[ديوي سوڪارنو]] مان هڪ ڌيءَ [[ڪارتيڪا سوڪارنو]] پڻ ٿي.{{sfn|Mydans|1998}} 2006ع ۾ ڪارتيڪا سوڪارنو [[فريٽس سيگرز]] سان شادي ڪئي، جيڪو [[نيدرلينڊ]] ۾ ڄاول هو ۽ [[بارڪليز]] گلوبل ريٽيل اينڊ ڪمرشل بئنڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر رهيو.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20090708091105/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece Seegers joins the Barclays superstars],&quot; ''[[Times Online]]''&lt;/ref&gt;
سوڪارنو کي پنهنجي زال [[هارتيني]] مان [[توفان]] ۽ [[بايو]] نالي ٻه ٻار ٿيا. [[ڪارتيني مانوپو]] مان کيس هڪ پٽ [[توتوڪ سورياوان سوڪارنوپترا]] (1967ع ۾ [[جرمني]] ۾ ڄائو) ٿيو، جڏهن ته [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] مان هڪ ڌيءَ [[سيتي عائشه مارگريٽ روز]] پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== اعزاز ==

[[File:TE-2022-100000-depan.jpg|thumb|300px|2022ع ۾ جاري ڪيل 100,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي سوڪارنو ۽ [[محمد حطا]] جون تصويرون آهن.]]

[[File:Indonesian 75000 Rupiah 2020, Obverse.jpg|thumb|300px|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي 75هين سالگرهه جي موقعي تي 2020ع ۾ جاري ڪيل خاص 75,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي ساڳين شخصيتن جون تصويرون آهن.]]

سوڪارنو کي دنيا جي مختلف يونيورسٽين پاران 26 اعزازي ڊاڪٽريٽون عطا ڪيون ويون، جن ۾ [[ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[مشيگن يونيورسٽي]]، [[برلن يونيورسٽي]]، [[جامعہ الازهر]]، [[بلغراد يونيورسٽي]]، [[لومونوسوف ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون شامل آهن. کيس انڊونيشيا جي يونيورسٽين، جهڙوڪ [[گدجه مادا يونيورسٽي]]، [[انڊونيشيا يونيورسٽي]]، [[باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[حسن الدين يونيورسٽي]] ۽ [[پدجدجران يونيورسٽي]] پاران پڻ اعزازي ڊاڪٽريٽون ڏنيون ويون.
ان دور ۾ انڊونيشي حڪومت کيس گهڻو ڪري '''ڊاڪٽر اِر. سوڪارنو''' (''Dr. Ir. Soekarno'') جي لقب سان سڏيندي هئي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |title=KETETAPAN MAJELIS PERMUSYAWARATAN RAKYAT SEMENTARA REPUBLIK INDONESIA No.XXXIII/MPRS/1967 TENTANG PENCABUTAN KEKUASAAN PEMERINTAH NEGARA DARI PRESIDEN SUKARNO |access-date=7 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813071935/http://tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |archive-date=13 August 2013 }}&lt;/ref&gt; جيڪو سندس [[سول انجنيئرنگ]] ۾ [[انجنيئر|اِر. (Ingenieur)]] جي ڊگري (باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مان حاصل ڪيل) سان گڏ استعمال ٿيندو هو.

=== قومي اعزاز ===

* [[انڊونيشيا جي جمهوريه جو ستارو]]، پهريون درجو (''بنٽانگ ريپبلڪ انڊونيسيا آديپورنا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;&gt;{{cite web|url=https://kepustakaan-presiden.perpusnas.go.id/en/award/?box=list&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno| access-date=9 November 2022|publisher=[[National Library of Indonesia]]|title=List of All Award}}&lt;/ref&gt;
* مهاپترا ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ مھاپوتيرا آديپورنا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* امتيازي خدمت جو ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ جاسا اتما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* مقدس ستارو (''بنٽانگ سڪتي'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* شاندار خدمت جو ستارو (''بنٽانگ ڌرما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گوريلا ستارو (''بنٽانگ گيريليا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* ڀيانگڪارا ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ ڀيانگڪارا اتما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گاروڊا ستارو (''بنٽانگ گاروڊا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* انڊونيشي هٿياربند فوج جي اٺ سالن جي خدمت جو ستارو (''بنٽانگ سيوندو انگڪاتن پيرانگ'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* آزاديءَ جي اڳواڻن لاءِ تمغو (''ستيالانچانا ڪيميرديڪان پرنتيس '')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

=== پرڏيهي اعزاز ===

* {{flag|Afghanistan}}: [[اعليٰ سج جو حڪم]] جو ڪالر (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Argentina}}: [[آرڊر آف دي لبرٽر جنرل سان مارٽن]] جو ڪالر&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Australia}}: [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو تمغو (OAM)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Bolivia}}: [[آرڊر آف دي ڪانڊور آف دي اينڊيز]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Brazil}}: [[آرڊر آف دي سدرن ڪراس]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|People's Republic of Bulgaria}}: [[جورجي ديميتروف جو حڪم]]&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Czechoslovakia}}: [[آرڊر آف دي وائيٽ لائِن]] جو ڪالر (1956ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|West Germany}}: [[وفاقي جمهوريه جرمني جي آرڊر آف ميرٽ]] جو اسپيشل ڪلاس گرينڊ ڪراس (1956ع)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Geerken|first=Horst H.|date=2017|url=https://books.google.com/books?id=5GiGCgAAQBAJ|title=Hitler's Asian Adventure|location=Bonn|publisher=A BukitCinta Book|isbn=978-3-7386-3013-8|pages=531–532}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Holy See}}:
** [[آرڊر آف دي گولڊن اسپر]] جو نائٽ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[پوپ پائيس نائين جو حڪم]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (GCPO)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[بينيميرينٽي تمغو]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Hungary}}: [[هنگري جي جمهوريه جي آرڊر آف ميرٽ]] جو زنجير سان گرينڊ ڪراس&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britishpathe.com/video/sukarno-in-hungary/|access-date=9 November 2022|date=1960|website=British Pathé|title=Sukarno In Hungary 1960}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Japan}}: [[آرڊر آف دي ڪرسينٿيمم]] جو گرينڊ ڪارڊن (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Morocco}}: [[آرڊر آف دي ٿرون]] جو گرينڊ ڪارڊن (1960ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Philippines}}: [[فلپائني ليجن آف آنر]] جو چيف ڪمانڊر (CCLH)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Portugal}}: [[سينٽ جيمس آف دي سورڊ جو فوجي حڪم]] جو گرينڊ ڪراس (GCSE)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|South Africa}}: [[آرڊر آف دي ڪمپينينز آف او. آر. ٽيمبو]] جو اعليٰ ترين ساٿي (SCOT) (2005ع، وفات کان پوءِ)&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=The Presidency Republic of South Africa|access-date=9 November 2022|title=The Order of the Companions of O.R. Tambo|url=https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0|archive-date=4 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804045043/https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Soviet Union}}:
** [[آرڊر آف لينن]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[لينن امن انعام]] (1960ع)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1960/07/29/archives/lenin-peace-medal-pinned-on-sukarno.html|access-date=9 November 2022|date=29 July 1960|work=[[The New York Times]]|title=Lenin Peace Prize Pinned on Sukarno}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Thailand}}: [[آرڊر آف چولا چوم ڪلائو]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (KGC)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Vietnam}}: مزاحمتي تمغو، پهريون درجو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Yugoslavia}}: [[يوگوسلاو اسٽار جو حڪم]] جو عظيم ستارو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

== عوامي ثقافت ۾ ==

=== ڪتاب ===

* ''ڪوانتر ڪي گيربانگ''؛ (دروازي تائين ساڻ)، [[رمضان ڪي ايڇ]] جو هڪ انڊونيشي ناول، جيڪو سوڪارنو ۽ سندس ٻي زال [[اِنگِت گارناسه]] جي محبت ڀريي لاڳاپي جي ڪهاڻي بيان ڪري ٿو.
* ''سوڪارنو: اين آٽوبايوگرافي'' (&quot;سوڪارنو: هڪ سوانح عمري&quot;)، [[سنڊي ايڊمز]] (Bobbs-Merrill، 1965ع)؛ آمريڪي ليکڪا سوڪارنو جي سهڪار سان هيءَ خودنوشت لکي. ان جو [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ترجمو عبدالبار سليم ''بُنگ ڪارنو: پينجامبونگ لِداه راڪيات انڊونيشيا''؛ (&quot;بنگ ڪارنو: انڊونيشي قوم جو ترجمان&quot;) جي نالي سان ڪيو (Gunung Agung، 1966ع).
* ''مائي فرينڊ دي ڊڪٽيٽر''( &quot;منهنجو دوست، آمر&quot;)، [[سنڊي ايڊمز]] (Bobbs-Merrill، 1967ع)؛ سوڪارنو جي سوانح عمري لکڻ جي عمل بابت همعصر احوال.
* ''Nationalism, Islam and Marxism'' (اچار: نيشنلزم، اسلام اينڊ مارڪسزم؛ معنيٰ: &quot;قومپرستي، اسلام ۽ مارڪسزم&quot;)؛ سوڪارنو جي سياسي تصور [[ناساڪوم]] بابت 1926ع جي مضمونن جو مجموعو. ترجمو: ڪيريل ايڇ. وارو ۽ پيٽر ڊي. ويلڊن (Modern Indonesia Project، اِٿاڪا، نيويارڪ، 1970ع).
* ''انڊونيشيا ورسز فاشزمي'' (&quot;انڊونيشيا بمقابله فاشزم&quot;)؛ انڊونيشي قومپرستي ۽ فاشزم جو تقابلي تجزيو، 1941ع جي مضمونن جو مجموعو (Pen. Media Pressindo، يوگياڪارتا، 2000ع).

=== گيت ===

* ''اُنتوڪ پادوڪا يانگ موليا پريزيدين سوڪارنو'' (&quot;عاليجاه صدر سوڪارنو جي حضور ۾&quot;) نالي گيت 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[سوتيدجو]] لکيو، جنهن کي مشهور انڊونيشي ڳائڻي [[ليليس سورياني]] مقبول بڻايو. هن گيت جا لفظ ان وقت جي حياتي ڀر لاءِ مقرر صدر سوڪارنو جي ساراهه ۽ شڪرگذاريءَ سان ڀرپور آهن.

=== فلمون ===

* [[فلپائن]]ي اداڪار [[مائيڪ ايمپيريو]]، [[پيٽر ويئر]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 1982ع جي فلم ''[[دي ييئر آف لونگ ڊينجرسلي (فلم)|دي ييئر آف لونگ ڊينجرسلي]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[ڪرسٽوفر ڪوچ]] جي ساڳئي نالي واري ناول تي ٻڌل هئي.
* انڊونيشي سماجيات دان ۽ ليکڪ [[عمر قيام]]، [[عارفين سي. نور]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 1984ع جي فلم ''[[پينگخياناتان G30S/PKI]]'' ۽ 1988ع جي فلم ''جڪارتا 66'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو.
* انڊونيشي اداڪار [[فرانس تمبوان]]، 1997ع جي فلم ''بلانڪو, دي ڪلر آف لو'' (جيڪا اصل ٽيليويزن سيريز ''آپي سنٽا انٽونيو بلانڪو'' جو مختصر روپ هئي) ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو. هيءَ فلم [[انتونيو بلانڪو]] بابت آهي، جيڪو [[اسپين]]ي مصور هو ۽ [[بالي]] ۾ آباد ٿيو.
* انڊونيشي اداڪار [[سولتان صلاح الدين]]، [[ريري رضا]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 2005ع جي فلم ''[[گئي]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا شاگرد اڳواڻ [[سو هوڪ گي]] جي زندگي تي ٻڌل آهي.
* انڊونيشي اداڪار [[تيو پاڪوساديوا]] کي رٿيل فلم ''9 ريزنس'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ چونڊيو ويو، جيڪا سوڪارنو جي زندگيءَ ۾ شامل نون عورتن جون ڪهاڻيون بيان ڪري ٿي: [[سيتي اوتاري]] ([[آچا سيپترياسا]])، [[اِنگِت گارناسه]] ([[هيپي سلما]])، [[فاطماوتي]] ([[ريوالينا سايوٿي تيمات]])، [[هارتيني]] ([[لولا اماريا]])، [[هارياتي]] (اجينگ انجاني)، [[ڪارتيني مانوپو]] (وولان گوريتنو)، [[ديوي سوڪارنو|رتنا ساري ديوي]] ([[ماريانا ريناتا]])، [[يوريڪي سانگر]] ([[اسيانا سرسوتي]])، [[هيلڊي جعفر]] ([[پيويتا پيرس]])، [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] ([[چيلسي اسلان]])، [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (هاروڪا ناگاڪاوا) ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] ([[رائيسا آڊريانا]]). تيو پاڪوساديوا 2012ع جي سوانحي فلم ''حبيبي ڊان ائنم'' ۾ پڻ سوڪارنو جي ساٿي ۽ بعد ۾ سندس جانشين [[سوهارتو]] جو ڪردار ادا ڪيو.
* انڊونيشي اداڪار [[آريو بايو]]، [[حنونگ برامانتيو]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 2013ع جي فلم ''[[سوئيڪارنو: انڊونيسيا مرديڪا]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا سندس پيدائش کان وٺي جاپاني قبضي کان انڊونيشيا جي آزادي تائين جي زندگي تي ٻڌل آهي.
* انڊونيشي اداڪار [[بائيم وونگ]]، 2013ع جي فلم ''ڪيٽڪا بنگ ڊي اينڊي'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]]، [[فلوريس ٻيٽ]] ۾ سندس جلاوطني واري دور تي مرڪوز آهي.
* انڊونيشي اداڪار ۽ ٽيليويزن شخصيت [[ڊيو مهيندرا]]، 2015ع جي فلم ''[[گرو بنگسا: چوڪروامينوتو]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[عمر سعيد چوڪروامينوتو]] جي سوانح عمري آهي. چوڪروامينوتو کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ئي اهم اڳواڻن، جن ۾ سوڪارنو پڻ شامل آهي، جو استاد سمجهيو ويندو آهي.
* [[آريو بايو]] 2021ع جي جنگي فلم ''[[ڪيڊٽ 1947]]'' جي شروعاتي حصي ۾ ٻيهر سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جي جنگ]] تي ٻڌل آهي.

== پڻ ڏسو ==
{{Commons and category|Sukarno|Sukarno}}{{Wikiquote}}

* [[ايشيائي-آفريقي ڪانفرنس]]
* [[انڊونيشيا جي تاريخ]]
* [[گڏيل قومن مان انڊونيشيا جي واپسي]]
* [[ايشيا ۾ سرد جنگ#انڊونيشيا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>tp8y0apv7h3j38hgf4wjfmh7vxpn154</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395609</id>
      <parentid>395608</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155893" sha1="3mu613ge98wy5m8ean9abzhgmag5wnv" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Smith 1974 174–183&quot;/&gt;

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== سياسي بحالي ==

9 سيپٽمبر 2024ع تي [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|ايم پي آر]] سرڪاري طور '''MPR قرارداد نمبر XXXIII/MPRS/1967''' کي منسوخ ڪري ڇڏيو، جيڪا ماضي ۾ سوڪارنو کي صدارت تان هٽائڻ ۽ کيس سياست کان روڪڻ لاءِ قانوني بنياد طور استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=9 September 2024 |title=Isi TAP MPRS 33/1967 dan Sejarahnya Halaman all |url=https://www.kompas.com/stori/read/2024/09/09/163000679/isi-tap-mprs-33-1967-dan-sejarahnya?page=all#page2 |access-date=10 September 2024 |website=KOMPAS.com |language=id}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اهڙو ڪو عدالتي مقدمو ڪڏهن به نه هليو، جنهن ۾ اهو ثابت ٿئي ته سوڪارنو [[30 سيپٽمبر تحريڪ]] جي واقعن جو ذميوار هو، تنهن ڪري ايم پي آر اها قرارداد منسوخ ڪندي سندس وفات کان پوءِ سرڪاري طور سندس ساک ۽ نيڪنامي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fitriani |first=Erika Dyah |title=TAP MPRS 33/1967 Dicabut, MPR Siap Kawal Pemulihan Nama Baik Soekarno |url=https://news.detik.com/berita/d-7532658/tap-mprs-33-1967-dicabut-mpr-siap-kawal-pemulihan-nama-baik-soekarno |access-date=10 September 2024 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redaksi |first=Tim |title=MPR Resmi Cabut TAP MPRS 33/1967, Soekarno tidak Terbukti Lindungi PKI |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240909133810-4-570295/mpr-resmi-cabut-tap-mprs-33-1967-soekarno-tidak-terbukti-lindungi-pki |access-date=10 September 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

=== شاديون ===

[[File:Sukarno and family, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 240.jpg|thumb|سوڪارنو، فاطماوتي ۽ سندن پنجن ٻارن سان. وچ کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ موجب: سوڪارنو، سُڪماوتي، فاطماوتي، گوروه، ميگاواتي، گونتور ۽ راحماواتي.]]

سوڪارنو نسلي طور [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ [[بالي ماڻهو|باليني]] نسل سان تعلق رکندو هو.
هن 1921ع ۾ [[سيتي اوتاري]] سان شادي ڪئي، پر 1923ع ۾ طلاق ڏئي [[اِنگِت گارناسه]] سان شادي ڪئي. بعد ۾ لڳ ڀڳ 1943ع ۾ اِنگِت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.&lt;ref name=&quot;tim1958&quot;&gt;{{cite news |title= Djago, the Rooster |url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-url= https://archive.today/20130204182821/http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-date= 4 February 2013 |magazine=Time |date=10 March 1958 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
1953ع ۾ سوڪارنو [[هارتيني]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سالاتيگا]] جي رهواسي 30 ورهين جي هڪ طلاق يافته عورت هئي ۽ جنهن سان سندس ملاقات هڪ استقباليه تقريب دوران ٿي هئي. هن چوٿين شاديءَ تي فاطماوتي سخت ناراض ٿي ۽ سوڪارنو کي پنهنجي ٻارن سميت ڇڏي هلي وئي، جيتوڻيڪ ٻنهي ڪڏهن به سرڪاري طور طلاق نه ورتي.
1958ع ۾ سوڪارنو [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ليورپول]] جي رهواسي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ حصو وٺندڙ ڪارڪن هئي ۽ عمر ۾ سوڪارنو کان 23 سال ننڍي هئي. ٻنهي 1962ع ۾ طلاق ورتي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=5 August 2014 |title=Siti Aisyah Soekarno Putri: Saya Putri Bung Karno, Tapi Takut... |url=https://www.liputan6.com/news/read/2086493/siti-aisyah-soekarno-putri-saya-putri-bung-karno-tapi-takut |access-date=28 November 2023 |website=liputan6.com |language=id}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ سوڪارنو جي ملاقات 19 ورهين جي جاپاني ميزبان [[نااوڪو نيموتو]] سان ٿي، جنهن سان هن 1962ع ۾ شادي ڪئي ۽ سندس نالو بدلائي [[ديوي سوڪارنو|رتنا ديوي سوڪارنو]] رکيو.&lt;ref&gt;{{citation |last=Mydans |first=Seth |title=Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly |url=https://www.nytimes.com/1998/02/17/world/jakarta-journal-weighty-past-pins-the-wings-of-a-social-butterfly.html |work=The New York Times |date=17 February 1998 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو جون ٻيون زالون پڻ هيون، جن ۾ [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (1958ع–1959ع)، [[ڪارتيني مانوپو]] (1959ع–1968ع)، [[هارياتي]] (1963ع–1966ع)، [[يوريڪي سانگر]] (1964ع–1968ع) ۽ [[هيلڊي جعفر]] (1966ع–1969ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Si Bung dan Dua Gadis Jepang |url=https://historia.id/politik/articles/si-bung-dan-dua-gadis-jepang-6k4Ro |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2018 |title=Ketika Bung Besar Digugat Cerai |url=https://historia.id/kultur/articles/ketika-bung-besar-digugat-cerai-6kR9q/page/1 |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو ڪيترين ئي ٻين عورتن سان پنهنجي ويجهن لاڳاپن سبب پڻ مشهور رهيو، جن ۾ [[گوستي نورل]]، [[بيبي هووائي]]، [[نورباني يوسف]] ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dariyanto |first=Erwin |title=Alasan Gusti Nurul Menolak Bung Karno: Aku Tak Mau Dimadu |url=https://news.detik.com/berita/d-3068571/alasan-gusti-nurul-menolak-bung-karno-aku-tak-mau-dimadu |access-date=23 June 2023 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 December 2019 |title=Para Pramugari Garuda di Sisi Sukarno |url=https://historia.id/kultur/articles/para-pramugari-garuda-di-sisi-sukarno-PKldQ |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=12 May 2015 |title=Rahasia Bung Karno dan Perempuan Filipinanya |url=https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623043424/https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy }}&lt;/ref&gt;
1964ع ۾ هن جڪارتا ۾ [[اميليا ڊي لا راما]] سان شادي ڪئي ۽ 1970ع ۾ پنهنجي وفات تائين ساڻس گڏ رهيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; هي شادي ڪيترن سالن تائين ڳجهي رکي وئي، ۽ ان جو انڪشاف راما پهريون ڀيرو 1979ع ۾ هڪ انٽرويو دوران ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== ٻار ===

[[فاطماوتي]] سان شادي کان اڳ سوڪارنو جي اڳوڻي شادي مان هڪ ڌيءَ [[رڪميني سوڪارنو|رڪميني]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[اٽلي]] ۾ هڪ [[اوپيرا]] ڳائڻي بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Andryanto |first=S. Dian |date=14 November 2022 |title=Mengenal Anak-anak Presiden Soekarno: Siapa Saudara Tiri Guntur Soekarnoputra, Megawati dan Rachmawati? |url=https://nasional.tempo.co/read/1656616/mengenal-anak-anak-presiden-soekarno-siapa-saudara-tiri-guntur-soekarnoputra-megawati-dan-rachmawati |access-date=28 June 2023 |website=Tempo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Rukmini Sukarno: An Indonesian Onassis?|work=The New York Times |date=3 December 1977 |url=https://www.nytimes.com/1977/12/03/archives/rukmini-sukarno-an-indonesian-onassis-rukmini-sukarno-an-indonesian.html |last1=Hollie |first1=Pamela G. }}&lt;/ref&gt;

[[ميگاواتي سوڪارنوپتري]]، جيڪا بعد ۾ انڊونيشيا جي پنجين صدر بڻجي، فاطماوتي مان سوڪارنو جي ڌيءَ آهي. سندس ننڍو ڀاءُ [[گوروه سوڪارنوپترا]] (پيدائش: 1953ع) پنهنجي والد جي فنڪاراڻي رجحان جو وارث بڻيو. هو هڪ [[رقص ترتيب ڏيندڙ]] ۽ [[گيت نويس]] آهي، جنهن انڊونيشي ثقافت بابت ''اُنتوڪمو، انڊونيسيائڪو'' (تنهنجي لاءِ، منهنجي انڊونيشيا) نالي فلم پڻ تيار ڪئي. هو ميگاواتي جي [[انڊونيشي جدوجهد لاءِ جمهوري پارٽي]] طرفان [[انڊونيشيا جي عوامي نمائندن جي ايوان]] جو ميمبر پڻ رهيو آهي.
سندس ٻيا ڀائر ۽ ڀينر، [[گونتور سوڪارنوپترا]]، [[راحماواتي سوڪارنوپتري]] ۽ [[سڪماواتي سوڪارنوپتري]] پڻ سياست ۾ سرگرم رهيا آهن.
سوڪارنو کي [[ديوي سوڪارنو]] مان هڪ ڌيءَ [[ڪارتيڪا سوڪارنو]] پڻ ٿي.{{sfn|Mydans|1998}} 2006ع ۾ ڪارتيڪا سوڪارنو [[فريٽس سيگرز]] سان شادي ڪئي، جيڪو [[نيدرلينڊ]] ۾ ڄاول هو ۽ [[بارڪليز]] گلوبل ريٽيل اينڊ ڪمرشل بئنڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر رهيو.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20090708091105/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece Seegers joins the Barclays superstars],&quot; ''[[Times Online]]''&lt;/ref&gt;
سوڪارنو کي پنهنجي زال [[هارتيني]] مان [[توفان]] ۽ [[بايو]] نالي ٻه ٻار ٿيا. [[ڪارتيني مانوپو]] مان کيس هڪ پٽ [[توتوڪ سورياوان سوڪارنوپترا]] (1967ع ۾ [[جرمني]] ۾ ڄائو) ٿيو، جڏهن ته [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] مان هڪ ڌيءَ [[سيتي عائشه مارگريٽ روز]] پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== اعزاز ==

[[File:TE-2022-100000-depan.jpg|thumb|300px|2022ع ۾ جاري ڪيل 100,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي سوڪارنو ۽ [[محمد حطا]] جون تصويرون آهن.]]

[[File:Indonesian 75000 Rupiah 2020, Obverse.jpg|thumb|300px|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي 75هين سالگرهه جي موقعي تي 2020ع ۾ جاري ڪيل خاص 75,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي ساڳين شخصيتن جون تصويرون آهن.]]

سوڪارنو کي دنيا جي مختلف يونيورسٽين پاران 26 اعزازي ڊاڪٽريٽون عطا ڪيون ويون، جن ۾ [[ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[مشيگن يونيورسٽي]]، [[برلن يونيورسٽي]]، [[جامعہ الازهر]]، [[بلغراد يونيورسٽي]]، [[لومونوسوف ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون شامل آهن. کيس انڊونيشيا جي يونيورسٽين، جهڙوڪ [[گدجه مادا يونيورسٽي]]، [[انڊونيشيا يونيورسٽي]]، [[باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[حسن الدين يونيورسٽي]] ۽ [[پدجدجران يونيورسٽي]] پاران پڻ اعزازي ڊاڪٽريٽون ڏنيون ويون.
ان دور ۾ انڊونيشي حڪومت کيس گهڻو ڪري '''ڊاڪٽر اِر. سوڪارنو''' (''Dr. Ir. Soekarno'') جي لقب سان سڏيندي هئي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |title=KETETAPAN MAJELIS PERMUSYAWARATAN RAKYAT SEMENTARA REPUBLIK INDONESIA No.XXXIII/MPRS/1967 TENTANG PENCABUTAN KEKUASAAN PEMERINTAH NEGARA DARI PRESIDEN SUKARNO |access-date=7 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813071935/http://tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |archive-date=13 August 2013 }}&lt;/ref&gt; جيڪو سندس [[سول انجنيئرنگ]] ۾ [[انجنيئر|اِر. (Ingenieur)]] جي ڊگري (باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مان حاصل ڪيل) سان گڏ استعمال ٿيندو هو.

=== قومي اعزاز ===

* [[انڊونيشيا جي جمهوريه جو ستارو]]، پهريون درجو (''بنٽانگ ريپبلڪ انڊونيسيا آديپورنا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;&gt;{{cite web|url=https://kepustakaan-presiden.perpusnas.go.id/en/award/?box=list&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno| access-date=9 November 2022|publisher=[[National Library of Indonesia]]|title=List of All Award}}&lt;/ref&gt;
* مهاپترا ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ مھاپوتيرا آديپورنا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* امتيازي خدمت جو ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ جاسا اتما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* مقدس ستارو (''بنٽانگ سڪتي'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* شاندار خدمت جو ستارو (''بنٽانگ ڌرما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گوريلا ستارو (''بنٽانگ گيريليا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* ڀيانگڪارا ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ ڀيانگڪارا اتما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گاروڊا ستارو (''بنٽانگ گاروڊا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* انڊونيشي هٿياربند فوج جي اٺ سالن جي خدمت جو ستارو (''بنٽانگ سيوندو انگڪاتن پيرانگ'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* آزاديءَ جي اڳواڻن لاءِ تمغو (''ستيالانچانا ڪيميرديڪان پرنتيس '')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

=== پرڏيهي اعزاز ===

* {{flag|Afghanistan}}: [[اعليٰ سج جو حڪم]] جو ڪالر (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Argentina}}: [[آرڊر آف دي لبرٽر جنرل سان مارٽن]] جو ڪالر&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Australia}}: [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو تمغو (OAM)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Bolivia}}: [[آرڊر آف دي ڪانڊور آف دي اينڊيز]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Brazil}}: [[آرڊر آف دي سدرن ڪراس]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|People's Republic of Bulgaria}}: [[جورجي ديميتروف جو حڪم]]&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Czechoslovakia}}: [[آرڊر آف دي وائيٽ لائِن]] جو ڪالر (1956ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|West Germany}}: [[وفاقي جمهوريه جرمني جي آرڊر آف ميرٽ]] جو اسپيشل ڪلاس گرينڊ ڪراس (1956ع)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Geerken|first=Horst H.|date=2017|url=https://books.google.com/books?id=5GiGCgAAQBAJ|title=Hitler's Asian Adventure|location=Bonn|publisher=A BukitCinta Book|isbn=978-3-7386-3013-8|pages=531–532}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Holy See}}:
** [[آرڊر آف دي گولڊن اسپر]] جو نائٽ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[پوپ پائيس نائين جو حڪم]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (GCPO)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[بينيميرينٽي تمغو]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Hungary}}: [[هنگري جي جمهوريه جي آرڊر آف ميرٽ]] جو زنجير سان گرينڊ ڪراس&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britishpathe.com/video/sukarno-in-hungary/|access-date=9 November 2022|date=1960|website=British Pathé|title=Sukarno In Hungary 1960}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Japan}}: [[آرڊر آف دي ڪرسينٿيمم]] جو گرينڊ ڪارڊن (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Morocco}}: [[آرڊر آف دي ٿرون]] جو گرينڊ ڪارڊن (1960ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Philippines}}: [[فلپائني ليجن آف آنر]] جو چيف ڪمانڊر (CCLH)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Portugal}}: [[سينٽ جيمس آف دي سورڊ جو فوجي حڪم]] جو گرينڊ ڪراس (GCSE)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|South Africa}}: [[آرڊر آف دي ڪمپينينز آف او. آر. ٽيمبو]] جو اعليٰ ترين ساٿي (SCOT) (2005ع، وفات کان پوءِ)&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=The Presidency Republic of South Africa|access-date=9 November 2022|title=The Order of the Companions of O.R. Tambo|url=https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0|archive-date=4 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804045043/https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Soviet Union}}:
** [[آرڊر آف لينن]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[لينن امن انعام]] (1960ع)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1960/07/29/archives/lenin-peace-medal-pinned-on-sukarno.html|access-date=9 November 2022|date=29 July 1960|work=[[The New York Times]]|title=Lenin Peace Prize Pinned on Sukarno}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Thailand}}: [[آرڊر آف چولا چوم ڪلائو]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (KGC)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Vietnam}}: مزاحمتي تمغو، پهريون درجو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Yugoslavia}}: [[يوگوسلاو اسٽار جو حڪم]] جو عظيم ستارو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

== عوامي ثقافت ۾ ==

=== ڪتاب ===

* ''ڪوانتر ڪي گيربانگ''؛ (دروازي تائين ساڻ)، [[رمضان ڪي ايڇ]] جو هڪ انڊونيشي ناول، جيڪو سوڪارنو ۽ سندس ٻي زال [[اِنگِت گارناسه]] جي محبت ڀريي لاڳاپي جي ڪهاڻي بيان ڪري ٿو.
* ''سوڪارنو: اين آٽوبايوگرافي'' (&quot;سوڪارنو: هڪ سوانح عمري&quot;)، [[سنڊي ايڊمز]] (Bobbs-Merrill، 1965ع)؛ آمريڪي ليکڪا سوڪارنو جي سهڪار سان هيءَ خودنوشت لکي. ان جو [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ترجمو عبدالبار سليم ''بُنگ ڪارنو: پينجامبونگ لِداه راڪيات انڊونيشيا''؛ (&quot;بنگ ڪارنو: انڊونيشي قوم جو ترجمان&quot;) جي نالي سان ڪيو (Gunung Agung، 1966ع).
* ''مائي فرينڊ دي ڊڪٽيٽر''( &quot;منهنجو دوست، آمر&quot;)، [[سنڊي ايڊمز]] (Bobbs-Merrill، 1967ع)؛ سوڪارنو جي سوانح عمري لکڻ جي عمل بابت همعصر احوال.
* ''Nationalism, Islam and Marxism'' (اچار: نيشنلزم، اسلام اينڊ مارڪسزم؛ معنيٰ: &quot;قومپرستي، اسلام ۽ مارڪسزم&quot;)؛ سوڪارنو جي سياسي تصور [[ناساڪوم]] بابت 1926ع جي مضمونن جو مجموعو. ترجمو: ڪيريل ايڇ. وارو ۽ پيٽر ڊي. ويلڊن (Modern Indonesia Project، اِٿاڪا، نيويارڪ، 1970ع).
* ''انڊونيشيا ورسز فاشزمي'' (&quot;انڊونيشيا بمقابله فاشزم&quot;)؛ انڊونيشي قومپرستي ۽ فاشزم جو تقابلي تجزيو، 1941ع جي مضمونن جو مجموعو (Pen. Media Pressindo، يوگياڪارتا، 2000ع).

=== گيت ===

* ''اُنتوڪ پادوڪا يانگ موليا پريزيدين سوڪارنو'' (&quot;عاليجاه صدر سوڪارنو جي حضور ۾&quot;) نالي گيت 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[سوتيدجو]] لکيو، جنهن کي مشهور انڊونيشي ڳائڻي [[ليليس سورياني]] مقبول بڻايو. هن گيت جا لفظ ان وقت جي حياتي ڀر لاءِ مقرر صدر سوڪارنو جي ساراهه ۽ شڪرگذاريءَ سان ڀرپور آهن.

=== فلمون ===

* [[فلپائن]]ي اداڪار [[مائيڪ ايمپيريو]]، [[پيٽر ويئر]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 1982ع جي فلم ''[[دي ييئر آف لونگ ڊينجرسلي (فلم)|دي ييئر آف لونگ ڊينجرسلي]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[ڪرسٽوفر ڪوچ]] جي ساڳئي نالي واري ناول تي ٻڌل هئي.
* انڊونيشي سماجيات دان ۽ ليکڪ [[عمر قيام]]، [[عارفين سي. نور]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 1984ع جي فلم ''[[پينگخياناتان G30S/PKI]]'' ۽ 1988ع جي فلم ''جڪارتا 66'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو.
* انڊونيشي اداڪار [[فرانس تمبوان]]، 1997ع جي فلم ''بلانڪو, دي ڪلر آف لو'' (جيڪا اصل ٽيليويزن سيريز ''آپي سنٽا انٽونيو بلانڪو'' جو مختصر روپ هئي) ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو. هيءَ فلم [[انتونيو بلانڪو]] بابت آهي، جيڪو [[اسپين]]ي مصور هو ۽ [[بالي]] ۾ آباد ٿيو.
* انڊونيشي اداڪار [[سولتان صلاح الدين]]، [[ريري رضا]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 2005ع جي فلم ''[[گئي]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا شاگرد اڳواڻ [[سو هوڪ گي]] جي زندگي تي ٻڌل آهي.
* انڊونيشي اداڪار [[تيو پاڪوساديوا]] کي رٿيل فلم ''9 ريزنس'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ چونڊيو ويو، جيڪا سوڪارنو جي زندگيءَ ۾ شامل نون عورتن جون ڪهاڻيون بيان ڪري ٿي: [[سيتي اوتاري]] ([[آچا سيپترياسا]])، [[اِنگِت گارناسه]] ([[هيپي سلما]])، [[فاطماوتي]] ([[ريوالينا سايوٿي تيمات]])، [[هارتيني]] ([[لولا اماريا]])، [[هارياتي]] (اجينگ انجاني)، [[ڪارتيني مانوپو]] (وولان گوريتنو)، [[ديوي سوڪارنو|رتنا ساري ديوي]] ([[ماريانا ريناتا]])، [[يوريڪي سانگر]] ([[اسيانا سرسوتي]])، [[هيلڊي جعفر]] ([[پيويتا پيرس]])، [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] ([[چيلسي اسلان]])، [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (هاروڪا ناگاڪاوا) ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] ([[رائيسا آڊريانا]]). تيو پاڪوساديوا 2012ع جي سوانحي فلم ''حبيبي ڊان ائنم'' ۾ پڻ سوڪارنو جي ساٿي ۽ بعد ۾ سندس جانشين [[سوهارتو]] جو ڪردار ادا ڪيو.
* انڊونيشي اداڪار [[آريو بايو]]، [[حنونگ برامانتيو]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 2013ع جي فلم ''[[سوئيڪارنو: انڊونيسيا مرديڪا]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا سندس پيدائش کان وٺي جاپاني قبضي کان انڊونيشيا جي آزادي تائين جي زندگي تي ٻڌل آهي.
* انڊونيشي اداڪار [[بائيم وونگ]]، 2013ع جي فلم ''ڪيٽڪا بنگ ڊي اينڊي'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]]، [[فلوريس ٻيٽ]] ۾ سندس جلاوطني واري دور تي مرڪوز آهي.
* انڊونيشي اداڪار ۽ ٽيليويزن شخصيت [[ڊيو مهيندرا]]، 2015ع جي فلم ''[[گرو بنگسا: چوڪروامينوتو]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[عمر سعيد چوڪروامينوتو]] جي سوانح عمري آهي. چوڪروامينوتو کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ئي اهم اڳواڻن، جن ۾ سوڪارنو پڻ شامل آهي، جو استاد سمجهيو ويندو آهي.
* [[آريو بايو]] 2021ع جي جنگي فلم ''[[ڪيڊٽ 1947]]'' جي شروعاتي حصي ۾ ٻيهر سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جي جنگ]] تي ٻڌل آهي.

== پڻ ڏسو ==
{{Commons and category|Sukarno|Sukarno}}{{Wikiquote}}

* [[ايشيائي-آفريقي ڪانفرنس]]
* [[انڊونيشيا جي تاريخ]]
* [[گڏيل قومن مان انڊونيشيا جي واپسي]]
* [[ايشيا ۾ سرد جنگ#انڊونيشيا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.iisg.nl/w3vlindonesia/ WWW-VL History: Indonesia]{{snd}}سوڪارنو بابت آن لائين مطالعي ۽ حوالن جي وسيع فهرست
* [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB52/ جاري ڪيل سي آءِ اي دستاويزن بابت آمريڪا جو سرڪاري موقف]
* {{PM20|FID=pe/031210}}

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-new|office|reason=[[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزادي]]}}
{{s-ttl|title=[[انڊونيشيا جو صدر]]|years=18 آگسٽ 1945ع – 12 مارچ 1967ع}}
{{s-aft|after=[[سوهارتو]]}}
{{s-bef|before=[[ٽوني لوونڪ]]|as=[[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|ڊچ ايسٽ انڊيز جو هاءِ ڪمشنر]]}}
{{s-ttl|title=[[گڏيل رياستون انڊونيشيا|گڏيل رياستن انڊونيشيا جو صدر]]|years=27 ڊسمبر 1949ع – 17 آگسٽ 1950ع}}
{{s-aft|after=Himself|as=President of Indonesia (Unitary State)}}
{{s-bef|before=[[جواندا ڪارتاويدجاجا]]}}
{{s-ttl|title=[[انڊونيشيا جو وزيراعظم]]&lt;br /&gt;(''[[ڊي فيڪٽو]]'')|years=9 جولاءِ 1959ع – 25 جولاءِ 1966ع}}
{{s-aft|after=[[سوهارتو]]|as=[[امپيرا ڪابينا#ڪابينا پريزيڊيم|ڪابينا پريزيڊيم جو چيئرمين]]}}
{{s-end}}

{{Portal bar|Indonesia|History|Politics|Biography|Socialism}}
{{Sukarno}}
{{Indonesia Presidents}}
{{Members of the Investigating Committee for Preparatory Work for Independence}}
{{National Heroes of Indonesia}}
{{PLH Recipients}}
{{Communism in Indonesia}}
{{Authority control}}

[[زمرو:سوڪارنو]]
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون وفاتون]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا باغي]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]]
[[زمرو:باليني ماڻهو]]
[[زمرو:باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:BPUPK]]
[[زمرو:آرڊر آف دي وائيٽ لائن جا ڪالر حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:انڊونيشيا ۾ گردن جي ناڪامي سبب وفاتون]]
[[زمرو:نيدرلينڊ ۾ سياسي قيدي]]
[[زمرو:جرمني جي وفاقي جمهوريه جي آرڊر آف ميرٽ جي گرانڊ ڪراس اسپيشل ڪلاس جا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:اهي رياستي ۽ حڪومتي سربراهه جيڪي بعد ۾ قيد ڪيا ويا]]
[[زمرو:انڊونيشيا جي آزاديءَ جا سرگرم ڪارڪن]]
[[زمرو:انڊونيشي مسلمان]]
[[زمرو:انڊونيشيا جي قومي بيداري]]
[[زمرو:انڊونيشي قومپرست]]
[[زمرو:انڊونيشي انقلابي]]
[[زمرو:انڊونيشي سوشلسٽ]]
[[زمرو:انڊونيشي ماڻهو جيڪي قيد دوران فوت ٿيا]]
[[زمرو:جاوي ماڻهو]]
[[زمرو:بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايل اڳواڻ]]
[[زمرو:لينن امن انعام جا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:مرڪزي صلاحڪاري ڪائونسل جا ميمبر]]
[[زمرو:مسلم سوشلسٽ]]
[[زمرو:انڊونيشيا جا قومي هيرو]]
[[زمرو:بليتار جا ماڻهو]]
[[زمرو:سورابايا جا ماڻهو]]
[[زمرو:انڊونيشيا جي قومي انقلاب جا ماڻهو]]
[[زمرو:اوڀر جاوا جا سياستدان]]
[[زمرو:گروبوگان ريجنسي جا ماڻهو]]
[[زمرو:PPKI]]
[[زمرو:انڊونيشيا جي حراست ۾ فوت ٿيل قيدي]]
[[زمرو:عمر ڀر لاءِ مقرر صدر]]
[[زمرو:انڊونيشيا جا صدر]]
[[زمرو:آرڊر آف دي ڪمپينينز آف او. آر. ٽامبو جا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:مرڪزي جاوا جا سياستدان]]
[[زمرو:آرڊر آف دي سيڪريڊ ٽريجر، چوٿين درجي جا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:سوڪارنو خاندان]]
[[زمرو:ڊچ مخالف جذبا]]</text>
      <sha1>3mu613ge98wy5m8ean9abzhgmag5wnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395610</id>
      <parentid>395609</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان */</comment>
      <origin>395610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155859" sha1="iwft908z260ep245fd4vd235cvb3lgz" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا سوئيڪارنو {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Soekarno'''}} &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== سياسي بحالي ==

9 سيپٽمبر 2024ع تي [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|ايم پي آر]] سرڪاري طور '''MPR قرارداد نمبر XXXIII/MPRS/1967''' کي منسوخ ڪري ڇڏيو، جيڪا ماضي ۾ سوڪارنو کي صدارت تان هٽائڻ ۽ کيس سياست کان روڪڻ لاءِ قانوني بنياد طور استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=9 September 2024 |title=Isi TAP MPRS 33/1967 dan Sejarahnya Halaman all |url=https://www.kompas.com/stori/read/2024/09/09/163000679/isi-tap-mprs-33-1967-dan-sejarahnya?page=all#page2 |access-date=10 September 2024 |website=KOMPAS.com |language=id}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اهڙو ڪو عدالتي مقدمو ڪڏهن به نه هليو، جنهن ۾ اهو ثابت ٿئي ته سوڪارنو [[30 سيپٽمبر تحريڪ]] جي واقعن جو ذميوار هو، تنهن ڪري ايم پي آر اها قرارداد منسوخ ڪندي سندس وفات کان پوءِ سرڪاري طور سندس ساک ۽ نيڪنامي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fitriani |first=Erika Dyah |title=TAP MPRS 33/1967 Dicabut, MPR Siap Kawal Pemulihan Nama Baik Soekarno |url=https://news.detik.com/berita/d-7532658/tap-mprs-33-1967-dicabut-mpr-siap-kawal-pemulihan-nama-baik-soekarno |access-date=10 September 2024 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redaksi |first=Tim |title=MPR Resmi Cabut TAP MPRS 33/1967, Soekarno tidak Terbukti Lindungi PKI |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240909133810-4-570295/mpr-resmi-cabut-tap-mprs-33-1967-soekarno-tidak-terbukti-lindungi-pki |access-date=10 September 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

=== شاديون ===

[[File:Sukarno and family, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 240.jpg|thumb|سوڪارنو، فاطماوتي ۽ سندن پنجن ٻارن سان. وچ کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ موجب: سوڪارنو، سُڪماوتي، فاطماوتي، گوروه، ميگاواتي، گونتور ۽ راحماواتي.]]

سوڪارنو نسلي طور [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ [[بالي ماڻهو|باليني]] نسل سان تعلق رکندو هو.
هن 1921ع ۾ [[سيتي اوتاري]] سان شادي ڪئي، پر 1923ع ۾ طلاق ڏئي [[اِنگِت گارناسه]] سان شادي ڪئي. بعد ۾ لڳ ڀڳ 1943ع ۾ اِنگِت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.&lt;ref name=&quot;tim1958&quot;&gt;{{cite news |title= Djago, the Rooster |url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-url= https://archive.today/20130204182821/http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-date= 4 February 2013 |magazine=Time |date=10 March 1958 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
1953ع ۾ سوڪارنو [[هارتيني]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سالاتيگا]] جي رهواسي 30 ورهين جي هڪ طلاق يافته عورت هئي ۽ جنهن سان سندس ملاقات هڪ استقباليه تقريب دوران ٿي هئي. هن چوٿين شاديءَ تي فاطماوتي سخت ناراض ٿي ۽ سوڪارنو کي پنهنجي ٻارن سميت ڇڏي هلي وئي، جيتوڻيڪ ٻنهي ڪڏهن به سرڪاري طور طلاق نه ورتي.
1958ع ۾ سوڪارنو [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ليورپول]] جي رهواسي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ حصو وٺندڙ ڪارڪن هئي ۽ عمر ۾ سوڪارنو کان 23 سال ننڍي هئي. ٻنهي 1962ع ۾ طلاق ورتي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=5 August 2014 |title=Siti Aisyah Soekarno Putri: Saya Putri Bung Karno, Tapi Takut... |url=https://www.liputan6.com/news/read/2086493/siti-aisyah-soekarno-putri-saya-putri-bung-karno-tapi-takut |access-date=28 November 2023 |website=liputan6.com |language=id}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ سوڪارنو جي ملاقات 19 ورهين جي جاپاني ميزبان [[نااوڪو نيموتو]] سان ٿي، جنهن سان هن 1962ع ۾ شادي ڪئي ۽ سندس نالو بدلائي [[ديوي سوڪارنو|رتنا ديوي سوڪارنو]] رکيو.&lt;ref&gt;{{citation |last=Mydans |first=Seth |title=Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly |url=https://www.nytimes.com/1998/02/17/world/jakarta-journal-weighty-past-pins-the-wings-of-a-social-butterfly.html |work=The New York Times |date=17 February 1998 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو جون ٻيون زالون پڻ هيون، جن ۾ [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (1958ع–1959ع)، [[ڪارتيني مانوپو]] (1959ع–1968ع)، [[هارياتي]] (1963ع–1966ع)، [[يوريڪي سانگر]] (1964ع–1968ع) ۽ [[هيلڊي جعفر]] (1966ع–1969ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Si Bung dan Dua Gadis Jepang |url=https://historia.id/politik/articles/si-bung-dan-dua-gadis-jepang-6k4Ro |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2018 |title=Ketika Bung Besar Digugat Cerai |url=https://historia.id/kultur/articles/ketika-bung-besar-digugat-cerai-6kR9q/page/1 |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو ڪيترين ئي ٻين عورتن سان پنهنجي ويجهن لاڳاپن سبب پڻ مشهور رهيو، جن ۾ [[گوستي نورل]]، [[بيبي هووائي]]، [[نورباني يوسف]] ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dariyanto |first=Erwin |title=Alasan Gusti Nurul Menolak Bung Karno: Aku Tak Mau Dimadu |url=https://news.detik.com/berita/d-3068571/alasan-gusti-nurul-menolak-bung-karno-aku-tak-mau-dimadu |access-date=23 June 2023 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 December 2019 |title=Para Pramugari Garuda di Sisi Sukarno |url=https://historia.id/kultur/articles/para-pramugari-garuda-di-sisi-sukarno-PKldQ |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=12 May 2015 |title=Rahasia Bung Karno dan Perempuan Filipinanya |url=https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623043424/https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy }}&lt;/ref&gt;
1964ع ۾ هن جڪارتا ۾ [[اميليا ڊي لا راما]] سان شادي ڪئي ۽ 1970ع ۾ پنهنجي وفات تائين ساڻس گڏ رهيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; هي شادي ڪيترن سالن تائين ڳجهي رکي وئي، ۽ ان جو انڪشاف راما پهريون ڀيرو 1979ع ۾ هڪ انٽرويو دوران ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== ٻار ===

[[فاطماوتي]] سان شادي کان اڳ سوڪارنو جي اڳوڻي شادي مان هڪ ڌيءَ [[رڪميني سوڪارنو|رڪميني]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[اٽلي]] ۾ هڪ [[اوپيرا]] ڳائڻي بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Andryanto |first=S. Dian |date=14 November 2022 |title=Mengenal Anak-anak Presiden Soekarno: Siapa Saudara Tiri Guntur Soekarnoputra, Megawati dan Rachmawati? |url=https://nasional.tempo.co/read/1656616/mengenal-anak-anak-presiden-soekarno-siapa-saudara-tiri-guntur-soekarnoputra-megawati-dan-rachmawati |access-date=28 June 2023 |website=Tempo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Rukmini Sukarno: An Indonesian Onassis?|work=The New York Times |date=3 December 1977 |url=https://www.nytimes.com/1977/12/03/archives/rukmini-sukarno-an-indonesian-onassis-rukmini-sukarno-an-indonesian.html |last1=Hollie |first1=Pamela G. }}&lt;/ref&gt;

[[ميگاواتي سوڪارنوپتري]]، جيڪا بعد ۾ انڊونيشيا جي پنجين صدر بڻجي، فاطماوتي مان سوڪارنو جي ڌيءَ آهي. سندس ننڍو ڀاءُ [[گوروه سوڪارنوپترا]] (پيدائش: 1953ع) پنهنجي والد جي فنڪاراڻي رجحان جو وارث بڻيو. هو هڪ [[رقص ترتيب ڏيندڙ]] ۽ [[گيت نويس]] آهي، جنهن انڊونيشي ثقافت بابت ''اُنتوڪمو، انڊونيسيائڪو'' (تنهنجي لاءِ، منهنجي انڊونيشيا) نالي فلم پڻ تيار ڪئي. هو ميگاواتي جي [[انڊونيشي جدوجهد لاءِ جمهوري پارٽي]] طرفان [[انڊونيشيا جي عوامي نمائندن جي ايوان]] جو ميمبر پڻ رهيو آهي.
سندس ٻيا ڀائر ۽ ڀينر، [[گونتور سوڪارنوپترا]]، [[راحماواتي سوڪارنوپتري]] ۽ [[سڪماواتي سوڪارنوپتري]] پڻ سياست ۾ سرگرم رهيا آهن.
سوڪارنو کي [[ديوي سوڪارنو]] مان هڪ ڌيءَ [[ڪارتيڪا سوڪارنو]] پڻ ٿي.{{sfn|Mydans|1998}} 2006ع ۾ ڪارتيڪا سوڪارنو [[فريٽس سيگرز]] سان شادي ڪئي، جيڪو [[نيدرلينڊ]] ۾ ڄاول هو ۽ [[بارڪليز]] گلوبل ريٽيل اينڊ ڪمرشل بئنڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر رهيو.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20090708091105/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece Seegers joins the Barclays superstars],&quot; ''[[Times Online]]''&lt;/ref&gt;
سوڪارنو کي پنهنجي زال [[هارتيني]] مان [[توفان]] ۽ [[بايو]] نالي ٻه ٻار ٿيا. [[ڪارتيني مانوپو]] مان کيس هڪ پٽ [[توتوڪ سورياوان سوڪارنوپترا]] (1967ع ۾ [[جرمني]] ۾ ڄائو) ٿيو، جڏهن ته [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] مان هڪ ڌيءَ [[سيتي عائشه مارگريٽ روز]] پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== اعزاز ==

[[File:TE-2022-100000-depan.jpg|thumb|300px|2022ع ۾ جاري ڪيل 100,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي سوڪارنو ۽ [[محمد حطا]] جون تصويرون آهن.]]

[[File:Indonesian 75000 Rupiah 2020, Obverse.jpg|thumb|300px|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي 75هين سالگرهه جي موقعي تي 2020ع ۾ جاري ڪيل خاص 75,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي ساڳين شخصيتن جون تصويرون آهن.]]

سوڪارنو کي دنيا جي مختلف يونيورسٽين پاران 26 اعزازي ڊاڪٽريٽون عطا ڪيون ويون، جن ۾ [[ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[مشيگن يونيورسٽي]]، [[برلن يونيورسٽي]]، [[جامعہ الازهر]]، [[بلغراد يونيورسٽي]]، [[لومونوسوف ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون شامل آهن. کيس انڊونيشيا جي يونيورسٽين، جهڙوڪ [[گدجه مادا يونيورسٽي]]، [[انڊونيشيا يونيورسٽي]]، [[باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[حسن الدين يونيورسٽي]] ۽ [[پدجدجران يونيورسٽي]] پاران پڻ اعزازي ڊاڪٽريٽون ڏنيون ويون.
ان دور ۾ انڊونيشي حڪومت کيس گهڻو ڪري '''ڊاڪٽر اِر. سوڪارنو''' (''Dr. Ir. Soekarno'') جي لقب سان سڏيندي هئي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |title=KETETAPAN MAJELIS PERMUSYAWARATAN RAKYAT SEMENTARA REPUBLIK INDONESIA No.XXXIII/MPRS/1967 TENTANG PENCABUTAN KEKUASAAN PEMERINTAH NEGARA DARI PRESIDEN SUKARNO |access-date=7 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813071935/http://tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |archive-date=13 August 2013 }}&lt;/ref&gt; جيڪو سندس [[سول انجنيئرنگ]] ۾ [[انجنيئر|اِر. (Ingenieur)]] جي ڊگري (باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مان حاصل ڪيل) سان گڏ استعمال ٿيندو هو.

=== قومي اعزاز ===

* [[انڊونيشيا جي جمهوريه جو ستارو]]، پهريون درجو (''بنٽانگ ريپبلڪ انڊونيسيا آديپورنا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;&gt;{{cite web|url=https://kepustakaan-presiden.perpusnas.go.id/en/award/?box=list&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno| access-date=9 November 2022|publisher=[[National Library of Indonesia]]|title=List of All Award}}&lt;/ref&gt;
* مهاپترا ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ مھاپوتيرا آديپورنا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* امتيازي خدمت جو ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ جاسا اتما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* مقدس ستارو (''بنٽانگ سڪتي'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* شاندار خدمت جو ستارو (''بنٽانگ ڌرما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گوريلا ستارو (''بنٽانگ گيريليا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* ڀيانگڪارا ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ ڀيانگڪارا اتما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گاروڊا ستارو (''بنٽانگ گاروڊا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* انڊونيشي هٿياربند فوج جي اٺ سالن جي خدمت جو ستارو (''بنٽانگ سيوندو انگڪاتن پيرانگ'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* آزاديءَ جي اڳواڻن لاءِ تمغو (''ستيالانچانا ڪيميرديڪان پرنتيس '')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

=== پرڏيهي اعزاز ===

* {{flag|Afghanistan}}: [[اعليٰ سج جو حڪم]] جو ڪالر (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Argentina}}: [[آرڊر آف دي لبرٽر جنرل سان مارٽن]] جو ڪالر&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Australia}}: [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو تمغو (OAM)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Bolivia}}: [[آرڊر آف دي ڪانڊور آف دي اينڊيز]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Brazil}}: [[آرڊر آف دي سدرن ڪراس]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|People's Republic of Bulgaria}}: [[جورجي ديميتروف جو حڪم]]&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Czechoslovakia}}: [[آرڊر آف دي وائيٽ لائِن]] جو ڪالر (1956ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|West Germany}}: [[وفاقي جمهوريه جرمني جي آرڊر آف ميرٽ]] جو اسپيشل ڪلاس گرينڊ ڪراس (1956ع)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Geerken|first=Horst H.|date=2017|url=https://books.google.com/books?id=5GiGCgAAQBAJ|title=Hitler's Asian Adventure|location=Bonn|publisher=A BukitCinta Book|isbn=978-3-7386-3013-8|pages=531–532}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Holy See}}:
** [[آرڊر آف دي گولڊن اسپر]] جو نائٽ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[پوپ پائيس نائين جو حڪم]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (GCPO)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[بينيميرينٽي تمغو]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Hungary}}: [[هنگري جي جمهوريه جي آرڊر آف ميرٽ]] جو زنجير سان گرينڊ ڪراس&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britishpathe.com/video/sukarno-in-hungary/|access-date=9 November 2022|date=1960|website=British Pathé|title=Sukarno In Hungary 1960}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Japan}}: [[آرڊر آف دي ڪرسينٿيمم]] جو گرينڊ ڪارڊن (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Morocco}}: [[آرڊر آف دي ٿرون]] جو گرينڊ ڪارڊن (1960ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Philippines}}: [[فلپائني ليجن آف آنر]] جو چيف ڪمانڊر (CCLH)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Portugal}}: [[سينٽ جيمس آف دي سورڊ جو فوجي حڪم]] جو گرينڊ ڪراس (GCSE)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|South Africa}}: [[آرڊر آف دي ڪمپينينز آف او. آر. ٽيمبو]] جو اعليٰ ترين ساٿي (SCOT) (2005ع، وفات کان پوءِ)&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=The Presidency Republic of South Africa|access-date=9 November 2022|title=The Order of the Companions of O.R. Tambo|url=https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0|archive-date=4 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804045043/https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Soviet Union}}:
** [[آرڊر آف لينن]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[لينن امن انعام]] (1960ع)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1960/07/29/archives/lenin-peace-medal-pinned-on-sukarno.html|access-date=9 November 2022|date=29 July 1960|work=[[The New York Times]]|title=Lenin Peace Prize Pinned on Sukarno}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Thailand}}: [[آرڊر آف چولا چوم ڪلائو]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (KGC)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Vietnam}}: مزاحمتي تمغو، پهريون درجو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Yugoslavia}}: [[يوگوسلاو اسٽار جو حڪم]] جو عظيم ستارو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

== عوامي ثقافت ۾ ==

=== ڪتاب ===

* ''ڪوانتر ڪي گيربانگ''؛ (دروازي تائين ساڻ)، [[رمضان ڪي ايڇ]] جو هڪ انڊونيشي ناول، جيڪو سوڪارنو ۽ سندس ٻي زال [[اِنگِت گارناسه]] جي محبت ڀريي لاڳاپي جي ڪهاڻي بيان ڪري ٿو.
* ''سوڪارنو: اين آٽوبايوگرافي'' (&quot;سوڪارنو: هڪ سوانح عمري&quot;)، [[سنڊي ايڊمز]] (Bobbs-Merrill، 1965ع)؛ آمريڪي ليکڪا سوڪارنو جي سهڪار سان هيءَ خودنوشت لکي. ان جو [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ترجمو عبدالبار سليم ''بُنگ ڪارنو: پينجامبونگ لِداه راڪيات انڊونيشيا''؛ (&quot;بنگ ڪارنو: انڊونيشي قوم جو ترجمان&quot;) جي نالي سان ڪيو (Gunung Agung، 1966ع).
* ''مائي فرينڊ دي ڊڪٽيٽر''( &quot;منهنجو دوست، آمر&quot;)، [[سنڊي ايڊمز]] (Bobbs-Merrill، 1967ع)؛ سوڪارنو جي سوانح عمري لکڻ جي عمل بابت همعصر احوال.
* ''Nationalism, Islam and Marxism'' (اچار: نيشنلزم، اسلام اينڊ مارڪسزم؛ معنيٰ: &quot;قومپرستي، اسلام ۽ مارڪسزم&quot;)؛ سوڪارنو جي سياسي تصور [[ناساڪوم]] بابت 1926ع جي مضمونن جو مجموعو. ترجمو: ڪيريل ايڇ. وارو ۽ پيٽر ڊي. ويلڊن (Modern Indonesia Project، اِٿاڪا، نيويارڪ، 1970ع).
* ''انڊونيشيا ورسز فاشزمي'' (&quot;انڊونيشيا بمقابله فاشزم&quot;)؛ انڊونيشي قومپرستي ۽ فاشزم جو تقابلي تجزيو، 1941ع جي مضمونن جو مجموعو (Pen. Media Pressindo، يوگياڪارتا، 2000ع).

=== گيت ===

* ''اُنتوڪ پادوڪا يانگ موليا پريزيدين سوڪارنو'' (&quot;عاليجاه صدر سوڪارنو جي حضور ۾&quot;) نالي گيت 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[سوتيدجو]] لکيو، جنهن کي مشهور انڊونيشي ڳائڻي [[ليليس سورياني]] مقبول بڻايو. هن گيت جا لفظ ان وقت جي حياتي ڀر لاءِ مقرر صدر سوڪارنو جي ساراهه ۽ شڪرگذاريءَ سان ڀرپور آهن.

=== فلمون ===

* [[فلپائن]]ي اداڪار [[مائيڪ ايمپيريو]]، [[پيٽر ويئر]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 1982ع جي فلم ''[[دي ييئر آف لونگ ڊينجرسلي (فلم)|دي ييئر آف لونگ ڊينجرسلي]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[ڪرسٽوفر ڪوچ]] جي ساڳئي نالي واري ناول تي ٻڌل هئي.
* انڊونيشي سماجيات دان ۽ ليکڪ [[عمر قيام]]، [[عارفين سي. نور]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 1984ع جي فلم ''[[پينگخياناتان G30S/PKI]]'' ۽ 1988ع جي فلم ''جڪارتا 66'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو.
* انڊونيشي اداڪار [[فرانس تمبوان]]، 1997ع جي فلم ''بلانڪو, دي ڪلر آف لو'' (جيڪا اصل ٽيليويزن سيريز ''آپي سنٽا انٽونيو بلانڪو'' جو مختصر روپ هئي) ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو. هيءَ فلم [[انتونيو بلانڪو]] بابت آهي، جيڪو [[اسپين]]ي مصور هو ۽ [[بالي]] ۾ آباد ٿيو.
* انڊونيشي اداڪار [[سولتان صلاح الدين]]، [[ريري رضا]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 2005ع جي فلم ''[[گئي]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا شاگرد اڳواڻ [[سو هوڪ گي]] جي زندگي تي ٻڌل آهي.
* انڊونيشي اداڪار [[تيو پاڪوساديوا]] کي رٿيل فلم ''9 ريزنس'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ چونڊيو ويو، جيڪا سوڪارنو جي زندگيءَ ۾ شامل نون عورتن جون ڪهاڻيون بيان ڪري ٿي: [[سيتي اوتاري]] ([[آچا سيپترياسا]])، [[اِنگِت گارناسه]] ([[هيپي سلما]])، [[فاطماوتي]] ([[ريوالينا سايوٿي تيمات]])، [[هارتيني]] ([[لولا اماريا]])، [[هارياتي]] (اجينگ انجاني)، [[ڪارتيني مانوپو]] (وولان گوريتنو)، [[ديوي سوڪارنو|رتنا ساري ديوي]] ([[ماريانا ريناتا]])، [[يوريڪي سانگر]] ([[اسيانا سرسوتي]])، [[هيلڊي جعفر]] ([[پيويتا پيرس]])، [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] ([[چيلسي اسلان]])، [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (هاروڪا ناگاڪاوا) ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] ([[رائيسا آڊريانا]]). تيو پاڪوساديوا 2012ع جي سوانحي فلم ''حبيبي ڊان ائنم'' ۾ پڻ سوڪارنو جي ساٿي ۽ بعد ۾ سندس جانشين [[سوهارتو]] جو ڪردار ادا ڪيو.
* انڊونيشي اداڪار [[آريو بايو]]، [[حنونگ برامانتيو]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 2013ع جي فلم ''[[سوئيڪارنو: انڊونيسيا مرديڪا]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا سندس پيدائش کان وٺي جاپاني قبضي کان انڊونيشيا جي آزادي تائين جي زندگي تي ٻڌل آهي.
* انڊونيشي اداڪار [[بائيم وونگ]]، 2013ع جي فلم ''ڪيٽڪا بنگ ڊي اينڊي'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]]، [[فلوريس ٻيٽ]] ۾ سندس جلاوطني واري دور تي مرڪوز آهي.
* انڊونيشي اداڪار ۽ ٽيليويزن شخصيت [[ڊيو مهيندرا]]، 2015ع جي فلم ''[[گرو بنگسا: چوڪروامينوتو]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[عمر سعيد چوڪروامينوتو]] جي سوانح عمري آهي. چوڪروامينوتو کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ئي اهم اڳواڻن، جن ۾ سوڪارنو پڻ شامل آهي، جو استاد سمجهيو ويندو آهي.
* [[آريو بايو]] 2021ع جي جنگي فلم ''[[ڪيڊٽ 1947]]'' جي شروعاتي حصي ۾ ٻيهر سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جي جنگ]] تي ٻڌل آهي.

== پڻ ڏسو ==
{{Commons and category|Sukarno|Sukarno}}{{Wikiquote}}

* [[ايشيائي-آفريقي ڪانفرنس]]
* [[انڊونيشيا جي تاريخ]]
* [[گڏيل قومن مان انڊونيشيا جي واپسي]]
* [[ايشيا ۾ سرد جنگ#انڊونيشيا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.iisg.nl/w3vlindonesia/ WWW-VL History: Indonesia]{{snd}}سوڪارنو بابت آن لائين مطالعي ۽ حوالن جي وسيع فهرست
* [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB52/ جاري ڪيل سي آءِ اي دستاويزن بابت آمريڪا جو سرڪاري موقف]
* {{PM20|FID=pe/031210}}

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-new|office|reason=[[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزادي]]}}
{{s-ttl|title=[[انڊونيشيا جو صدر]]|years=18 آگسٽ 1945ع – 12 مارچ 1967ع}}
{{s-aft|after=[[سوهارتو]]}}
{{s-bef|before=[[ٽوني لوونڪ]]|as=[[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|ڊچ ايسٽ انڊيز جو هاءِ ڪمشنر]]}}
{{s-ttl|title=[[گڏيل رياستون انڊونيشيا|گڏيل رياستن انڊونيشيا جو صدر]]|years=27 ڊسمبر 1949ع – 17 آگسٽ 1950ع}}
{{s-aft|after=Himself|as=President of Indonesia (Unitary State)}}
{{s-bef|before=[[جواندا ڪارتاويدجاجا]]}}
{{s-ttl|title=[[انڊونيشيا جو وزيراعظم]]&lt;br /&gt;(''[[ڊي فيڪٽو]]'')|years=9 جولاءِ 1959ع – 25 جولاءِ 1966ع}}
{{s-aft|after=[[سوهارتو]]|as=[[امپيرا ڪابينا#ڪابينا پريزيڊيم|ڪابينا پريزيڊيم جو چيئرمين]]}}
{{s-end}}

{{Portal bar|Indonesia|History|Politics|Biography|Socialism}}
{{Sukarno}}
{{Indonesia Presidents}}
{{Members of the Investigating Committee for Preparatory Work for Independence}}
{{National Heroes of Indonesia}}
{{PLH Recipients}}
{{Communism in Indonesia}}
{{Authority control}}

[[زمرو:سوڪارنو]]
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون وفاتون]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا باغي]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]]
[[زمرو:باليني ماڻهو]]
[[زمرو:باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:BPUPK]]
[[زمرو:آرڊر آف دي وائيٽ لائن جا ڪالر حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:انڊونيشيا ۾ گردن جي ناڪامي سبب وفاتون]]
[[زمرو:نيدرلينڊ ۾ سياسي قيدي]]
[[زمرو:جرمني جي وفاقي جمهوريه جي آرڊر آف ميرٽ جي گرانڊ ڪراس اسپيشل ڪلاس جا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:اهي رياستي ۽ حڪومتي سربراهه جيڪي بعد ۾ قيد ڪيا ويا]]
[[زمرو:انڊونيشيا جي آزاديءَ جا سرگرم ڪارڪن]]
[[زمرو:انڊونيشي مسلمان]]
[[زمرو:انڊونيشيا جي قومي بيداري]]
[[زمرو:انڊونيشي قومپرست]]
[[زمرو:انڊونيشي انقلابي]]
[[زمرو:انڊونيشي سوشلسٽ]]
[[زمرو:انڊونيشي ماڻهو جيڪي قيد دوران فوت ٿيا]]
[[زمرو:جاوي ماڻهو]]
[[زمرو:بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايل اڳواڻ]]
[[زمرو:لينن امن انعام جا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:مرڪزي صلاحڪاري ڪائونسل جا ميمبر]]
[[زمرو:مسلم سوشلسٽ]]
[[زمرو:انڊونيشيا جا قومي هيرو]]
[[زمرو:بليتار جا ماڻهو]]
[[زمرو:سورابايا جا ماڻهو]]
[[زمرو:انڊونيشيا جي قومي انقلاب جا ماڻهو]]
[[زمرو:اوڀر جاوا جا سياستدان]]
[[زمرو:گروبوگان ريجنسي جا ماڻهو]]
[[زمرو:PPKI]]
[[زمرو:انڊونيشيا جي حراست ۾ فوت ٿيل قيدي]]
[[زمرو:عمر ڀر لاءِ مقرر صدر]]
[[زمرو:انڊونيشيا جا صدر]]
[[زمرو:آرڊر آف دي ڪمپينينز آف او. آر. ٽامبو جا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:مرڪزي جاوا جا سياستدان]]
[[زمرو:آرڊر آف دي سيڪريڊ ٽريجر، چوٿين درجي جا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:سوڪارنو خاندان]]
[[زمرو:ڊچ مخالف جذبا]]</text>
      <sha1>iwft908z260ep245fd4vd235cvb3lgz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395615</id>
      <parentid>395610</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155841" sha1="5xdxbgthirzfbeduhmdw4nxf5uy1983" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name          = سوڪارنو
| image         = Presiden Sukarno.jpg
| caption       = 1949 ۾ سوڪارنو
| order         = 1st
| office        = انڊونيشيا جو صدر
| vicepresident = [[محمد حاتا]] (1945–56)
| primeminister = [[سوران سياھر]]&lt;br/&gt;[[امير شريف الدين]]&lt;br/&gt;[[محمد حاتا]]&lt;br/&gt;[[عبدالحليم (انڊونيشيا)|عبدالحليم]] &lt;br/&gt; [[سوئڪيمان ورجوساندجوجو]]&lt;br/&gt;[[ولوپو]]&lt;br/&gt;[[علي ساستروئميدجوجو]]&lt;br/&gt;[[برھان الدين ھاراپ]]&lt;br/&gt;[[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| term_start    = 18 آگسٽ 1945
| term_end      = 12 مارچ 1967
| predecessor   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor     = [[سھارتو]]
| office2       = انڊونيشيا جي گڏيل رياستن جو صدر
| vicepresident2 = [[محمد حاتا]]
| term_start2    = 27 ڊسمبر  1949
| term_end2      = 17 آگسٽ  1950
| predecessor2   = '' عھدو شروع ٿيو''
| successor2     = ''عھدو ختم ٿي ويو''
| order3        = 11th
| office3       = انڊونيشيا جو وزير اعظم 
| term_start3   = 9  جولاءِ 1959
| term_end3     = 25  جولاءِ 1966
| predecessor3  = [[ڊيوئنڊا ڪرتاودجاجا]]
| successor3    = ''عھدو ختم ڪيو ويو''
| president3    =  پاڻ
| birth_name    = ڪسنو سوسروڊيھارڊيو 
| birth_date    = {{birth date|1901|6|6|df=y}}
| birth_place   = [[سورابايا]], [[اوڀر جاوا]], [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]&lt;ref&gt;A. Setiadi (2013), Soekarno Bapak Bangsa, Yogyakarta: Palapa, pp.21.&lt;/ref&gt;
| death_date    = {{death date and age|1970|6|21|1901|6|6|df=y}}
| death_place   = [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] 
| spouse        = {{marriage|اوئتاري |1921|1922|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|انگت گارناسيح  |1923|1942|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[فاطمہ وتي]]|1  جون
1943}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني  |7 July 1953}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھارتني مانوپو  |1959|1968|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[رتنا ساري ديوي سوڪارنو|نائوڪو نيموتو]] |1962}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھرياتي  |1963|1966|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|يورائڪ سانگر|1964|1967|end=div.}}&lt;br/&gt;{{marriage|ھيلدي جعفر  |1966|1967|end={{abbr|sep.|separated}}}}
| children      =
{{Collapsible list|title='' اگت مان ''|1
= {{plainlist|1=
*رتنا جئامي  
(پاليل)
*ڪارٽيڪا 
(پاليل)
}}
}}
{{Collapsible list|title=''فاطمہ وتي مان  ''|1=
{{plainlist|1=
*[[گنتر سوئيڪارنوپتري]]
*[[ميگاوتي سئيڪارنوپتري]]
*[[رچماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[سڪماوتي سوئيڪارنوپتري]]
*[[گرو سوئڪارنوپترا]] 
}}
}}
{{Collapsible list|title='' ھارتني مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*[[طائوفان سوئيڪارنو]]
*[[بايو سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''
رتنا مان ''|1=
{{plainlist|1=
*[[ڪرينا ڪارٽيڪا ساري ديوي سوئڪارنو]]
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ھارياتي مان
''|1
=
{{plainlist|1=
*آيو گيمبيرووتي 
}}
}}
{{Collapsible list|title=''ڪارتني مان
 ''|1=
{{plainlist|1=
*ٽوٽوڪ سورياوان 
}}
}}
| father = [[:id:Soekemi Sosrodihardjo|رادين سوئيڪيمي سوسروڊيھارڊيو]]
| mother = [[:id:Ida Ayu Nyoman Rai|ادا آيو نيومان راء]]
| alma_mater    = [[بندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]
| party         = [[انڊونيشيائي نيشنل پارٽي]] (1927–1931)
| height        = 1.72 m
| signature     =  Sukarno Signature.svg
|native_name_lang=Javanese|resting_place=[[بليتار]], [[اوڀر جاوا]], انڊونيشيا
|resting_place_coordinates={{Coord|8.084622|S|112.176075|E|format=dms|type:landmark_region:ID-JI_scale:10000|display=inline}}}}

'''احمد سوڪارنو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Sukarno'''}} يا ڊچ لھجي ۾ سوئيڪارنو (''' Soekarno''')&lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/sukarno &quot;Sukarno&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref&gt;[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia&lt;/ref&gt; ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ [[محمد حاتا]] 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ &quot; سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو&quot; &lt;ref&gt;Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23–30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}&lt;/ref&gt; پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

== نالو ==
''سوڪارنو'' (''Sukarno'') جو نالو هندو مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جي افسانوي سورهيه [[ڪرن]] (انگريزي ۾ ''ڪارنا'') تان ورتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bishku |first=Michael B. |date=1992 |title=Sukarno, Charismatic Leadership and Islam in Indonesia |journal=Journal of Third World Studies |volume=9 |issue=2 |pages=100–117 |jstor=45197254 |issn=8755-3449}}&lt;/ref&gt;

ڊچ املا (''ڊچ اورٿوگرافي'') تي ٻڌل صورت ''سوڪارنو'' اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ به [[وان اوفائيسن اچاري نظام]] (''وان اوفائيسن  اسپيلنگ سسٽم'') موجب پنهنجي دستخط ڪندو هو. خود سوڪارنو جو چوڻ هو ته لکڻ ۾ &quot;''u''&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي، نه &quot;''oe''&quot;، پر اسڪول ۾ کيس ڊچ طرز موجب لکڻ سيکاريو ويو هو، ۽ پنجاهه سالن کان پوءِ پنهنجي دستخط بدلائڻ ڏکيو لڳو، تنهنڪري هو دستخط اڃا به &quot;''oe''&quot; سان ڪندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=27 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27]}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، 1947ع کان 1968ع تائين جاري ٿيندڙ انڊونيشي صدارتي فرمانن ۾ سندس نالو [[ريپبلڪن اچاري نظام]] (''ريپبلڪن اسپيلنگ سسٽم'') مطابق لکيو ويندو هو. [[سوڪارنو–هٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو انڊونيشيا جي گاديءَ واري شهر [[جڪارتا]] جي ويجهو واقع آهي، اڄ به ڊچ اچار واري صورت ''سوئيڪارنو'' استعمال ڪري ٿو.

[[انڊونيشي ماڻهو|انڊونيشي]] کيس '''بُنگ ڪارنو''' (يعني &quot;ڀاءُ ڪارنو&quot; يا &quot;ساٿي ڪارنو&quot;) ۽ '''پاڪ ڪارنو''' (يعني &quot;مسٽر ڪارنو&quot;) جي نالن سان پڻ ياد ڪندا آهن.&lt;ref&gt;''Bung'' انڊونيشي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جيڪو &quot;وڏي ڀاءُ&quot; يا &quot;ساٿي&quot; جي معنيٰ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''پاڪ'' وڌيڪ رسمي طور &quot;سائين&quot;، &quot;جناب&quot; يا &quot;بابا&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;/ref&gt; گهڻن [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] وانگر سندس پڻ رڳو هڪ ئي نالو هو.&lt;ref name=&quot;Drakeley2006&quot;&gt;[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20110211034600/http://pandora.nla.gov.au/pan/124461/20110211-1446/coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{cbignore|bot=medic}}Steven Drakeley, University of Western Sydney&lt;/ref&gt;

پرڏيهي ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن کيس '''احمد سوڪارنو''' (''اچمد سوڪارنو'') يا ان جهڙين ٻين صورتن سان پڻ سڏيو ويو آهي. انڊونيشيا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جي هڪ ذريعي موجب &quot;اچمد&quot; (جنهن کي پوءِ عرب ملڪن ۽ ٻين پرڏيهي ذريعن &quot;احمد&quot; لکيو) جو نالو انڊونيشي شاگرد ايم. زين حسن، جيڪو [[الازهر يونيورسٽي]] ۾ پڙهندو هو ۽ بعد ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ ملازم ٿيو، تجويز ڪيو هو. ان جو مقصد مصري صحافت آڏو سوڪارنو جي [[اسلام|مسلمان]] سڃاڻپ کي نمايان ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت مصر ۾ مختصر تڪرار دوران اها دعويٰ ڪئي وئي هئي ته سوڪارنو جو نالو &quot;ڪافي اسلامي نه آهي&quot;. &quot;اچمند&quot; جي استعمال کان پوءِ [[اسلامي دنيا|اسلامي]] ۽ [[عرب دنيا|عرب]] ملڪن سوڪارنو جي بي ڌڙڪ حمايت شروع ڪئي. انهيءَ سبب وچ اوڀر سان ٿيندڙ خط و ڪتابت ۾ سوڪارنو پاڻ به پنهنجو نالو &quot;اچمند سوئيڪارنو&quot; لکي دستخط ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hassan|first=M. Zein|title=Diplomasi Revolusi Indonesia Di Luar Negeri: Perjoangan ([[sic]]) Pemuda/Mahasiswa di Timur Tengah|publisher=Penerbit Bulan Bintang|year=1980|location=Jakarta|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jo|first=Hendi|date=20 March 2018|title=Mengapa Ahmad Sukarno?|url=https://historia.id/politik/articles/mengapa-ahmad-sukarno-v5EWA|access-date=23 October 2021|website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
{{multiple image
| total_width = 350
| footer = سوڪارنو پنهنجي پيءُ راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو (کاٻي) ۽ پنهنجي ماءُ اِدا آيو نيومان راءِ (ساڄي) سان.
| image1 = Sukarno and his father, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 231.jpg
| height1 = 317.2
| image2 = Sukarno with his mother, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 241.jpg
| height2 = 317.2
}}

سوڪارنو هڪ مسلمان جاوي پرائمري اسڪول جي استاد، ''[[پريايي]]'' راڊين سوڪيمي سوسرودي هاردجو، جو پٽ هو، جيڪو مرڪزي جاوا جي [[گروبوگان ريجنسي]] سان تعلق رکندو هو، جڏهن⁠ته سندس ماءُ ''آيو نيومان راء'' [[بالي]] جي [[بوليلينگ ريجنسي]] سان تعلق رکندڙ [[برهمڻ]] ذات جي هندو عورت هئي. سوڪارنو جي پيدائش [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] (هاڻوڪي انڊونيشيا) جي اوڀر جاوا واري شهر [[سورابايا]] ۾ ٿي، جتي سندس پيءُ جاوا ڏانهن بدلي جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=21}}&lt;/ref&gt;

سندس اصل نالو '''ڪُسنو سوسرودي هاردجو''' هو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biografi Presiden Soekarno|work=Biografi Tokoh |date=19 October 2010|language=id|url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/|access-date=20 October 2015|archive-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno}}&lt;/ref&gt; جاوي روايت موجب، ننڍپڻ ۾ هڪ سخت بيماري مان صحتياب ٿيڻ کان پوءِ سندس نالو بدلائي '''سوڪارنو''' رکيو ويو.

== تعليم ==

1912ع ۾ مقامي پرائمري اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو کي ''يوروپيسي لاگيري اسڪول'' (ڊچ پرائمري اسڪول) ۾ [[موجوڪيرتو]] موڪليو ويو. ان کان پوءِ 1916ع ۾ هن [[سورابايا]] جي ''[[هوخيري برگر اسڪول]]'' (ڊچ طرز جي اعليٰ ثانوي اسڪول) ۾ داخلا ورتي، جتي سندس ملاقات [[چوڪروامينوتو]] سان ٿي، جيڪو هڪ [[قومپرست]] اڳواڻ ۽ [[ساريڪات اسلام]] جو باني هو. 1920ع ۾ سوڪارنو چوڪروامينوتو جي ڌيءَ سِتي اوئتاري سان شادي ڪئي.

1921ع ۾ هن ''[[ٽيڪنِسخي هوخيسخول تي بانڊونگ]]'' (بانڊونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي) ۾ [[سول انجنيئرنگ]]، خاص طور [[معماري]]، جي تعليم شروع ڪئي. 1926ع ۾ هن اتان [[اِنگينيور]] (مختصر: '''Ir.''') جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا ڊچ طرز جي [[انجنيئر]] جي ڊگري هئي.

بانڊونگ ۾ تعليم دوران سوڪارنو جي ملاقات [[اِنگگت گارناسِه]] سان ٿي، جيڪا ان بورڊنگ هائوس جي مالڪ سانوسي جي زال هئي، جتي سوڪارنو شاگرد طور رهندو هو. اِنگگت عمر ۾ سوڪارنو کان 13 سال وڏي هئي. مارچ 1923ع ۾ سوڪارنو سِتي اوئتاري کي طلاق ڏئي اِنگگت سان شادي ڪئي، جنهن پڻ پنهنجي مڙس سانوسي کان طلاق ورتي هئي. بعد ۾ سوڪارنو اِنگگت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.

سوڪارنو پنهنجي دور جي محدود تعليم يافته اشرافيه ۾ هڪ غيرمعمولي شخصيت هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪيترين ئي ٻولين ۾ رواني سان ڳالهائيندو هو. پنهنجي مادري [[جاوي ٻولي]] کان علاوه هو [[سنڊاني ٻولي|سنڊاني]]، [[بالي ٻولي|باليني]]، [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ڄاڻندو هو. ان کان سواءِ هو [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] ۾ پڻ مهارت رکندو هو، جيڪي سڀئي هن جي HBS واري تعليم دوران پڙهايون وينديون هيون.

پنهنجي تعليم دوران سوڪارنو، معماري ۽ سياست ٻنهي شعبن ۾، انتهائي جديد خيالن جو حامي بڻجي ويو. هو روايتي جاوي [[جاگيرداري]] کي &quot;پٺتي پيل&quot; سمجهندو هو ۽ ان کي ڊچ قبضي ۽ استحصال هيٺ ملڪ جي زوال جو هڪ اهم سبب قرار ڏيندو هو. ساڳئي وقت، هو [[مغربي دنيا|مغربي]] ملڪن جي [[سامراجيت]] جو سخت مخالف هو، جنهن کي هو فرانسيسي اصطلاح '' ايڪسپلواٽاسيون دُ لُوم پار لُوم'' (&quot;انسان طرفان انسان جو استحصال&quot;) سان بيان ڪندو هو. سندس خيال موجب، ان ئي استحصالي نظام سبب ڊچ راڄ دوران انڊونيشي عوام سخت غربت ۽ گهٽ تعليمي سطح جو شڪار ٿيو.

[[انڊونيشي قومپرستي]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ سوڪارنو انهن خيالن جو اظهار پنهنجي لباس، گاديءَ واري شهر (بعد ۾ [[جڪارتا]]) جي شهري رٿابندي، ۽ پنهنجي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] سياسي پاليسين ذريعي ڪيو. بهرحال، جديد فن بابت سندس پسند [[پاپ موسيقي]] تائين نه پهتي؛ عورتن سان لاڳاپن بابت پنهنجي مشهور شهرت جي باوجود، هن انڊونيشي موسيقي جي ٽولي [[ڪوس برساودارا]] کي سندن مبينا &quot;اخلاقي زوال آڻيندڙ&quot; گيتن سبب قيد به ڪرايو. سوڪارنو جي نظر ۾ جديديت نسل جي امتياز کان پاڪ، انداز ۾ سادي ۽ نفيس، ۽ سامراجيت جي مخالف هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|url=https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09162-5|pages=[https://archive.org/details/engineersofhappy0000mraz/page/60 60–61, 123, 125, 148, 156, 191]|url-access=registration}}; {{cite book|last=Kusno|first=Abidin|title=Behind the Postcolonial: Architecture, Urban Space and Political Cultures|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-23615-0}}&lt;/ref&gt;

== معماري جو پيشو ==

1926ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، سوڪارنو ۽ سندس يونيورسٽيءَ جي دوست انواري بانڊونگ ۾ '''سوئيڪارنو ۽ انوري''' نالي هڪ معماري فرم قائم ڪئي، جيڪا عمارتن جي رٿابندي ۽ تعميراتي ٺيڪيداري جون خدمتون فراهم ڪندي هئي.

سوڪارنو جي معماري منصوبن ۾ [[پريانگر هوٽل]] (1929ع) جي عمارت جي نئين سر جوڙجڪ شامل آهي، جتي هن مشهور ڊچ معمار [[چارلس پراسپر وولف اسڪوميڪر]] جي مددگار طور ڪم ڪيو. سوڪارنو بانڊونگ جي اڄوڪي [[جاتوت سبروتو گهٽي]]، [[پالاساري گهٽي]] ۽ [[ديوي سرتيڪا گهٽي]] تي واقع ڪيترن ئي خانگي گهرن جا نقشا پڻ تيار ڪيا.

بعد ۾، صدر ٿيڻ کان پوءِ به سوڪارنو معماريءَ سان وابسته رهيو. هن [[جڪارتا]] ۾ [[اعلانِ آزادي يادگار]] ۽ ان جي ڀرسان ''گيڊونگ پولا'' جي عمارت، [[سيمارانگ]] ۾ [[نوجوانن جي يادگار]] (''[[ٽوگو مودا]]'')، [[مالانگ]] ۾ [[الون-الون يادگار]]، [[سورابايا]] ۾ [[هيروز مانيومينٽ|هيروز يادگار]]، ۽ [[مرڪزي ڪليمانتان]] ۾ [[پالانگڪارايا]] شهر جي رٿابندي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوڪارنو [[گيلورا بُنگ ڪارنو راندين جو مرڪز]] جي تعمير ۾ پڻ گهري دلچسپي ورتي. هن خاص طور تي [[گيلورا بُنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] جي مکيه اسٽيڊيم جي ڇت جي ڊزائن بابت تجويزون پڻ پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2015 |title=Sukarno dan GBK |url=https://historia.id/olahraga/articles/sukarno-dan-gbk-PzMjV |access-date=19 February 2024 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salam |first=Fahri |title=Sejarah Desain Atap Temugelang Stadion Utama Gelora Bung Karno |url=https://tirto.id/sejarah-desain-atap-temugelang-stadion-utama-gelora-bung-karno-cS7w |access-date=19 February 2024 |website=tirto.id |date=17 August 2018 |language=id}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي جدوجهد ==
{{Further|ڊچ اخلاقي پاليسي ۽ انڊونيشي قومي بيداري}}

سوڪارنو پهريون ڀيرو قومپرستانه خيالن کان ان وقت واقف ٿيو، جڏهن هو [[چوڪروامينوتو]] جي گهر ۾ رهندو هو. بعد ۾، بانڊونگ ۾ شاگرديءَ دوران، هن [[يورپ]]ي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]]، قومپرست، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] ۽ مذهبي سياسي فلسفن جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن انڊونيشي طرز جي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] خودڪفالت تي ٻڌل پنهنجي سياسي نظريي کي ترقي ڏني. هن پنهنجي خيالن کي [[مارهائينزم]] جو نالو ڏنو، جيڪو &quot;مارهائين&quot; نالي هڪ انڊونيشي هاريءَ تان ورتل هو، جنهن سان سندس بانڊونگ جي ڏاکڻي علائقي ۾ ملاقات ٿي هئي. مارهائين پنهنجي ننڍڙي زمين جو پاڻ مالڪ هو، پاڻ ئي ان تي پوک ڪندو هو، ۽ پنهنجي خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي آمدني حاصل ڪندو هو.

يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران، سوڪارنو انڊونيشي شاگردن لاءِ ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' نالي هڪ مطالعاتي ڪلب قائم ڪيو، جيڪو ڊچ شاگردن جي قبضي هيٺ قائم روايتي شاگرد تنظيمن جي مقابلي ۾ هو.

=== انڊونيشي قومي پارٽي ۾ شموليت ===
[[File:Sukarno HBS.jpg|thumb|160px|سوڪارنو [[هوخيري برخرسخول|ايڇ بي ايس]] ۾ شاگرد جي حيثيت ۾، [[سورابايا]]، 1916ع]]

4 جولاءِ 1927ع تي، سوڪارنو پنهنجي ''الخميني اسٽوڊي ڪلب'' جي ساٿين سان گڏ آزاديءَ جي حامي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (پي اين آء) قائم ڪئي، جنهن جو هو پهريون صدر چونڊيو ويو.

هن پارٽي جو مقصد [[انڊونيشيا]] جي آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن⁠تہ اها سامراجيت ۽ [[سرمائيداري]] ٻنهي جي مخالفت ڪندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي نظر ۾ اهي ٻئي نظام انڊونيشي عوام جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائيندا هئا. پارٽي [[سيڪيولرزم]] ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي اتحاد جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن هڪ متحد انڊونيشيا قائم ٿي سگهي.

سوڪارنو کي اميد هئي ته [[جاپان]] جلد [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[اتحادي قوتون|اولهندي اتحادين]] خلاف جنگ شروع ڪندو، ۽ انڊونيشيا جاپان جي مدد سان پنهنجي آزادي حاصل ڪري سگهندو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ساريڪات اسلام]] جي ڪمزور ٿيڻ ۽ 1926ع جي ناڪام بغاوت کان پوءِ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] جي دٻجڻ کان پوءِ، PNI تيزيءَ سان مقبول ٿيڻ لڳي، خاص طور انهن نون يونيورسٽي تعليم يافته نوجوانن ۾، جيڪي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جي نسل پرست ۽ محدود سياسي نظام مان مايوس هئا ۽ وڌيڪ آزاديون ۽ موقعا حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno, An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |pages=79–80}}&lt;/ref&gt;

=== گرفتاري، مقدمو ۽ قيد ===

==== گرفتاري ۽ مقدمو ====
[[File:P.N.I. proces te Bandoeng 1930 - Nationaal Archief.jpg|thumb|right|1930ع ۾ بانڊونگ ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو پنهنجي ساٿي جوابدارن ۽ وڪيلن سان گڏ]]

PNI جون سرگرميون جلد نوآبادياتي حڪومت جي نظر ۾ اچي ويون، ۽ سوڪارنو جون تقريرون ۽ گڏجاڻيون اڪثر نوآبادياتي خفيه پوليس (''[[پوليتيڪي اِنلِخٽِنگين ڊينسٽ]]'':نوآبادياتي سياسي خفيه اطلاعاتي خدمت) جي اهلڪارن طرفان نگراني ۽ خلل جو شڪار ٿينديون هيون.

آخرڪار، 29 ڊسمبر 1929ع تي ڊچ نوآبادياتي حڪومت جاوا ۾ ڇاپن جي هڪ سلسلي دوران سوڪارنو ۽ PNI جي ٻين اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو. سوڪارنو کي [[يوگياڪارتا]] جي دوري دوران گرفتار ڪيو ويو.

آگسٽ کان ڊسمبر 1930ع تائين بانڊونگ جي ''لانڊراٽ'' (زميني عدالت) ۾ هلندڙ مقدمي دوران سوڪارنو نوآباديات ۽ سامراجيت خلاف ڊگهيون سياسي تقريرون ڪيون، جيڪي بعد ۾ ''اِنڊونيسيا مينگوگاٽ'' (''[[انڊونيشيا اڪيوزز]]''؛ &quot;انڊونيشيا الزام لڳائي ٿو&quot;) جي عنوان سان مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind the coup that backfired: the demise of Indonesia's Communist Party |url=https://theconversation.com/behind-the-coup-that-backfired-the-demise-of-indonesias-communist-party-47640 |access-date=7 June 2022 |website=theconversation.com|date=30 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== قيد ====
ڊسمبر 1930ع ۾ سوڪارنو کي چار سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا هن بانڊونگ جي سوڪامسڪين جيل ۾ ڪاٽي. بهرحال، سندس تقريرن کي پريس ۾ وڏي پذيرائي ملي، ۽ [[نيدرلينڊ]] توڙي ڊچ ايسٽ انڊيز جي لبرل حلقن جي دٻاءَ سبب [[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] [[اينڊريس ڪورنيليس ڊرڪ ڊي گراف]] سندس سزا گهٽائي ٻن سالن تائين محدود ڪري ڇڏي. نتيجي طور، سوڪارنو کي 31 ڊسمبر 1931ع تي وقت کان اڳ آزاد ڪيو ويو. ان وقت تائين هو سڄي انڊونيشيا ۾ مشهور قومي هيرو بڻجي چڪو هو.

تنهن هوندي به، سندس قيد دوران PNI اندروني اختلافن ۽ نوآبادياتي دٻاءَ سبب ٽٽي وئي. ڊچ حڪومت اصل PNI کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ان جا اڳوڻا ميمبر ٻن نون پارٽين ۾ ورهائجي ويا. [[پارٽيندو|انڊونيشيا پارٽي (پارٽينڊو)]]، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو جي ساٿي [[سارتونو]] ڪندو هو، عوامي تحريڪن تي زور ڏيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سجهرير]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[انڊونيشي قومي تعليم]] (نئين PNI) ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تحت عوام جي تعليم ۽ ذهين قيادت تي زور ڏيندي هئي.

سوڪارنو ٻنهي ڌرين کي گڏ ڪري هڪ متحد قومپرست محاذ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 28 جولاءِ 1932ع تي پارٽيندو جي قيادت سنڀالي. پارٽيندو عوامي جدوجهد واري حڪمت عملي تي قائم رهي، جڏهن⁠تہ سوڪارنو حطا جي ڊگهي عرصي واري تنظيم سازي واري حڪمت عملي سان اختلاف رکندو هو. سندس خيال هو ته سياست ۾ حقيقي تبديلي صرف طاقت جي تنظيم ۽ ان جي مؤثر استعمال (''مَخٽس فورمِنگ اِن مَخٽس آن وِينڊِنگ'') سان ئي آڻي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Adams 1965&quot;/&gt;

هن عرصي دوران مالي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سوڪارنو ٻيهر معماريءَ جي شعبي ڏانهن موٽي آيو ۽ پنهنجي يونيورسٽيءَ جي جونيئر [[روسينو]] سان گڏ ''سوئيڪارنو ۽ روسينو'' نالي آفيس قائم ڪئي. هن پارٽيءَ جي اخبار ''فڪران راجت'' (&quot;عوام جو فڪر&quot;) لاءِ پڻ مضمون لکيا.

بانڊونگ ۾ رهندي هن جاوا جي مختلف علائقن جا دورا ڪري ٻين قومپرستن سان رابطا قائم ڪيا. سندس سرگرمين سبب ڊچ خفيه پوليس (PID) جي نگراني وڌيڪ وڌي وئي. 1933ع جي وچ ڌاري هن ''مينچاپائي اِنڊونيسيا ميرديڪا'' (&quot;آزاد انڊونيشيا حاصل ڪرڻ&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن لکڻين جي نتيجي ۾ 1 آگسٽ 1933ع تي، [[جڪارتا]] ۾ قومپرست اڳواڻ [[محمد حسني ٿامرين]] سان ملاقات دوران، کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

=== فلورس ۽ بينگڪولو ڏانهن جلاوطني ===
هن ڀيري، سوڪارنو کي سياسي تقريرن جو موقعو نه ڏيڻ لاءِ سخت گير گورنر جنرل [[يونڪهير]] [[بونيفيشس ڪورنيليس ڊي يونگي]] پنهنجي هنگامي اختيارن تحت بنا مقدمي جي ملڪ اندر جلاوطن ڪري ڇڏيو.
1934ع ۾ سوڪارنو کي پنهنجي خاندان (جنهن ۾ اِنگگت گارناسِه پڻ شامل هئي) سان گڏ [[فلورس]] ٻيٽ جي ڏورانهين شهر [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]] موڪليو ويو. فلورس ۾ رهندي هن پنهنجي محدود آزاديءَ مان فائدو وٺندي ٻارن جي هڪ ناٽڪ منڊلي قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ۾ مستقبل جو سياستدان [[فرانس سيڊا]] پڻ شامل هو.
فلورس ۾ مليريا جي وبا پکڙجڻ کان پوءِ، ڊچ حڪومت فيبروري 1938ع ۾ سوڪارنو ۽ سندس خاندان کي سماترا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع [[بينگڪولو]] منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soekarno |url=https://populicenter.org/en/2021/05/05/soekarno/ |website=populicenter.org |access-date=13 June 2025 |date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt;
بينگڪولو ۾ سوڪارنو جي واقفيت [[محمديه]] تنظيم جي مقامي اڳواڻ حسن دين سان ٿي، جنهن کيس محمديه جي هڪ مقامي اسڪول ۾ ديني تعليم پڙهائڻ جي اجازت ڏني. سندس شاگردن مان هڪ 15 ورهين جي [[فاطماوتي]] هئي، جيڪا حسن دين جي ڌيءَ هئي. سوڪارنو ۽ فاطماوتي وچ ۾ محبت جو تعلق قائم ٿيو، جنهن جي وضاحت سوڪارنو هن بنياد تي ڪئي ته سندس زال اِنگگت گارناسِه لڳ ڀڳ ويهن سالن جي شادي باوجود کيس اولاد نه ڏئي سگهي هئي.
1942ع ۾، جڏهن جاپاني فوجن [[ڊچ ايسٽ انڊيز مهم]] دوران [[ملائي ٻيٽن جو مجموعو]] تي حملو ڪيو، تڏهن سوڪارنو اڃا تائين بينگڪولو ۾ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو هو.

== ٻي عالمي جنگ ۽ جاپاني قبضو ==
{{Further|ڊچ ايسٽ انڊيز تي جاپاني قبضو}}

=== پسمنظر ۽ حملو ===
[[File:Sukarno in exile in Bengkulu, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 229.jpg|thumb|left|سوڪارنو [[بنگ ڪارنو جلاوطني گهر|پنهنجي جلاوطني واري گهر]]، [[بينگڪولو (شهر)|بينگڪولو]] ۾]]

1929ع جي شروعات ۾، [[انڊونيشي قومي بيداري]] جي دور دوران، سوڪارنو ۽ سندس قومپرست ساٿي [[محمد حطا]] (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا جي نائب صدرن جي فهرست|انڊونيشيا جو نائب صدر]] بڻيو) پهريون ڀيرو اندازو لڳايو ته مستقبل ۾ پئسفڪ واري علائقي ۾ جنگ ٿيندي، ۽ جاپان جي انڊونيشيا ڏانهن اڳڀرائي انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Sukarno |last2=Adams |first2=Cindy |title=Sukarno: An Autobiography |url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=145 [https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]}}; {{harvnb|Legge|2003|pp=101–102}}&lt;/ref&gt;

10 جنوري 1942ع تي [[شاهي جاپان]] ڊچ ايسٽ انڊيز تي حملو ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ڊچ فوجن کي شڪست ڏئي ڇڏي. ڊچ اختيارين سوڪارنو ۽ سندس ساٿين کي بينگڪولو کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ڪلوميٽر پري [[پاڊانگ]]، [[سماترا]] ڏانهن ريل، بس ۽ ٽرڪن ذريعي منتقل ڪيو. سندن ارادو هو ته سوڪارنو کي قيد ۾ رکي آسٽريليا موڪليو وڃي، پر جاپاني فوجن جي تيزيءَ سان پاڊانگ ڏانهن وڌڻ سبب ڊچ عملدار پنهنجو منصوبو اڌ ۾ ڇڏي پاڻ بچائي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=Indonesian Destinies |url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo |url-access=registration |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27] |isbn=0-674-01834-6}}&lt;/ref&gt;

=== جاپانين سان سهڪار ===
{{See also|سوڪارنو جو عروج}}

[[File:Soekarno shakes hand with Moichiri Yamamoto.jpg|thumb|سوڪارنو ڊچ ايسٽ انڊيز جي جاپاني فوجي حڪومت جي گهرو معاملن واري ڊائريڪٽر جنرل [[موئيچيري ياماموتو]] سان هٿ ملائيندي، سيپٽمبر 1944ع]]

جاپانين وٽ سوڪارنو بابت اڳ ئي معلومات موجود هئي، تنهنڪري سماترا ۾ جاپاني فوجي ڪمانڊر ساڻس احترام سان پيش آيو ۽ انڊونيشي عوام کي منظم ڪرڻ ۽ کين پُرسڪون رکڻ لاءِ سندس مدد وٺڻ چاهي. ٻئي طرف، سوڪارنو جاپان کي انڊونيشيا جي آزادي حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ چاهيو. سندس لفظن ۾:

&gt; &quot;خدا جي واکاڻ هجي، جنهن مون کي رستو ڏيکاريو؛ نگارائي جي واديءَ ۾ مون پاڻ سان چيو: ها، آزاد انڊونيشيا رڳو دائي نپون (عظيم جاپان) جي مدد سان ئي حاصل ٿي سگهي ٿي... پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون پاڻ کي ايشيا جي آئيني ۾ ڏٺو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friend |first=Theodore |title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945 |publisher=Princeton University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82–84] |url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie |url-access=registration |isbn=0-691-05524-6}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1942ع ۾ سوڪارنو کي واپس جڪارتا موڪليو ويو، جتي سندس ٻيهر ملاقات ٻين قومپرست اڳواڻن، جن ۾ حطا پڻ شامل هو، سان ٿي، جيڪي تازو جاپانين طرفان آزاد ڪيا ويا هئا. اتي سندس ملاقات جاپاني فوجي ڪمانڊر جنرل [[هتوشي امامورا]] سان ٿي، جنهن سوڪارنو ۽ ٻين قومپرستن کي جاپاني جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ انڊونيشي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي درخواست ڪئي.

سوڪارنو ان شرط تي جاپان سان سهڪار ڪرڻ لاءِ تيار ٿيو ته کيس عوام ۾ قومپرستانه خيال ڦهلائڻ جو موقعو ڏنو وڃي.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;/&gt; ان جي ابتڙ، جاپان کي پنهنجي جنگي ضرورتن لاءِ انڊونيشيا جي افرادي قوت ۽ قدرتي وسيلن جي سخت ضرورت هئي.

جاپانين لکين ماڻهن، خاص طور جاوا مان، زبردستي مزدوري لاءِ ڀرتي ڪيو، جن کي ''[[روموشا]]'' چيو ويندو هو. انهن کان انڊونيشيا سميت [[برما]] تائين ريلويون، هوائي اڏا ۽ ٻيون فوجي سهولتون تعمير ڪرايون ويون. ان کان سواءِ، جاپانين پنهنجي فوج لاءِ انڊونيشي هارين کان [[چانور]] ۽ ٻيون غذائي شيون ضبط ڪيون، جڏهن⁠تہ کين [[ڪيسٽر آئل]] وارا ٻوٽا پوکڻ تي به مجبور ڪيو ويو، جن مان جهازن لاءِ ٻارڻ ۽ سڻڀ تيار ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=Merle Calvin |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1200 |page=337|author-link=M. C. Ricklefs |edition=4th |year=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-14918-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Satō |first=Shigeru |title=War, Nationalism, and Peasants: Java Under the Japanese Occupation, 1942-1945 |publisher=M. E. Sharpe Incorporated |location=Armonk, NY |year=1994 |pages=159–160 |isbn=978-1-317-45235-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, &quot;Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45&quot;] Access date: 9 February 2007&lt;/ref&gt;

انڊونيشي عوام جو سهڪار حاصل ڪرڻ ۽ انهن قدمن جي خلاف مزاحمت کي روڪڻ لاءِ، جاپانين سوڪارنو کي [[3A جاپاني پروپيگنڊا تحريڪ]] يا ''ٽِيگا-اي'' (''Tiga-A'') عوامي تنظيم جو سربراهه مقرر ڪيو. مارچ 1943ع ۾ جاپانين هڪ نئين تنظيم ''[[عوامي قوت جو مرڪز|پوسات ٽيناگا راڪيات]]'' (POETERA؛ عوامي قوت جو مرڪز) قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي سوڪارنو، حطا، [[ڪي هاجر ديوانتارا]] ۽ [[مس منصور|ڪي ايڇ مس منجوئر]] ڪئي. انهن تنظيمن جو مقصد ''[[روموشا]]'' لاءِ ماڻهن جي ڀرتي، خوراڪ جي شين جي وصولي، ۽ انڊونيشي عوام ۾ جاپان نواز ۽ [[اولهه]] مخالف جذبن کي هٿي ڏيڻ هو. سوڪارنو مشهور نعرو ''''آميريڪا ڪِتا سيتريڪا، اِنگگِرِس ڪِتا لِنگگِس'''' (&quot;اچو ته آمريڪا کي استري ڪريون ۽ برطانيا کي ڪهاڙي سان چيڀاٽي ڇڏيون&quot;) جوڙي اتحادي ملڪن خلاف جذبا اُڀارڻ جي ڪوشش ڪئي.

زندگيءَ جي پوئين دور ۾ سوڪارنو ''روموشا'' واري مهم ۾ پنهنجي ڪردار تي هميشه شرمسار رهيو. ان کان سواءِ، جاپانين طرفان خوراڪ جي زبردستي وصولي سبب جاوا ۾ 1944ع کان 1945ع دوران وڏي ڏڪار پيدا ٿي، جنهن ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سوڪارنو جي نظر ۾ اهي اهڙيون قربانيون هيون، جيڪي انڊونيشيا جي مستقبل جي آزاديءَ لاءِ برداشت ڪرڻ ضروري هيون.&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite book |last=Sukarno |title=Sukarno: An Autobiography |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1965 |page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Cindy |title=My Friend the Dictator |url=https://archive.org/details/myfrienddictator00adam |url-access=registration |publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc. |year=1967 |pages=[https://archive.org/details/myfrienddictator00adam/page/184 184–186]}}&lt;/ref&gt; هن جاپاني ريڊيو ۽ جاوا ۽ سماترا ۾ نصب لائوڊ اسپيڪرن ذريعي نشر ٿيندڙ تقريرن وسيلي ''[[وطن جا محافظ]]'' (''پيمبيلا تاناه ائر''؛ PETA) ۽ ''[[هيهو]]'' (''Heiho'') نالي انڊونيشي رضاڪار فوجن جي قيام ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1945ع جي وچ تائين انهن فوجي دستن جو انگ لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي ويو هو، ۽ اهي جاوا ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ لاءِ موڪليل ڪنهن به [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] فوج جو مقابلو ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا پئي ويا.

[[File:Sukarno and Japan, ABC 1966.webm|thumb|1966ع ۾ [[آسٽريليا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ABC) جي رپورٽ، جنهن ۾ شاهي جاپان ۽ انڊونيشي قومپرست تحريڪ وچ ۾ سوڪارنو جي اتحاد جو جائزو ورتو ويو.]]

انهيءَ دوران سوڪارنو آخرڪار اِنگِگت کان طلاق ورتي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي مڙس جي گهڻ زالائپ واري خواهش قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. کيس بانڊونگ ۾ هڪ گهر ۽ سڄي عمر لاءِ پينشن ڏني وئي. 1943ع ۾ سوڪارنو [[فاطمه واتي]] سان شادي ڪئي. اهي جڪارتا جي ''جالان پيگانگسان تيمور'' نمبر 56 واري گهر ۾ رهڻ لڳا، جيڪو اڳ ڊچ مالڪن کان ضبط ڪري جاپانين سوڪارنو کي ڏنو هو. اهو ئي گهر بعد ۾ 1945ع ۾ [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان]] ڪرڻ جي جاءِ بڻيو.

10 نومبر 1943ع تي سوڪارنو ۽ حطا کي سترهن ڏينهن جي جاپان جي دوري تي موڪليو ويو، جتي شهنشاهه [[هيروهيٽو]] کين اعزازن سان نوازيو، جڏهن⁠تہ ٽوڪيو ۾ وزيراعظم [[هيديڪي توجو]] جي رهائشگاهه تي سندن شاندار آجيان ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر 1944ع تي، جڏهن [[پئسفڪ جنگ]] ۾ جاپان جي حالت خراب ٿي رهي هئي، تڏهن وزيراعظم [[ڪونياڪي ڪوئسو]] انڊونيشيا کي آزادي ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪا تاريخ مقرر نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp207&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 207&lt;/ref&gt; آمريڪي سرڪاري تاريخ موجب، هن اعلان کي سوڪارنو جي جاپان سان ظاهري تعاون جي وڏي تصديق طور ڏٺو ويو.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS_REV&quot;&gt;{{cite web |title=The National Revolution, 1945–50 |url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm |work=Country Studies, Indonesia |publisher=U.S. Library of Congress}}&lt;/ref&gt; ان وقت آمريڪا سوڪارنو کي &quot;جاپان سان تعاون ڪندڙ اهم ترين اڳواڻن&quot; مان هڪ سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Kolko, Gabriel. ''The Politics of War''. p. 607 {{ISBN?}}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي ===
[[File:Sukarno Makassar 30 April 1945.png|thumb|سوڪارنو [[مڪاسر]] جي دوري دوران، 30 اپريل 1945ع]]

29 اپريل 1945ع تي، جڏهن [[فلپائن]] آمريڪي فوجن هٿان آزاد ٿي چڪا هئا، جاپانين [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان؛ BPUPK) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني. هيءَ هڪ نيم قانونساز اداري جي حيثيت رکندڙ ڪميٽي هئي، جنهن ۾ انڊونيشيا جي اڪثر نسلي گروهن جا 67 نمائندا شامل هئا. سوڪارنو کي BPUPK جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ کيس مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادن بابت بحث جي اڳواڻي ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

29 مئي کان 1 جون 1945ع تائين BPUPK جون گڏجاڻيون ٿيون، جن ۾ مستقبل جي انڊونيشي رياست جي بنيادي فلسفي تي بحث ڪيو ويو. 1 جون تي پنهنجي تقرير ۾ سوڪارنو هڪ فلسفياتي بنياد پيش ڪيو، جنهن کي هن '''[[پنچ شيلا]]''' (''پنڪسيلا'') جو نالو ڏنو. هن پنج اصول پيش ڪيا: قومپرستي، بين الاقواميت يا انسانيت، جمهوريت، سماجي انصاف، ۽ خدا تي ايمان. سوڪارنو تجويز ڏني ته جيڪڏهن ضرورت پوي ته انهن پنجن اصولن کي ٽن (''ٽرائسيلا'') يا هڪ (''اڪسيلا'') اصول ۾ به سموهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد ''گوٽونگ رويونگ'' (يعني باهمي سهڪار) هجي.

22 جون 1945ع تي BPUPK جي نون ميمبرن جي هڪ ننڍڙي ڪميٽي، جيڪا بعد ۾ '''[[جڪارتا چارٽر]]''' (''پياگم جڪارتا'') ڪميٽي جي نالي سان مشهور ٿي، سوڪارنو جي پيش ڪيل خيالن کي هڪ ابتدائي آئيني مسودي ۾ شامل ڪيو. هن دستاويز ۾ پنچ شيلا سان گڏ اهو جملو به شامل ڪيو ويو ته ''&quot;مسلمانن لاءِ اسلامي شريعت تي عمل ڪرڻ لازمي هوندو.&quot;''

10 کان 17 جولاءِ 1945ع تائين BPUPK پنهنجي ٻي اجلاس ۾ آئين جي مسودي تي غور ڪيو. 17 جولاءِ تي آئين جي مسودي ۽ پنچ شيلا کي متفقه طور منظور ڪيو ويو، جيڪي بعد ۾ آزاد انڊونيشيا جي رياست جي بنيادي دستاويزن جو بنياد بڻيا.

=== جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ ===

ٻئي ڏينهن، 15 آگسٽ 1945ع تي، جاپان [[پوٽسڊام اعلان]] (''پوٽسڊام ڊڪليئريشن'') جون شرطون قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ بنا ڪنهن شرط جي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ملڪن]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. ان ئي ڏينهن منجهند جو سوڪارنو کي اها خبر نوجوان تنظيمن جي اڳواڻن ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي ميمبرن [[چيرول صالح]]، [[سوڪارني]] ۽ [[ويڪانا]] کان ملي، جيڪي مغربي ريڊيو نشريات ٻڌي رهيا هئا. انهن سوڪارنو تي زور ڀريو ته جاپاني اختيارين جي افراتفري ۽ اتحادي فوجن جي اچڻ کان اڳ ئي فوري طور انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪري.

پر حالتن جي هن اوچتي تبديليءَ سبب سوڪارنو فيصلي ۾ دير ڪئي. کيس خدشو هو ته اهڙو قدم کڻڻ سان جاپاني فوج سخت ردعمل ظاهر ڪندي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي خونريزي ٿي سگهي ٿي، ۽ ساڳئي وقت کيس مستقبل ۾ اتحادي ملڪن جي ممڪن انتقامي ڪارروائين بابت به ڳڻتي هئي.

=== اغوا وارو واقعو ===
{{Main|رينگاسڊينگڪلوڪ واقعو}}

16 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جي هٻڪ سبب بي صبر ٿي ويل انهن ٽن نوجوان اڳواڻن کيس سندس گهر مان وٺي [[ڪراوانگ]] جي [[رينگاسڊينگڪلوڪ]] واري علائقي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪو هڪ چيني خاندان جي ملڪيت هو ۽ [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) جي قبضي هيٺ هو. اتي انهن سوڪارنو کان اهو واعدو ورتو ته هو ايندڙ ڏينهن انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندو.

انهيءَ رات نوجوان سوڪارنو کي واپس جڪارتا جي [[مينتينگ]] علائقي ۾ جاپاني بحري فوج جي رابطي واري آفيسر ايڊمرل [[تاداشي مايدا]] جي رهائشگاهه تي وٺي آيا، جيڪو انڊونيشيا جي آزاديءَ جو همدرد هو. اتي سوڪارنو ۽ سندس ساٿي [[سيوتيڪ ميلڪ]] (''Sajoeti Melik'') گڏجي [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي اعلان]] جو متن تيار ڪيو.

== انڊونيشي قومي انقلاب ==
{{See also|انڊونيشي قومي انقلاب|انڊونيشيا ۾ لبرل جمهوريت جو دور}}

=== انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ===
{{Main|انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان}}

[[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|سوڪارنو، محمد حطا (ساڄي پاسي) سان گڏ، انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان ڪندي.]]

17 آگسٽ 1945ع جي صبح سوير، سوڪارنو جالان پيگانگسان تيمور نمبر 56 تي واقع پنهنجي رهائشگاهه واپس پهتو، جتي محمد حطا به ساڻس اچي مليو. سڄي صبح دوران [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ نوجوان قومپرست گروهن طرفان تيار ڪيل تڪڙا اشتهار ۽ پمفليٽ شهر ۾ ورهايا ويا، جن ذريعي عوام کي جلد ٿيندڙ آزاديءَ جي اعلان بابت آگاهه ڪيو ويو. آخرڪار، صبح جو 10 وڳي سوڪارنو ۽ حطا گهر جي سامهون واري ايوان تي آيا، جتي سوڪارنو لڳ ڀڳ 500 ماڻهن جي ميڙ آڏو [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه انڊونيشيا جي آزاديءَ]] جو اعلان ڪيو. بعد ۾ هن تاريخي عمارت کي، ڪنهن واضح سبب کان سواءِ، خود سوڪارنو جي حڪم تي ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulyawan Karim|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi (Mystery of Demolishing Proclamation Building)|journal=KOMPAS Daily|date=18 August 2009|page=27}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڏينهن، 18 آگسٽ 1945ع تي، '''''پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا''''' (PPKI؛ اچار: پانيتيا پرسياپن ڪيميرديڪان اِنڊونيسيا؛ معنيٰ: &quot;آزاديءَ جي تياري لاءِ انڊونيشي ڪميٽي&quot;) نئين جمهوريه انڊونيشيا جي بنيادي حڪومتي ڍانچي جو اعلان ڪيو:

# [[انڊونيشيا جي آزاديءَ لاءِ تياري ڪميٽي|سوڪارنو ۽ محمد حطا کي ترتيبوار صدر ۽ نائب صدر چونڊڻ]].
# 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] کي نافذ ڪرڻ، جنهن مان ان وقت تائين اسلامي قانون بابت سڀئي حوالا خارج ڪيا ويا هئا.
# [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (''ڪوميتي ناسيونال اِنڊونيسيا پوسات''؛ KNIP) جو قيام، جيڪا پارليامينٽ جي چونڊ ٿيڻ تائين صدر جي مدد لاءِ قائم ڪئي وئي.

سوڪارنو جو 1945ع جي [[انڊونيشيا جو آئين|انڊونيشي آئين]] بابت تصور '''[[پنجشيلا]]''' (''Pancasila''؛ &quot;پنج اصول&quot;) تي ٻڌل هو. سوڪارنو جو سياسي فلسفو بنيادي طور [[مارڪسزم]]، قومپرستي ۽ اسلام جي عنصرن جو امتزاج هو. اهو خيال پنجشيلا جي اُن تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا هن 1 جون 1945ع تي [[آزاديءَ جي تياري لاءِ جاچ ڪميٽي]] (''بادان پينيليديڪ اوساها-اوساها پرسياپن ڪيميرديڪان''؛ BPUPK) جي اجلاس ۾ پنهنجي تقرير دوران پيش ڪئي هئي.

سوڪارنو جو خيال هو ته قوم جي سمورن بنيادي اصولن کي ''[[گوٽونگ رويونگ]]'' (گڏيل سهڪار يا باهمي تعاون) جي هڪ ئي اصطلاح ۾ سموئي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|title=Bung Karno: 6 June – 21 June|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104200347/http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html|archive-date=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;

هن اصل آئين (۽ ان جي بعد ۾ ٿيل ترميمن) جي بنياد تي قائم ڪيل انڊونيشي پارليامينٽ عملي طور تي مؤثر نموني حڪومت هلائڻ ۾ ناڪام ثابت ٿي. ان جو بنيادي سبب مختلف سماجي، سياسي، مذهبي ۽ نسلي ڌرين جي وچ ۾ اهڙا اختلاف هئا، جيڪي پاڻ ۾ ٺاهه جوڳا نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Emmerson | editor-first = Donald K. | title = Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition | publisher = M.E. Sharpe | year = 1999 | location = Armonk, New York | pages = 3–38 }}, section: Robert Cribb, 'Nation: Making Indonesia'&lt;/ref&gt;

=== انقلاب ۽ ''بيرسياپ (تيار رھو)'' ===
{{See also|بيرسياپ}}

[[File:Sukarno speaking on podium, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|left|thumb|330x330px|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ هڪ لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي.]]

آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ ايندڙ ڏينهن ۾، جاپاني فوجين جي خبر روڪڻ جي ڪوششن جي باوجود، انڊونيشيا جي آزاديءَ جي خبر ريڊيو، اخبارن، پمفليٽن ۽ زباني طور سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي. 19 سيپٽمبر 1945ع تي سوڪارنو جڪارتا جي اِڪاڊا ميدان (هاڻوڪي [[ميرديڪا اسڪوائر، جڪارتا|ميرديڪا اسڪوائر]]) ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪيو، جيڪو آزاديءَ جي اعلان جي هڪ مهيني جي ياد ۾ گڏ ٿيو هو. هن اجتماع مان گهٽ ۾ گهٽ [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] ۾ نئين جمهوريه لاءِ عوامي حمايت جي مضبوط سطح ظاهر ٿي. انهن ٻنهي ٻيٽن تي سوڪارنو جي حڪومت تيزيءَ سان پنهنجو انتظامي ڪنٽرول قائم ڪري ورتو، جڏهن ته باقي جاپاني فوجون اتحادي فوجن جي اچڻ تائين گهڻو ڪري پنهنجين ڇانوڻين ۾ رهيون.

هن دور ۾ هٿياربند گروهن طرفان انهن سڀني ماڻهن تي مسلسل حملا ٿيندا رهيا، جن کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جو مخالف سمجهيو ويندو هو. سڀ کان سنگين واقعا [[آچيہ]] ۽ [[اتر سماترا]] ۾ پيش آيا، جتي آچي ۽ ملايو اشرافيا جا ڪيترائي فرد قتل ڪيا ويا، جڏهن ته [[مرڪزي جاوا]] جي اتر-اولهه واري سامونڊي علائقي ۾ &quot;ٽن علائقن وارو واقعو&quot; (''ٿري ريجنس افيئر'') پيش آيو. اهي خونريز واقعا 1945ع جي آخر کان 1946ع جي شروعات تائين جاري رهيا ۽ تڏهن آهستي آهستي گهٽجڻ لڳا، جڏهن جمهوري حڪومت پنهنجي اختيار کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ لڳي.

[[File:Sukarno speaking, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p8.jpg|thumb|سوڪارنو اِڪاڊا ميدان ۾ پنهنجي جوشيلي تقرير ڪرڻ لاءِ تيار.]]

سوڪارنو جي حڪومت شروعات ۾ قومي فوج قائم ڪرڻ کي ملتوي ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خدشو هو ته اهڙي قدم سان اتحادي قبضي واريون فوجون ناراض ٿينديون، ۽ اهو به شڪ هو ته نئين جمهوريه ايتري جلدي اهڙي فوجي قوت قائم ڪري سگهندي، جيڪا پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن تي مؤثر ڪنٽرول برقرار رکي سگهي. جاپاني قبضي دوران قائم ٿيل مختلف مليشيا، جهڙوڪ ختم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (''پيمبيلا تناھ ايئر''؛ PETA) ۽ ''هيهو'' (رضاڪار معاون فوج)، جي ميمبرن کي ان وقت '''''بادان ڪئامانان راڪيات''''' (BKR؛  &quot;عوامي سلامتي تنظيم&quot;) ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏني وئي، جيڪا پاڻ &quot;جنگي متاثرين جي امدادي تنظيم&quot; جي ماتحت هئي. صرف آڪٽوبر 1945ع ۾ BKR کي ٻيهر منظم ڪري '''''ٽينتارا ڪئامانان راڪيات''''' (TKR؛ &quot;عوامي سلامتي فوج&quot;) بڻايو ويو، جنهن جو سبب انڊونيشيا ۾ اتحادي ۽ ڊچ فوجن جي وڌندڙ موجودگي هئي. TKR پنهنجو گهڻو ڪري هٿيار جاپاني فوجن تي حملن ۽ انهن کان هٿيار ضبط ڪرڻ ذريعي حاصل ڪيا.

جاوا ۽ سماترا جو انتظام اوچتو جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي آمريڪي ماتحت ڏکڻ-اولهه پئسفڪ ڪمانڊ کان [[لارڊ لوئس مائونٽ بيٽن]] جي برطانوي ماتحت ڏکڻ اوڀر ايشيائي ڪمانڊ حوالي ٿيڻ سبب، پهريون اتحادي فوجي دستو (سيفورٿ هاءِ لينڊرز جي پهرين بٽالين) سيپٽمبر 1945ع جي آخر تائين جڪارتا نه پهتو. آڪٽوبر 1945ع ۾ برطانوي فوجن انڊونيشيا جي اهم شهرن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. برطانوي 23هين ڊويزن جي ڪمانڊر ليفٽيننٽ جنرل سر [[فلپ ڪرسٽيسن]] جڪارتا ۾ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل ۾ پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو. ڪرسٽيسن اعلان ڪيو ته سندس مقصد سڀني اتحادي جنگي قيدين کي آزاد ڪرائڻ ۽ انڊونيشيا کي جنگ کان اڳ واري حيثيت، يعني نيدرلينڊ جي نوآبادي، ڏانهن موٽائڻ آهي.

جمهوري حڪومت اتحادي شهري ۽ فوجي جنگي قيدين جي آزادي ۽ وطن واپسي ۾ تعاون ڪرڻ تي راضي ٿي ۽ انهيءَ مقصد لاءِ ''پانيتيا اوروسان پينگانگڪوئتان جيپانگ دان AP'' (POPDA) قائم ڪئي. POPDA برطانوي فوجن جي سهڪار سان 1946ع جي آخر تائين 70 هزار کان وڌيڪ جاپاني ۽ اتحادي جنگي قيدين ۽ نظربندن کي سندن ملڪن ڏانهن واپس موڪليو. بهرحال، جمهوريه انڊونيشيا جي فوجي ڪمزوريءَ سبب، سوڪارنو برطانوي ۽ ڊچ فوجن سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران پنهنجي نئين ملڪ لاءِ بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.

[[File:KNIP1.jpg|thumb|انڊونيشيا جو وزيراعظم [[ستن سهرير]]، 16 آڪٽوبر 1945ع تي [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي پهرين مڪمل اجلاس جو افتتاح ڪندي.]]

سوڪارنو کي خبر هئي ته جاپاني قبضي دوران جاپان سان سندس تعاون ۽ جاپاني سرپرستي هيٺ ''POETERA'' جي اڳواڻي سبب مغربي ملڪ مٿس اعتماد نه ڪندا. بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ ۽ ملڪ اندر نمائندگي جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ، هن پارلياماني طرز جي حڪومت قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن ۾ [[انڊونيشيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جا روزمره معاملا هلائيندو هو، جڏهن ته سوڪارنو صدر جي حيثيت سان قومي علامت طور رهندو هو. وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا صدر بدران [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] آڏو جوابده هئا. 14 نومبر 1945ع تي سوڪارنو [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يورپ ۾ تعليم يافته هو ۽ جاپاني قبضي واري حڪومت سان ڪڏهن به لاڳاپيل نه رهيو هو، ملڪ جو پهريون وزيراعظم مقرر ڪيو.

[[File:Sukarno speaking to Indonesian soldiers, Impressions of the Fight ... in Indonesia, p17.jpg|thumb|سوڪارنو [[سورابايا جي جنگ]] کان اڳ انڊونيشي سپاهين کي خطاب ڪندي.]]

1945ع جي آخر ۾، جلاوطن ڊچ ايسٽ انڊيز حڪومت جا منتظم ۽ جاپان خلاف وڙهندڙ ڊچ فوجي، برطانوي تحفظ هيٺ '''نيدرلينڊز انڊيز سول ايڊمنسٽريشن''' (NICA) جي نالي سان واپس اچڻ لڳا. انهن جي اڳواڻي نوآبادياتي منتظم [[هوبرٽس يوهانس فان موڪ]] ڪري رهيو هو، جيڪو جنگ دوران [[برسبين]]، آسٽريليا منتقل ٿي ويو هو. جاپاني قيد مان آزاد ٿيل ڊچ فوجين کي ٻيهر هٿياربند ڪيو ويو. جلد ئي انهن ڊچ فوجين ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ پوليس وچ ۾ فائرنگ جا واقعا شروع ٿي ويا، جيڪي پوءِ جمهوري فوجن ۽ آزاديءَ جي حمايت ڪندڙ رضاڪارن جي مدد سان ڊچ ۽ برطانوي فوجن خلاف مڪمل هٿياربند جنگ ۾ تبديل ٿي ويا.

10 نومبر 1945ع تي [[سورابايا جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي 49هين انفنٽري بريگيڊ ۽ انڊونيشي قومپرست مليشيائن وچ ۾ شديد ويڙهه ٿي. برطانوي-هندستاني فوج کي فضائي ۽ بحري مدد پڻ حاصل هئي. هن جنگ ۾ لڳ ڀڳ 300 هندستاني فوجي (جن ۾ سندن ڪمانڊر بريگيڊيئر [[اوبرٽن والٽر سدرن مالبي]] پڻ شامل هو) مارجي ويا، جڏهن ته هزارين قومپرست رضاڪار ۽ ٻيا انڊونيشي پڻ شهيد ٿيا. جڪارتا ۾ به لڳاتار فائرنگ جا واقعا ٿيندا رهيا، جن ۾ وزيراعظم [[ستن سهرير]] تي ڊچ هٿياربندن پاران قاتلاڻو حملو پڻ شامل هو. انهيءَ خطري کان بچڻ لاءِ، 4 جنوري 1946ع تي سوڪارنو ۽ حڪومت جي اڪثريت [[يوگياڪارتا]] منتقل ٿي وئي، جتي جمهوري حڪومت کي سلطان [[هامينگڪوبوونو نائون]] جي مڪمل حمايت ۽ تحفظ حاصل ٿيو. يوگياڪارتا 1949ع ۾ جنگ جي خاتمي تائين جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جڏهن ته سهرير برطانوي حڪومت سان ڳالهين لاءِ جڪارتا ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Richard |title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946 |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-35551-6}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر ۽ 1946ع جي شروعات واري جنگن کان پوءِ، برطانوي فوجون جاوا ۽ سماترا جي اهم بندرگاهن تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون. جاپاني قبضي دوران ٻاهرين ٻيٽن (جاوا ۽ سماترا کان سواءِ) تي جاپاني بحري فوج ([[ڪائيگن]]) جو قبضو هو، جنهن مقامي آبادي کي سياسي سرگرمين جي اجازت نه ڏني. انهيءَ سبب آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ انهن ٻيٽن ۾ جمهوري سرگرميون محدود رهيون. نتيجي طور آسٽريليا ۽ ڊچ فوجون 1945ع جي آخر تائين (سواءِ [[بالي]] ۾ [[آئي گستي نگوراه راءِ]] جي مزاحمت، [[ڏکڻ سولاويسي]] جي بغاوت، ۽ [[ڏکڻ ڪاليمنتان]] جي هولو سنگائي علائقي جي ويڙهن جي) انهن علائقن تي آسانيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون، جڏهن ته جاوا ۽ سماترا جا اندروني علائقا جمهوري حڪومت جي ڪنٽرول ۾ رهيا.

[[File:Lord Killearn en Ir. Soekarno, Bestanddeelnr 901-9577.jpg|thumb|[[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] ۽ اِر. سوڪارنو [[لِنگگادجاتي معاھدي]] ۾ شرڪت ڪندي.]]

برطانيا، جيڪو جلد کان جلد پنهنجون فوجون انڊونيشيا مان ڪڍڻ چاهيندو هو، 1946ع دوران وڏي پيماني تي ڊچ فوجن کي ملڪ ۾ آڻڻ جي اجازت ڏني. نومبر 1946ع تائين سڀئي برطانوي فوجي انڊونيشيا ڇڏي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي هڪ لک پنجاهه هزار کان وڌيڪ ڊچ فوجي اچي ويا. برطانيا [[آرچيبالڊ ڪلارڪ ڪير، پهريون بارون انورچيپل]] ۽ [[مائلس ليمپسن، پهريون بارون ڪليرن]] کي ڊچ ۽ انڊونيشي ڌرين وچ ۾ ڳالهيون ڪرائڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ نومبر 1946ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو]] طئي ٿيو، جنهن تحت ڊچ حڪومت [[ڊي فيڪٽو]] طور جاوا، سماترا ۽ مادورا تي جمهوري حڪومت جي اقتدار کي تسليم ڪيو. ان جي بدلي ۾ جمهوري اڳواڻ نيدرلينڊ ۽ انڊونيشيا جي مستقبل جي دولتِ مشترڪه جهڙي [[نيدرلينڊ–انڊونيشيا يونين]] بابت ڳالهين لاءِ راضي ٿيا.

=== لِنگگادجاتي معاھدو ۽ آپريشن پراڊڪٽ ===
{{Main|لِنگگادجاتي معاھدو|آپريشن پراڊڪٽ}}

==== لِنگگادجاتي معاھدو ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno opent de zitting van het Republikeinse Parlement te Malang op 18 maart 1947 TMnr 10001279.jpg|thumb|سوڪارنو مارچ 1947ع ۾ [[مالانگ]] ۾ [[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) جي اجلاس کي خطاب ڪندي.]]

سوڪارنو جي ڊچ حڪومت سان ڳالهيون ڪرڻ واري فيصلي کي انڊونيشيا جي مختلف سياسي ڌرين طرفان سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو. [[تان ملاڪا]]، جيڪو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل هڪ ڪميونسٽ سياستدان هو، انهن مخالف گروهن کي گڏ ڪري '''''پرساتوان پردجوانگان''''' ( &quot;اتحادِ جدوجهد&quot;) جي نالي سان هڪ گڏيل محاذ قائم ڪيو. هن محاذ هڪ &quot;گهٽ ۾ گهٽ پروگرام&quot; (''منيميم پروگرام'') پيش ڪيو، جنهن ۾ مڪمل آزادي، سڀني پرڏيهي ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ ملڪ مان سڀني پرڏيهي فوجن جي نڪرڻ تائين هر قسم جي ڳالهين کي رد ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. انهن مطالبن کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، جنهن ۾ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر جنرل [[سوديرمان]] پڻ شامل هو.

4 جولاءِ 1946ع تي PP سان لاڳاپيل فوجي دستن وزيراعظم [[ستن سهرير]] کي، جيڪو يوگياڪارتا جي دوري تي هو، اغوا ڪري ورتو. سهرير ان وقت ڊچ حڪومت سان ڳالهين جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. سوڪارنو، جنرل سوديرمان کي پنهنجي پاسي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ، سهرير جي آزادي يقيني بڻائي ۽ تان ملاڪا سميت PP جي ٻين اڳواڻن کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو.

[[مرڪزي انڊونيشي قومي ڪميٽي]] (KNIP) اندر لِنگگادجاتي معاھدي جي شرطن جي مخالفت سبب سوڪارنو هڪ صدارتي فرمان جاري ڪري KNIP جي ميمبرن جو انگ ٻيڻو ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ معاھدي جي حمايت ڪندڙ ڪيترن ئي مقرر ڪيل ميمبرن کي شامل ڪيو ويو. نتيجي طور، KNIP مارچ 1947ع ۾ [[لِنگگادجاتي معاھدو|لِنگگادجاتي معاھدي]] جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Poeze |first=Harry |title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia |publisher=KITLV |location=Jakarta |year=2009}}{{page needed|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

==== آپريشن پراڊڪٽ ====

21 جولاءِ 1947ع تي ڊچ حڪومت [[لِنگگادجاتي معاھدو]] ٽوڙي ڇڏيو ۽ '''[[آپريشن پراڊڪٽ]]'''  جي نالي سان جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن تي وڏي پيماني تي فوجي حملو شروع ڪيو. جيتوڻيڪ نئين سر منظم ٿيل [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) مؤثر فوجي مزاحمت ڪرڻ جي قابل نه هئي، پر عالمي ثالثي هيٺ ٿيل معاھدي جي ڊچ ڀڃڪڙي عالمي راءِ عامه ۾ سخت ڪاوڙ جو سبب بڻي. بين الاقوامي دٻاءُ جي نتيجي ۾ ڊچ حڪومت آگسٽ 1947ع ۾ پنهنجي فوجي پيشقدمي روڪي ڇڏي.

ستن سهرير جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيل [[امير شريف الدين]] [[نيو يارڪ شهر]] ويو، جتي هن [[گڏيل قومن]] آڏو انڊونيشيا جو موقف پيش ڪيو. [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] فوري جنگبندي جو مطالبو ڪندي هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو ۽ جنگبندي جي نگراني لاءِ '''گڊ آفيسز ڪميٽي''' (GOC؛ اچار: گڊ آفيسز ڪميٽي؛ معنيٰ: &quot;نيڪ خدمتن واري ڪميٽي&quot;) قائم ڪئي. جڪارتا ۾ قائم هن ڪميٽي ۾ آسٽريليا (جنهن جي اڳواڻي [[رچرڊ ڪربي (ثالث)|رچرڊ ڪربي]] ڪندو هو ۽ جنهن کي انڊونيشيا چونڊيو هو)، بيلجيم (جنهن جي اڳواڻي [[پال فان زيلينڊ]] ڪندو هو ۽ جنهن کي نيدرلينڊ چونڊيو هو)، ۽ آمريڪا (جنهن جي اڳواڻي [[فرينڪ پورٽر گراهم]] ڪندو هو ۽ جيڪو غيرجانبدار نمائندو هو) جا وفد شامل هئا.

هاڻي جمهوريه عملي طور ڊچ فوجي گهيري هيٺ اچي چڪي هئي. ڊچ فوج [[اولهه جاوا]]، [[مرڪزي جاوا]] جي اترئين سامونڊي پٽي، [[اوڀر جاوا]] ۽ سماترا جي اهم پيداواري علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته ڊچ بحري فوج جمهوريه جي قبضي هيٺ علائقن ڏانهن خوراڪ، دوائن ۽ هٿيارن سميت ضروري سامان جي رسد پڻ بند ڪري ڇڏي.

انهن حالتن ۾ وزيراعظم امير شريف الدين وٽ 17 جنوري 1948ع تي [[رينويل معاھدو]] تي صحي ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه رهيو. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جي ''آپريٽي پراڊڪٽ'' دوران قبضي هيٺ آيل علائقن تي ڪنٽرول کي تسليم ڪيو ويو، جڏهن ته جمهوري فوجن اهو واعدو ڪيو ته اهي جنگبندي واري لڪير، يعني &quot;وان موڪ لائين&quot;، جي ٻئي پاسي موجود پنهنجون سڀئي فوجون واپس گهرائينديون.

انهيءَ دوران ڊچ حڪومت پنهنجي قبضي هيٺ آيل علائقن ۾ جمهوريه جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ انڊونيشيا جي نسلي تنوع مان فائدو وٺندي مختلف [[ڪٺ پتلي حڪومت|ڪٺ پتلي حڪومتون]] قائم ڪرڻ شروع ڪيون.

=== رينويل معاھدو ۽ ماديون واقعو ===
{{Main|رينويل معاھدو|ماديون واقعو}}

جمهوريه لاءِ انتهائي نقصانڪار [[رينويل معاھدو]] تي صحي ٿيڻ کان پوءِ جمهوريه جي سياسي ڍانچي ۾ وڌيڪ بي استحڪامي پيدا ٿي. ڊچ قبضي هيٺ [[اولهه جاوا]] ۾ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي گوريلا ويڙهاڪن، جن جي اڳواڻي [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] ڪري رهيو هو، ڊچ حڪومت خلاف پنهنجي مزاحمت جاري رکي ۽ جمهوريه سان پنهنجي وفاداري پڻ ختم ڪري ڇڏي. آزاديءَ جي پهرين ڏهاڪن دوران انهن اولهه جاوا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ خونريز بغاوت برپا ڪئي.

وزيراعظم [[ستن سهرير]]، جنهن رينويل معاھدي تي صحي ڪئي هئي، جنوري 1948ع ۾ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ٿيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد حطا]] وزيراعظم بڻيو. حطا جي ڪابينا هٿياربند فوجن کي منظم ڪرڻ لاءِ جمهوريه جي مختلف علائقن ۾ سرگرم وڏي تعداد ۾ هٿياربند گروهن کي ختم ڪرڻ ۽ فوجي اهلڪارن کي فارغ ڪرڻ (ڊيموبلائيزيشن) جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سبب عوام ۽ ڪيترن ئي هٿياربند گروهن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي.

کاٻي ڌر جي سياسي قوتن، جن جي اڳواڻي [[مسو]] جي سربراهيءَ هيٺ ٻيهر سرگرم ٿيندڙ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، ان عوامي بيچيني مان فائدو وٺندي 18 سيپٽمبر 1948ع تي [[اوڀر جاوا]] جي [[ماديون]] شهر ۾ بغاوت شروع ڪئي. سيپٽمبر جي آخري ڏينهن کان وٺي آڪٽوبر 1948ع جي پڇاڙيءَ تائين شديد خونريز ويڙهه جاري رهي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آخري ڪميونسٽ هٿياربند ٽوليون شڪست کائي ويون ۽ مسو گولي لڳڻ سبب مارجي ويو. ڪميونسٽن سوڪارنو جي عوام ۾ مضبوط مقبوليت ۽ اثر رسوخ جو صحيح اندازو نه لڳايو هو ۽ انهن پنهنجي قوت کي حد کان وڌيڪ سمجهيو هو.

=== آپريشن ڪرائي ۽ جلاوطني ===
{{See also|آپريشن ڪرائي}}

==== حملي ۽ جلاوطني ====

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM President Soekarno tijdens een wandeling met Hadji Agus Salim TMnr 10018810.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ پرڏيهي وزير [[آگس سليم]]، 1949ع ۾ [[پاراپاٽ]] ۾ ڊچ قيد دوران.]]

[[File:Soekarna met luitenant Vosveld in een jeep na zijn arrestatie, Bestanddeelnr 5196.jpg|thumb|سوڪارنو، گرفتاري کان پوءِ هڪ جيپ ۾ ويٺل، هڪ ڊچ ليفٽيننٽ ڏانهن بيباڪي سان کلندي.]]

19 ڊسمبر 1948ع تي، ڪميونسٽ بغاوت کان پوءِ جمهوريه جي ڪمزور صورتحال مان فائدو وٺندي، ڊچ حڪومت '''[[آپريشن ڪرائي]]''' (''Operation Kraai'') جي نالي سان ٻي وڏي فوجي يلغار شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جمهوريه انڊونيشيا کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن حملي جي شروعات جمهوريه جي گاديءَ واري شهر [[يوگياڪارتا]] تي هوائي فوج جي حملي سان ڪئي وئي.

سوڪارنو جنرل [[سوديرمان]] جي ماتحت هٿياربند فوجن کي حڪم ڏنو ته هو ٻهراڙين ۾ گوريلا جنگ جاري رکن، جڏهن ته پاڻ، [[محمد حطا]] ۽ [[ستن سهرير]] سميت ٻين اهم اڳواڻن دانسته طور ڊچ فوجن آڏو گرفتار ٿيڻ قبول ڪيو. حڪومت جي تسلسل کي برقرار رکڻ لاءِ سوڪارنو [[امير شريف الدين]] ڏانهن هڪ ٽيليگرام موڪلي، جنهن ذريعي کيس [[جمهوريه انڊونيشيا جي هنگامي حڪومت]] (PDRI) جي اڳواڻي ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اها هنگامي حڪومت [[اولهه سماترا]] جي انهن اندرين علائقن مان ڪم ڪندي رهي، جيڪي ڊچ قبضي کان ٻاهر هئا، ۽ سوڪارنو جي جون 1949ع ۾ آزاديءَ تائين پنهنجون ذميواريون نڀائيندي رهي.

ڊچ حڪومت سوڪارنو ۽ ٻين گرفتار ٿيل جمهوري اڳواڻن کي پهرين ڊچ قبضي هيٺ [[اتر سماترا]] جي [[پاراپاٽ]] شهر ۾ قيد رکيو ۽ بعد ۾ کين [[بانگڪا ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيو.

==== نتيجا ====

[[File:Sukarno's return to Yogyakarta, Kota Jogjakarta 200 Tahun, plate before page 73.jpg|thumb|left|جون 1949ع ۾ سوڪارنو جي يوگياڪارتا واپسي. بينر تي لکيل آهي: &quot;جنهن جو انتظار هو، اهو آخرڪار اچي ويو.&quot;]]

ڊچ حڪومت جي ٻي فوجي يلغار عالمي سطح تي وڌيڪ سخت ردعمل جو سبب بڻي. [[آمريڪا]]، جيڪو ان ڳالهه کان متاثر ٿيو ته انڊونيشيا ٻاهرين مدد کان سواءِ 1948ع واري ڪميونسٽ بغاوت کي منهن ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، نيدرلينڊ کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن انڊونيشيا ۾ فوجي ڪارروايون جاري رهيون ته ان کي ڏني ويندڙ [[مارشل پلان]] جي مالي امداد بند ڪئي ويندي.

ٻئي طرف [[انڊونيشي قومي هٿياربند فوج]] (TNI) منتشر نه ٿي ۽ ڊچ فوجن خلاف گوريلا مزاحمت جاري رکي. ان مزاحمت جو سڀ کان مشهور مثال 1 مارچ 1949ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل [[سوهارتو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڊچ قبضي هيٺ [[يوگياڪارتا]] تي ڪيل حملو هو.
آخرڪار ڊچ حڪومت 7 مئي 1949ع تي [[روم–فان روئين معاھدو]] تي صحي ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي. هن معاھدي تحت ڊچ حڪومت جمهوريه جي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ۽ جون 1949ع ۾ يوگياڪارتا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر جمهوري حڪومت جي حوالي ڪيو.
ان کان پوءِ [[هيگ]] ۾ [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] منعقد ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 27 ڊسمبر 1949ع تي [[نيدرلينڊ جي راڻي جوليانا]] انڊونيشيا ڏانهن مڪمل [[خودمختياري]] منتقل ڪئي.
انهيءَ ئي ڏينهن سوڪارنو يوگياڪارتا کان جڪارتا پهتو ۽ اڳوڻي گورنر جنرل جي محل جي ڏاڪڻين تي هڪ فتحمند تقرير ڪئي. ان موقعي تي محل جو نالو تبديل ڪري '''[[ميرديڪا محل]]''' (&quot;آزاديءَ جو محل&quot;) رکيو ويو.

== گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا جو صدر ==

[[File:Nieuws uit Indonesië- De beëdiging van President Soekarno in Djokjakarta-512314.ogv|thumb|سوڪارنو جي صدر طور حلف برداري (17 ڊسمبر 1949ع؛ تبصرو ڊچ ٻوليءَ ۾).]]

ان وقت ڊچ حڪومت سان ٿيل هڪ ٺاهه جي حصي طور، انڊونيشيا [[1949ع جو وفاقي آئين|1949ع وارو وفاقي آئين]] اختيار ڪيو، جنهن تحت ملڪ کي هڪ وفاقي رياست جي شڪل ڏني وئي، جنهن جو نالو '''[[گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا]]''' (انڊونيشي: ''Republik Indonesia Serikat''؛ RIS؛ اچار: ريپبلڪ اِنڊونيسيا سيريڪاٽ؛ معنيٰ: &quot;گڏيل رياستن واري جمهوريه انڊونيشيا&quot;) رکيو ويو. هن وفاق ۾ [[جمهوريه انڊونيشيا]] شامل هئي، جنهن جون حدون &quot;وان موڪ لائين&quot; موجب مقرر ڪيون ويون هيون، ان کان علاوه ڊچ حڪومت پاران قائم ڪيل ڇهه رياستون ۽ نو خودمختيار علائقا پڻ وفاق جو حصو هئا.

1950ع جي پهرين اڌ دوران، جيئن جيئن اڳ ۾ انهن رياستن جي حمايت ڪندڙ ڊچ فوجون واپس وڃڻ لڳيون، تيئن تيئن اهي رياستون هڪ هڪ ڪري پاڻ کي ختم ڪندي جمهوريه انڊونيشيا ۾ ضم ٿيندي ويون. آخرڪار آگسٽ 1950ع ۾، آخري وفاقي رياست [[اوڀر انڊونيشيا جي رياست]] پڻ پاڻ کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ سوڪارنو [[1950ع جو عبوري آئين|1950ع جي عبوري آئين]] جي بنياد تي هڪ وحداني [[جمهوريه انڊونيشيا]] جي قيام جو اعلان ڪيو.

== لبرل جمهوريت جو دور (1950ع–1959ع) ==

[[File:Presiden Soekarno di ruang Stasiun Gubeng Surabaya pada tanggal 22 Mei 1952, disambut oleh masyarakat surabaya.png|thumb|سوڪارنو کي 22 مئي 1952ع تي [[سورابايا گوبينگ ريلوي اسٽيشن]] تي پهچڻ دوران ٻارن ۽ سورابايا جي رهواسين پاران آجيان ڪئي پئي وڃي.]]

[[1949ع جو وفاقي آئين]] ۽ [[1950ع جو عبوري آئين]] ٻئي پارلياماني نوعيت جا هئا، جن تحت انتظامي اختيار وزيراعظم وٽ هوندا هئا ۽ نظرياتي طور صدر جا اختيار محدود ڪيا ويا هئا. بهرحال، پنهنجي رسمي طور محدود ڪردار باوجود، سوڪارنو [[قوم جو پيءُ]] جي حيثيت سان وڏي اخلاقي ۽ قومي حيثيت جو مالڪ رهيو.

=== بي استحڪامي ۽ بغاوتون ===

پارلياماني جمهوريت جا شروعاتي سال انڊونيشيا لاءِ انتهائي غير مستحڪم ثابت ٿيا. [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|نئين مقرر ڪيل پارليامينٽ]] (''Dewan Perwakilan Rakjat''؛ DPR؛ اچار: ديوان پرواڪيلان راڪيات؛ معنيٰ: &quot;عوامي نمائندن جي ايوان&quot;) ۾ مختلف سياسي پارٽين جي شديد اختلافن سبب حڪومتون تيزيءَ سان هڪ پٺيان ٻي ڪري پونديون رهيون.

ملڪ جي مستقبل بابت پڻ سخت اختلاف موجود هئا. قومپرست، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI) ڪري رهي هئي ۽ جيڪا سوڪارنو قائم ڪئي هئي، هڪ [[سيڪيولر رياست]] جا حامي هئا. اسلام پسند، جن جي اڳواڻي [[ماسيومي پارٽي]] ڪري رهي هئي، [[اسلامي رياست]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته ڪميونسٽ، جن جي اڳواڻي [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) ڪري رهي هئي، هڪ [[ڪميونسٽ رياست]] جا حامي هئا. PKI کي 1951ع ۾ ٻيهر قانوني طور سياسي سرگرمين جي اجازت ملي هئي.

اقتصادي محاذ تي به عوام ۾ سخت ناراضگي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت تي اڃا تائين وڏين ڊچ ڪمپنين ۽ نسلي چيني واپارين جو غلبو برقرار هو.

==== دارالاسلام جون بغاوتون ====

[[اولهه جاوا]] ۾ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي اڳواڻي هيٺ [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جي باغين سوڪارنو جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ آگسٽ 1949ع ۾ '''NII''' (''Negara Islam Indonesia''؛ اچار: نيگارا اسلام انڊونيشيا؛ معنيٰ: &quot;اسلامي رياست انڊونيشيا&quot;) جو اعلان ڪيو.

دارالاسلام جي حمايت ۾ 1951ع دوران [[ڏکڻ سولاويسي]] ۽ 1953ع ۾ [[آچيہ]] ۾ پڻ بغاوتون شروع ٿيون.

ٻئي طرف، ختم ٿيل [[رائل ڊچ ايسٽ انڊيز آرمي]] (KNIL) جي وفاقي نظام جي حامي اڳوڻن ميمبرن پڻ 1950ع ۾ [[باندونگ]] ۾ [[APRA بغاوت]]، [[ماڪاسار بغاوت]] ۽ [[امبون]] ۾ [[ڏکڻ مالوڪو جمهوريه]] جي بغاوت برپا ڪئي، پر اهي سڀ ناڪام ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sejarah Indonesia |url=http://www.gimonca.com/sejarah |publisher=Gimonca.com |access-date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فوج اندر ورهاست ====

[[File:Sukarno Suara Rakyat 20 Oct 1952 p1.jpg|left|thumb|218x218px|20 آڪٽوبر 1952ع تي سوڪارنو احتجاج ڪندڙن کي خطاب ڪندي.]]

فوج پڻ اندروني اختلافن جو شڪار هئي. هڪ ڌر ۾ اهي آفيسر هئا، جيڪي نوآبادياتي دور جي KNIL مان آيا هئا ۽ هڪ ننڍڙي، پيشاور ۽ اعليٰ تربيت يافته فوج جا حامي هئا. ٻي ڌر ۾ انهن سپاهين جي وڏي اڪثريت هئي، جن پنهنجي فوجي خدمت جاپان جي قائم ڪيل [[وطن جا محافظ]] (PETA) مان شروع ڪئي هئي. اهي خدشو رکندا هئا ته کين نوڪريءَ مان فارغ ڪيو ويندو، ۽ پيشاور فوجي تربيت جي ڀيٽ ۾ سندن قومي جذبو وڌيڪ نمايان هو.
17 آڪٽوبر 1952ع تي اڳوڻي KNIL ڌر جي اڳواڻن، فوج جي سربراهه ڪرنل [[عبدالحارث ناسوتيون]] ۽ هٿياربند فوجن جي چيف آف اسٽاف [[تاهي بونار سيماتوپانگ]]، طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون.
DPR پاران فوجي معاملن ۾، خاص طور تي اڳوڻي PETA سان لاڳاپيل ڌر جي حمايت ۾، مداخلت خلاف احتجاج ڪندي ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ پنهنجي فوجن کي [[ميرديڪا محل]] جو گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ٽئنڪن جا توپخانا محل ڏانهن رخ ڪرايا. سندن مطالبو هو ته سوڪارنو موجوده DPR کي ٽوڙي ڇڏي.
ان مقصد لاءِ هنن شهري احتجاج ڪندڙن کي پڻ گڏ ڪيو، پر سوڪارنو محل مان ٻاهر اچي فوجين ۽ شهرين ٻنهي کي واپس پنهنجن گهرن ڏانهن وڃڻ تي راضي ڪري ورتو. بعد ۾ ناسوتيون ۽ سيماتوپانگ کي سندن عهدن تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ ناسوتيون 1955ع ۾ سوڪارنو سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر فوج جو سربراهه مقرر ٿيو.

=== قانونساز چونڊون ===

[[File:1955 Indonesian Election Sukarno.png|thumb|سوڪارنو 1955ع جي چونڊن ۾ پنهنجو ووٽ وجهندي.]]

[[1955ع جون انڊونيشي قانونساز چونڊون|1955ع جي چونڊن]] کان پوءِ نئين [[عوامي نمائندن جي ايوان (انڊونيشيا)|پارليامينٽ]] ۽ [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] وجود ۾ آيا.

چونڊن جي نتيجن مان ظاهر ٿيو ته [[انڊونيشي قومي پارٽي]] (PNI)، [[ماسيومي پارٽي]]، [[نهضت العلماء]] ۽ [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) کي لڳ ڀڳ برابر عوامي حمايت حاصل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا به سياسي ڌر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، تنهن ڪري ملڪ جي اندروني سياسي بي استحڪامي برقرار رهي. نئين آئين جي تياري لاءِ قائم ڪيل [[انڊونيشيا جي آئين ساز اسيمبلي]] ۾ به اهو فيصلو نه ٿي سگهيو ته نئين آئين ۾ اسلامي شريعت کي شامل ڪيو وڃي يا نه.

سوڪارنو آهستي آهستي پنهنجي صرف علامتي صدر واري حيثيت ۽ ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي انتشار کان بيزار ٿيڻ لڳو. هن دعويٰ ڪئي ته مغربي طرز جي [[پارلياماني جمهوريت]] انڊونيشيا لاءِ مناسب نه آهي، تنهن ڪري هن &quot;[[رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; (''Guided Democracy'') جي نظام جي حمايت شروع ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب انڊونيشيا جي روايتي حڪمراني جي اصولن تي ٻڌل هو.

سوڪارنو دليل ڏيندو هو ته ڳوٺن ۾ اهم معاملن بابت فيصلا ڊگهي صلاح مشوري ۽ [[اتفاق راءِ]] ذريعي ڪيا ويندا هئا، جنهن ۾ ڳوٺ جا بزرگ رهنمائي ڪندا هئا. سندس خيال هو ته اهو ئي نمونو سڄي ملڪ ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي، جتي صدر اهو ڪردار ادا ڪري، جيڪو روايتي طور ڳوٺ جا بزرگ ادا ڪندا هئا.

هن اهڙي حڪومت جي تجويز ڏني، جيڪا صرف [[سياسي پارٽي|سياسي پارٽين]] تي نه، پر &quot;فعالي گروهن&quot; (''functional groups'') تي ٻڌل هجي، جيڪي قوم جي اهم سماجي ۽ معاشي طبقن جي نمائندگي ڪن. اهي سڀئي گڏجي هڪ قومي ڪائونسل ٺاهين، جنهن ذريعي صدر جي رهنمائي هيٺ قومي اتفاق راءِ قائم ٿي سگهي.

نائب صدر [[محمد حطا]] سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت واري تصور جو سخت مخالف هو. انهن ۽ ٻين بنيادي اختلافن جي ڪري حطا ڊسمبر 1956ع ۾ نائب صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. سندس استعيفيٰ سڄي انڊونيشيا ۾، خاص طور تي غير جاوي ماڻهن ۾، وڏو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي کيس جاوي اثر هيٺ حڪومت ۾ پنهنجو نمائندو سمجهندا هئا.

=== فوجي قبضا ۽ مارشل لا ===

==== علائقائي فوجي قبضا ====

ڊسمبر 1956ع کان جنوري 1957ع تائين [[اتر سماترا]]، [[مرڪزي سماترا]] ۽ [[ڏکڻ سماترا]] جي علائقائي فوجي ڪمانڊرن مقامي حڪومتن جو ڪنٽرول پنهنجي هٿ ۾ وٺي ڇڏيو. انهن پنهنجي علائقن جي انتظام لاءِ فوجي ڪائونسلون قائم ڪيون ۽ جڪارتا حڪومت جا حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو. مارچ 1957ع ۾ [[اتر سولاويسي]] ۾ به اهڙي ئي علائقائي فوجي تحريڪ مقامي حڪومت تي قبضو ڪري ورتو. انهن حڪومت مان ڪميونسٽن جي اثر کي ختم ڪرڻ، سرڪاري آمدنيءَ ۾ علائقن لاءِ برابر حصو ڏيڻ ۽ سوڪارنو–حطا جي اڳوڻي گڏيل قيادت کي بحال ڪرڻ جا مطالبا ڪيا.

==== مارشل لا جو اعلان ====

جمهوريه جي وحدت کي درپيش هن سنگين خطري کي نظر ۾ رکندي، سوڪارنو 14 مارچ 1957ع تي [[مارشل لا]] (''اسٽيٽ فان اورلوخ اين بيليخ '') لاڳو ڪيو. هن غير جماعتي سياستدان [[جواندا ڪارٽاويدجايا]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، جڏهن ته فوج جي قيادت پنهنجي وفادار جنرل [[عبدالحارث ناسوتيون]] جي حوالي ڪئي.

ناسوتيون به آهستي آهستي انڊونيشيا تي مغربي طرز جي جمهوريت جي منفي اثرن بابت سوڪارنو جي خيالن سان متفق ٿيڻ لڳو ۽ هو به سياسي زندگيءَ ۾ فوج لاءِ وڌيڪ اهم ڪردار جو حامي بڻجي ويو.
بحران کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طور سوڪارنو 10 کان 14 سيپٽمبر 1957ع تائين علائقائي فوجي ڪائونسلن جي اڳواڻن کي جڪارتا ۾ ''مشاواراه ناسيونال'' (&quot;قومي مشاورتي ڪانفرنس&quot;) ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، پر اها ڪانفرنس به بحران جو ڪو حل نه ڪڍي سگهي.
30 نومبر 1957ع تي [[مرڪزي جڪارتا]] جي چيڪيني علائقي ۾ هڪ اسڪول جي تقريب دوران سوڪارنو تي گرنيڊ حملو ڪري کيس قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن حملي ۾ ڇهه ٻار مارجي ويا، پر سوڪارنو سخت زخمي ٿيڻ کان بچي ويو. جاچ مان معلوم ٿيو ته حملي جا ذميوار [[دارالاسلام (انڊونيشيا)|دارالاسلام]] جا ميمبر هئا، جن اهو حملو پنهنجي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] جي حڪم تي ڪيو هو.
ڊسمبر 1957ع کان سوڪارنو ملڪ تي پنهنجو اختيار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ شروع ڪيا. انهيءَ مهيني هن انڊونيشيا جي معيشت تي حاوي 246 ڊچ ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جن ۾ خاص طور [[نيدرلينڊس ٽريڊنگ سوسائٽي]]، [[رائل ڊچ شيل]] جي ماتحت ''باتافسخي پيٽروليئم ماٽسخاپائي''(باتاويا پيٽروليئم ڪمپني)، [[ايسڪومپٽو بئنڪ]] ۽ ڊچ واپاري ادارن جي مشهور &quot;وڏي پنج&quot; ڪمپنين (اين وي بورنيو سماترا ماٽسخاپائي [بورنيو–سماترا ڪمپني]؛
اين وي انٽرناسيونالي ڪريڊيٽ اين هينڊلسفيرينيخنگ &quot;روٽرڊام&quot; [روٽرڊام بين الاقوامي قرض ۽ واپاري انجمن&quot;]؛ اين وي جيڪبسن فان ڊين برگ اينڊ ڪمپني؛ اين وي لينڊيٽيويس–اسٽوڪفِس؛ اين وي جيو ويهري اينڊ ڪمپني شامل هيون.

هن انڊونيشيا ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 40 هزار [[انڊو ماڻهو|ڊچ شهرين]] کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي سندن ملڪيتون به ضبط ڪري ورتيون. حڪومت جو موقف هو ته 1949ع واري [[ڊچ–انڊونيشي گول ميز ڪانفرنس]] ۾ ڪيل واعدي باوجود ڊچ حڪومت [[نيدرلينڊ نيو گني]] جي مستقبل بابت ڳالهين کي اڳتي نه وڌايو هو.&lt;ref&gt;van de Kerkhof, 2005, p. 28–31&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي اقتصادي قومپرستي کي وڌيڪ هٿي تڏهن ملي، جڏهن هن 1959ع ۾ صدارتي هدايت نامو نمبر 10 جاري ڪيو، جنهن تحت ٻهراڙين ۾ پرڏيهي شهرين جي واپاري سرگرمين تي پابندي لڳائي وئي. هن پاليسي جو سڀ کان وڏو اثر نسلي چينين تي پيو، جيڪي شهري ۽ ٻهراڙي ٻنهي علائقن جي پرچون واپار تي غالب هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورن وٽ ئي انڊونيشي شهريت هئي. نتيجي طور نسلي چيني آباديءَ جي وڏي انگ ٻهراڙين مان شهرن ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهن چين واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
باغي علائقائي فوجي ڪمانڊرن کي منهن ڏيڻ لاءِ سوڪارنو ۽ فوج جي سربراهه ناسوتيون، ''مسجاورہ نيسنل'' جي ناڪامي کان پوءِ، سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. جڪارتا سان وفادار علائقائي آفيسرن جي مدد سان ناسوتيون &quot;علائقائي فوجي بغاوتن&quot; جو هڪ سلسلو منظم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1957ع تائين [[اتر سماترا]] ۾ ڪرنل مالودين سمبولون ۽ [[ڏکڻ سماترا]] ۾ ڪرنل بارليان کي اقتدار تان هٽايو ويو. اهڙيءَ طرح حڪومت [[ميدان]] ۽ [[پاليمبانگ]] جهڙن اهم شهرن تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.
فيبروري 1958ع ۾ [[مرڪزي سماترا]] جي ڪرنل احمد حسين ۽ [[اتر سولاويسي]] جي ڪرنل وينٽجي سوموال باقي رهيل باغي فوجي اڳواڻن سان گڏجي [[جمهوريه انڊونيشيا جي انقلابي حڪومت]] (PRRI) ۽ [[پرميسٽا]] تحريڪ قائم ڪئي، جنهن جو مقصد جڪارتا حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ هو.
انهن سان [[ماسيومي پارٽي]] جا ڪيترائي شهري اڳواڻ، جهڙوڪ [[شافع الدين پراويرانيگارا]]، پڻ شامل ٿي ويا، جيڪي حڪومت ۾ ڪميونسٽن جي وڌندڙ اثر جا مخالف هئا.
پنهنجي ڪميونسٽ مخالف نعريبازي سبب باغين کي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي|سي آءِ اي]] کان ڳجهي مهم جي صورت ۾ مالي امداد، هٿيار ۽ افرادي قوت حاصل ٿي. اها مدد تڏهن ختم ٿي وئي، جڏهن آمريڪي پائلٽ [[ايلن لارنس پوپ]] اپريل 1958ع ۾ سرڪاري ڪنٽرول هيٺ [[امبون]] تي بمباري دوران سندس جهاز ڪيرايو ويو.
اپريل 1958ع ۾ مرڪزي حڪومت باغين جي گاديءَ وارن شهرن [[پاڊانگ]] ۽ [[مانادو]] تي هوائي ۽ سامونڊي فوجي حملا شروع ڪيا. 1958ع جي آخر تائين باغين کي فوجي طور شڪست اچي چڪي هئي، جڏهن ته آخري باغي گوريلا ٽوليون آگسٽ 1961ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري ويون.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Roadnigh | first = Andrew | title = United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2002 | location = New York | isbn = 0-333-79315-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|location=New York|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== رهنمائي ٿيل جمهوريت جو دور (1959ع–1966ع) ==
{{Main|انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت}}

[[File:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|thumb|right|سوڪارنو (ڏاڪڻين جي مٿان) 5 جولاءِ 1959ع تي پنهنجو صدارتي فرمان پڙهندي.]]

[[File:Sukarno, Sang Saka Melanglang Djagad, p12.jpg|thumb|right|1960ع واري ڏهاڪي ۾ سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ، فوجي طرز جي اعزازي نشانين سان.]]

PRRI–پرميسٽا جي باغين خلاف فوجي ڪاميابين ۽ ڊچ ڪمپنين جي قومي ملڪيت ۾ تبديليءَ جي عوامي مقبوليت، سوڪارنو جي سياسي حيثيت کي تمام مضبوط بڻائي ڇڏيو. 5 جولاءِ 1959ع تي سوڪارنو [[صدر سوڪارنو جو 1959ع وارو فرمان|صدارتي فرمان]] جاري ڪري [[1945ع جو آئين]] ٻيهر نافذ ڪيو. ان سان صدارتي نظام بحال ٿيو، جنهن بابت سندس خيال هو ته ان ذريعي رهنمائي ٿيل جمهوريت جي اصولن تي عملدرآمد وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو.

هن پنهنجي سياسي نظام کي ''مانيفيستو پوليٽڪ'' (سياسي منشور) (مختصر طور ''مانيپول'' جو نالو ڏنو، پر عملي طور اهو [[فرمان ذريعي حڪمراني]] جو نظام هو. سوڪارنو هڪ اهڙي انڊونيشي طرز جي سوشلسٽ سماج جو تصور پيش ڪيو، جيڪو '''USDEK''' جي اصولن تي ٻڌل هجي:

# ''اُنڊانگ-اُنڊانگ داسار 45 ([[1945ع جو آئين]])
# ''سوسياليسمي انڊونيشيا'' (انڊونيشي [[سوشلسزم]])
# ''ڊيموڪراسي ترپمپن'' ([[رهنمائي ٿيل جمهوريت]])
# ''ايڪونومي ترپمپن'' ([[حڪم هيٺ معيشت]])
# ''ڪيپريباديان انڊونيشيا'' (انڊونيشيا جي قومي سڃاڻپ)

[[File:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|thumb|left|1962ع ۾ سوڪارنو جي رهنمائي ٿيل جمهوريت جو ڍانچو.]]

رهنمائي ٿيل جمهوريت قائم ڪرڻ کان پوءِ سوڪارنو، [[مالادي]] سان گڏ، 1959ع جي وچ ڌاري آمريڪي شهريت اختيار ڪندڙ انڊونيشي ڄائي رقاصه [[ديوي جا]] سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ٻيهر انڊونيشي شهريت اختيار ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pradityo |first=Sapto |title=Soetidjah Jadi Artis Hollywood |url=https://news.detik.com/x/detail/intermeso/20170721/Soetidjah-Jadi-Artis-Hollywood/ |access-date=28 November 2023 |website=detikx}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1960ع ۾ سوڪارنو پارليامينٽ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ نئين پارليامينٽ قائم ڪئي، جنهن جا اڌ ميمبر صدر پاڻ مقرر ڪندو هو. هن اداري کي '' ديوان پرواڪيلان راڪيات گوٽونگ رويوونگ''؛ (باھمي سهڪار واري عوامي نمائندن جي ايوان) سڏيو ويو.
سيپٽمبر 1960ع ۾ هن [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي]] (''ماجيليس پرموسياواراتان راڪيات سمنتارا'' (عارضي عوامي مشاورتي اسيمبلي&quot;) قائم ڪئي، جيڪا 1945ع جي آئين تحت ملڪ جي اعليٰ قانونساز اداري طور ڪم ڪندي هئي. MPRS جا ميمبر DPR-GR جي ميمبرن ۽ صدر پاران مقرر ڪيل &quot;فعالي گروهن&quot; جي نمائندن تي مشتمل هئا.

[[File:Sukarno Nasional 13 Jun 1960 p1.jpg|thumb|215x215px|صدر سوڪارنو [[جواندا]] کان حڪومتي اختيار پاڻ ڏانهن منتقل ڪرڻ واري دستاويز تي صحي ڪندي.]]

فوج جي حمايت سان سوڪارنو اسلامي [[ماسيومي پارٽي]] ۽ [[ستن سهرير]] جي [[انڊونيشيا جي سوشلسٽ پارٽي]] (PSI) کي PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ ملوث هجڻ جو الزام هڻي ختم ڪري ڇڏيو.

فوج سوڪارنو جي ڪيترن ئي سياسي مخالفن کي گرفتار ڪري قيد ڪري ڇڏيو، جن ۾ سوشلسٽ اڳواڻ ستن سهرير کان وٺي اسلامي سياستدان [[محمد ناصر]] ۽ [[حمڪا]] تائين شامل هئا.
مارشل لا جي اختيارن کي استعمال ڪندي حڪومت انهن اخبارن کي به بند ڪري ڇڏيو، جيڪي سوڪارنو جي پاليسين تي تنقيد ڪنديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S0TmIfyCwDAC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA258|title=Political Censorship|last=Goldstein|first=Robert Justin|date=2001|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-57958-320-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-X4wccKiXLAC&amp;q=Koran+Pedoman+anti+Soekarno&amp;pg=PA5|title=Sukarno, tentara, PKI: segitiga kekuasaan sebelum prahara politik, 1961–1965|last=Anwar|first=Rosihan|date=2006|publisher=Yayasan Obor Indonesia|isbn=978-979-461-613-0|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=33uXIgopoUEC&amp;q=Anti-Sukarno+newspaper&amp;pg=PA121|title=Sukarno and the Indonesian Coup: The Untold Story|last=Hunter|first=Helen-Louise|date=2007|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-275-97438-1}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سوڪارنو کي قتل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. 9 مارچ 1960ع تي انڊونيشي هوائي فوج جي ليفٽيننٽ [[ڊينيل اليگزينڊر موڪر]]، جيڪو پرميسٽا بغاوت جو همدرد هو، پنهنجي [[MiG-17]] جنگي جهاز ذريعي [[ميرديڪا محل]] ۽ [[بوگور محل]] تي مشين گنن سان حملو ڪيو ته جيئن صدر کي قتل ڪري سگهي، پر سوڪارنو زخمي ٿيڻ کان بچي ويو.
مئي 1962ع ۾ [[عيدالاضحيٰ]] جي نماز دوران محل جي احاطي ۾ دارالاسلام جي ڪارڪنن سوڪارنو تي فائرنگ ڪئي، پر هو هڪ ڀيرو ٻيهر محفوظ رهيو.
سلامتي جي ميدان ۾ فوج مؤثر فوجي ڪارروايون شروع ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[اولهه جاوا]] (1962ع)، [[آچيہ]] (1962ع) ۽ [[ڏکڻ سولاويسي]] (1965ع) ۾ سالن کان جاري دارالاسلام بغاوتن جو خاتمو آيو. دارالاسلام جي اڳواڻ [[سيڪارماجي ماريدجان ڪارٽوسويرجو]] کي گرفتار ڪري سيپٽمبر 1962ع ۾ ڦاسي ڏني وئي.
فوج جي وڌندڙ طاقت کي متوازن ڪرڻ لاءِ سوڪارنو [[انڊونيشي ڪميونسٽ پارٽي]] (PKI) جي حمايت تي وڌيڪ ڀاڙڻ شروع ڪيو. 1960ع ۾ هن اعلان ڪيو ته سندس حڪومت [[ناساڪوم]] (''Nasakom'') جي اصول تي ٻڌل هوندي، جيڪو انڊونيشي سماج جي ٽن بنيادي فڪري ڌُرين—''نيسنلزمي'' (قومپرستي)، ''اگاما'' (مذهب) ۽ ''ڪوميونزمي'' (ڪميونزم)—جي اتحاد تي مشتمل هو. ان مطابق سوڪارنو پنهنجي حڪومت ۾ وڌيڪ ڪميونسٽن کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ PKI جي چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.
انڊونيشيا جي بين الاقوامي وقار کي وڌائڻ لاءِ سوڪارنو [[1962ع ايشيائي رانديون|1962ع جي ايشيائي راندين]] جي ميزباني لاءِ حمايت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي، جيڪي جڪارتا ۾ منعقد ٿيون. انهن راندين لاءِ [[سينايان راندين جو ڪمپليڪس]] سميت ڪيترائي نوان راندين جا مرڪز تعمير ڪيا ويا، جن ۾ هڪ لک تماشائين جي گنجائش وارو [[بنگ ڪارنو اسٽيڊيم]] پڻ شامل هو.

انڊونيشيا جي حڪومت [[اسرائيل]] ۽ [[تائيوان]] جي وفدن کي راندين ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني، جنهن سبب سياسي تڪرار پيدا ٿيو. جڏهن [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان پاليسي سبب انڊونيشيا تي پابنديون لاڳو ڪيون، ته سوڪارنو ان جي جواب ۾ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي متبادل طور هڪ &quot;غير سامراجي&quot; راندين جي مقابلي جو انتظام ڪيو، جنهن کي ''گيمز آف نيو امرجنگ فورسز'' (GANEFO - گانيفو يا &quot;نئين اڀرندڙ قوتن جون رانديون&quot;) سڏيو ويو. نومبر 1963ع ۾ جڪارتا ۾ منعقد ٿيل انهن راندين ۾ 51 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,700 رانديگر شريڪ ٿيا.

پنهنجي قومي وقار جي منصوبي جي حصي طور سوڪارنو ڪيترين ئي عظيم يادگار عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جن ۾ [[قومي يادگار (انڊونيشيا)|قومي يادگار]] (''مانومين نيسنل'')، [[استقلال مسجد، جڪارتا]]، [[ڪونيفو]] (CONEFO) عمارت (هاڻوڪو [[DPR/MPR عمارت|پارليامينٽ هائوس]])، [[هوٽل انڊونيشيا]] ۽ ساريناه شاپنگ سينٽر شامل هئا، ته جيئن جڪارتا کي هڪ پراڻي نوآبادياتي شهر مان جديد گاديءَ واري شهر ۾ تبديل ڪري سگهجي. جديد جڪارتا جون اهم شاهراهون، جهڙوڪ [[جالان ٿامرين]]، [[جالان سوديرمان]] ۽ [[جالان گاتوٽ سبروٽو]] پڻ سوڪارنو جي دور ۾ منصوبابندي ڪري تعمير ڪيون ويون.

=== پرڏيهي پاليسي ===

==== باندونگ ڪانفرنس ====

بين الاقوامي سطح تي سوڪارنو 1955ع ۾ [[باندونگ ڪانفرنس]] منعقد ڪرائي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ايشيائي ۽ آفريقي ملڪن کي گڏ ڪري [[غير وابسته تحريڪ]] جي بنياد رکڻ هو، جيئن اهي [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] ٻنهي سپر پاورز جي اثر کان آزاد رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kinzer|first=Stephen|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|publisher=Times Books|year=2013|location=New York|page=203}}&lt;/ref&gt;

==== سرد جنگ ====

[[File:Sukarno speaking to US Congress, Presiden Soekarno di Amerika Serikat, p10.jpg|thumb|250px|left|سوڪارنو 1956ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪندي. سندس پويان نائب صدر ۽ سينيٽ جو صدر [[رچرڊ نڪسن]] ۽ ايوان نمائندگان جو اسپيڪر [[سام ريبرن]] ويٺل آهن.]]

جڏهن سوڪارنو ملڪ اندر پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو، تڏهن هن عالمي سياست ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن [[سامراج دشمني]] جي بنياد تي جارحاڻي ۽ خوداعتماد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو مقصد انڊونيشيا جي عالمي حيثيت کي بلند ڪرڻ هو. سامراج مخالف ۽ اولهه مخالف هي پاليسيون، جن ۾ گهڻو ڪري ٻين ملڪن سان سخت سفارتي دٻاءُ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي ويندي هئي، انڊونيشيا جي گهڻ نسلي ۽ اندروني اختلافن واري سماج کي قومي سطح تي متحد ڪرڻ جو پڻ وسيلو بڻيون. هن سلسلي ۾ سندس پرڏيهي وزير [[سوباندريو]] اهم ساٿي رهيو.

1956ع ۾ [[بيجنگ]] جي پنهنجي پهرين دوري کان پوءِ سوڪارنو [[عوامي جمهوريه چين]] ۽ مجموعي طور ڪميونسٽ بلاڪ سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شروع ڪيا. ساڳئي وقت هن [[سوويت يونين]] کان فوجي امداد وڏي پيماني تي قبول ڪرڻ پڻ شروع ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سوويت بلاڪ انڊونيشيا کي ڪنهن به ٻي غير ڪميونسٽ ملڪ کان وڌيڪ امداد فراهم ڪري رهيو هو، جڏهن ته سوويت فوجي امداد جو مقابلو رڳو [[ڪيوبا]] سان ٿيندو هو. ڪميونسٽ بلاڪ مان ايندڙ هن وڏي امداد سبب [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] ۽ [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي حڪومتن پڻ انڊونيشيا لاءِ فوجي امداد ۾ واڌ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته جيڪڏهن سوڪارنو مڪمل طور سوويت امداد تي ڀاڙڻ لڳو ته ملڪ کاٻي ڌر ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويندو.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance |publisher=Aga.nvg.org |access-date=14 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html |archive-date=19 July 2002}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sukarno and Fidel, 1960.jpg|thumb|سوڪارنو ۽ [[فيدل ڪاسترو]]، [[هاوانا]]، [[ڪيوبا]]، 1960ع.]]

1956ع ۾ آمريڪا جي دوري دوران سوڪارنو جو شاندار استقبال ڪيو ويو، جتي هن [[آمريڪي ڪانگريس]] جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. 2025ع تائين هو واحد انڊونيشي صدر رهيو آهي، جنهن آمريڪي ڪانگريس جي گڏيل اجلاس کي خطاب ڪيو. آمريڪا جي دوري کان پوءِ سوڪارنو [[سوويت يونين]] ويو، جتي سندس وڌيڪ پرتڪلف استقبال ڪيو ويو. سوويت وزيراعظم [[نيڪيتا خروشچوف]] 1960ع ۾ جڪارتا ۽ بالي جو جوابي دورو ڪيو ۽ سوڪارنو کي [[لينن امن انعام]] سان نوازيو. PRRI–پرميسٽا بغاوت ۾ سي آءِ اي جي مداخلت جو ازالو ڪرڻ لاءِ صدر ڪينيڊي سوڪارنو کي [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي دوري جي دعوت ڏني ۽ انڊونيشيا کي اربين ڊالرن جي سول ۽ فوجي امداد فراهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;aga.nvg.org&quot;/&gt;

[[File:Predsednik Tito in Sukarno na izhodu Postojnske jame 1960 (2).jpg|thumb|صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ سوڪارنو، [[پوسٽوئنا غار]]، 6 اپريل 1960ع.]]

1955ع واري باندونگ ڪانفرنس جي ڪاميابيءَ کان پوءِ سوڪارنو &quot;'''نئين اڀرندڙ قوتون'''&quot; (''نيو امرجنگ فورسز''؛ NEFO) نالي هڪ نئين اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سندس خيال موجب اولهه جي سپر پاورز، يعني &quot;'''پراڻيون قائم قوتون'''&quot; (''اولڊ اسٽيبلشڊ فورسز''؛ OLDEFO)، جو متبادل هجي. سوڪارنو جو الزام هو ته اهي قوتون &quot;[[نيڪولم|نئين نوآباديات ۽ سامراج]]&quot; (NEKOLIM) کي هٿي ڏئي رهيون آهن.

1961ع ۾ سوڪارنو [[بلغراد]] ۾ منعقد ٿيل [[غير وابسته تحريڪ جي پهرين سربراهي اجلاس]] دوران [[مصر]] جي صدر [[جمال عبدالناصر]]، [[هندستان]] جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]]، [[يوگوسلاويا]] جي صدر [[يوسپ بروز ٽيٽو]] ۽ [[گھانا]] جي صدر [[ڪوامي نڪروما]] سان گڏجي [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM؛ انڊونيشي: ''گيراڪن نان-بلاڪ''، GNB) جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن گڏيل ڪوشش کي &quot;پنج اڳواڻن جي شروعات&quot; (انيشيئيٽو آف فائيو) چيو ويو. غير وابسته تحريڪ جو مقصد انهن ملڪن لاءِ سياسي اتحاد ۽ اثر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي [[سرد جنگ]] دوران آمريڪي ۽ سوويت بلاڪن کان آزاد رهڻ چاهيندا هئا.

نوان آزاد ٿيل ملڪن جي عالمي حيثيت وڌائڻ ۾ سندس ڪردار سبب سوڪارنو اڄ به ڪيترن ملڪن ۾ عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي تي [[قاهره]] (مصر)، [[رباط]] (مراڪش) ۽ [[پشاور]] (پاڪستان) ۾ رستا يا اهم چوڪ موجود آهن. 1956ع ۾ [[بلغراد يونيورسٽي]] کيس اعزازي ڊاڪٽري جي ڊگري پڻ عطا ڪئي.

سرد جنگ دوران سوڪارنو جي غير وابسته پاليسي سبب هو سوويت [[ڪي جي بي]] ۽ آمريڪي [[سي آءِ اي]] ٻنهي جي نشاني تي رهيو. لڳ ڀڳ 1960ع ۾ ماسڪو جي دورن دوران ڪي جي بي مبينا طور سندس عورتن سان گڏ وڊيوز رڪارڊ ڪيون، جن ۾ شايد هوائي ميزبان به شامل هيون، ته جيئن انهن ذريعي سوڪارنو تي سياسي دٻاءُ وڌو وڃي.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot;&gt;{{cite book |last=Blum |first=William |title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II |year=2003 |publisher=Common Courage Press |location=Monroe, ME |isbn=978-1-56751-252-6 |pages=99–102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lister2012&quot;&gt;{{cite web |last=Lister |first=Tim |title=The dark art of espionage: Sex, lies and spies |url=https://www.cnn.com/2012/11/16/opinion/lister-sex-espionage |work=CNN|date=16 November 2012 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;

سوڪارنو انهن ڳالهين کي کل ۾ اڏائي ڇڏيو ۽ مذاق ۾ انهن وڊيوز جون ڪاپيون به گهريون.&lt;ref name=&quot;Blum2003&quot; /&gt; سندس ساک کي نقصان پهچائڻ لاءِ سي آءِ اي سوڪارنو جهڙي ڏيک رکندڙ هڪ شخص ۽ روسي عورتن تي مشتمل جعلي فحش فلم به تيار ڪرائي، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اها ڪي جي بي ٺاهي هئي.&lt;ref name=&quot;CIA1960&quot;&gt;{{cite web |title=CIA SEX BLUNDER |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP88-01365R000300100003-3.pdf |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nutter2000&quot;&gt;{{cite book |last=Nutter |first=John Jacob |title=The CIA's Black Ops: Covert Action, Foreign Policy, and Democracy |year=2000 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-742-0 |page=147}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا ناڪام ثابت ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشي عوام سوڪارنو کي هڪ مضبوط شخصيت وارو اڳواڻ سمجهندو هو، ۽ هن 1967ع ۾ اقتدار کان هٽجڻ تائين پنهنجي غير وابسته پرڏيهي پاليسي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Lashmar1998&quot;&gt;{{cite news |last1=Lashmar |first1=Paul |last2=Oliver |first2=James |title=How we destroyed Sukarno |url=https://www.independent.co.uk/news/how-we-destroyed-sukarno-1188448.html |newspaper=The Independent |date=6 December 1998 |access-date=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
== اقتدار کان برطرفي ۽ وفات==
{{Main|نئين نظام ڏانهن منتقلي}}

=== 30 سيپٽمبر تحريڪ ===
{{Main|30 سيپٽمبر تحريڪ}}

[[File:Soekarno.jpg|thumb|سوڪارنو جو سرڪاري پورٽريٽ]]

==== اغوا ۽ قتل ====

1 آڪٽوبر 1965ع جي صبح سوير، پاڻ کي '''[[30 سيپٽمبر تحريڪ]]''' (G30S) سڏيندڙ هڪ گروهه انڊونيشيا جي فوج جي ڇهن سينيئر جنرلن کي [[اغوا]] ڪري قتل ڪري ڇڏيو. مارجي ويلن ۾ [[احمد ياني]] پڻ شامل هو، جڏهن ته [[عبدالحارث ناسوتيون]] ٿوري فرق سان بچي ويو. بهرحال، تحريڪ سندس مددگار [[فرسٽ ليفٽيننٽ]] [[پيئر ٽينڊيان]] کي اغوا ڪري ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ اونداهيءَ ۾ کيس ناسوتيون سمجهيو ويو.

G30S ۾ [[چڪرابيراوا رجيمينٽ|صدارتي محافظن]]، [[براويدجايا ڊويزن]] ۽ [[ديپونيگورو ڊويزن]] جا ڪجهه فوجي شامل هئا، جيڪي ليفٽيننٽ ڪرنل [[انتونگ بن شمسوري]] جي قيادت هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا.

هن تحريڪ [[آر آر آءِ]] ريڊيو اسٽيشن ۽ [[ميرديڪا چوڪ]] تي قبضو ڪري ورتو. ريڊيو تان نشر ڪيل بيان ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اهي اغوا سوڪارنو کي سي آءِ اي جي اثر هيٺ آيل ڪجهه جنرلن جي مبينا بغاوت کان بچائڻ لاءِ ڪيا ويا آهن. بعد ۾ هڪ ٻئي اعلان ۾ چيو ويو ته سوڪارنو جي ڪابينا ختم ڪئي وئي آهي ۽ ان جي جاءِ تي هڪ &quot;انقلابي ڪائونسل&quot; قائم ڪئي ويندي.

[[مرڪزي جاوا]] ۾ G30S سان لاڳاپيل فوجين 1 ۽ 2 آڪٽوبر تي [[يوگياڪارتا]] ۽ [[سولو، مرڪزي جاوا|سولو]] تي پڻ قبضو ڪري ورتو، جنهن دوران ٻن [[ڪرنل]]ن کي قتل ڪيو ويو.

==== تحريڪ جو خاتمو ====

فوج جي اسٽريٽجڪ ريزرو ڪمانڊ جي ڪمانڊر ميجر جنرل [[سوهارتو]] ايندڙ صبح فوج جي قيادت سنڀالي ورتي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 282.&lt;/ref&gt;

سوهارتو فوج کي حڪم ڏنو ته هو آر آر آءِ ريڊيو اسٽيشن ۽ ميرديڪا چوڪ تي ٻيهر قبضو ڪن. ساڳئي ڏينهن منجهند جو هن [[حليم پردانا ڪسوما بين الاقوامي هوائي اڏي|حليم هوائي فوجي اڏي]] تي موجود G30S کي الٽي ميٽم جاري ڪيو. اهو ئي هنڌ هو، جتي G30S جا اڳواڻ، سوڪارنو (سندس اتي موجود هجڻ جا سبب اڃا تائين متنازع آهن)، هوائي فوج جو مارشل [[عمر ڌاني]] ۽ PKI جو چيئرمين [[ديپا نوسانتارا عيديت]] گڏ ٿيا هئا.

ايندڙ ڏينهن تائين واضح ٿي ويو ته ناقص رٿابندي ۽ ڪمزور هم آهنگي سبب هي بغاوت ناڪام ٿي چڪي هئي. سوڪارنو [[بوگور محل]] ۾ وڃي رهائش اختيار ڪئي، جڏهن ته عمر ڌاني اوڀر جاوا ۽ عيديت مرڪزي جاوا ڏانهن فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot;&gt;Ricklefs (1991), pp. 281–282.&lt;/ref&gt;

2 آڪٽوبر تائين سوهارتو جي فوج مختصر فائرنگ کان پوءِ حليم هوائي فوجي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. 1 آڪٽوبر تي حليم ڇڏڻ بابت سوهارتو جي الٽي ميٽم تي سوڪارنو جي عمل ڪرڻ کي اقتدار جي توازن ۾ بنيادي تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Friend (2003), p. 105.&lt;/ref&gt;

سوڪارنو جي &quot;[[انڊونيشيا ۾ رهنمائي ٿيل جمهوريت|رهنمائي ٿيل جمهوريت]]&quot; جو بنياد فوج، سياسي اسلام، ڪميونسٽن ۽ قومپرستن جي وچ ۾ قائم ٿيل نازڪ توازن تي هو، جيڪو هاڻي ٽٽڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, pp. 281–282&quot; /&gt;

3 آڪٽوبر تي اغوا ڪيل جنرلن جا لاش حليم هوائي فوجي اڏي جي ويجهو مليا، ۽ 5 آڪٽوبر تي سوهارتو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سرڪاري تقريب دوران کين دفن ڪيو ويو.

==== تحريڪ جا نتيجا ====

آڪٽوبر 1965ع جي شروعات ۾ فوج هڪ وڏي پيماني تي تبليغي مهم شروع ڪئي، جنهن ذريعي انڊونيشيا ۽ عالمي برادري ٻنهي کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هي هڪ ڪميونسٽ بغاوت هئي ۽ جنرلن جا قتل قومي هيروز خلاف بزدلاڻو ظلم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قتل ٿيل سڀئي تجربيڪار فوجي آفيسر هئا.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;&gt;Vickers (2005), p. 157.&lt;/ref&gt;
PKI پاران پنهنجي بيگناهي جا اعلان تقريباً بي اثر ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 287.&lt;/ref&gt;
5 آڪٽوبر تي جنرلن جي لاشن جي دريافت ۽ سرڪاري تدفين کان پوءِ فوج، [[محمديه]] ۽ [[نهضت العلماء]] جهڙين اسلامي تنظيمن سان گڏجي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن خلاف ملڪ گير صفائي مهم شروع ڪئي.
PKI جي اهم اڳواڻن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويو، جن مان ڪيترن کي بنا مقدمي جي قتل ڪيو ويو. [[ديپا نوسانتارا عيديت]] کي نومبر 1965ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Vickers 2005, p. 157&quot;/&gt;
[[1965–66ع ۾ انڊونيشيا جون قتل عام واريون ڪارروايون|هي صفائي واري مهم]] سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي، جڏهن ته سڀ کان وڏا قتل عام جاوا ۽ بالي ۾ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ricklefs 1991, p. 287&quot;/&gt;
ڪجهه علائقن ۾ فوج مقامي شهري گروهن ۽ مليشيائن کي منظم ڪيو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي فوج جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن پاڻ بدلي جون ڪارروايون شروع ڪري ڇڏيون هيون.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 158–159&lt;/ref&gt;
عام طور قبول ڪيل اندازن موجب گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو قتل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |last=Cribb |first=Robert |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550|s2cid=145646994 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اندازو لڳايو وڃي ٿو ته لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهن کي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي قيد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 159–160.&lt;/ref&gt;

هن صفائي مهم جي نتيجي ۾ سوڪارنو جي اقتدار جا ٽن اهم ستونن مان هڪ، يعني PKI، عملي طور فوج ۽ سياسي اسلام جي گڏيل طاقت هٿان ختم ٿي ويو.
قتل عام ۽ پنهنجي &quot;انقلاب&quot; جي ناڪامي سوڪارنو لاءِ سخت صدمو ثابت ٿي. هن جنرلن جي قتل کي ڊچ اصطلاح ''اين رمپلٽئي اِن ڊي اوشيان'' (انقلاب جي سمنڊ ۾ هڪ معمولي لهر) قرار ڏئي PKI جو بچاءُ ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.
جنوري 1966ع ۾ نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو خطاب ۾ هن عوام کي اپيل ڪئي ته هو سندس پيروي جاري رکن.
[[سوباندريو]] سوڪارنو جي حامين تي مشتمل ''باريسان سوڪارنو'' (سوڪارنو محاذ) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش سوهارتو جي هڪ اهڙي اعلان سبب ناڪام ٿي وئي، جنهن ۾ هن سوڪارنو سان وفاداري جو اظهار ڪندي ساڳئي وقت سڀني سوڪارنو نواز ماڻهن کي فوج جي حمايت جو اعلان ڪرڻ جي هدايت جاري ڪئي.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 288.&lt;/ref&gt;

== سياسي بحالي ==

9 سيپٽمبر 2024ع تي [[عوامي مشاورتي اسيمبلي|ايم پي آر]] سرڪاري طور '''MPR قرارداد نمبر XXXIII/MPRS/1967''' کي منسوخ ڪري ڇڏيو، جيڪا ماضي ۾ سوڪارنو کي صدارت تان هٽائڻ ۽ کيس سياست کان روڪڻ لاءِ قانوني بنياد طور استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=9 September 2024 |title=Isi TAP MPRS 33/1967 dan Sejarahnya Halaman all |url=https://www.kompas.com/stori/read/2024/09/09/163000679/isi-tap-mprs-33-1967-dan-sejarahnya?page=all#page2 |access-date=10 September 2024 |website=KOMPAS.com |language=id}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اهڙو ڪو عدالتي مقدمو ڪڏهن به نه هليو، جنهن ۾ اهو ثابت ٿئي ته سوڪارنو [[30 سيپٽمبر تحريڪ]] جي واقعن جو ذميوار هو، تنهن ڪري ايم پي آر اها قرارداد منسوخ ڪندي سندس وفات کان پوءِ سرڪاري طور سندس ساک ۽ نيڪنامي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fitriani |first=Erika Dyah |title=TAP MPRS 33/1967 Dicabut, MPR Siap Kawal Pemulihan Nama Baik Soekarno |url=https://news.detik.com/berita/d-7532658/tap-mprs-33-1967-dicabut-mpr-siap-kawal-pemulihan-nama-baik-soekarno |access-date=10 September 2024 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Redaksi |first=Tim |title=MPR Resmi Cabut TAP MPRS 33/1967, Soekarno tidak Terbukti Lindungi PKI |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240909133810-4-570295/mpr-resmi-cabut-tap-mprs-33-1967-soekarno-tidak-terbukti-lindungi-pki |access-date=10 September 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==

=== شاديون ===

[[File:Sukarno and family, Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 240.jpg|thumb|سوڪارنو، فاطماوتي ۽ سندن پنجن ٻارن سان. وچ کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ موجب: سوڪارنو، سُڪماوتي، فاطماوتي، گوروه، ميگاواتي، گونتور ۽ راحماواتي.]]

سوڪارنو نسلي طور [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ [[بالي ماڻهو|باليني]] نسل سان تعلق رکندو هو.
هن 1921ع ۾ [[سيتي اوتاري]] سان شادي ڪئي، پر 1923ع ۾ طلاق ڏئي [[اِنگِت گارناسه]] سان شادي ڪئي. بعد ۾ لڳ ڀڳ 1943ع ۾ اِنگِت کان به طلاق وٺي [[فاطماوتي]] سان شادي ڪئي.&lt;ref name=&quot;tim1958&quot;&gt;{{cite news |title= Djago, the Rooster |url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-url= https://archive.today/20130204182821/http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html |archive-date= 4 February 2013 |magazine=Time |date=10 March 1958 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
1953ع ۾ سوڪارنو [[هارتيني]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سالاتيگا]] جي رهواسي 30 ورهين جي هڪ طلاق يافته عورت هئي ۽ جنهن سان سندس ملاقات هڪ استقباليه تقريب دوران ٿي هئي. هن چوٿين شاديءَ تي فاطماوتي سخت ناراض ٿي ۽ سوڪارنو کي پنهنجي ٻارن سميت ڇڏي هلي وئي، جيتوڻيڪ ٻنهي ڪڏهن به سرڪاري طور طلاق نه ورتي.
1958ع ۾ سوڪارنو [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ليورپول]] جي رهواسي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ حصو وٺندڙ ڪارڪن هئي ۽ عمر ۾ سوڪارنو کان 23 سال ننڍي هئي. ٻنهي 1962ع ۾ طلاق ورتي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=5 August 2014 |title=Siti Aisyah Soekarno Putri: Saya Putri Bung Karno, Tapi Takut... |url=https://www.liputan6.com/news/read/2086493/siti-aisyah-soekarno-putri-saya-putri-bung-karno-tapi-takut |access-date=28 November 2023 |website=liputan6.com |language=id}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ سوڪارنو جي ملاقات 19 ورهين جي جاپاني ميزبان [[نااوڪو نيموتو]] سان ٿي، جنهن سان هن 1962ع ۾ شادي ڪئي ۽ سندس نالو بدلائي [[ديوي سوڪارنو|رتنا ديوي سوڪارنو]] رکيو.&lt;ref&gt;{{citation |last=Mydans |first=Seth |title=Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly |url=https://www.nytimes.com/1998/02/17/world/jakarta-journal-weighty-past-pins-the-wings-of-a-social-butterfly.html |work=The New York Times |date=17 February 1998 |access-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو جون ٻيون زالون پڻ هيون، جن ۾ [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (1958ع–1959ع)، [[ڪارتيني مانوپو]] (1959ع–1968ع)، [[هارياتي]] (1963ع–1966ع)، [[يوريڪي سانگر]] (1964ع–1968ع) ۽ [[هيلڊي جعفر]] (1966ع–1969ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Si Bung dan Dua Gadis Jepang |url=https://historia.id/politik/articles/si-bung-dan-dua-gadis-jepang-6k4Ro |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2018 |title=Ketika Bung Besar Digugat Cerai |url=https://historia.id/kultur/articles/ketika-bung-besar-digugat-cerai-6kR9q/page/1 |access-date=2 March 2025 |website=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;
سوڪارنو ڪيترين ئي ٻين عورتن سان پنهنجي ويجهن لاڳاپن سبب پڻ مشهور رهيو، جن ۾ [[گوستي نورل]]، [[بيبي هووائي]]، [[نورباني يوسف]] ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dariyanto |first=Erwin |title=Alasan Gusti Nurul Menolak Bung Karno: Aku Tak Mau Dimadu |url=https://news.detik.com/berita/d-3068571/alasan-gusti-nurul-menolak-bung-karno-aku-tak-mau-dimadu |access-date=23 June 2023 |website=detiknews |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=14 December 2019 |title=Para Pramugari Garuda di Sisi Sukarno |url=https://historia.id/kultur/articles/para-pramugari-garuda-di-sisi-sukarno-PKldQ |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=12 May 2015 |title=Rahasia Bung Karno dan Perempuan Filipinanya |url=https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy |access-date=23 June 2023 |website=Historia – Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia |language=id-ID |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623043424/https://historia.id/kultur/articles/rahasia-bung-karno-dan-perempuan-filipinanya-v54qy }}&lt;/ref&gt;
1964ع ۾ هن جڪارتا ۾ [[اميليا ڊي لا راما]] سان شادي ڪئي ۽ 1970ع ۾ پنهنجي وفات تائين ساڻس گڏ رهيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; هي شادي ڪيترن سالن تائين ڳجهي رکي وئي، ۽ ان جو انڪشاف راما پهريون ڀيرو 1979ع ۾ هڪ انٽرويو دوران ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== ٻار ===

[[فاطماوتي]] سان شادي کان اڳ سوڪارنو جي اڳوڻي شادي مان هڪ ڌيءَ [[رڪميني سوڪارنو|رڪميني]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[اٽلي]] ۾ هڪ [[اوپيرا]] ڳائڻي بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Andryanto |first=S. Dian |date=14 November 2022 |title=Mengenal Anak-anak Presiden Soekarno: Siapa Saudara Tiri Guntur Soekarnoputra, Megawati dan Rachmawati? |url=https://nasional.tempo.co/read/1656616/mengenal-anak-anak-presiden-soekarno-siapa-saudara-tiri-guntur-soekarnoputra-megawati-dan-rachmawati |access-date=28 June 2023 |website=Tempo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Rukmini Sukarno: An Indonesian Onassis?|work=The New York Times |date=3 December 1977 |url=https://www.nytimes.com/1977/12/03/archives/rukmini-sukarno-an-indonesian-onassis-rukmini-sukarno-an-indonesian.html |last1=Hollie |first1=Pamela G. }}&lt;/ref&gt;

[[ميگاواتي سوڪارنوپتري]]، جيڪا بعد ۾ انڊونيشيا جي پنجين صدر بڻجي، فاطماوتي مان سوڪارنو جي ڌيءَ آهي. سندس ننڍو ڀاءُ [[گوروه سوڪارنوپترا]] (پيدائش: 1953ع) پنهنجي والد جي فنڪاراڻي رجحان جو وارث بڻيو. هو هڪ [[رقص ترتيب ڏيندڙ]] ۽ [[گيت نويس]] آهي، جنهن انڊونيشي ثقافت بابت ''اُنتوڪمو، انڊونيسيائڪو'' (تنهنجي لاءِ، منهنجي انڊونيشيا) نالي فلم پڻ تيار ڪئي. هو ميگاواتي جي [[انڊونيشي جدوجهد لاءِ جمهوري پارٽي]] طرفان [[انڊونيشيا جي عوامي نمائندن جي ايوان]] جو ميمبر پڻ رهيو آهي.
سندس ٻيا ڀائر ۽ ڀينر، [[گونتور سوڪارنوپترا]]، [[راحماواتي سوڪارنوپتري]] ۽ [[سڪماواتي سوڪارنوپتري]] پڻ سياست ۾ سرگرم رهيا آهن.
سوڪارنو کي [[ديوي سوڪارنو]] مان هڪ ڌيءَ [[ڪارتيڪا سوڪارنو]] پڻ ٿي.{{sfn|Mydans|1998}} 2006ع ۾ ڪارتيڪا سوڪارنو [[فريٽس سيگرز]] سان شادي ڪئي، جيڪو [[نيدرلينڊ]] ۾ ڄاول هو ۽ [[بارڪليز]] گلوبل ريٽيل اينڊ ڪمرشل بئنڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر رهيو.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20090708091105/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece Seegers joins the Barclays superstars],&quot; ''[[Times Online]]''&lt;/ref&gt;
سوڪارنو کي پنهنجي زال [[هارتيني]] مان [[توفان]] ۽ [[بايو]] نالي ٻه ٻار ٿيا. [[ڪارتيني مانوپو]] مان کيس هڪ پٽ [[توتوڪ سورياوان سوڪارنوپترا]] (1967ع ۾ [[جرمني]] ۾ ڄائو) ٿيو، جڏهن ته [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] مان هڪ ڌيءَ [[سيتي عائشه مارگريٽ روز]] پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== اعزاز ==

[[File:TE-2022-100000-depan.jpg|thumb|300px|2022ع ۾ جاري ڪيل 100,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي سوڪارنو ۽ [[محمد حطا]] جون تصويرون آهن.]]

[[File:Indonesian 75000 Rupiah 2020, Obverse.jpg|thumb|300px|انڊونيشيا جي آزاديءَ جي 75هين سالگرهه جي موقعي تي 2020ع ۾ جاري ڪيل خاص 75,000 [[روپيا (انڊونيشيا)|روپيا]] جي بئنڪ نوٽ، جنهن تي ساڳين شخصيتن جون تصويرون آهن.]]

سوڪارنو کي دنيا جي مختلف يونيورسٽين پاران 26 اعزازي ڊاڪٽريٽون عطا ڪيون ويون، جن ۾ [[ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[مشيگن يونيورسٽي]]، [[برلن يونيورسٽي]]، [[جامعہ الازهر]]، [[بلغراد يونيورسٽي]]، [[لومونوسوف ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون شامل آهن. کيس انڊونيشيا جي يونيورسٽين، جهڙوڪ [[گدجه مادا يونيورسٽي]]، [[انڊونيشيا يونيورسٽي]]، [[باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[حسن الدين يونيورسٽي]] ۽ [[پدجدجران يونيورسٽي]] پاران پڻ اعزازي ڊاڪٽريٽون ڏنيون ويون.
ان دور ۾ انڊونيشي حڪومت کيس گهڻو ڪري '''ڊاڪٽر اِر. سوڪارنو''' (''Dr. Ir. Soekarno'') جي لقب سان سڏيندي هئي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |title=KETETAPAN MAJELIS PERMUSYAWARATAN RAKYAT SEMENTARA REPUBLIK INDONESIA No.XXXIII/MPRS/1967 TENTANG PENCABUTAN KEKUASAAN PEMERINTAH NEGARA DARI PRESIDEN SUKARNO |access-date=7 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813071935/http://tatanusa.co.id/tapmpr/67TAPMPRS-XXXIII.pdf |archive-date=13 August 2013 }}&lt;/ref&gt; جيڪو سندس [[سول انجنيئرنگ]] ۾ [[انجنيئر|اِر. (Ingenieur)]] جي ڊگري (باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مان حاصل ڪيل) سان گڏ استعمال ٿيندو هو.

=== قومي اعزاز ===

* [[انڊونيشيا جي جمهوريه جو ستارو]]، پهريون درجو (''بنٽانگ ريپبلڪ انڊونيسيا آديپورنا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;&gt;{{cite web|url=https://kepustakaan-presiden.perpusnas.go.id/en/award/?box=list&amp;presiden_id=1&amp;presiden=sukarno| access-date=9 November 2022|publisher=[[National Library of Indonesia]]|title=List of All Award}}&lt;/ref&gt;
* مهاپترا ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ مھاپوتيرا آديپورنا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* امتيازي خدمت جو ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ جاسا اتما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* مقدس ستارو (''بنٽانگ سڪتي'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* شاندار خدمت جو ستارو (''بنٽانگ ڌرما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گوريلا ستارو (''بنٽانگ گيريليا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* ڀيانگڪارا ستارو، پهريون درجو (''بنٽانگ ڀيانگڪارا اتما'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* گاروڊا ستارو (''بنٽانگ گاروڊا'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* انڊونيشي هٿياربند فوج جي اٺ سالن جي خدمت جو ستارو (''بنٽانگ سيوندو انگڪاتن پيرانگ'')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* آزاديءَ جي اڳواڻن لاءِ تمغو (''ستيالانچانا ڪيميرديڪان پرنتيس '')&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

=== پرڏيهي اعزاز ===

* {{flag|Afghanistan}}: [[اعليٰ سج جو حڪم]] جو ڪالر (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Argentina}}: [[آرڊر آف دي لبرٽر جنرل سان مارٽن]] جو ڪالر&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Australia}}: [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو تمغو (OAM)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Bolivia}}: [[آرڊر آف دي ڪانڊور آف دي اينڊيز]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Brazil}}: [[آرڊر آف دي سدرن ڪراس]] جو گرينڊ ڪراس&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|People's Republic of Bulgaria}}: [[جورجي ديميتروف جو حڪم]]&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Czechoslovakia}}: [[آرڊر آف دي وائيٽ لائِن]] جو ڪالر (1956ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|West Germany}}: [[وفاقي جمهوريه جرمني جي آرڊر آف ميرٽ]] جو اسپيشل ڪلاس گرينڊ ڪراس (1956ع)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Geerken|first=Horst H.|date=2017|url=https://books.google.com/books?id=5GiGCgAAQBAJ|title=Hitler's Asian Adventure|location=Bonn|publisher=A BukitCinta Book|isbn=978-3-7386-3013-8|pages=531–532}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Holy See}}:
** [[آرڊر آف دي گولڊن اسپر]] جو نائٽ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[پوپ پائيس نائين جو حڪم]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (GCPO)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[بينيميرينٽي تمغو]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Hungary}}: [[هنگري جي جمهوريه جي آرڊر آف ميرٽ]] جو زنجير سان گرينڊ ڪراس&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britishpathe.com/video/sukarno-in-hungary/|access-date=9 November 2022|date=1960|website=British Pathé|title=Sukarno In Hungary 1960}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Japan}}: [[آرڊر آف دي ڪرسينٿيمم]] جو گرينڊ ڪارڊن (1961ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Morocco}}: [[آرڊر آف دي ٿرون]] جو گرينڊ ڪارڊن (1960ع)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Philippines}}: [[فلپائني ليجن آف آنر]] جو چيف ڪمانڊر (CCLH)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Portugal}}: [[سينٽ جيمس آف دي سورڊ جو فوجي حڪم]] جو گرينڊ ڪراس (GCSE)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|South Africa}}: [[آرڊر آف دي ڪمپينينز آف او. آر. ٽيمبو]] جو اعليٰ ترين ساٿي (SCOT) (2005ع، وفات کان پوءِ)&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=The Presidency Republic of South Africa|access-date=9 November 2022|title=The Order of the Companions of O.R. Tambo|url=https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0|archive-date=4 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804045043/https://www.thepresidency.gov.za/national-orders/order-companions-o.r.-tambo-0}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Soviet Union}}:
** [[آرڊر آف لينن]] حاصل ڪندڙ&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
** [[لينن امن انعام]] (1960ع)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1960/07/29/archives/lenin-peace-medal-pinned-on-sukarno.html|access-date=9 November 2022|date=29 July 1960|work=[[The New York Times]]|title=Lenin Peace Prize Pinned on Sukarno}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Thailand}}: [[آرڊر آف چولا چوم ڪلائو]] جو نائٽ گرينڊ ڪراس (KGC)&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Vietnam}}: مزاحمتي تمغو، پهريون درجو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;
* {{flag|Yugoslavia}}: [[يوگوسلاو اسٽار جو حڪم]] جو عظيم ستارو&lt;ref name=&quot;award&quot;/&gt;

== عوامي ثقافت ۾ ==

=== ڪتاب ===

* ''ڪوانتر ڪي گيربانگ''؛ (دروازي تائين ساڻ)، [[رمضان ڪي ايڇ]] جو هڪ انڊونيشي ناول، جيڪو سوڪارنو ۽ سندس ٻي زال [[اِنگِت گارناسه]] جي محبت ڀريي لاڳاپي جي ڪهاڻي بيان ڪري ٿو.
* ''سوڪارنو: اين آٽوبايوگرافي'' (&quot;سوڪارنو: هڪ سوانح عمري&quot;)، [[سنڊي ايڊمز]] (Bobbs-Merrill، 1965ع)؛ آمريڪي ليکڪا سوڪارنو جي سهڪار سان هيءَ خودنوشت لکي. ان جو [[انڊونيشي ٻولي|انڊونيشي]] ترجمو عبدالبار سليم ''بُنگ ڪارنو: پينجامبونگ لِداه راڪيات انڊونيشيا''؛ (&quot;بنگ ڪارنو: انڊونيشي قوم جو ترجمان&quot;) جي نالي سان ڪيو (Gunung Agung، 1966ع).
* ''مائي فرينڊ دي ڊڪٽيٽر''( &quot;منهنجو دوست، آمر&quot;)، [[سنڊي ايڊمز]] (Bobbs-Merrill، 1967ع)؛ سوڪارنو جي سوانح عمري لکڻ جي عمل بابت همعصر احوال.
* ''Nationalism, Islam and Marxism'' (اچار: نيشنلزم، اسلام اينڊ مارڪسزم؛ معنيٰ: &quot;قومپرستي، اسلام ۽ مارڪسزم&quot;)؛ سوڪارنو جي سياسي تصور [[ناساڪوم]] بابت 1926ع جي مضمونن جو مجموعو. ترجمو: ڪيريل ايڇ. وارو ۽ پيٽر ڊي. ويلڊن (Modern Indonesia Project، اِٿاڪا، نيويارڪ، 1970ع).
* ''انڊونيشيا ورسز فاشزمي'' (&quot;انڊونيشيا بمقابله فاشزم&quot;)؛ انڊونيشي قومپرستي ۽ فاشزم جو تقابلي تجزيو، 1941ع جي مضمونن جو مجموعو (Pen. Media Pressindo، يوگياڪارتا، 2000ع).

=== گيت ===

* ''اُنتوڪ پادوڪا يانگ موليا پريزيدين سوڪارنو'' (&quot;عاليجاه صدر سوڪارنو جي حضور ۾&quot;) نالي گيت 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[سوتيدجو]] لکيو، جنهن کي مشهور انڊونيشي ڳائڻي [[ليليس سورياني]] مقبول بڻايو. هن گيت جا لفظ ان وقت جي حياتي ڀر لاءِ مقرر صدر سوڪارنو جي ساراهه ۽ شڪرگذاريءَ سان ڀرپور آهن.

=== فلمون ===

* [[فلپائن]]ي اداڪار [[مائيڪ ايمپيريو]]، [[پيٽر ويئر]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 1982ع جي فلم ''[[دي ييئر آف لونگ ڊينجرسلي (فلم)|دي ييئر آف لونگ ڊينجرسلي]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[ڪرسٽوفر ڪوچ]] جي ساڳئي نالي واري ناول تي ٻڌل هئي.
* انڊونيشي سماجيات دان ۽ ليکڪ [[عمر قيام]]، [[عارفين سي. نور]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 1984ع جي فلم ''[[پينگخياناتان G30S/PKI]]'' ۽ 1988ع جي فلم ''جڪارتا 66'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو.
* انڊونيشي اداڪار [[فرانس تمبوان]]، 1997ع جي فلم ''بلانڪو, دي ڪلر آف لو'' (جيڪا اصل ٽيليويزن سيريز ''آپي سنٽا انٽونيو بلانڪو'' جو مختصر روپ هئي) ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو. هيءَ فلم [[انتونيو بلانڪو]] بابت آهي، جيڪو [[اسپين]]ي مصور هو ۽ [[بالي]] ۾ آباد ٿيو.
* انڊونيشي اداڪار [[سولتان صلاح الدين]]، [[ريري رضا]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 2005ع جي فلم ''[[گئي]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا شاگرد اڳواڻ [[سو هوڪ گي]] جي زندگي تي ٻڌل آهي.
* انڊونيشي اداڪار [[تيو پاڪوساديوا]] کي رٿيل فلم ''9 ريزنس'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ چونڊيو ويو، جيڪا سوڪارنو جي زندگيءَ ۾ شامل نون عورتن جون ڪهاڻيون بيان ڪري ٿي: [[سيتي اوتاري]] ([[آچا سيپترياسا]])، [[اِنگِت گارناسه]] ([[هيپي سلما]])، [[فاطماوتي]] ([[ريوالينا سايوٿي تيمات]])، [[هارتيني]] ([[لولا اماريا]])، [[هارياتي]] (اجينگ انجاني)، [[ڪارتيني مانوپو]] (وولان گوريتنو)، [[ديوي سوڪارنو|رتنا ساري ديوي]] ([[ماريانا ريناتا]])، [[يوريڪي سانگر]] ([[اسيانا سرسوتي]])، [[هيلڊي جعفر]] ([[پيويتا پيرس]])، [[مهاراني وسما سوسانا سيريگر]] ([[چيلسي اسلان]])، [[ساڪيڪو ڪاناسي]] (هاروڪا ناگاڪاوا) ۽ [[اميليا ڊي لا راما]] ([[رائيسا آڊريانا]]). تيو پاڪوساديوا 2012ع جي سوانحي فلم ''حبيبي ڊان ائنم'' ۾ پڻ سوڪارنو جي ساٿي ۽ بعد ۾ سندس جانشين [[سوهارتو]] جو ڪردار ادا ڪيو.
* انڊونيشي اداڪار [[آريو بايو]]، [[حنونگ برامانتيو]] جي هدايت هيٺ ٺهيل 2013ع جي فلم ''[[سوئيڪارنو: انڊونيسيا مرديڪا]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا سندس پيدائش کان وٺي جاپاني قبضي کان انڊونيشيا جي آزادي تائين جي زندگي تي ٻڌل آهي.
* انڊونيشي اداڪار [[بائيم وونگ]]، 2013ع جي فلم ''ڪيٽڪا بنگ ڊي اينڊي'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[اينڊي، انڊونيشيا|اينڊي]]، [[فلوريس ٻيٽ]] ۾ سندس جلاوطني واري دور تي مرڪوز آهي.
* انڊونيشي اداڪار ۽ ٽيليويزن شخصيت [[ڊيو مهيندرا]]، 2015ع جي فلم ''[[گرو بنگسا: چوڪروامينوتو]]'' ۾ سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[عمر سعيد چوڪروامينوتو]] جي سوانح عمري آهي. چوڪروامينوتو کي انڊونيشيا جي آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ئي اهم اڳواڻن، جن ۾ سوڪارنو پڻ شامل آهي، جو استاد سمجهيو ويندو آهي.
* [[آريو بايو]] 2021ع جي جنگي فلم ''[[ڪيڊٽ 1947]]'' جي شروعاتي حصي ۾ ٻيهر سوڪارنو جو ڪردار ادا ڪيو، جيڪا [[انڊونيشيا جي آزاديءَ جي جنگ]] تي ٻڌل آهي.

== پڻ ڏسو ==
{{Commons and category|Sukarno|Sukarno}}{{Wikiquote}}

* [[ايشيائي-آفريقي ڪانفرنس]]
* [[انڊونيشيا جي تاريخ]]
* [[گڏيل قومن مان انڊونيشيا جي واپسي]]
* [[ايشيا ۾ سرد جنگ#انڊونيشيا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون فوتگيون]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.iisg.nl/w3vlindonesia/ WWW-VL History: Indonesia]{{snd}}سوڪارنو بابت آن لائين مطالعي ۽ حوالن جي وسيع فهرست
* [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB52/ جاري ڪيل سي آءِ اي دستاويزن بابت آمريڪا جو سرڪاري موقف]
* {{PM20|FID=pe/031210}}

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-new|office|reason=[[انڊونيشيا جي آزاديءَ جو اعلان|انڊونيشيا جي آزادي]]}}
{{s-ttl|title=[[انڊونيشيا جو صدر]]|years=18 آگسٽ 1945ع – 12 مارچ 1967ع}}
{{s-aft|after=[[سوهارتو]]}}
{{s-bef|before=[[ٽوني لوونڪ]]|as=[[ڊچ ايسٽ انڊيز جو گورنر جنرل|ڊچ ايسٽ انڊيز جو هاءِ ڪمشنر]]}}
{{s-ttl|title=[[گڏيل رياستون انڊونيشيا|گڏيل رياستن انڊونيشيا جو صدر]]|years=27 ڊسمبر 1949ع – 17 آگسٽ 1950ع}}
{{s-aft|after=Himself|as=President of Indonesia (Unitary State)}}
{{s-bef|before=[[جواندا ڪارتاويدجاجا]]}}
{{s-ttl|title=[[انڊونيشيا جو وزيراعظم]]&lt;br /&gt;(''[[ڊي فيڪٽو]]'')|years=9 جولاءِ 1959ع – 25 جولاءِ 1966ع}}
{{s-aft|after=[[سوهارتو]]|as=[[امپيرا ڪابينا#ڪابينا پريزيڊيم|ڪابينا پريزيڊيم جو چيئرمين]]}}
{{s-end}}

{{Portal bar|Indonesia|History|Politics|Biography|Socialism}}
{{Sukarno}}
{{Indonesia Presidents}}
{{Members of the Investigating Committee for Preparatory Work for Independence}}
{{National Heroes of Indonesia}}
{{PLH Recipients}}
{{Communism in Indonesia}}
{{Authority control}}

[[زمرو:سوڪارنو]]
[[زمرو:1901ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1970ع جون وفاتون]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا باغي]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]]
[[زمرو:باليني ماڻهو]]
[[زمرو:باندونگ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي جا سابق شاگرد]]
[[زمرو:BPUPK]]
[[زمرو:آرڊر آف دي وائيٽ لائن جا ڪالر حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:انڊونيشيا ۾ گردن جي ناڪامي سبب وفاتون]]
[[زمرو:نيدرلينڊ ۾ سياسي قيدي]]
[[زمرو:جرمني جي وفاقي جمهوريه جي آرڊر آف ميرٽ جي گرانڊ ڪراس اسپيشل ڪلاس جا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:اهي رياستي ۽ حڪومتي سربراهه جيڪي بعد ۾ قيد ڪيا ويا]]
[[زمرو:انڊونيشيا جي آزاديءَ جا سرگرم ڪارڪن]]
[[زمرو:انڊونيشي مسلمان]]
[[زمرو:انڊونيشيا جي قومي بيداري]]
[[زمرو:انڊونيشي قومپرست]]
[[زمرو:انڊونيشي انقلابي]]
[[زمرو:انڊونيشي سوشلسٽ]]
[[زمرو:انڊونيشي ماڻهو جيڪي قيد دوران فوت ٿيا]]
[[زمرو:جاوي ماڻهو]]
[[زمرو:بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايل اڳواڻ]]
[[زمرو:لينن امن انعام جا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:مرڪزي صلاحڪاري ڪائونسل جا ميمبر]]
[[زمرو:مسلم سوشلسٽ]]
[[زمرو:انڊونيشيا جا قومي هيرو]]
[[زمرو:بليتار جا ماڻهو]]
[[زمرو:سورابايا جا ماڻهو]]
[[زمرو:انڊونيشيا جي قومي انقلاب جا ماڻهو]]
[[زمرو:اوڀر جاوا جا سياستدان]]
[[زمرو:گروبوگان ريجنسي جا ماڻهو]]
[[زمرو:PPKI]]
[[زمرو:انڊونيشيا جي حراست ۾ فوت ٿيل قيدي]]
[[زمرو:عمر ڀر لاءِ مقرر صدر]]
[[زمرو:انڊونيشيا جا صدر]]
[[زمرو:آرڊر آف دي ڪمپينينز آف او. آر. ٽامبو جا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:مرڪزي جاوا جا سياستدان]]
[[زمرو:آرڊر آف دي سيڪريڊ ٽريجر، چوٿين درجي جا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:سوڪارنو خاندان]]
[[زمرو:ڊچ مخالف جذبا]]</text>
      <sha1>5xdxbgthirzfbeduhmdw4nxf5uy1983</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1903ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59145</id>
    <revision>
      <id>395478</id>
      <parentid>196009</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="p7ysgw377qzhlom2gpovg1qb05emjb3" xml:space="preserve">[[زمرو:1903ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>p7ysgw377qzhlom2gpovg1qb05emjb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1901ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59146</id>
    <revision>
      <id>395470</id>
      <parentid>196008</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1355" sha1="r81xjbxkv5qrsyhhz0aairooz1hghd0" xml:space="preserve">[[زمرو:1901ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]


[[زمرو:1940ع]]
[[زمرو:1941ع]]
[[زمرو:1942ع]]
[[زمرو:1943ع]]
[[زمرو:1944ع]]
[[زمرو:1945ع]]
[[زمرو:1946ع]]
[[زمرو:1947ع]]
[[زمرو:1948ع]]
[[زمرو:1949ع]]
[[زمرو:1950ع]]
[[زمرو:1951ع]]
[[زمرو:1952ع]]
[[زمرو:1953ع]]
[[زمرو:1954ع]]
[[زمرو:1955ع]]
[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:1957ع]]
[[زمرو:1958ع]]
[[زمرو:1959ع]]
[[زمرو:1960ع]]
[[زمرو:1961ع]]
[[زمرو:1962ع]]
[[زمرو:1963ع]]
[[زمرو:1964ع]]
[[زمرو:1965ع]]
[[زمرو:1966ع]]
[[زمرو:1967ع]]
[[زمرو:1968ع]]
[[زمرو:1969ع]]
[[زمرو:1970ع]]
[[زمرو:1971ع]]
[[زمرو:1972ع]]
[[زمرو:1973ع]]
[[زمرو:1974ع]]
[[زمرو:1975ع]]
[[زمرو:1976ع]]
[[زمرو:1977ع]]
[[زمرو:1978ع]]
[[زمرو:1979ع]]
[[زمرو:1980ع]]
[[زمرو:1981ع]]
[[زمرو:1982ع]]
[[زمرو:1983ع]]
[[زمرو:1984ع]]
[[زمرو:1985ع]]
[[زمرو:1986ع]]
[[زمرو:1987ع]]
[[زمرو:1988ع]]
[[زمرو:1989ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1991ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1992ع]]
[[زمرو:1993ع]]
[[زمرو:1994ع]]
[[زمرو:1995ع]]
[[زمرو:1996ع]]
[[زمرو:1997ع]]
[[زمرو:1998ع]]
[[زمرو:1999ع]]
[[زمرو:2000ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>r81xjbxkv5qrsyhhz0aairooz1hghd0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395553</id>
      <parentid>395470</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="cthofawslq4hmixkhlltpq4zg0ocv5q" xml:space="preserve">[[زمرو:1901ع جا واقعا]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>cthofawslq4hmixkhlltpq4zg0ocv5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1904ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59147</id>
    <revision>
      <id>395479</id>
      <parentid>196007</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="e4xt9895o38vovr4m2pkkz34of5c31k" xml:space="preserve">[[زمرو:1904ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>e4xt9895o38vovr4m2pkkz34of5c31k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1905ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59148</id>
    <revision>
      <id>395480</id>
      <parentid>196006</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="rx5dbn0au25cl89rgjnuw7890ds71ao" xml:space="preserve">[[زمرو:1905ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>rx5dbn0au25cl89rgjnuw7890ds71ao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1906ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59149</id>
    <revision>
      <id>395481</id>
      <parentid>196005</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="g7ckk5z8gr1v5wgjyvw9chxzktrqiqg" xml:space="preserve">[[زمرو:1906ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>g7ckk5z8gr1v5wgjyvw9chxzktrqiqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1907ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59150</id>
    <revision>
      <id>395482</id>
      <parentid>196004</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="chl7ozxgtetktamffor48cq9u8vmrnr" xml:space="preserve">[[زمرو:1907ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>chl7ozxgtetktamffor48cq9u8vmrnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1902ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59151</id>
    <revision>
      <id>395471</id>
      <parentid>196002</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="248" sha1="jvupth38zzwm44jdbzihvinaib65ywn" xml:space="preserve">
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]


[[زمرو:سال]]
[[زمرو:1902ع]]
[[زمرو:1903ع]]
[[زمرو:1904ع]]
[[زمرو:1905ع]]
[[زمرو:1906ع]]
[[زمرو:1907ع]]
[[زمرو:1908ع]]
[[زمرو:1909ع]]
[[زمرو:1910ع]]</text>
      <sha1>jvupth38zzwm44jdbzihvinaib65ywn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395477</id>
      <parentid>395471</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="4uvpqi1vt17je31zykw6lqedm6itsar" xml:space="preserve">[[زمرو:1902ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>4uvpqi1vt17je31zykw6lqedm6itsar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1911ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59152</id>
    <revision>
      <id>395495</id>
      <parentid>196003</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="cdudmllxlbkwqhx49ht73bmurvvhqt0" xml:space="preserve">[[زمرو:1911ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>cdudmllxlbkwqhx49ht73bmurvvhqt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1908ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59153</id>
    <revision>
      <id>395483</id>
      <parentid>196001</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="5inxcj5jzwi03fclnye8a3i4zoc8trk" xml:space="preserve">[[زمرو:1908ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>5inxcj5jzwi03fclnye8a3i4zoc8trk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1909ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59154</id>
    <revision>
      <id>395484</id>
      <parentid>196000</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="ojj322l7q4ntj3nqfahs4kg50l4zv34" xml:space="preserve">[[زمرو:1909ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>ojj322l7q4ntj3nqfahs4kg50l4zv34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1910ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59155</id>
    <revision>
      <id>395485</id>
      <parentid>195999</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="2lj8totz0g63qy4p3mg09osrkmeynzk" xml:space="preserve">[[زمرو:1910ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]

[[زمرو:1911ع]]
[[زمرو:1912ع]]
[[زمرو:1913ع]]
[[زمرو:1914ع]]
[[زمرو:1915ع]]
[[زمرو:1916ع]]
[[زمرو:1917ع]]
[[زمرو:1918ع]]
[[زمرو:1919ع]]
[[زمرو:1920ع]]
[[زمرو:1921ع]]
[[زمرو:1922ع]]</text>
      <sha1>2lj8totz0g63qy4p3mg09osrkmeynzk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395493</id>
      <parentid>395485</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="1jkdikrya2xrzkvbcr47oji7ne83itx" xml:space="preserve">[[زمرو:1910ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>1jkdikrya2xrzkvbcr47oji7ne83itx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1912ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59156</id>
    <revision>
      <id>395496</id>
      <parentid>195998</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="mxs7jkdy2l4nj6vhuddhx2alkgdgiyf" xml:space="preserve">[[زمرو:1912ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>mxs7jkdy2l4nj6vhuddhx2alkgdgiyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1914ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59157</id>
    <revision>
      <id>395498</id>
      <parentid>195997</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="70u3ukj3jry3d09ol6bnnffzksqp60z" xml:space="preserve">[[زمرو:1914ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>70u3ukj3jry3d09ol6bnnffzksqp60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1913ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59158</id>
    <revision>
      <id>395497</id>
      <parentid>195996</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="2a100soea2iddid5knt3slu3onsv6o1" xml:space="preserve">[[زمرو:1913ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>2a100soea2iddid5knt3slu3onsv6o1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1915ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59159</id>
    <revision>
      <id>395499</id>
      <parentid>195994</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="e9cle1d47gu0w3f4uaipiv8tyaoamob" xml:space="preserve">[[زمرو:1915ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>e9cle1d47gu0w3f4uaipiv8tyaoamob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1916ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59160</id>
    <revision>
      <id>395500</id>
      <parentid>195995</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="bozx06qbbdn22u3bq60kjrp272ei9nm" xml:space="preserve">[[زمرو:1916ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>bozx06qbbdn22u3bq60kjrp272ei9nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1918ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59161</id>
    <revision>
      <id>395502</id>
      <parentid>195993</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="ic9k21nu04mv7xfxjss1a0wpq1votcd" xml:space="preserve">[[زمرو:1918ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>ic9k21nu04mv7xfxjss1a0wpq1votcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1919ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59162</id>
    <revision>
      <id>395503</id>
      <parentid>195992</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="dxconoi31merola295v4z8qeoziujmw" xml:space="preserve">[[زمرو:1919ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>dxconoi31merola295v4z8qeoziujmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1917ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59163</id>
    <revision>
      <id>395501</id>
      <parentid>195991</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="2r0ccivp11vpmqt954p45729np8erms" xml:space="preserve">[[زمرو:1917ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>2r0ccivp11vpmqt954p45729np8erms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1922ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59164</id>
    <revision>
      <id>395506</id>
      <parentid>195990</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267" sha1="jrm8h96pbbjhxgg34rsvf4n08ibe3zn" xml:space="preserve">[[زمرو:1922ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]


[[زمرو:سال]]
[[زمرو:1923ع]]
[[زمرو:1924ع]]
[[زمرو:1925ع]]
[[زمرو:1926ع]]
[[زمرو:1927ع]]
[[زمرو:1928ع]]
[[زمرو:1929ع]]
[[زمرو:1930ع]]
[[زمرو:1931ع]]</text>
      <sha1>jrm8h96pbbjhxgg34rsvf4n08ibe3zn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395514</id>
      <parentid>395506</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="s4znne41hmzxueo3vanohqbvci1yoet" xml:space="preserve">[[زمرو:1922ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>s4znne41hmzxueo3vanohqbvci1yoet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1920ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59165</id>
    <revision>
      <id>395504</id>
      <parentid>195989</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="ia4mg4etdecvegwil05hvysp2t6yb1d" xml:space="preserve">[[زمرو:1920ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>ia4mg4etdecvegwil05hvysp2t6yb1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1924ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59166</id>
    <revision>
      <id>395517</id>
      <parentid>195988</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="hkydnc76ap04523c8f15xq5unzbqj5p" xml:space="preserve">[[زمرو:1924ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>hkydnc76ap04523c8f15xq5unzbqj5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1923ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59167</id>
    <revision>
      <id>395465</id>
      <parentid>195987</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1670" sha1="im9ty3xiknz5sngi12yvhrmwyo3lng5" xml:space="preserve">[[زمرو:1923ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]


[[زمرو:1925ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2004ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2005ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2006ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2007ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2008ع جون فوتگيون]]

[[زمرو:1802ع]]
[[زمرو:1901ع]]
[[زمرو:1902ع]]
[[زمرو:1940ع]]
[[زمرو:1941ع]]
[[زمرو:1942ع]]
[[زمرو:1943ع]]
[[زمرو:1944ع]]
[[زمرو:1945ع]]
[[زمرو:1946ع]]
[[زمرو:1947ع]]
[[زمرو:1948ع]]
[[زمرو:1949ع]]
[[زمرو:1950ع]]
[[زمرو:1951ع]]
[[زمرو:1952ع]]
[[زمرو:1953ع]]
[[زمرو:1954ع]]
[[زمرو:1955ع]]
[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:1957ع]]
[[زمرو:1958ع]]
[[زمرو:1959ع]]
[[زمرو:1960ع]]
[[زمرو:1961ع]]
[[زمرو:1962ع]]
[[زمرو:1963ع]]
[[زمرو:1964ع]]
[[زمرو:1965ع]]
[[زمرو:1966ع]]
[[زمرو:1967ع]]
[[زمرو:1968ع]]
[[زمرو:1969ع]]
[[زمرو:1970ع]]
[[زمرو:1971ع]]
[[زمرو:1972ع]]
[[زمرو:1973ع]]
[[زمرو:1974ع]]
[[زمرو:1975ع]]
[[زمرو:1976ع]]
[[زمرو:1977ع]]
[[زمرو:1978ع]]
[[زمرو:1979ع]]
[[زمرو:1980ع]]
[[زمرو:1981ع]]
[[زمرو:1982ع]]
[[زمرو:1983ع]]
[[زمرو:1984ع]]
[[زمرو:1985ع]]
[[زمرو:1986ع]]
[[زمرو:1987ع]]
[[زمرو:1988ع]]
[[زمرو:1989ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1991ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1992ع]]
[[زمرو:1993ع]]
[[زمرو:1994ع]]
[[زمرو:1995ع]]
[[زمرو:1996ع]]
[[زمرو:1997ع]]
[[زمرو:1998ع]]
[[زمرو:1999ع]]
[[زمرو:2000ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>im9ty3xiknz5sngi12yvhrmwyo3lng5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395468</id>
      <parentid>395465</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="4ksr180wscvsu59cd9s39eqf2w31z7s" xml:space="preserve">[[زمرو:1923ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>4ksr180wscvsu59cd9s39eqf2w31z7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1921ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59168</id>
    <revision>
      <id>395505</id>
      <parentid>195986</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="8mzucvn5w86e04e8qv07yl2x9e7xplx" xml:space="preserve">[[زمرو:1921ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>8mzucvn5w86e04e8qv07yl2x9e7xplx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1927ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59169</id>
    <revision>
      <id>395519</id>
      <parentid>195985</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="iurf8tkut83d6f5cdn3q9w1hkp4cl19" xml:space="preserve">[[زمرو:1927ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>iurf8tkut83d6f5cdn3q9w1hkp4cl19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2025ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59170</id>
    <revision>
      <id>395431</id>
      <parentid>395430</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T11:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2115" sha1="4uhe3ffvejpksdva9mqlofim71vrvgc" xml:space="preserve">[[زمرو:2025ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:2026ع جون فوتگيون]]


[[زمرو:1802ع]]
[[زمرو:1901ع]]
[[زمرو:1902ع]]
[[زمرو:1940ع]]
[[زمرو:1941ع]]
[[زمرو:1942ع]]
[[زمرو:1943ع]]
[[زمرو:1944ع]]
[[زمرو:1945ع]]
[[زمرو:1946ع]]
[[زمرو:1947ع]]
[[زمرو:1948ع]]
[[زمرو:1949ع]]
[[زمرو:1950ع]]
[[زمرو:1951ع]]
[[زمرو:1952ع]]
[[زمرو:1953ع]]
[[زمرو:1954ع]]
[[زمرو:1955ع]]
[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:1957ع]]
[[زمرو:1958ع]]
[[زمرو:1959ع]]
[[زمرو:1960ع]]
[[زمرو:1961ع]]
[[زمرو:1962ع]]
[[زمرو:1963ع]]
[[زمرو:1964ع]]
[[زمرو:1965ع]]
[[زمرو:1966ع]]
[[زمرو:1967ع]]
[[زمرو:1968ع]]
[[زمرو:1969ع]]
[[زمرو:1970ع]]
[[زمرو:1971ع]]
[[زمرو:1972ع]]
[[زمرو:1973ع]]
[[زمرو:1974ع]]
[[زمرو:1975ع]]
[[زمرو:1976ع]]
[[زمرو:1977ع]]
[[زمرو:1978ع]]
[[زمرو:1979ع]]
[[زمرو:1980ع]]
[[زمرو:1981ع]]
[[زمرو:1982ع]]
[[زمرو:1983ع]]
[[زمرو:1984ع]]
[[زمرو:1985ع]]
[[زمرو:1986ع]]
[[زمرو:1987ع]]
[[زمرو:1988ع]]
[[زمرو:1989ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1991ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1992ع]]
[[زمرو:1993ع]]
[[زمرو:1994ع]]
[[زمرو:1995ع]]
[[زمرو:1996ع]]
[[زمرو:1997ع]]
[[زمرو:1998ع]]
[[زمرو:1999ع]]
[[زمرو:2000ع]]
[[زمرو:2001ع]]
[[زمرو:2002ع]]
[[زمرو:2003ع]]
[[زمرو:2004ع]]
[[زمرو:2005ع]]
[[زمرو:2006ع]]
[[زمرو:2007ع]]
[[زمرو:2008ع]]
[[زمرو:2009ع]]
[[زمرو:2010ع]]
[[زمرو:2011ع]]
[[زمرو:2012ع]]
[[زمرو:2013ع]]
[[زمرو:2014ع]]
[[زمرو:2015ع]]
[[زمرو:2016ع]]
[[زمرو:2017ع]]
[[زمرو:2018ع]]
[[زمرو:2019ع]]
[[زمرو:2020ع]]
[[زمرو:2021ع]]
[[زمرو:2022ع]]
[[زمرو:2023ع]]
[[زمرو:2024ع]]
[[زمرو:2027ع]]
[[زمرو:2028ع]]
[[زمرو:2029ع]]
[[زمرو:2030ع]]
[[زمرو:2031ع]]
[[زمرو:2032ع]]
[[زمرو:2033ع]]
[[زمرو:2034ع]]
[[زمرو:2035ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>4uhe3ffvejpksdva9mqlofim71vrvgc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395434</id>
      <parentid>395431</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T12:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2224" sha1="0kj6hq2t2jj2pon2aia7cyur0jspfyj" xml:space="preserve">[[زمرو:2025ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:2035ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2027ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2028ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2029ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2030ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2031ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2032ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2033ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2034ع جون فوتگيون]]

[[زمرو:1802ع]]
[[زمرو:1901ع]]
[[زمرو:1902ع]]
[[زمرو:1940ع]]
[[زمرو:1941ع]]
[[زمرو:1942ع]]
[[زمرو:1943ع]]
[[زمرو:1944ع]]
[[زمرو:1945ع]]
[[زمرو:1946ع]]
[[زمرو:1947ع]]
[[زمرو:1948ع]]
[[زمرو:1949ع]]
[[زمرو:1950ع]]
[[زمرو:1951ع]]
[[زمرو:1952ع]]
[[زمرو:1953ع]]
[[زمرو:1954ع]]
[[زمرو:1955ع]]
[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:1957ع]]
[[زمرو:1958ع]]
[[زمرو:1959ع]]
[[زمرو:1960ع]]
[[زمرو:1961ع]]
[[زمرو:1962ع]]
[[زمرو:1963ع]]
[[زمرو:1964ع]]
[[زمرو:1965ع]]
[[زمرو:1966ع]]
[[زمرو:1967ع]]
[[زمرو:1968ع]]
[[زمرو:1969ع]]
[[زمرو:1970ع]]
[[زمرو:1971ع]]
[[زمرو:1972ع]]
[[زمرو:1973ع]]
[[زمرو:1974ع]]
[[زمرو:1975ع]]
[[زمرو:1976ع]]
[[زمرو:1977ع]]
[[زمرو:1978ع]]
[[زمرو:1979ع]]
[[زمرو:1980ع]]
[[زمرو:1981ع]]
[[زمرو:1982ع]]
[[زمرو:1983ع]]
[[زمرو:1984ع]]
[[زمرو:1985ع]]
[[زمرو:1986ع]]
[[زمرو:1987ع]]
[[زمرو:1988ع]]
[[زمرو:1989ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1991ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1992ع]]
[[زمرو:1993ع]]
[[زمرو:1994ع]]
[[زمرو:1995ع]]
[[زمرو:1996ع]]
[[زمرو:1997ع]]
[[زمرو:1998ع]]
[[زمرو:1999ع]]
[[زمرو:2000ع]]
[[زمرو:2001ع]]
[[زمرو:2002ع]]
[[زمرو:2003ع]]
[[زمرو:2004ع]]
[[زمرو:2005ع]]
[[زمرو:2006ع]]
[[زمرو:2007ع]]
[[زمرو:2008ع]]
[[زمرو:2009ع]]
[[زمرو:2010ع]]
[[زمرو:2011ع]]
[[زمرو:2012ع]]
[[زمرو:2013ع]]
[[زمرو:2014ع]]
[[زمرو:2015ع]]
[[زمرو:2016ع]]
[[زمرو:2017ع]]
[[زمرو:2018ع]]
[[زمرو:2019ع]]
[[زمرو:2020ع]]
[[زمرو:2021ع]]
[[زمرو:2022ع]]
[[زمرو:2023ع]]
[[زمرو:2024ع]]</text>
      <sha1>0kj6hq2t2jj2pon2aia7cyur0jspfyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395444</id>
      <parentid>395434</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T12:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="n2a03sgp1qtc5dvdwk7f0g5uc49e0vy" xml:space="preserve">[[زمرو:2025ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>n2a03sgp1qtc5dvdwk7f0g5uc49e0vy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1926ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59171</id>
    <revision>
      <id>395518</id>
      <parentid>195982</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="ebgx4opddlnddmdkqat2a60uoefa6rl" xml:space="preserve">[[زمرو:1926ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>ebgx4opddlnddmdkqat2a60uoefa6rl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1930ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59172</id>
    <revision>
      <id>395516</id>
      <parentid>195981</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="2fh26h9qx9tl57c79l3lyhxml0xc7wf" xml:space="preserve">[[زمرو:1930 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:1930ع]]</text>
      <sha1>2fh26h9qx9tl57c79l3lyhxml0xc7wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1929ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59173</id>
    <revision>
      <id>395521</id>
      <parentid>195980</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="hs23igd98pkam3ou1o01ifqqbaxyrfm" xml:space="preserve">[[زمرو:1929ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>hs23igd98pkam3ou1o01ifqqbaxyrfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1932ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59174</id>
    <revision>
      <id>395527</id>
      <parentid>195979</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="p8a39xtstgojpa9ydlks9cbfnvee7os" xml:space="preserve">[[زمرو:1930 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:1932ع]]</text>
      <sha1>p8a39xtstgojpa9ydlks9cbfnvee7os</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1931ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59175</id>
    <revision>
      <id>395515</id>
      <parentid>195978</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="rshrjczf9inxcx6z3jn8cfpuzqj2260" xml:space="preserve">[[زمرو:1930 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:1931ع]]
[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>rshrjczf9inxcx6z3jn8cfpuzqj2260</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395522</id>
      <parentid>395515</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="304" sha1="jmx90oxg93feckihwtohkq5ybnztv8e" xml:space="preserve">[[زمرو:1930 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:1931ع]]


[[زمرو:1932ع]]
[[زمرو:1933ع]]
[[زمرو:1934ع]]
[[زمرو:1935ع]]
[[زمرو:1936ع]]
[[زمرو:1937ع]]
[[زمرو:1938ع]]
[[زمرو:1939ع]]
[[زمرو:1940ع]]</text>
      <sha1>jmx90oxg93feckihwtohkq5ybnztv8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395526</id>
      <parentid>395522</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="e96ty2l9vjj4cga9vu03fzqqqs35dx8" xml:space="preserve">[[زمرو:1931ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:1930 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>e96ty2l9vjj4cga9vu03fzqqqs35dx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1928ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59176</id>
    <revision>
      <id>395520</id>
      <parentid>195976</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="kma12baxb7mlbvwpuxyhs0p51j7kowu" xml:space="preserve">[[زمرو:1928ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>kma12baxb7mlbvwpuxyhs0p51j7kowu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1935ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59177</id>
    <revision>
      <id>395530</id>
      <parentid>195975</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="clsla5dsvrbktmwc0jinj75k0ojb135" xml:space="preserve">[[زمرو:1930 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:1935ع]]</text>
      <sha1>clsla5dsvrbktmwc0jinj75k0ojb135</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1933ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59178</id>
    <revision>
      <id>395529</id>
      <parentid>195974</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="lxqbd56n1zobhuxkr8u5itzju26gfr4" xml:space="preserve">[[زمرو:1930 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:1933ع]]</text>
      <sha1>lxqbd56n1zobhuxkr8u5itzju26gfr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1934ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59179</id>
    <revision>
      <id>395528</id>
      <parentid>195972</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="e1vj21eyvugg1l78ei26zn71niqc92b" xml:space="preserve">[[زمرو:1930 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:1934ع]]</text>
      <sha1>e1vj21eyvugg1l78ei26zn71niqc92b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1937ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59180</id>
    <revision>
      <id>395531</id>
      <parentid>195970</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T16:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="8x5fiqwlw3o5yc0345yox1put6biay1" xml:space="preserve">[[زمرو:1930 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]


[[زمرو:1936ع]]
[[زمرو:1937ع]]
[[زمرو:1938ع]]
[[زمرو:1939ع]]
[[زمرو:1940ع]]</text>
      <sha1>8x5fiqwlw3o5yc0345yox1put6biay1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395532</id>
      <parentid>395531</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T16:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232" sha1="j9so1n9flywiwh8x0nxhb9ce1i33f5o" xml:space="preserve">[[زمرو:1930 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]


[[زمرو:1937ع]]
[[زمرو:1938ع]]
[[زمرو:1939ع]]
[[زمرو:1940ع]]

[[زمرو:1936ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>j9so1n9flywiwh8x0nxhb9ce1i33f5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395536</id>
      <parentid>395532</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T16:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="020t0hgualglqhd4qfr8qp8lorpat3a" xml:space="preserve">[[زمرو:1937ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:1940 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>020t0hgualglqhd4qfr8qp8lorpat3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1938ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59181</id>
    <revision>
      <id>395537</id>
      <parentid>195968</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T16:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161" sha1="03onn7z3a8c08c6pk1v0v6mt65b9z1y" xml:space="preserve">[[زمرو:1940 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]
[[زمرو:1938ع]]
[[زمرو:1939ع]]
[[زمرو:1940ع]]</text>
      <sha1>03onn7z3a8c08c6pk1v0v6mt65b9z1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1940ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59182</id>
    <revision>
      <id>395433</id>
      <parentid>195958</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T12:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="shtizod1agjml4ijhocrp9q6fb8b2nj" xml:space="preserve">[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]

[[زمرو:1940ع]]</text>
      <sha1>shtizod1agjml4ijhocrp9q6fb8b2nj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395556</id>
      <parentid>395433</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1149" sha1="a1dem7v068prjndqqzzizuttrf146mk" xml:space="preserve">[[زمرو:1940ع جا واقعا]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]


[[زمرو:1951ع]]
[[زمرو:1952ع]]
[[زمرو:1953ع]]
[[زمرو:1954ع]]
[[زمرو:1955ع]]
[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:1957ع]]
[[زمرو:1958ع]]
[[زمرو:1959ع]]
[[زمرو:1960ع]]
[[زمرو:1961ع]]
[[زمرو:1962ع]]
[[زمرو:1963ع]]
[[زمرو:1964ع]]
[[زمرو:1965ع]]
[[زمرو:1966ع]]
[[زمرو:1967ع]]
[[زمرو:1968ع]]
[[زمرو:1969ع]]
[[زمرو:1970ع]]
[[زمرو:1971ع]]
[[زمرو:1972ع]]
[[زمرو:1973ع]]
[[زمرو:1974ع]]
[[زمرو:1975ع]]
[[زمرو:1976ع]]
[[زمرو:1977ع]]
[[زمرو:1978ع]]
[[زمرو:1979ع]]
[[زمرو:1980ع]]
[[زمرو:1981ع]]
[[زمرو:1982ع]]
[[زمرو:1983ع]]
[[زمرو:1984ع]]
[[زمرو:1985ع]]
[[زمرو:1986ع]]
[[زمرو:1987ع]]
[[زمرو:1988ع]]
[[زمرو:1989ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1991ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1992ع]]
[[زمرو:1993ع]]
[[زمرو:1994ع]]
[[زمرو:1995ع]]
[[زمرو:1996ع]]
[[زمرو:1997ع]]
[[زمرو:1998ع]]
[[زمرو:1999ع]]
[[زمرو:2000ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>a1dem7v068prjndqqzzizuttrf146mk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1944ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59184</id>
    <revision>
      <id>395565</id>
      <parentid>195966</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="3dvs5skakj34gxyt2s6z8l8gc1syusi" xml:space="preserve">[[زمرو:1944ع جا واقعا]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>3dvs5skakj34gxyt2s6z8l8gc1syusi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1943ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59186</id>
    <revision>
      <id>395563</id>
      <parentid>195961</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="mstz3hqfjojs4cz5800jv8zz3d4mkfw" xml:space="preserve">[[زمرو:1943ع جا واقعا]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>mstz3hqfjojs4cz5800jv8zz3d4mkfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1946ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59187</id>
    <revision>
      <id>395569</id>
      <parentid>195960</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="muvclyu2ac4s4l0b1isyc69uqebw6vi" xml:space="preserve">[[زمرو:1946ع جا واقعا]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>muvclyu2ac4s4l0b1isyc69uqebw6vi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1942ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59188</id>
    <revision>
      <id>395561</id>
      <parentid>195957</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="gvv0ztcmruqijfyrmtrfw95eagisl6a" xml:space="preserve">[[زمرو:1942ع جا واقعا]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>gvv0ztcmruqijfyrmtrfw95eagisl6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1941ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59190</id>
    <revision>
      <id>395560</id>
      <parentid>195955</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="s0z7t12plse649l5dmhe6q0tilq04di" xml:space="preserve">[[زمرو:1941ع جا واقعا]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>s0z7t12plse649l5dmhe6q0tilq04di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1945ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59194</id>
    <revision>
      <id>395567</id>
      <parentid>195950</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="8ki7g8gcutwha1dgw3fxk2qlb825oup" xml:space="preserve">[[زمرو:1945ع جا واقعا]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>8ki7g8gcutwha1dgw3fxk2qlb825oup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1900ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59334</id>
    <revision>
      <id>395469</id>
      <parentid>195793</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="fyi486t39qdv5ons4kkofroikz92vc3" xml:space="preserve">[[زمرو:1900ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>fyi486t39qdv5ons4kkofroikz92vc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395548</id>
      <parentid>395469</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="271" sha1="0v2993p6rr1mjxsrna6s98ayma2bqb9" xml:space="preserve">[[زمرو:1900ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]


[[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ وقت]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>0v2993p6rr1mjxsrna6s98ayma2bqb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395549</id>
      <parentid>395548</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="365" sha1="4wsd7klaegwkaqxmcq40ztt7dkaxosg" xml:space="preserve">[[زمرو:1900ع]]
[[زمرو:1900ع جا واقعا]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]


[[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ وقت]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]

[[زمرو:1900ع]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ سال]]

[[زمرو:1900ع جا واقعا]]</text>
      <sha1>4wsd7klaegwkaqxmcq40ztt7dkaxosg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395552</id>
      <parentid>395549</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="hx16516pft5duwcqtfpq6nybqnhnypf" xml:space="preserve">[[زمرو:1900ع جا واقعا]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>hx16516pft5duwcqtfpq6nybqnhnypf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2002ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>62261</id>
    <revision>
      <id>395457</id>
      <parentid>211234</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1664" sha1="673h6uk10ss8r1vd3ams5bfntl93fjz" xml:space="preserve">{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:2002ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]


[[زمرو:2003ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2004ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2005ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2006ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2007ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:2008ع جون فوتگيون]]

[[زمرو:1802ع]]
[[زمرو:1901ع]]
[[زمرو:1902ع]]
[[زمرو:1940ع]]
[[زمرو:1941ع]]
[[زمرو:1942ع]]
[[زمرو:1943ع]]
[[زمرو:1944ع]]
[[زمرو:1945ع]]
[[زمرو:1946ع]]
[[زمرو:1947ع]]
[[زمرو:1948ع]]
[[زمرو:1949ع]]
[[زمرو:1950ع]]
[[زمرو:1951ع]]
[[زمرو:1952ع]]
[[زمرو:1953ع]]
[[زمرو:1954ع]]
[[زمرو:1955ع]]
[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:1957ع]]
[[زمرو:1958ع]]
[[زمرو:1959ع]]
[[زمرو:1960ع]]
[[زمرو:1961ع]]
[[زمرو:1962ع]]
[[زمرو:1963ع]]
[[زمرو:1964ع]]
[[زمرو:1965ع]]
[[زمرو:1966ع]]
[[زمرو:1967ع]]
[[زمرو:1968ع]]
[[زمرو:1969ع]]
[[زمرو:1970ع]]
[[زمرو:1971ع]]
[[زمرو:1972ع]]
[[زمرو:1973ع]]
[[زمرو:1974ع]]
[[زمرو:1975ع]]
[[زمرو:1976ع]]
[[زمرو:1977ع]]
[[زمرو:1978ع]]
[[زمرو:1979ع]]
[[زمرو:1980ع]]
[[زمرو:1981ع]]
[[زمرو:1982ع]]
[[زمرو:1983ع]]
[[زمرو:1984ع]]
[[زمرو:1985ع]]
[[زمرو:1986ع]]
[[زمرو:1987ع]]
[[زمرو:1988ع]]
[[زمرو:1989ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1991ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1992ع]]
[[زمرو:1993ع]]
[[زمرو:1994ع]]
[[زمرو:1995ع]]
[[زمرو:1996ع]]
[[زمرو:1997ع]]
[[زمرو:1998ع]]
[[زمرو:1999ع]]
[[زمرو:2000ع]]
[[زمرو:2001ع]]</text>
      <sha1>673h6uk10ss8r1vd3ams5bfntl93fjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395464</id>
      <parentid>395457</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="brimf7tnfcedzp5zd9h0w02xio06nvs" xml:space="preserve">{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:2002ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>brimf7tnfcedzp5zd9h0w02xio06nvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مرزا آباد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64384</id>
    <revision>
      <id>395746</id>
      <parentid>313705</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>395746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4299" sha1="en8szgk8ry39vme60b4i6p8y5i4eak1" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = Mirza Abad
| flag_size = 
| pushpin_label_position = bottom
| native_name = &lt;!-- for cities whose native name is not in English --&gt;
| other_name = 
| settlement_type = &lt;!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--&gt;
| image_skyline = Mirza Abad, Chakri .jpg
| imagesize = 
| image_caption = Mirza Abad, Haseeb Mirza
| image_flag = 
| image_seal = 
| area_footnotes = 
| seal_size = 
| pushpin_mapsize = 300
&lt;!-- Location ------------------&gt;| image_shield = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = 
| blank_emblem_size = 
| nickname = 
| motto = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;
| pushpin_map_caption = Location in Pakistan
| established_title2 = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| mapsize = 
| established_title = &lt;!-- Settled --&gt;
| subdivision_name = Pakistan
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا|صوبا]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[تعلقو]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name1 = [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]]
| subdivision_name2 = [[جهلم ضلعو]]
| subdivision_name3 = [[پنڊ دادن خان]] جهلم ضلعو
| established_date = 
| unit_pref = Imperial &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| established_date2 = 
| established_title3 = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3 = &lt;!-- Area    ---------------------&gt;
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1 = 
| image_map = 
| map_caption = 
| area_blank1_sq_mi = &lt;!-- Population   -----------------------&gt;
| population_density_urban_sq_mi = 
| area_water_km2 = 
| area_water_sq_mi = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_metro_km2 = 
| area_metro_sq_mi = 
| area_blank1_title = 
| area_blank1_km2 = 
| area_land_km2 = &lt;!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m = 
| elevation_ft = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| population_total = 350
| population_as_of = 2020
| population_footnotes = 
| population_density_km2 = 
| population_density_sq_mi = 
| population_urban = 
| area_land_sq_mi = 
| population_density_urban_km2 = 
| pushpin_map = Pakistan &lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
| population_density_blank1_sq_mi = &lt;!-- General information  ---------------&gt;
| shield_size = 
| official_name = مِرّزَا آبّاد
| area_magnitude = 
| area_total_sq_mi = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_blank1_title = Ethnicities
| population_blank1 = 
| population_density_blank1_km2 =  
| population_blank2_title = Religions
| population_metro = 
| population_blank2 = 
| population_note = 
| postal_code_type = [[Postal code]]
| postal_code = 49111
| population_density_metro_km2 = 
| area_code = 0544
| footnotes = 
| website = 
| area_total_km2 = &lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| subdivision_type = Country
}}
'''مرزا آباد''' ( [[اردو|انگریزی]] : مِرّزَاآبَّاد) پند دادن خان تحصیل، [[جهلم ضلعو]]، پاڪستان ۾، يونين ڪائونسل دولتپور ( پنڊي سيدپور جي ويجهو) هڪ ڳوٺ آهي. 

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[https://maps.google.com/maps?q=mirza+abad+chakri+jhelum&amp;ie=UTF-8&amp;hq=&amp;hnear=0x3921d323298fb153:0x3748dff1c3e3f27d,mirza+abad+chakri+jhelum,+Pakistan&amp;gl=sa&amp;ei=wcs1U5j-FYr8ywPn74CIAw&amp;ved=0CIYBELYDMA4&amp;safe=on مرزا ابڙو گوگل نقشن تي]
[[زمرو:پنڊ دادن خان تعلقي جون آبادي واريون جايون]]
[[زمرو:جهلم ضلعو ۾ آبادي واريون جايون]]
[[زمرو:جهلم ضلعو]]
[[زمرو:پنڊ دادن خان تعلقو]]
[[زمرو:جهلم ضلعي جا ڳوٺ]]
[[زمرو:پنڊ دادن خان تعلقي جا ڳوٺ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]]
[[زمرو:پاڪستان جا ڳوٺ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]]</text>
      <sha1>en8szgk8ry39vme60b4i6p8y5i4eak1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395750</id>
      <parentid>395746</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>395750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4036" sha1="8d4n5s0l4omgkpqls1a0pd4b4uc2kes" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = Mirza Abad
| flag_size = 
| pushpin_label_position = bottom
| native_name = &lt;!-- for cities whose native name is not in English --&gt;
| other_name = 
| settlement_type = &lt;!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--&gt;
| image_skyline = Mirza Abad, Chakri .jpg
| imagesize = 
| image_caption = Mirza Abad, Haseeb Mirza
| image_flag = 
| image_seal = 
| area_footnotes = 
| seal_size = 
| pushpin_mapsize = 300
&lt;!-- Location ------------------&gt;| image_shield = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = 
| blank_emblem_size = 
| nickname = 
| motto = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;
| pushpin_map_caption = Location in Pakistan
| established_title2 = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| mapsize = 
| established_title = &lt;!-- Settled --&gt;
| subdivision_name = Pakistan
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا|صوبا]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[تعلقو]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name1 = [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]]
| subdivision_name2 = [[جهلم ضلعو]]
| subdivision_name3 = [[پنڊ دادن خان]] جهلم ضلعو
| established_date = 
| unit_pref = Imperial &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| established_date2 = 
| established_title3 = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3 = &lt;!-- Area    ---------------------&gt;
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1 = 
| image_map = 
| map_caption = 
| area_blank1_sq_mi = &lt;!-- Population   -----------------------&gt;
| population_density_urban_sq_mi = 
| area_water_km2 = 
| area_water_sq_mi = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_metro_km2 = 
| area_metro_sq_mi = 
| area_blank1_title = 
| area_blank1_km2 = 
| area_land_km2 = &lt;!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m = 
| elevation_ft = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| population_total = 350
| population_as_of = 2020
| population_footnotes = 
| population_density_km2 = 
| population_density_sq_mi = 
| population_urban = 
| area_land_sq_mi = 
| population_density_urban_km2 = 
| pushpin_map = Pakistan &lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
| population_density_blank1_sq_mi = &lt;!-- General information  ---------------&gt;
| shield_size = 
| official_name = مِرّزَا آبّاد
| area_magnitude = 
| area_total_sq_mi = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_blank1_title = Ethnicities
| population_blank1 = 
| population_density_blank1_km2 =  
| population_blank2_title = Religions
| population_metro = 
| population_blank2 = 
| population_note = 
| postal_code_type = [[Postal code]]
| postal_code = 49111
| population_density_metro_km2 = 
| area_code = 0544
| footnotes = 
| website = 
| area_total_km2 = &lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| subdivision_type = Country
}}
'''مرزا آباد''' ( [[اردو|انگریزی]] : مِرّزَاآبَّاد) پند دادن خان تحصیل، [[جهلم ضلعو]]، پاڪستان ۾، يونين ڪائونسل دولتپور ( پنڊي سيدپور جي ويجهو) هڪ ڳوٺ آهي. 

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[https://maps.google.com/maps?q=mirza+abad+chakri+jhelum&amp;ie=UTF-8&amp;hq=&amp;hnear=0x3921d323298fb153:0x3748dff1c3e3f27d,mirza+abad+chakri+jhelum,+Pakistan&amp;gl=sa&amp;ei=wcs1U5j-FYr8ywPn74CIAw&amp;ved=0CIYBELYDMA4&amp;safe=on مرزا ابڙو گوگل نقشن تي]

[[زمرو:پنڊ دادن خان تعلقو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ڳوٺ]]
[[زمرو:جهلم ضلعي جا ڳوٺ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]]
[[زمرو:پنڊ دادن خان تعلقي جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>8d4n5s0l4omgkpqls1a0pd4b4uc2kes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڳتيل علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>78528</id>
    <revision>
      <id>395669</id>
      <parentid>284395</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="3fpx0o10awx5tulnksfww4xe308u2t7" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:آبادي جاگرافي]]
[[زمرو:انساني آبادي]]
[[زمرو:انساني جاگرافي]]
[[زمرو:جڳھون بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>3fpx0o10awx5tulnksfww4xe308u2t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پاڪستان جا ڳوٺ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>78883</id>
    <revision>
      <id>395751</id>
      <parentid>393526</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185" sha1="onm6zyfh78sbxg13957s6s2z7s4gkj0" xml:space="preserve">{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:پاڪستان جي انساني جاگرافي]]
[[زمرو:پاڪستان جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>onm6zyfh78sbxg13957s6s2z7s4gkj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بلوچستان جا شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79462</id>
    <revision>
      <id>395753</id>
      <parentid>344379</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="amuut4lww6fbgzqropjphlz0dsgkns2" xml:space="preserve">[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]]</text>
      <sha1>amuut4lww6fbgzqropjphlz0dsgkns2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395758</id>
      <parentid>395753</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="85ivcmrsq7d9ao2n4btxmwl1tzr6885" xml:space="preserve">[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا شهر]]</text>
      <sha1>85ivcmrsq7d9ao2n4btxmwl1tzr6885</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بصريات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79608</id>
    <revision>
      <id>395624</id>
      <parentid>291785</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T00:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6120" sha1="m8elpggezmx792drj1alzmoz1nuqosu" xml:space="preserve">{{Short description|Branch of physics that studies light}}
{{About|the branch of physics|the book by Sir Isaac Newton|Opticks{{!}}''Opticks''|other uses|Optic (disambiguation)}}
[[File:ANDY7187.jpg|thumb|هڪ محقق هڪ بصري نظام تي ڪم ڪري رهيو آهي|300x300px]]
'''بصريات''' (Optics) فزڪس جي شاخ آهي جيڪا روشني جي رويي ۽ خاصيتن جو مطالعو ڪري ٿي، جنهن ۾ مادي سان ان جي لاڳاپن ۽ اوزارن جي تعمير شامل آهي جيڪي ان کي استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;McGrawHill2&quot;&gt;{{cite book|title=McGraw-Hill Encyclopedia of Science and Technology|publisher=McGraw-Hill|year=1993|edition=5th}}&lt;/ref&gt; بصريات عام طور تي ظاهر، الٽراوائليٽ ۽ انفراريڊ روشني جي رويي کي بيان ڪري ٿي. روشني هڪ قسم جي برقي مقناطيسي تابڪاري آهي ۽ برقي مقناطيسي تابڪاري جا ٻيا روپ جهڙوڪ ايڪس ريز، مائڪرو ويو (Microwave) ۽ ريڊيائي لهرن کي ساڳيون خاصيتون ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;McGrawHill3&quot;&gt;{{cite book|title=McGraw-Hill Encyclopedia of Science and Technology|publisher=McGraw-Hill|year=1993|edition=5th}}&lt;/ref&gt;

روشنيءَ جي ڪلاسيڪل برقي مقناطيسي تشريح کي استعمال ڪندي اڪثر نظرياتي واقعن جو حساب ڪري سگهجي ٿو، پر روشنيءَ جي مڪمل برقي مقناطيسي وضاحتن کي عملي طور لاڳو ڪرڻ اڪثر مشڪل هوندو آهي. عملي بصريات جو اطلاق عام طور تي سادي نموني استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي. انهن مان سڀ کان عام، بصريات جي جاميٽري، روشنيءَ کي شعاعن جو مجموعو سمجھي ٿي، جيڪي سڌي لڪيرن ۾ سفر ڪن ٿيون ۽ جھڪيون وڃن ٿيون، جڏهن اهي ٻئي سطحن مان گذرن ٿيون يا ظاهر ٿين ٿيون. طبيعي بصريات روشنيءَ جو هڪ وڌيڪ جامع نمونو آهي، جنهن ۾ لهرن جا اثر شامل آهن جهڙوڪ تفاوت ۽ مداخلت جنهن جو حساب جاميٽري آپٽڪس ۾ نه ٿو ڪري سگهجي. تاريخي طور تي، &quot;روشنيءَ جو شعاعن تي ٻڌل ماڊل&quot; پهريون پيش ڪيو ويو پوءِ &quot;روشنيءَ جو موج ماڊل&quot; پيش ڪيو ويو. 19هين صدي عيسويء ۾ برقي مقناطيسي نظريي ۾ پيش رفت ٿي ته روشني لڀڻ حقيقت ۾ برقي مقناطيسي تابڪاري آهي. 

ڪجھ واقعا روشنيءَ تي ڀاڙين ٿا، جن ۾ موج جھڙي ۽ ذرڙي جھڙي ٻين خاصيتون آھن. انهن اثرن جي وضاحت لاءِ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] (quantum mechanics) جي ضرورت آهي. جڏهن روشنيءَ جي ذرڙن جهڙين خاصيتن تي غور ڪيو وڃي ته، روشنيءَ کي ذرڙن جي مجموعن جي نموني سان ٺاهيو ويندو آهي، جنهن کي ”فوٽون“ (Photon) سڏيو ويندو آهي. ڪوانٽم آپٽڪس آپٽيڪل سسٽم ۾ ڪوانٽم ميڪنڪس جي ايپليڪيشن سان واسطو رکي ٿو. 

بصري سائنس ڪيترن ئي لاڳاپيل شعبن ۾ اڀياس ڪيو ويو آهي جن ۾ فلڪيات، مختلف انجنيئرنگ جا شعبا، فوٽوگرافي ۽ طب (خاص طور تي آپٿالمولوجي، اکين جي بيمارين جو علم ۽ آپٽوميٽري، جنهن ۾ ان کي طبيعي بصريات سڏيو ويندو آهي) سان لاڳاپيل آهي. آپٽڪس جي عملي ايپليڪيشن مختلف ٽيڪنالاجيز ۽ روزمره جي شين، بشمول آئيني، لينس، دوربين، خوردبين، ليزر ۽ آپٽيڪل فائبر، ۾ ملي ٿي.

==تاريخ==
==ڪلاسيڪل بصريات==
==جديد بصريات== 
==ايپليڪيشن==
==پڻ ڏسو==
* [[ابن ھيثم|ابن الهيثم]]
* [[ڪتاب المناظر]]

==خارجي لنڪس==
{{Commons category|Optics}}

{{Wikibooks|بصريات}}
{{Wikibooks|Physics Study Guide/Optics}}
;Relevant discussions

;Textbooks and tutorials
* [http://lightandmatter.com/lm/ Light and Matter] – an open-source textbook, containing a treatment of optics in ch. 28–32
* [http://www.optics2001.com Optics2001] – Optics library and community
* [https://web.archive.org/web/20141110224226/http://marketplace.idexop.com/store/SupportDocuments/Fundamental_Optics_OverviewWEB.pdf Fundamental Optics] – Melles Griot Technical Guide
* [http://optics.byu.edu/textbook.aspx Physics of Light and Optics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704201855/http://optics.byu.edu/textbook.aspx |date=2012-07-04 }} – [[Brigham Young University]] Undergraduate Book
* [https://www.pvlighthouse.com.au/cms/lectures/altermatt/optics Optics for PV] – a step-by-step introduction to classical optics

;Further reading
* [http://www.iop.org/publications/iop/2009/page_38205.html Optics and photonics: Physics enhancing our lives] by [http://www.iop.org/publications/iop/index.html Institute of Physics publications]

;سوسائٽيون
{{Col-begin}}
{{Col-break|width=50%}}
* يورپين آپٽيڪل سوسائٽي – [http://www.myeos.org link]
* آپٽيڪل سوسائٽي (OSA) – [http://www.osa.org link]
* [[SPIE]] – [http://www.spie.org link]
{{Col-break|width=50%}}
* يورپين فوٽونڪس انڊسٽري ڪنسورشيم – [http://www.epic-assoc.com link]
{{Col-end}}

{{Authority control}}

[[Category:Optics| ]]
[[Category:Light|&gt;]]
[[Category:Electromagnetic radiation|&gt;]]
[[Category:Applied and interdisciplinary physics]]
[[Category:Atomic, molecular, and optical physics]]
[[Category:Natural philosophy]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بصريات]]
[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:قدرتي فلاسفي]]
[[زمرو:ڪلاسيڪل فزڪس]]
[[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>m8elpggezmx792drj1alzmoz1nuqosu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سلانوالي تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81390</id>
    <revision>
      <id>395734</id>
      <parentid>334357</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>395734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1353" sha1="d8v0yuez6vuibt98x65iup8d5sl8wdb" xml:space="preserve">'''سلانوالي''' (اردو: تحصِيل سِلانٚوالى)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[سرگوڌا ضلعو|ضلعي سرگوڌا]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. تعلقي جو صدر مقام [[سلانوالي]] شهر ۾ آهي.

اهو انتظامي طور تي 16 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Sargodha - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=32&amp;dn=Sargodha |accessdate=2025-01-21 |archive-date=2012-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043409/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=32&amp;dn=Sargodha |dead-url=unfit }}&lt;/ref&gt; آبادي 2,55,000 آهي (سال 1998ع جي مطابق) ۽ اڪثر ڪري مسلمان ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ آهي.
==پڻ ڏسو==
* [[:باب:پنجاب]]
* [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]]
==حوالا== 
{{حوالا}}
[[زمرو:سلانوالي تعلقو]]
[[زمرو:سرگوڌا ضلعو]]
[[زمرو:سرگوڌا ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
[[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]]</text>
      <sha1>d8v0yuez6vuibt98x65iup8d5sl8wdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٽل تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82852</id>
    <revision>
      <id>395578</id>
      <parentid>394235</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2393" sha1="rztymrgn6vxk6a1y5zzqytdqcmws7oq" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name = Thall Tehsil
| name = ٽل تعلقو
| native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل ٹل}}}}&lt;br&gt;{{lang|ps|{{script/Arabic|ټل تحصیل}}}}
| native_name_lang = ur
| settlement_type = [[تعلقو]]
| other_name = 
| image_skyline = 
| imagesize = 
| image_caption = 
| image_map = 
| pushpin_map = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = Location in Pakistan
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}
| subdivision_type2 = [[ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[هنگو ضلعو]]
| subdivision_type3 = صدر مقام
| subdivision_name3 = ٽل
| subdivision_type4 = Towns
| subdivision_name4 = 
| subdivision_type5 = Union councils
| subdivision_name5 = 
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| established_title = 
| established_date = 
| area_total_km2 = 
| area_metro_km2 = 
| population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;census2017&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/HANGU_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-23|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_rural = 194,827
| population_urban = 53,676
| population_total = 248,503
| population_density_urban_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| elevation_ft = 
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = 
}}
'''ٽل تعلقو''' (&lt;small&gt;Thall Tehsil&lt;/small&gt;) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[ھنگو ضلعو، پاڪستان|هنگو]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو [[افغانستان]] جي صوبي [[خوست صوبو|خوست]] جي سرحد جي ويجهو آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 2,48,503 آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٿال تعلقو]]
[[زمرو:هنگو ضلعو]]
[[زمرو:هنگو ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]]</text>
      <sha1>rztymrgn6vxk6a1y5zzqytdqcmws7oq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395579</id>
      <parentid>395578</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[ٿال تعلقو]] کي [[ٽل تعلقو]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>395578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2393" sha1="rztymrgn6vxk6a1y5zzqytdqcmws7oq" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name = Thall Tehsil
| name = ٽل تعلقو
| native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل ٹل}}}}&lt;br&gt;{{lang|ps|{{script/Arabic|ټل تحصیل}}}}
| native_name_lang = ur
| settlement_type = [[تعلقو]]
| other_name = 
| image_skyline = 
| imagesize = 
| image_caption = 
| image_map = 
| pushpin_map = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = Location in Pakistan
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}
| subdivision_type2 = [[ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[هنگو ضلعو]]
| subdivision_type3 = صدر مقام
| subdivision_name3 = ٽل
| subdivision_type4 = Towns
| subdivision_name4 = 
| subdivision_type5 = Union councils
| subdivision_name5 = 
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| established_title = 
| established_date = 
| area_total_km2 = 
| area_metro_km2 = 
| population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;census2017&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/HANGU_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-23|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_rural = 194,827
| population_urban = 53,676
| population_total = 248,503
| population_density_urban_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| elevation_ft = 
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = 
}}
'''ٽل تعلقو''' (&lt;small&gt;Thall Tehsil&lt;/small&gt;) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[ھنگو ضلعو، پاڪستان|هنگو]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو [[افغانستان]] جي صوبي [[خوست صوبو|خوست]] جي سرحد جي ويجهو آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 2,48,503 آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٿال تعلقو]]
[[زمرو:هنگو ضلعو]]
[[زمرو:هنگو ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]]</text>
      <sha1>rztymrgn6vxk6a1y5zzqytdqcmws7oq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395581</id>
      <parentid>395579</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>395581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2422" sha1="ndag8o3dpu1b9qmw4wolupqy94oqzvd" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name = Thall Tehsil
| name = ٽل تعلقو
| native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل ٹل}}}}&lt;br&gt;{{lang|ps|{{script/Arabic|ټل تحصیل}}}}
| native_name_lang = ur
| settlement_type = [[تعلقو]]
| other_name = 
| image_skyline = 
| imagesize = 
| image_caption = 
| image_map = 
| pushpin_map = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = Location in Pakistan
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}
| subdivision_type2 = [[ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[هنگو ضلعو]]
| subdivision_type3 = صدر مقام
| subdivision_name3 = ٽل
| subdivision_type4 = Towns
| subdivision_name4 = 
| subdivision_type5 = Union councils
| subdivision_name5 = 
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| established_title = 
| established_date = 
| area_total_km2 = 
| area_metro_km2 = 
| population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;census2017&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/HANGU_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-23|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_rural = 194,827
| population_urban = 53,676
| population_total = 248,503
| population_density_urban_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| elevation_ft = 
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = 
}}
'''ٽل تعلقو''' (&lt;small&gt;Thall Tehsil&lt;/small&gt;) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[ھنگو ضلعو، پاڪستان|هنگو]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو [[افغانستان]] جي صوبي [[خوست صوبو|خوست]] جي سرحد جي ويجهو آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 2,48,503 آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٿال تعلقو]]
[[زمرو:ٽل تعلقو]]
[[زمرو:هنگو ضلعو]]
[[زمرو:هنگو ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]]</text>
      <sha1>ndag8o3dpu1b9qmw4wolupqy94oqzvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395584</id>
      <parentid>395581</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>395584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2391" sha1="pxl59t5q58mv52xr8zoii8mxchl4n6w" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name = Thall Tehsil
| name = ٽل تعلقو
| native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل ٹل}}}}&lt;br&gt;{{lang|ps|{{script/Arabic|ټل تحصیل}}}}
| native_name_lang = ur
| settlement_type = [[تعلقو]]
| other_name = 
| image_skyline = 
| imagesize = 
| image_caption = 
| image_map = 
| pushpin_map = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = Location in Pakistan
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}
| subdivision_type2 = [[ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[هنگو ضلعو]]
| subdivision_type3 = صدر مقام
| subdivision_name3 = ٽل
| subdivision_type4 = Towns
| subdivision_name4 = 
| subdivision_type5 = Union councils
| subdivision_name5 = 
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| established_title = 
| established_date = 
| area_total_km2 = 
| area_metro_km2 = 
| population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;census2017&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/HANGU_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-23|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_rural = 194,827
| population_urban = 53,676
| population_total = 248,503
| population_density_urban_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| elevation_ft = 
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = 
}}
'''ٽل تعلقو''' (&lt;small&gt;Thall Tehsil&lt;/small&gt;) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[ھنگو ضلعو، پاڪستان|هنگو]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو [[افغانستان]] جي صوبي [[خوست صوبو|خوست]] جي سرحد جي ويجهو آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 2,48,503 آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٽل تعلقو]]
[[زمرو:هنگو ضلعو]]
[[زمرو:هنگو ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]]</text>
      <sha1>pxl59t5q58mv52xr8zoii8mxchl4n6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ليو ٽالسٽائي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>85103</id>
    <revision>
      <id>395494</id>
      <parentid>350248</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="gc6f18km5mqfvr0tvjcbe0s8ad91xs1" xml:space="preserve">[[زمرو:روسي شخصيتون]]
[[زمرو:روسي ٻولي جا ناول نگار]]</text>
      <sha1>gc6f18km5mqfvr0tvjcbe0s8ad91xs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1925ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88082</id>
    <revision>
      <id>395467</id>
      <parentid>346949</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="lmlsyhu7n99jcqq30jwxzsjhmi56rn7" xml:space="preserve">[[زمرو:1925ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>lmlsyhu7n99jcqq30jwxzsjhmi56rn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88124</id>
    <revision>
      <id>395743</id>
      <parentid>347261</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="188" sha1="hukm0aoom6wt3i0r2auxwcfjj4sf4ol" xml:space="preserve">[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جي انساني جاگرافي]]</text>
      <sha1>hukm0aoom6wt3i0r2auxwcfjj4sf4ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪامن ويلٿ آف نيشنز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90678</id>
    <revision>
      <id>395620</id>
      <parentid>394138</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196872" sha1="6lu6jufvzexdxonh02zwn33193bboqy" xml:space="preserve">{{Short description|برطانوي سلطنت مان ترقي ڪندڙ سياسي انجمن}}
{{Infobox country 
| name    = قومن جي دولتِ مشترڪه&lt;br&gt;
Commonwealth of Nations | linking_name           = دولتِ مشترڪه قومون
| image_flag             = 
| symbol_type            = لوگو
| image_symbol           = 
| symbol_width           = 150px
| image_map              = File:Commonwealth of Nations.svg
| image_map_size         = 300px
| map_caption            = {{Legend|#000081|موجوده رڪن ملڪ}}
{{Legend|#F57A00|اڳوڻا رڪن ملڪ|اڳوڻا رڪن ملڪ}} 
{{Legend|lightblue|برطانيه جا سمنڊ پار علائقا&lt;br /&gt;۽ تاج جا انحصاري علائقا}}
| org_type               = رضاڪارانه انجمن&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/our-charter|title=Commonwealth Charter|date=6 June 2013|access-date=5 March 2019}}&lt;/ref&gt;
| membership_type        = رڪن ملڪ
| membership             = 56 ملڪ
| admin_center_type      = هيڊ ڪوارٽر
| admin_center           = مارلبرو هائوس، [[لنڊن]]، [[گڏيل بادشاھت]]
| languages_type         = ڪاريگري ٻولي
| languages              = [[انگريزي ٻولي]]
| p1                     = British Empire
| flag_p1                = Flag of the United Kingdom.svg
| leader_title1          = سربراهه
| leader_name1           = چارلس ٽيون
| leader_title2          = سيڪريٽري جنرل
| leader_name2           = شرلي ايورڪور بوچوي
| leader_title3          = چيئر اِن آفيس
| leader_name3           = لااُولي ليواتيا شمڊٽ
| established_event1     = بالفور اعلان
| established_date1      = 19 نومبر 1926ع
| established_event2     = ويسٽ منسٽر قانون 1931ع
| established_date2      = 11 ڊسمبر 1931ع
| established_event3     = لنڊن اعلان
| established_date3      = 28 اپريل 1949ع
| area_km2               = 29,958,050
| population_estimate    = 2,418,964,000
| population_estimate_year = 2016ع
| population_density_km2 = 75
| official_website       = {{URL|https://thecommonwealth.org/|thecommonwealth.org}}
}}
'''دولتِ مشترڪه قومون''' (''&lt;small&gt;Commonwealth&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of Nations&lt;/small&gt;'')، جنهن کي اڪثر '''برطانيه جي دولتِ مشترڪه''' يا رڳو '''دولتِ مشترڪه''' سڏيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |first=Krishnan |title=The rise, decline, and future of the British Commonwealth |date=2008 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-20367-9}}&lt;/ref&gt; هڪ [[بين الاقوامي تنظيم]] آهي، جنهن ۾ 56 رڪن ملڪ شامل آهن. ان مان گهڻي ملڪن جا اڳوڻا وجود [[برطانوي سلطنت]] جا علائقا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;commonwealth 090922&quot;&gt;{{cite web |title=About Us |url=https://thecommonwealth.org/about-us |access-date=25 March 2024 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

اها ملڪ دولتِ مشترڪه ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] جي استعمال، گڏيل ثقافتي ورثي ۽ تاريخي لاڳاپن جي ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. هن تنظيم جا مکيه ادارا دولتِ مشترڪه سيڪريٽريٽ، جيڪو بين الحڪومتي لاڳاپن تي ڌيان ڏئي ٿو ۽ دولتِ مشترڪه فائونڊيشن، جيڪي رڪن ملڪن جي غير سرڪاري تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي هٿي ڏئي ٿي، آهن.&lt;ref name=&quot;the commonwealth&quot;&gt;{{cite web |title=The Commonwealth |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/191086/191247/the_commonwealth |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواء، ڪيتريون ئي بين الحڪومتي ۽ شهري تنظيمون پڻ سيڪريٽريٽ طرفان سرڪاري طور تسليم ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Commonwealth Family&quot;&gt;{{cite web |title=Commonwealth Family |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/151814/commonwealth_family/ |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

دولتِ مشترڪه جي شروعات ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ نوآبادياتي نظام جي خاتمي دوران ٿي، جڏهن برطانوي سلطنت جي مختلف علائقن کي وڌندڙ خودمختياري حاصل ٿيڻ لڳي. 1926ع جي شاهي ڪانفرنس دوران بالفور اعلان وسيلي '''برطانوي دولتِ مشترڪه قومون''' جو تصور سامهون آيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=November 1926 |title=Imperial Conference 1926 Inter-Imperial Relations Committee Report, Proceedings and Memoranda |url=https://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/cth11_doc_1926.pdf}}&lt;/ref&gt;

بعد ۾ 1931ع ۾ ويسٽ منسٽر قانون 1931ع وسيلي برطانيه ان کي قانوني حيثيت ڏني. سال 1949ع جي لنڊن اعلان تحت [[ڀارت]] کي جمهوريت بڻجڻ باوجود تنظيم ۾ رهڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن کانپوءِ ٻين ملڪن به اهو رستو اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=26 April 1949 |title=The London Declaration |url=http://www.thecommonwealth.org/document/181889/34293/35468/214257/londondeclaration.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Our history |url=https://thecommonwealth.org/history |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

دولتِ مشترڪه جا شهري ڪجهه رڪن ملڪن، خاص طور تي [[گڏيل بادشاھت]] ۾، مخصوص سهولتن جا حقدار هوندا آهن. دولتِ مشترڪه جا ملڪ هڪ ٻئي وٽ سفارتخانن بدران هاءِ ڪميشن قائم ڪندا آهن.

رڪن ملڪن تي هڪٻئي ڏانهن ڪا قانوني ذميواري لاڳو ناهي، جيتوڻيڪ ڪيترن ئي ملڪن جي وچ ۾ اقتصادي، عدالتي ۽ فوجي انتظام موجود آهن. دولتِ مشترڪه منشور انهن جي گڏيل قدرن جهڙوڪ [[جمهوريت]]، [[انساني حق]] ۽ قانون جي حڪمراني کي بيان ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;charter&quot;&gt;{{cite web |title=Commonwealth Charter |url=https://thecommonwealth.org/charter |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt; جن کي هر چئن سالن بعد ٿيندڙ دولتِ مشترڪه رانديون وسيلي به فروغ ڏنو ويندو آهي.
دولتِ مشترڪه جو سربراهه چارلس ٽيون آهي. هو 15 رڪن ملڪن جو بادشاهه آهي، جيڪي دولتِ مشترڪه بادشاهي رياستون سڏجن ٿيون، جڏهن ته ٻيا 36 رڪن جمهوري ملڪ آهن ۽ 5 ملڪن جا پنهنجا جدا بادشاهه آهن.
جيتوڻيڪ چارلس ٽيون پنهنجي ماءُ [[ايلزبٿ ٻين (برطانيا)|ايلزبيٿ ٻي]] جي وفات کان پوءِ هن عهدي تي فائز ٿيو، پر هي عهدو فني طور موروثي ناهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Commonwealth|url=https://www.victorialeague.co.uk/our-commonwealth}}&lt;/ref&gt;

دولتِ مشترڪه جي اڪثريت ننڍين رياستن تي مشتمل آهي، جڏهن ته [[ٻيٽ تي مشتمل ملڪ|ننڍيون ٻيٽياتي ترقي پذير رياستون]] ان جي ڪل رڪنيت جو لڳ ڀڳ اڌ حصو بڻجن ٿيون.

====رڪن ملڪ====

{{Main|دولتِ مشترڪه قومن جا رڪن ملڪ}}

دولتِ مشترڪه ۾ هن وقت 56 خودمختيار رياستون شامل آهن. گهڻا رڪن ملڪ اڳوڻي [[برطانوي سلطنت]] جا حصا رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪ اهڙا به آهن، جيڪي برطانوي سلطنت جو حصو نه رهيا هئا پر پوءِ به تنظيم ۾ شامل ٿيا، جهڙوڪ [[موزمبيق]]، [[روانڊا]]، [[ٽوگو]] ۽ [[گيبون]].

رڪن ملڪ هي آهن:

{{div col|3}}* [[انٽيگوا ۽ باربودا]]
* [[آسٽريليا]]
* [[بنگلاديش]]
* [[بارباڊوس]]
* [[بيليز]]
* [[بوٽسوانا]]
* [[برونائي]]
* [[ڪيمرون]]
* [[ڪينيڊا]]
* [[قبرص]]
* [[ڊومينيڪا]]
* [[اسواتيني]]
* [[فجي]]
* [[گيبون]]
* [[گيمبيا]]
* [[گھانا]]
* [[گريناڊا]]
* [[گيانا]]
* [[ڀارت]]
* [[جميڪا]]
* [[ڪينيا]]
* [[ڪريبتي]]
* [[ليسوٿو]]
* [[ملاوي]]
* [[ملائيشيا]]
* [[مالديپ]]
* [[مالٽا]]
* [[موريشس]]
* [[موزمبيق]]
* [[نميبيا]]
* [[نائورو]]
* [[نيوزيلينڊ]]
* [[نائيجيريا]]
* [[پاڪستان]]
* [[پاپوا نيو گني]]
* [[روانڊا]]
* [[سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]]
* [[سينٽ لوسيا]]
* [[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]]
* [[ساموا]]
* [[سيشلز]]
* [[سيرا ليون]]
* [[سنگاپور]]
* [[سولومن آئلينڊز]]
* [[ڏکڻ آفريڪا]]
* [[سري لنڪا]]
* [[تنزانيا]]
* [[بهاماس]]
* [[ٽوگو]]
* [[ٽونگا]]
* [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]]
* [[ٽوالو]]
* [[يوگنڊا]]
* [[گڏيل بادشاھت]]
* [[وانوآتو]]
* [[زيمبيا]]
{{div col end}}

==تاريخ==
===تصوري شروعات===

{{Main|برطانوي سلطنت|برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري}}

[[File:British Commonealth of Nations handwritten on Anglo-Irish Treaty draft.png|thumb|upright=1.3|1921ع جي [[اينگلو-آئرش معاھدي]] جو مسودو، جنهن ۾ &quot;برطانوي سلطنت&quot; کي ڪٽي &quot;برطانوي دولتِ مشترڪه قومون&quot; هٿ سان لکيو ويو آهي]]
[[File:CommonwealthPrimeMinisters1944.jpg|thumb|upright=1.3|1944ع واري [[دولتِ مشترڪه وزيراعظمن جي ڪانفرنس]] ۾ پنجن رڪنن جا وزيراعظم: (کاٻي کان ساڄي) [[وليئم ليون ميڪنزي ڪنگ]] (ڪينيڊا)، [[يان سموٽس]] ([[ڏکڻ آفريڪا جي يونين|ڏکڻ آفريڪا]])، [[ونسٽن چرچل]] (برطانيه)، [[پيٽر فريزر]] (نيوزيلينڊ) ۽ [[جان ڪرٽن]] (آسٽريليا)]]
[[راڻي ايلزبيٿ ٻيون]] 1959ع ۾ [[ڪينيڊا]] کي پنهنجي [[ڪينيڊا ڏينهن|ڊومينين ڏينهن]] واري خطاب ۾ نشاندهي ڪئي ته 1 جولاءِ 1867ع تي [[ڪينيڊا جي وفاق]] جو قيام &quot;برطانوي سلطنت اندر پهرئين خودمختيار ملڪ&quot; جي پيدائش هو. هن اعلان ڪيو: &quot;تنهنڪري اهو آزاد رياستن جي انهيءَ رضاڪارانه انجمن جي شروعات به آهي، جيڪا اڄ دولتِ مشترڪه قومن جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite video| title=Queen Elizabeth's 1959 Dominion Day Message| publisher=CBC| url=http://www.cbc.ca/archives/entry/queen-elizabeths-1959-dominion-day-message| date=1 July 1959| location=Government House (Rideau Hall), Ottawa| people=Queen Elizabeth II| access-date=9 November 2015| archive-date=20 November 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20151120073412/http://www.cbc.ca/archives/entry/queen-elizabeths-1959-dominion-day-message| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

18 جنوري 1884ع تي ئي [[لارڊ روزبري]]، جڏهن [[ايڊيليڊ]] (ڏکڻ آسٽريليا) جي دوري تي هو، تڏهن هن بدلجندڙ برطانوي سلطنت بابت، جنهن جون ڪجهه نوآباديون وڌيڪ خودمختيار بڻجي رهيون هيون، &quot;دولتِ مشترڪه قومون&quot; جو اصطلاح استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18 January 1884 |url=https://liberalhistory.org.uk/timeline-event/on-this-day-18-1-1884/ |access-date=18 March 2025 |website=Journal of Liberal History |language=en-UK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=History – Though the modern Commonwealth is just 60 years old, the idea took root in the 19th century |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/191086/34493/history |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619122654/http://thecommonwealth.org/Internal/191086/34493/history/ |archive-date=19 June 2010 |access-date=29 July 2011 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

برطانوي ۽ نوآبادياتي وزيراعظمن جون گڏجاڻيون 1887ع کان باقاعدگي سان ٿينديون رهيون، جنهن جو نتيجو 1911ع ۾ [[شاهي ڪانفرنس]]ن جي قيام جي صورت ۾ نڪتو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mole|first=Stuart|title=Seminars for statesmen': the evolution of the Commonwealth summit|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|date=September 2004|volume=93|issue=376|pages=533–546 |doi=10.1080/0035853042000289128|s2cid=154616079|doi-access= | issn = 0035-8533 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kendle |first1=J.E. |author-link1=John Kendle |year=1967 |title=The Colonial and Imperial Conferences, 1887-1911: A Study in Imperial Organization |journal=The American Historical Review |url=https://academic.oup.com/ahr/article-abstract/74/3/999/91500 |series=Imperial Studies |volume=XXVIII |publication-place=[[London]] |publisher=[[Longman]]s for the [[Royal Commonwealth Society]] |asin=B0000CO3QA |doi=10.1086/ahr/74.3.999 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

دولتِ مشترڪه شاهي ڪانفرنسن مان ترقي ڪندي وجود ۾ آئي. هڪ خاص تجويز [[يان سموٽس]] 1917ع ۾ پيش ڪئي، جڏهن هن &quot;برطانوي دولتِ مشترڪه قومون&quot; جو اصطلاح گهڙيو ۽ 1919ع جي [[پيرس امن ڪانفرنس]] دوران &quot;مستقبل جي آئيني لاڳاپن ۽ بنيادي جوڙجڪ جي نئين ترتيب&quot; جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ برطانيه سان گڏ ڊومينينن جا نمائندا به شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McDonald |first=Simon |date=12 March 2018 |title=Commonwealth Heads Of Government Meeting 2018 |url=https://civilservice.blog.gov.uk/2018/03/12/commonwealth-heads-of-government-meeting-2018/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601223841/https://civilservice.blog.gov.uk/2018/03/12/commonwealth-heads-of-government-meeting-2018/ |archive-date=1 June 2023 |access-date=1 June 2023 |website=civilservice.blog.gov.uk |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F.S. Crafford, ''Jan Smuts: A Biography'' (2005) p. 142&lt;/ref&gt;
هن اصطلاح کي پهريون ڀيرو 1921ع جي [[اينگلو-آئرش معاھدي]] ۾ قانوني سڃاڻپ ملي، جڏهن [[آئرش آزاد رياست]] جي پارليامينٽ جي ميمبرن جي حلف نامي ۾ &quot;برطانوي سلطنت&quot; جي جاءِ تي &quot;برطانوي دولتِ مشترڪه قومون&quot; لکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Peace by ordeal: an account, from first-hand sources of the negotiation and signature of the Anglo-Irish Treaty 1921|last=Pakenham|first=Frank|author-link=Frank Pakenham, 7th Earl of Longford|year=1972|publisher=Sidgwick and Jackson|isbn=978-0-283-97908-8}}&lt;/ref&gt;

===اختيار ۽ باضابطه قيام===

1926ع جي [[بالفور اعلان]] ۾، جيڪو [[1926ع جي شاهي ڪانفرنس]] دوران منظور ٿيو، برطانيه ۽ ان جي ڊومينينن ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته اهي:

{{blockquote|
&quot;برطانوي سلطنت اندر خودمختيار برادريون آهن، حيثيت ۾ هڪ ٻئي جي برابر آهن، پنهنجن اندروني يا خارجي معاملن جي ڪنهن به پهلوءَ ۾ هڪ ٻئي جا ماتحت ناهن، پر تاج سان گڏيل وفاداريءَ ذريعي ڳنڍيل آهن ۽ برطانوي دولتِ مشترڪه قومن جا آزاد رڪن آهن.&quot;
}}

هن اعلان سان &quot;دولتِ مشترڪه&quot; جو اصطلاح سرڪاري طور اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=green&gt;{{cite book|title=Historical Dictionary of European Imperialism|year=1991|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport, Connecticut|isbn=978-0-313-26257-9|pages=297–298|url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&amp;pg=PA297}}&lt;/ref&gt;
اهي اصول 1931ع جي [[ويسٽ منسٽر قانون 1931ع]] ذريعي قانوني صورت اختيار ڪري ويا. هي قانون ڪينيڊا، آئرش آزاد رياست ۽ ڏکڻ آفريڪا تي بنا ڪنهن اضافي منظوريءَ جي لاڳو ٿيو، جڏهن ته آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ [[نيوفائونڊلينڊ جي ڊومينين]] کي ان جي توثيق ڪرڻي هئي.&lt;ref&gt;[https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5/22-23/4/enacted Statute of Westminster] as enacted&lt;/ref&gt;
نيوفائونڊلينڊ اقتصادي بحران سبب قانون جي توثيق نه ڪئي. 1934ع ۾ هن رضاڪارانه طور پنهنجي خودمختيار حڪومت معطل ڪئي ۽ انتظام ٻيهر لنڊن جي سڌي سنڀال هيٺ آيو. بعد ۾ 1949ع ۾ نيوفائونڊلينڊ ڪينيڊا جو ڏهون صوبو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |author-last1=Webb|author-first1= Jeff A. |date=January 2003 |title=The Commission of Government, 1934–1949 |url=http://www.heritage.nf.ca/law/commission_gov.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220171931/http://www.heritage.nf.ca/law/commission_gov.html |archive-date=20 December 2014 |access-date=29 July 2011 |work=Newfoundland and Labrador Heritage |publisher=}}&lt;/ref&gt;
آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ترتيبوار 1942ع ۽ 1947ع ۾ ويسٽ منسٽر قانون جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite Legislation AU|Cth|act|sowaa1942379|Statute of Westminster Adoption Act 1942}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 2007 |title=New Zealand Sovereignty: 1857, 1907, 1947, or 1987? |url=http://www.parliament.nz/en-NZ/ParlSupport/ResearchPapers/9/1/8/00PLLawRP07041-New-Zealand-sovereignty-1857-1907-1947-or-1987.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522195038/http://www.parliament.nz/en-NZ/ParlSupport/ResearchPapers/9/1/8/00PLLawRP07041-New-Zealand-sovereignty-1857-1907-1947-or-1987.htm |archive-date=22 May 2011 |access-date=29 July 2011 |work=New Zealand Parliament |publisher=}}&lt;/ref&gt;
ڏکڻ آفريڪا لاءِ پڻ 1934ع ۾ [[يونين جي حيثيت وارو قانون، 1934ع]] ۽ [[شاهي انتظامي اختيارن ۽ مُهرن وارو قانون، 1934ع]] منظور ڪيا ويا، جن ذريعي ڏکڻ آفريڪا جي خودمختيار حيثيت جي تصديق ڪئي وئي ۽ ويسٽ منسٽر قانون کي ڏکڻ آفريڪا جي قانون جو حصو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Dugard|first1=John|last2=Bethlehem|first2=Daniel|last3=Plessis|first3=Max du|last4=Katz|first4=Anton|title=International law: a South African perspective|date=2005|publisher=Juta|location=Lansdowne, South Africa|isbn=978-0-7021-7121-5|page=19}}&lt;/ref&gt;

===ٻي عالمي جنگ===

[[File:British Commonwealth and allies.jpg|thumb|ٻي عالمي جنگ دوران تيار ڪيل هڪ اشتهاري پوسٽر، جنهن ۾ برطانيه، ڪينيڊا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، [[ڏاکڻي روڊيشيا جي ڪالوني|ڏاکڻي روڊيشيا]]، ڏکڻ آفريڪا ۽ [[برطانوي هندستان]] جي سپاهين کي ڏيکاريو ويو آهي]]

{{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ برطانوي سلطنت}}

دولتِ مشترڪه ۽ برطانوي سلطنت [[ٻي عالمي جنگ]] جي تقريباً هر وڏي محاذ تي سرگرم رهيون. جنگ دوران برطانيه، ڪينيڊا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جي حڪومتن گڏجي [[برطانوي دولتِ مشترڪه هوائي تربيت رٿا]] قائم ڪئي، جنهن تحت سلطنت ۽ ان جي ڊومينينن مان ايندڙ هوابازن کي تربيت ڏني ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 September 2010 |title=History of the Creation of the British Commonwealth Air Training Plan |url=http://www.airmuseum.ca/bcatp.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928040820/http://www.airmuseum.ca:80/bcatp.html |archive-date=28 September 2010 |access-date=22 March 2025 |website=Commonwealth Air Training Plan Museum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fact File : Commonwealth and Allied Forces |url=https://www.bbc.co.uk/history/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a6651218.shtml |access-date=7 June 2024 |website=BBC}}&lt;/ref&gt;
جنگ ختم ٿيڻ کان فوراً پوءِ آسٽريليا، برطانيه، [[برطانوي هندستان]] ۽ نيوزيلينڊ جي فوجن تي مشتمل [[برطانوي دولتِ مشترڪه قبضا فوج]] جاپان ۾ مقرر ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=British Commonwealth Occupation Force 1945–52 |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/bcof |access-date=7 June 2024 |website=Australian War Memorial}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ اها ئي قوت [[ڪوريا ۾ برطانوي دولتِ مشترڪه فوجون]] قائم ڪرڻ جو بنياد بڻي.&lt;ref&gt;[[Jeffrey_Grey]], ''The Commonwealth Armies and the Korean War: An Alliance Study.'' Manchester University Press ND, 1990, {{ISBN|0719027705}}, 9780719027703, p. 110&lt;/ref&gt;

===نوآبادياتي خاتمو ۽ خودحڪومتي دور===

{{Main list|برطانيه کان آزادي حاصل ڪندڙ ملڪن جي فهرست}}

ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ برطانوي سلطنت آهستي آهستي ختم ٿيڻ لڳي. ان جا گهڻا حصا آزاد ملڪن ۾ تبديل ٿي ويا، جيڪي يا ته [[دولتِ مشترڪه بادشاهتي ملڪ]] بڻيا يا جمهوري رياستون، ۽ دولتِ مشترڪه جا رڪن به رهيا.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
اڄ به 14 اهڙا [[برطانوي سامونڊي علائقا]] موجود آهن، جيڪي وڏي حد تائين خودحڪومتي آهن ۽ [[برطانيه]] سان ڪجهه آئيني ۽ سياسي لاڳاپا برقرار رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Supporting the Overseas Territories|url=https://www.gov.uk/government/policies/protecting-and-developing-the-overseas-territories|publisher=UK Government|access-date=8 November 2014|quote=There are 14 Overseas Territories which retain a constitutional link with the UK. .... Most of the Territories are largely self-governing, each with its own constitution and its own government, which enacts local laws. Although the relationship is rooted in four centuries of shared history, the UK government's relationship with its Territories today is a modern one, based on mutual benefits and responsibilities. The foundations of this relationship are partnership, shared values, and the right of the people of each territory to choose to freely choose whether to remain a British Overseas Territory or to seek an alternative future.|archive-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006161120/https://www.gov.uk/government/policies/protecting-and-developing-the-overseas-territories|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
اپريل 1949ع ۾ [[لنڊن اعلان]] کان پوءِ دولتِ مشترڪه جي نالي مان لفظ &quot;برطانوي&quot; هٽايو ويو، جيئن تنظيم جي بدلجندڙ نوعيت ۽ وسيع دائري جي عڪاسي ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite web |date=26 April 2009 |title=Celebrating thecommonwealth@60 |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/191086/34493/187367/celebrating_thecommonwealth_60 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804012916/http://www.thecommonwealth.org/Internal/191086/34493/187367/celebrating_thecommonwealth_60/ |archive-date=4 August 2009 |access-date=29 July 2011 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

[[ميانمار|برما]] (1989ع کان پوءِ سرڪاري نالو ميانمار) ۽ [[عدن جي ڪالوني|عدن]] (هاڻي [[يمن]] جو حصو) اهي واحد علائقا هئا، جيڪي جنگ جي زماني ۾ برطانوي نوآباديون هئا پر آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ دولتِ مشترڪه ۾ شامل نه ٿيا.
اڳوڻيون برطانوي [[تحفظ هيٺ رياست]]ون ۽ [[ليگ آف نيشنز جي مينڊيٽ]] وارا علائقا، جيڪي دولتِ مشترڪه جا رڪن نه بڻيا، تن ۾ [[مصر]] (1922ع ۾ آزاد)، [[عراق]] (1932ع)، [[اردن|ٽرانس جورڊن]] (1946ع)، [[فلسطين جو مينڊيٽ]] (جنهن جو هڪ حصو 1948ع ۾ اسرائيل بڻيو)، [[سوڊان]] (1956ع)، [[برطانوي صومالي لينڊ]] (جنهن 1960ع ۾ اڳوڻي [[اطالوي صومالي لينڊ]] سان ملي [[صومالي جمهوريه]] قائم ڪئي)، [[ڪويت]] (1961ع)، [[بحرين]] (1971ع)، [[عمان]] (1971ع)، [[قطر]] (1971ع) ۽ [[گڏيل عرب امارات]] (1971ع) شامل آهن.&lt;ref&gt;Chris Cook and John Paxton, ''Commonwealth Political Facts'' (Macmillan, 1978).&lt;/ref&gt;
جنگ کان پوءِ دولتِ مشترڪه کي [[راڻي ايلزبيٿ ٻيون]] پنهنجي 1953ع جي ڪرسمس واري نشري خطاب ذريعي هڪ نئون مقصد ڏنو. هن دولتِ مشترڪه کي:

{{Quotation|
&quot;هڪ مڪمل طور نئون تصور، جيڪو انساني روح جي اعليٰ خوبين ــ دوستي، وفاداري، آزادي ۽ امن جي خواهش ــ تي ٻڌل هجي.&quot;
}}

قرار ڏنو.&lt;ref&gt;Brian Harrison, ''Seeking a Role: The United Kingdom 1951—1970'' (Oxford UP, 2009), p. 102.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به برطانيه جو خزانو ايترو ڪمزور ٿي چڪو هو جو اهو [[آمريڪا]] کان آزاد ٿي عالمي سطح تي اثرائتو ڪردار ادا ڪرڻ جي قابل نه رهيو. ان کان علاوه دفاعي ۽ مالي ذميوارين جي گهٽجڻ [[جوزف چيمبرلين]] جي ويهين صدي جي شروعات واري ان تصور کي به ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ شاهي واپاري ترجيحات، گڏيل دفاع ۽ سماجي ترقي تي ٻڌل عالمي سلطنت جو خواب شامل هو.
ساڳئي وقت عالمي معاملن ۾ [[برطانيه]] جو بين الاقوامي ڪردار به محدود ٿيندو ويو، خاص طور تي [[ڀارت]] ۽ [[سنگاپور]] جي آزادي کان پوءِ.&lt;ref&gt;Harrison, ''Seeking a Role: The United Kingdom 1951—1970'', p. 103.&lt;/ref&gt;

[[ڪرشنن سرينواسن]] جي راءِ موجب، برطانوي سياستدانن کي شروعات ۾ اميد هئي ته دولتِ مشترڪه برطانوي اثر ۽ حيثيت کي برقرار رکندي، پر وقت سان گڏ سندن جوش گهٽجندو ويو. دولتِ مشترڪه جي گڏجاڻين ۾ برطانوي پاليسين تي وڌندڙ تنقيد ۽ غير سفيد فام رڪن ملڪن مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ سبب عوامي راءِ به تبديل ٿيڻ لڳي (پڻ ڏسو: [[دولتِ مشترڪه مهاجر برادري]]).&lt;ref&gt;Krishnan Srinivasan,  &quot;Nobody's Commonwealth? The Commonwealth in Britain's post-imperial adjustment.&quot; ''Commonwealth &amp; Comparative Politics'' 44.2 (2006): 257–269.&lt;/ref&gt;
برطانيه ۾ &quot;نئين دولتِ مشترڪه&quot; (''New Commonwealth'') جو اصطلاح خاص طور تي 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪن ۾ عام ٿيو. هي اصطلاح تازو نوآبادياتي حڪمراني کان آزاد ٿيندڙ، گهڻو ڪري غير سفيد فام ۽ ترقي پذير ملڪن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهو اصطلاح اڪثر انهن ملڪن مان ٿيندڙ لڏپلاڻ بابت سياسي بحثن ۾ به استعمال ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hennessy |first=Patrick |date=5 June 2004 |title=Blair calls for quotas on immigrants from 'New Commonwealth' |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1463759/Blair-calls-for-quotas-on-immigrants-from-New-Commonwealth.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819203727/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1463759/Blair-calls-for-quotas-on-immigrants-from-New-Commonwealth.html |archive-date=19 August 2018 |access-date=6 April 2018 |newspaper=[[ڊيلي ٽيليگراف]]}}&lt;/ref&gt;
ٻئي پاسي، [[برطانيه]] ۽ 1945ع کان اڳ وارا ڊومينين غير رسمي طور &quot;پراڻي دولتِ مشترڪه&quot; (''Old Commonwealth'') يا وڌيڪ مخصوص طور &quot;سفيد دولتِ مشترڪه&quot; (''White Commonwealth'') سڏبا هئا، جيڪو اصطلاح اڳوڻين &quot;سفيد ڊومينينن&quot; جي حوالي سان استعمال ٿيندو هو.&lt;ref&gt;
{{cite journal |last=de Villiers |first=Marq |year=1998 |title=Review of ''The Ambiguous Champion: Canada and South Africa in the Trudeau and Mulroney Years'' by Linda Freeman |journal=International Journal |volume=53 |issue=4 |pages=783–785 : 783 |doi=10.2307/40203728 |issn=0020-7020 |jstor=40203728}};
{{cite journal |last=Miles |first=Robert |year=2016 |title=The Racialization of British Politics |journal=Political Studies |volume=38 |issue=2 |pages=277–285 |doi=10.1111/j.1467-9248.1990.tb01493.x |issn=0032-3217 |s2cid=145691345}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriman&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=British Empire |encyclopedia=Europe since 1914: Encyclopedia of the Age of War and Reconstruction |publisher=Charles Scribner's Sons |location=Detroit |date=2006 |editor1-last=Merriman |editor1-first=J. |volume=1 |pages=45 |isbn=978-0-684-31366-5 |oclc=68221208 |editor2-last=Winter |editor2-first=J.}}&lt;/ref&gt;

===دولتِ مشترڪه جون جمهوري رياستون===
{{Main|دولتِ مشترڪه جون جمهوري رياستون}}

18 اپريل 1949ع تي [[آئرلينڊ]] پنهنجي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل [[ريپبلڪ آف آئرلينڊ ايڪٽ 1948ع]] مطابق سرڪاري طور جمهوري رياست بڻجي ويو. ان سان گڏ هن رسمي طور دولتِ مشترڪه مان به نڪري ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Whyte |first1=J. H. |author-link1=John Henry Whyte |editor1-last=Hill |editor1-first=J. R. |title=A New History of Ireland |volume=VII: Ireland, 1921–84 |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-161559-7 |page=277 (footnote 20) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PfFXarIhGqEC&amp;pg=PA277 |access-date=6 August 2019 |chapter=Economic crisis and political cold war, 1949-57 |quote=The Republic of Ireland Act, 1948...repealed the external relations act, and provided for the declaration of a republic, which came into force on 18 Apr. 1949, when Ireland left the commonwealth. |archive-date=15 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215111753/https://books.google.com/books?id=PfFXarIhGqEC&amp;pg=PA277 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ آئرلينڊ 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان دولتِ مشترڪه جي سرگرمين ۾ فعال طور شامل نه رهيو هو، پر ٻيا ڊومينين اهڙا هئا جيڪي دولتِ مشترڪه سان لاڳاپا برقرار رکندي جمهوري رياستون بڻجڻ چاهيندا هئا. اهو مسئلو اپريل 1949ع ۾ [[1949ع دولتِ مشترڪه وزيراعظمن جي ڪانفرنس|لنڊن ۾ دولتِ مشترڪه جي وزيراعظمن جي اجلاس]] دوران اهم بحث جو موضوع بڻيو.
[[لنڊن اعلان]] تحت، جيڪو [[وي. ڪي. ڪرشنا مينن]] تيار ڪيو هو، [[ڀارت]] اتفاق ڪيو ته جڏهن اهو جنوري 1950ع ۾ جمهوري رياست بڻجندو، تڏهن به دولتِ مشترڪه جو رڪن رهندو ۽ برطانوي بادشاهه کي:

{{Quotation|
&quot;آزاد رڪن ملڪن جي آزاد انجمن جي علامت ۽ ان حيثيت سان دولتِ مشترڪه جو سربراهه&quot;
}}

تسليم ڪندو.

اهو ٻڌڻ کان پوءِ [[جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهون]]، [[وي. ڪي. ڪرشنا مينن]] کي مذاقي انداز ۾ چيو:

{{Quotation|
&quot;ته پوءِ مان هاڻي صرف 'ان حيثيت سان' سربراهه بڻجي ويو آهيان.&quot;
}}&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 February 2010 |title=Staying loyal to George |url=http://www.indianexpress.com/news/staying-loyal-to-george/581730/0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515213125/http://www.indianexpress.com/news/staying-loyal-to-george/581730/0 |archive-date=15 May 2011 |access-date=13 April 2011 |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt;

بعد ۾ دولتِ مشترڪه جا ڪجهه ٻيا ملڪ جڏهن جمهوري رياستون بڻيا ته انهن تنظيم ڇڏڻ جو انتخاب ڪيو، جڏهن ته [[گيانا]]، [[ماريشس]] ۽ [[ڊومينيڪا]] جهڙا ملڪ جمهوري رياست بڻجڻ باوجود دولتِ مشترڪه جا رڪن رهيا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-54174794|title=Barbados to remove Queen Elizabeth as head of state|work=BBC News|date=16 September 2020|access-date=18 March 2021|archive-date=11 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311160055/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-54174794|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ڀارت جي پهرين وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] 16 مئي 1949ع تي، [[ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي]] جي بحثن دوران، لنڊن اعلان کان ٿوري ئي دير پوءِ چيو:&lt;ref name=&quot;debate-cad&quot;&gt;{{cite web |date=16 May 1949 |title=Constituent Assembly Debates (India) |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/vol8p1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109080743/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/vol8p1.htm |archive-date=9 November 2013 |access-date=25 July 2014 |publisher=[[Parliament of India]] |location=[[Delhi]]}}&lt;/ref&gt;

{{cquote|
اسان واضح طور دولتِ مشترڪه ۾ ان ڪري شامل آهيون جو اسان سمجهون ٿا ته اهو اسان لاءِ ۽ انهن عالمي مقصدن لاءِ فائديمند آهي جن کي اسان اڳتي وڌائڻ چاهيون ٿا. دولتِ مشترڪه جا ٻيا ملڪ به اسان کي ان ۾ برقرار ڏسڻ چاهين ٿا، ڇو ته اهي ان کي پنهنجي لاءِ به فائديمند سمجهن ٿا. اهو گڏيل طور سمجهيو وڃي ٿو ته دولتِ مشترڪه ۾ شامل قومن جي مفاد ۾ آهي، ۽ انهيءَ سبب اهي ان جو حصو بڻجن ٿيون.
ساڳئي وقت اهو مڪمل طور واضح ڪيو ويو آهي ته هر ملڪ پنهنجي رستي تي هلڻ لاءِ مڪمل آزاد آهي. ممڪن آهي ته هو ڪڏهن دولتِ مشترڪه کان الڳ به ٿي وڃن.
پر ان صورت کان سواءِ، جو تنظيم جي خراب پهلوئن کي ختم ڪيو وڃي، دنيا ۾ ڀلائي آڻڻ لاءِ اهڙي تعاون واري تنظيم کي برقرار رکڻ، ان کي ٽوڙڻ کان بهتر آهي.
}}

[[لنڊن اعلان]] کي اڪثر جديد دولتِ مشترڪه جي شروعاتي نقطي طور ڏٺو ويندو آهي. ڀارت جي مثال کان پوءِ ٻيا ڪيترائي ملڪ جمهوري رياستون يا پنهنجي جدا بادشاهن واريون [[آئيني بادشاهتون]] بڻيا.
جيتوڻيڪ ڪجهه ملڪن ساڳئي بادشاهه کي برقرار رکيو جيڪو [[برطانيه]] جو بادشاهه هو، پر وقت سان گڏ انهن جون بادشاهتون مختلف رستن تي ترقي ڪنديون ويون ۽ جلد ئي (يا اڳ ئي) برطانوي بادشاهت کان عملي طور آزاد ٿي ويون.
هر بادشاهتي رياست ۾ بادشاهه کي هڪ الڳ قانوني شخصيت طور ڏٺو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ساڳيو فرد ڪيترن ئي بادشاهتي رياستن جو بادشاهه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Bogdanor&quot;&gt;{{citation| last=Bogdanor| first=Vernon| author-link=Vernon Bogdanor| title=The Monarchy and the Constitution| publisher=Oxford University Press| date=12 February 1998| location=New York| page=288| url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C&amp;q=%22overseas+realms%22&amp;pg=PA289| isbn=978-0-19-829334-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HCUK&quot;&gt;{{Cite journal|last=High Commissioner in United Kingdom |title=Royal Style and Titles |journal=Documents on Canadian External Relations &gt; Royal Style and Titles |volume=18 |issue=2 |date=24 November 1952 |url=http://www.international.gc.ca/department/history-histoire/dcer/details-en.asp?intRefid=3498 |id=DEA/50121-B-40 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111123050633/http://www.international.gc.ca/department/history-histoire/dcer/details-en.asp?intRefid=3498| archive-date=23 November 2011| df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal| last=Smy| first=William A.| title=Royal titles and styles| journal=The Loyalist Gazette| volume=XLVI| issue=1| year=2008| url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb1372/is_1_46/ai_n29437278/| archive-url=https://archive.today/20120711172851/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb1372/is_1_46/ai_n29437278/| url-status=dead| archive-date=11 July 2012| access-date=3 January 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Toporoski&quot;&gt;{{cite web| title=The Invisible Crown| publisher=Monarchy Canada| url=http://www.monarchist.ca/mc/invisibl.htm| author-last1=Toporoski|author-first1= Richard| access-date=20 April 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20080209220704/http://www.monarchist.ca/mc/invisibl.htm| archive-date=9 February 2008}}&lt;/ref&gt;

===يورپ کي شامل ڪرڻ بابت تجويزون===

ان دور ۾ جڏهن [[جرمني]] ۽ [[فرانس]]، [[بيلجيم]]، [[اٽلي]]، [[لگزمبرگ]] ۽ [[نيدرلينڊز]] سان گڏجي ان منصوبي تي ڪم ڪري رهيا هئا جيڪو بعد ۾ [[يورپي يونين]] بڻيو، ۽ نوان آزاد ٿيل آفريقي ملڪ دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿي رهيا هئا، تڏهن اهڙا نوان خيال سامهون آيا جن جو مقصد [[برطانيه]] کي معاشي معاملن ۾ اڪيلو ٿيڻ کان بچائڻ هو.
ان وقت برطانيه جي دولتِ مشترڪه سان واپار جو مقدار يورپ سان ٿيندڙ واپار کان چار ڀيرا وڌيڪ هو. 1956ع ۽ 1957ع ۾ وزيراعظم [[اينٿني ايڊن]] جي حڪومت هڪ ''&quot;پلان جي&quot;'' (Plan G) تي غور ڪيو، جنهن جو مقصد هڪ يورپي آزاد واپاري علائقو قائم ڪرڻ هو، جڏهن ته ساڳئي وقت دولتِ مشترڪه جي ملڪن کي حاصل ترجيحي حيثيت به برقرار رکڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |first=David |last = Gowland |title = Britain and European Integration Since 1945: On the Sidelines |url = https://books.google.com/books?id=dvt-AgAAQBAJ&amp;pg=PA46 |year=2009 |publisher=Routledge|page=46|display-authors=etal|isbn=978-1-134-35452-8 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;James R. V. Ellison, &quot;Perfidious Albion? Britain, Plan G and European Integration, 1955–1956&quot;, ''Contemporary British History'' (1996) 10#4 pp 1–34.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin Schaad, &quot;Plan G – A &quot;Counterblast&quot;? British Policy Towards the Messina Countries, 1956&quot;, ''Contemporary European History'' (1998) 7#1 pp 39–60.&lt;/ref&gt;

1956ع جي [[سوئيز بحران]] دوران، نوآبادياتي بيچيني ۽ عالمي سياسي ڇڪتاڻ جي پسمنظر ۾، فرانس جي وزيراعظم [[گي مولي]] برطانيا جي وزيراعظم [[اينٿني ايڊن]] کي تجويز ڏني ته ٻنهي ملڪن کي هڪ [[فرانڪو-برطانوي اتحاد]] ۾ شامل ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/expat/expatfeedback/4202596/France-offered-to-merge-with-UK-in-1950s.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/expat/expatfeedback/4202596/France-offered-to-merge-with-UK-in-1950s.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=France offered to 'merge' with UK in 1950s|first=Laura|last=Clout|date=15 January 2007|work=The Telegraph}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;
جڏهن اها تجويز قبول نه ڪئي وئي، تڏهن مولي هڪ ٻي تجويز پيش ڪئي ته فرانس دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿي وڃي، ۽ ممڪن طور تي [[آئرلينڊ]] جي نموني تي ٻڌل هڪ گڏيل شهريت جو انتظام به قائم ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Thomson |first1=Mike |date=15 January 2007 |title=UK – When Britain and France nearly married |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6261885.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123072141/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6261885.stm |archive-date=23 January 2009 |access-date=12 September 2016 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، [[سوئيز بحران]] جي خاتمي سان اهي سڀ تجويزون ۽ خيال آهستي آهستي ختم ٿي ويا ۽ عملي شڪل اختيار نه ڪري سگهيا.&lt;ref&gt;{{cite book|author-first1=Frank|author-last1= Heinlein|title=British Government Policy and Decolonisation, 1945–63: Scrutinising the Official Mind|url=https://books.google.com/books?id=ZAFeAgAAQBAJ&amp;pg=PA143|year=2013|publisher=Taylor &amp; Francis|pages=137–43|isbn=978-1-135-28441-1}}&lt;/ref&gt;

===وسعت ۽ عالمي لاڳاپا===

[[File:Prime Minister Keir Starmer attends CHOGM Summit in Samoa -Day 2 (54091742846).jpg|thumb|2024ع ۾ [[ساموا]] ۾ ٿيل [[دولتِ مشترڪه سربراهن جي اجلاس]]]]

دولتِ مشترڪه جو پهريون اهڙو رڪن جيڪو [[برطانوي سلطنت]] سان ڪنهن به آئيني لاڳاپي کان سواءِ شامل ٿيو، [[موزمبيق]] هو، جيڪو اڳ [[پورچوگالي موزمبيق]] جي نالي سان هڪ پورچوگالي نوآبادي هو. 1995ع ۾ پنهنجي پهرين جمهوري چونڊن کان پوءِ اهو دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿيو. ان جي رڪنيت [[ايڊنبرا اعلان]] ۽ موجوده رڪنيتي اصولن کان به اڳ ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;New Times&quot; /&gt;
2009ع ۾ [[روانڊا]] دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿيندڙ ٻيو اهڙو ملڪ بڻيو، جنهن جو برطانيا سان ڪو به آئيني تعلق نه هو. اهو اڳ [[روانڊا-يورونڊي]] نالي بيلجيم جي امانتي علائقي جو حصو هو ۽ [[پهرين عالمي جنگ]] تائين [[جرمن اوڀر آفريڪا]] جو ضلعو رهيو هو.&lt;ref name=&quot;NYT admission&quot; /&gt;
2022ع ۾ [[ٽوگو]] (اڳوڻو فرانسيسي امانتي علائقو) ۽ [[گيبون]] (اڳوڻي فرانسيسي نوآبادي) به دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿيا، جيتوڻيڪ اهي ڪڏهن به برطانوي حڪمراني هيٺ نه رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
ٽوگو جي پرڏيهي وزير [[روبرٽ ڊوسي]] چيو ته دولتِ مشترڪه ۾ شموليت سان ٽوگو جي شهرين کي [[انگريزي ٻولي]] سکڻ، تعليم ۽ ثقافتي موقعن مان فائدو حاصل ڪرڻ جا بهتر امڪان ملندا. ٽوگو خاص طور تي [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا]] سان پنهنجا لاڳاپا مضبوط ڪرڻ چاهيو ٿي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |last=Lawson |first=Alice |date=24 June 2022 |title=Togo sees Commonwealth entry as pivot to English-speaking world |url=https://www.reuters.com/world/africa/togo-sees-commonwealth-entry-pivot-english-speaking-world-2022-06-24/ |access-date=1 July 2022 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

صرف 2024ع دوران ٽوگو ۽ برطانيا جي وچ ۾ واپار ۾ 94 سيڪڙو اضافو ٿيو. ملڪ ڀارت سان به واپاري لاڳاپا وڌائڻ جو خواهشمند هو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |title=Togo's Commonwealth Advantage: A Gateway to Investment and Growth |url=https://www.cweic.org/insights/interview-with-togo/ |access-date=2025-06-01 |website=CWEIC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Verma |first=Nidhi |date=6 March 2025 |editor-last=Paul |editor-first=Sonali |title=India fertiliser company in talks to buy phosphate from Togo, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/india-fertiliser-company-talks-buy-phosphate-togo-sources-say-2025-03-06/ |access-date=10 March 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;
ٻئي طرف، [[گيبون]] کي آگسٽ 2023ع جي [[2023ع گيبون بغاوت]] کان پوءِ سيپٽمبر 2023ع ۾ دولتِ مشترڪه مان جزوي طور معطل ڪيو ويو. دولتِ مشترڪه جي وزارتي ايڪشن گروپ ملڪ کي نيون چونڊون ڪرائڻ لاءِ ٻه سال جو وقت ڏنو، ٻي صورت ۾ مڪمل معطلي تي غور ٿيڻ وارو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gabon partially suspended from the Commonwealth pending restoration of democracy |url=https://thecommonwealth.org/news/gabon-partially-suspended-commonwealth-pending-restoration-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930044928/https://thecommonwealth.org/news/gabon-partially-suspended-commonwealth-pending-restoration-democracy |archive-date=30 September 2023 |access-date=1 October 2023 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=20 September 2023 |title=Gabon partially suspended from Commonwealth after coup |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66861734 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004115135/https://www.bbc.com/news/world-africa-66861734 |archive-date=4 October 2023 |access-date=3 October 2023 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt;
جولاءِ 2025ع ۾ صدارتي چونڊن کان پوءِ گيبون جي جزوي معطلي ختم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=16 August 2025 |title=Commonwealth lifts Gabon's partial suspension following April presidential vote |url=https://www.africanews.com/2025/07/16/commonwealth-lifts-gabons-partial-suspension-following-april-presidential-vote/ |access-date=2025-08-08 |website=Africanews}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا جي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] جي ٻئي دورِ حڪومت دوران دولتِ مشترڪه سان لاڳاپن ۾ ٻيهر دلچسپي ڏسڻ ۾ آئي. 2025ع ۾، [[روس جي يوڪرين تي حملي]] دوران، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]]، [[قبرص]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] برطانيا جي وزيراعظم [[ڪيئر اسٽارمر]] جي اڳواڻي هيٺ قائم ٿيندڙ يوڪرين نواز ''&quot;رضاڪار اتحاد&quot;'' (Coalition of the Willing) ۾ شامل ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Harris |first=Rob |date=11 March 2025 |title=Rubio says Ukraine may need to do 'difficult things' to get peace deal |url=https://www.smh.com.au/world/europe/peacekeeper-nations-including-australia-to-meet-on-ukraine-20250311-p5lij4.html?ref=rss |access-date=12 March 2025 |website=The Sydney Morning Herald}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |last=Wong |first=Vicky |date=2 March 2025 |title=Starmer: Coalition of willing to guarantee Ukraine peace |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9vygkzkkrvo |access-date=2 March 2025 |website=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liboreiro |first=Jorge |date=2025-04-02 |title=Everything we know about the 'Coalition of the Willing' for Ukraine |url=https://www.euronews.com/my-europe/2025/04/02/everything-we-know-so-far-about-the-coalition-of-the-willing-for-ukraine |access-date=2025-04-06 |website=euronews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 March 2025 |title=Prime Minister confirms he will join world leaders in 'coalition of the willing' phone call |url=https://www.rnz.co.nz/news/political/544860/prime-minister-confirms-he-will-join-world-leaders-in-coalition-of-the-willing-phone-call |access-date=14 March 2025 |website=RNZ}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ ڪينيڊا جي [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا]] جي قيادت لاءِ چونڊ مهم دوران، آخرڪار ڪامياب ٿيندڙ [[مارڪ ڪارني]] آمريڪا جي جارحاڻي قدمن جي پسمنظر ۾ [[برطانيا]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tasker |first1=John Paul |title=Canada races to revive Commonwealth ties with its U.S. relationship on shaky ground |url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-commonwealth-canzuk-1.7468363 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311064841/https://www.cbc.ca/news/politics/canada-commonwealth-canzuk-1.7468363 |archive-date=11 March 2025 |access-date=11 March 2025 |publisher=CBC}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي سال [[ڊونلڊ ٽرمپ]] به اظهار ڪيو ته آمريڪا دولتِ مشترڪه جو رڪن يا ''&quot;شريڪ رڪن&quot;'' بڻجڻ ۾ دلچسپي رکي سگهي ٿو، جڏهن ڪجهه برطانوي اخبارن ۾ اهڙي امڪان بابت خبرون شايع ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 March 2025 |title=Donald Trump suggests US could join British Commonwealth |url=https://www.newsweek.com/donald-trump-suggests-us-could-join-british-commonwealth-2048679 |access-date=21 March 2025 |website=Newsweek}}&lt;/ref&gt;
آسٽريليا-برطانوي قانوندان [[جيفري رابرٽسن]]، آمريڪا جي عالمي ذميوارين کان پري ٿيڻ ۽ [[گڏيل قومن]] جي محدود اثر بابت لکندي، راءِ ڏني ته جيڪڏهن مثال طور [[چين]] [[تائيوان]] تي حملو ڪري، ته [[يورپ]]، دولتِ مشترڪه جا ملڪ، [[جاپان]]، [[برازيل]] ۽ [[انڊونيشيا]] گڏجي شايد [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] کان به وڌيڪ اثرائتو ڪردار ادا ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Robertson |first=Geoffrey |date=2025-04-18 |title=Trump has declared war on the world order, so nations like Australia must step up |url=https://www.smh.com.au/world/north-america/trump-has-declared-war-on-the-world-order-so-nations-like-australia-must-step-up-20250418-p5lsql.html?dicbo=v2-t66SDOG |access-date=2025-04-20 |website=The Sydney Morning Herald}}&lt;/ref&gt;

[[غزه جنگ]] دوران [[برطانيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]]، [[ناروي]] سان گڏجي اسرائيلي حڪومت جي ٻن وزيرن تي پابنديون لاڳو ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Julian |first=Hana Levi |date=2025-06-11 |title=British Commonwealth, Norway Impose Sanctions on 2 Israeli Government Ministers |url=https://www.jewishpress.com/news/global/uk/british-commonwealth-norway-impose-sanctions-on-2-israeli-government-ministers/2025/06/11/ |access-date=2025-07-10 |website=The Jewish Press}}&lt;/ref&gt;
2026ع ۾، جڏهن [[مارڪ ڪارني]] وچولي قوتن (Middle Powers) کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، تڏهن [[اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] جي وزيراعظم [[گيسٽن برائون]] ''[[ڊيلي ٽيليگراف]]'' ۾ لکيل هڪ مضمون ۾ دليل ڏنو ته دولتِ مشترڪه اهڙي اتحاد لاءِ هڪ مثالي بنياد فراهم ڪري سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Browne |first=Gaston |date=9 March 2026 |title=The Commonwealth can be the basis for Mark Carney’s alliance of middle powers |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2026/03/09/commonwealth-basis-mark-carneys-alliance-middle-power/ |access-date=16 March 2026 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt;

==ڍانچو==

===دولتِ مشترڪه جو سربراهه===
{{Main|ڪامن ويلٿ جا سربراھ}}

[[File:Queen Elizabeth II official portrait for 1959 tour (retouched) (cropped) (3-to-4 aspect ratio).jpg|thumb|[[ايلزبيٿ ٻيون]]، دولتِ مشترڪه جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين خدمت ڪندڙ سربراهه، 70 سالن تائين هن عهدي تي فائز رهي.]]

[[لنڊن اعلان]] جي اصولن موجب [[چارلس ٽيون]] دولتِ مشترڪه جو [[دولتِ مشترڪه جو سربراهه|سربراهه]] آهي.&lt;ref name=&quot;commonwealth 090922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Report of the CCM&quot;&gt;{{cite web |last=Patterson |first=Percival |author-link=P.J. Patterson |date=24 October 2007 |title=Report of the Committee on Commonwealth Membership |url=http://www.thecommonwealth.org/shared_asp_files/GFSR.asp?NodeID=174532 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426044116/http://www.thecommonwealth.org/shared_asp_files/GFSR.asp?NodeID=174532 |archive-date=26 April 2009 |access-date=29 June 2008 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، جڏهن بادشاهه يا راڻي وفات ڪري ٿي ته تاج جو وارث پاڻمرادو دولتِ مشترڪه جو نئون سربراهه نٿو بڻجي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Head of the Commonwealth |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/150757/head_of_the_commonwealth |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060930063803/http://www.thecommonwealth.org/Internal/150757/head_of_the_commonwealth/ |archive-date=30 September 2006 |access-date=29 June 2008 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;
ان باوجود، اپريل 2018ع ۾ ٿيل اجلاس دوران دولتِ مشترڪه جي اڳواڻن اتفاق ڪيو ته [[پرنس چارلس]] پنهنجي ماءُ [[ايلزبيٿ ٻيون]] جي وفات کان پوءِ هن عهدي جو وارث ٿيندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2018/apr/20/prince-charles-next-head-commonwealth-queen |title=Prince Charles to be next head of Commonwealth |last=Walker |first=Peter |date=20 April 2018 |work=The Guardian |access-date=3 December 2018 |archive-date=22 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422065938/https://www.theguardian.com/uk-news/2018/apr/20/prince-charles-next-head-commonwealth-queen |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
هي عهدو علامتي نوعيت جو آهي ۽ آزاد رڪن ملڪن جي رضاڪارانه اتحاد جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Report of the CCM&quot;/&gt; دولتِ مشترڪه جي اڪثريت، يعني 36 رڪن، جمهوريه آهن، جڏهن ته پنج رڪن ملڪن جا پنهنجا جدا جدا بادشاهي خاندان آهن: [[برونائي]]، [[ايسواٽيني]]، [[ليسوٿو]]، [[ملائيشيا]] ۽ [[ٽونگا]].

===دولتِ مشترڪه سربراهن جو اجلاس===
{{Main|ڪامن ويلٿ جي حڪومتي سربراھن جي گڏجاڻي }}

تنظيم جو سڀ کان اهم فيصلو ڪندڙ فورم هر ٻن سالن کان پوءِ ٿيندڙ [[دولتِ مشترڪه سربراهن جو اجلاس]] (CHOGM) آهي، جنهن ۾ [[دولتِ مشترڪه جي حڪومتن جا سربراهه]]، جن ۾ وزيراعظم، صدر ۽ ٻيا قومي اڳواڻ شامل هوندا آهن، گڏ ٿي گڏيل دلچسپيءَ وارن معاملن تي بحث ڪندا آهن.
هي اجلاس اڳوڻن [[دولتِ مشترڪه وزيراعظمن جي گڏجاڻين]]، [[شاهي ڪانفرنسن]] ۽ [[نوآبادياتي ڪانفرنسن]] جو تسلسل آهي، جن جي شروعات 1887ع ۾ ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Report of the CCM&quot; /&gt;
ان کان علاوه ناڻي، قانون، صحت ۽ ٻين شعبن جي وزيرن جون به باقاعده گڏجاڻيون ٿينديون آهن. جيڪي رڪن ملڪ پنهنجي ذميوارين ۾ پوئتي هوندا آهن، انهن کي وزارتي گڏجاڻين يا CHOGM ۾ نمائندا موڪلڻ جي دعوت نه ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Report of the CCM&quot; /&gt;
جنهن ملڪ جو سربراهه CHOGM جي ميزباني ڪري ٿو، اهو [[دولتِ مشترڪه جو چيئرمين اِن آفيس]] (CIO) سڏبو آهي ۽ ايندڙ اجلاس تائين ان عهدي تي برقرار رهندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 August 2013 |title=How we are run |url=https://thecommonwealth.org/about-us/how-we-are-run |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114191058/https://thecommonwealth.org/about-us/how-we-are-run |archive-date=14 November 2020 |access-date=17 November 2020 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

===دولتِ مشترڪه سيڪريٽريٽ===
{{main|ڪامن ويلٿ سيڪريٽريٽ}}

[[File:Marlborough House.jpg|thumb|[[مارلبرو هائوس]]، لنڊن، جيڪو [[دولتِ مشترڪه سيڪريٽريٽ]] جو هيڊڪوارٽر ۽ دولتِ مشترڪه جو اهم بين الحڪومتي ادارو آهي.]]

1965ع ۾ قائم ڪيل [[دولتِ مشترڪه سيڪريٽريٽ]] دولتِ مشترڪه جو بنيادي بين الحڪومتي ادارو آهي، جيڪو رڪن حڪومتن ۽ ملڪن جي وچ ۾ مشاورت ۽ سهڪار کي هٿي ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Commonwealth |url=https://thecommonwealth.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116192301/https://thecommonwealth.org/ |archive-date=16 November 2020 |access-date=1 June 2023 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;
هي ادارو گڏيل طور سڀني رڪن حڪومتن آڏو جوابده آهي. دولتِ مشترڪه کي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] ۾ هڪ مبصر اداري جي حيثيت سان سيڪريٽريٽ نمائندگي ڪري ٿو.
سيڪريٽريٽ دولتِ مشترڪه سربراهي اجلاس، وزارتي گڏجاڻيون، صلاح مشوري واريون گڏجاڻيون ۽ فني بحث مباحثا منظم ڪري ٿو. اهو پاليسي سازي ۾ مدد، فني صلاحون، گهڻ طرفي رابطا ۽ سماجي توڙي معاشي ترقي لاءِ فني سهڪار فراهم ڪري ٿو. ان سان گڏوگڏ دولتِ مشترڪه جي بنيادي سياسي قدرن جي واڌاري ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Paxton, 1978&quot;&gt;Cook and Paxton, ''Commonwealth Political Facts'' (1978) part 3.&lt;/ref&gt;

سيڪريٽريٽ جو سربراهه [[دولتِ مشترڪه جو سيڪريٽري جنرل]] هوندو آهي، جنهن کي CHOGM طرفان وڌ ۾ وڌ ٻن چئن سالن وارن مدتن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. هن جي مدد لاءِ ٻه نائب سيڪريٽري جنرل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commonwealth appoints two Deputy Secretaries-General to advance strategic priorities and delivery |url=https://thecommonwealth.org/news/commonwealth-appoints-two-deputy-secretaries-general-advance-strategic-priorities-and-delivery |access-date=2026-05-30 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;
موجوده سيڪريٽري جنرل [[شرلي اييورڪر بوچوي]] آهن، جيڪي [[گھانا]] سان تعلق رکن ٿيون. هنن [[پيٽريشيا اسڪاٽلينڊ]] جي جاءِ والاري آهي.
پهريون سيڪريٽري جنرل [[آرنولڊ سمٿ]] (ڪينيڊا) هو، جنهن 1965ع کان 1975ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. ان کان پوءِ [[شريڌت رامڦال]] (گايانا)، [[ايميڪا اينياڪو]] (نائيجيريا)، [[ڊان ميڪنن]] (نيوزيلينڊ) ۽ [[ڪماليش شرما]] (ڀارت) هن عهدي تي فائز رهيا.

===دولتِ مشترڪه شهريت ۽ هاءِ ڪمشنر===
{{Main|ڪامن ويلٿ شھري|ھاء ڪمشنر (ڪامن ويلٿ)}}

[[File:The Gambia High Commission in New Delhi.jpg|thumb|[[نئين دهلي]] ۾ [[گيمبيا]] جو هاءِ ڪميشن]]

ڪجهه رڪن ملڪ دولتِ مشترڪه جي شهرين کي خاص حق فراهم ڪندا آهن. برطانيا ۽ خاص طور تي [[ڪيريبين]] جا ڪيترائي ملڪ پنهنجي ملڪ ۾ رهندڙ دولتِ مشترڪه جي شهرين کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Belton |first=Kristy A. |date=2 January 2019 |title=Muddy waters: citizenship and the right to vote in the Commonwealth Caribbean migratory context |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14662043.2019.1545526 |journal=Commonwealth &amp; Comparative Politics |volume=57 |issue=1 |pages=93–122 |doi=10.1080/14662043.2019.1545526}}&lt;/ref&gt;
برطانيا سميت ڪجهه ملڪ دولتِ مشترڪه جي شهرين لاءِ شهريت حاصل ڪرڻ يا مستقل رهائش اختيار ڪرڻ بابت ترجيحي پاليسيون به رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Prove you have right of abode in the UK |url=https://www.gov.uk/right-of-abode/commonwealth-citizens |access-date=2 June 2024 |website=GOV.UK}}&lt;/ref&gt;
شروعاتي دور ۾ دولتِ مشترڪه جا ملڪ هڪ ٻئي لاءِ &quot;پرڏيهي&quot; نه سمجهيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن شهري [[برطانوي رعيت]] شمار ٿيندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Dale |first=William |date=July 1982 |title=Is the Commonwealth an International Organisation? |journal=International and Comparative Law Quarterly |volume=31 |issue=3 |pages=451–73}}&lt;/ref&gt;
دولتِ مشترڪه جا شهري ٻين رڪن ملڪن کان قونصلر مدد پڻ حاصل ڪري سگهن ٿا. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن غير دولتِ مشترڪه ملڪ ۾ سندن ملڪ جو سفارتي مشن موجود نه هجي ته برطانوي سفارتخانا ۽ قونصل خانا مدد فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2013 |title=Support for British nationals abroad: a guide |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/224126/FCOBritsAbroadA4_0713xx.pdf |page=5}}&lt;/ref&gt;

===عدالتي نظام===
[[File:London - Judicial Committee of the Privy Council 02.jpg|thumb|[[پرائيوي ڪائونسل جي عدالتي ڪميٽي]] ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه ملڪن لاءِ اعليٰ ترين اپيل عدالت آهي.]]

[[پرائيوي ڪائونسل جي عدالتي ڪميٽي]] 14 دولتِ مشترڪه ملڪن جي آخري اپيل واري عدالت آهي، جن ۾ [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۽ [[نيوئي]] به شامل آهن، جيڪي [[نيوزيلينڊ جي سلطنت]] سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Practice direction 1 |url=https://www.jcpc.uk/procedures/practice-direction-01.html |access-date=8 January 2024 |publisher=The Judicial Committee of the Privy Council}}&lt;/ref&gt;
پئسفڪ ٻيٽن جا ڪيترائي ملڪ پنهنجي عدالتن لاءِ ٻين دولتِ مشترڪه ملڪن جا جج مقرر ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dziedzic |first=Anna |date=4 April 2022 |title=When judging meets development: foreign judges on Pacific courts |url=https://devpolicy.org/when-judging-meets-development-foreign-judges-on-pacific-courts-20220404/}}&lt;/ref&gt;

===فوجي تعاون===
{{See also|ڪامن ويلٿ  جي ھٿياربند ريجمينٽٽن جي فھرست|ڪامن ويلٿ  جي انفنٽري ريجمينٽٽن جوي فھرست}}

[[File:Exercise Bersama Lima 18 PHOTEX 2.jpg|thumb|[[فائيو پاور ڊفينس ارينجمينٽس]] جي گڏيل فوجي مشق دوران جنگي جهاز]]

دولتِ مشترڪه جا شهري [[برطانوي هٿياربند فوج]] ۾ ڀرتي ٿيڻ جا اهل آهن. برطانوي فوج موجب، &quot;دولتِ مشترڪه جا سپاهي هميشه فوج جو اهم ۽ قابلِ قدر حصو رهيا آهن&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nationality and Commonwealth |url=https://jobs.army.mod.uk/how-to-join/can-i-apply/nationality/ |access-date=9 June 2024 |publisher=British Army}}&lt;/ref&gt;
2022ع ۾ برطانيا ۾ مستقل رهائش اختيار ڪرڻ چاهيندڙ دولتِ مشترڪه فوجي اهلڪارن لاءِ ويزا فيسون ختم ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Visa fees scrapped for Non-UK Service Personnel |url=https://www.gov.uk/government/news/visa-fees-scrapped-for-non-uk-service-personnel |access-date=2025-09-22 |website=GOV.UK}}&lt;/ref&gt;
[[فائيو پاور ڊفينس ارينجمينٽس]] آسٽريليا، ملائيشيا، نيوزيلينڊ، سنگاپور ۽ برطانيا وچ ۾ هڪ دفاعي شراڪتداري آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=On the Establishment of the Five Power Defence Arrangements |date=21 October 2015 |work=The Five Power Defence Arrangements at Forty |pages=24–35}}&lt;/ref&gt;

====گورکا====
[[گورکا]] سپاهي، جيڪي [[نيپال]] سان تعلق رکن ٿا (جيڪو دولتِ مشترڪه جو رڪن ناهي)، ڊگهي عرصي کان برطانوي فوج ۽ ڪيترن دولتِ مشترڪه ملڪن جي فوجن ۾ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Claire |date=12 June 2009 |title=Gurkhas: Terms and Conditions of Service |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN04671/SN04671.pdf |access-date=9 June 2024 |publisher=UK Parliament}}&lt;/ref&gt;
اهي [[گورکا بريگيڊ]] جي صورت ۾ برطانوي فوج، [[گورکا رجمنٽون (ڀارت)]] جي صورت ۾ ڀارتي فوج، [[برونائي جي شاهي هٿياربند فوج]] جي [[گورکا ريزرو يونٽ]] ۽ [[سنگاپور پوليس فورس]] جي [[گورکا ڪنٽينجنٽ]] ۾ خدمتون سرانجام ڏين ٿا.
برونائي جي گورکا ريزرو يونٽ جا گهڻا ميمبر اڳ برطانوي فوج يا سنگاپور پوليس جا اڳوڻا اهلڪار هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ethirajan |first=Anbarasan |date=27 August 2023 |title=Agnipath scheme: The pain of Nepal's Gurkhas over Indian army's new hiring plan |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-66603133 |access-date=9 June 2024 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 October 2022 |title=The Gurkha Regiments Explained |url=https://www.gwt.org.uk/news/the-gurkha-regiments-explained/ |access-date=9 June 2024 |website=The Gurkha Welfare Trust}}&lt;/ref&gt;

==رڪنيت==

[[File:Commonwealth realms republics and monarchies.svg|275px|thumb|left|دولتِ مشترڪه جا رڪن ملڪ سندن سياسي حيثيت موجب ڏيکاريل آهن. دولتِ مشترڪه جون بادشاهتي سلطنتون نيري رنگ ۾، جمهوريائون گلابي رنگ ۾، جڏهن ته پنهنجن مقامي بادشاهتن وارا ملڪ سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.]]

===رڪنيت جا معيار===
{{main|ڪامن ويلٿ قومون جي رڪنيت لاء ڪرائيٽيريا }}

دولتِ مشترڪه جي رڪنيت جا معيار وقت سان گڏ مختلف دستاويزن جي بنياد تي ترقي ڪندا رهيا آهن. تنظيم جي بنيادي باني دستاويز [[Statute of Westminster 1931|اسٽيٽيوٽ آف ويسٽ منسٽر 1931ع]] موجب رڪنيت لاءِ ''ڊومينين'' حيثيت ضروري هئي.
1949ع جي [[لنڊن اعلان]] هن شرط ۾ تبديلي آندي ۽ جمهوري ملڪن يا مقامي بادشاهتن وارن ملڪن کي به رڪنيت جي اجازت ڏني وئي، بشرطيڪ اهي [[جارج ڇهون]] کي &quot;دولتِ مشترڪه جو سربراهه&quot; تسليم ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=de Smith|first=S.A.|date=July 1949|title=The London Declaration of the Commonwealth Prime Ministers, 28 April 1949|journal=The Modern Law Review|volume=12|issue=3|pages=351–354|jstor=1090506|author-link=Stanley Alexander de Smith|doi=10.1111/j.1468-2230.1949.tb00131.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1960ع واري ڏهاڪي ۾ نوآبادياتي آزاديءَ جي لهر کان پوءِ انهن آئيني اصولن سان گڏ سياسي، معاشي ۽ سماجي اصول پڻ شامل ڪيا ويا. 1961ع ۾ فيصلو ڪيو ويو ته [[نسلي برابري]] جو احترام رڪنيت لاءِ لازمي هوندو. انهيءَ سبب [[ڏکڻ آفريڪا]] جي ٻيهر رڪنيت واري درخواست رد ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته جمهوريه بڻجڻ کان پوءِ ان کي ٻيهر درخواست ڏيڻي پئي هئي.
1971ع جي [[سنگاپور اعلان]] ۾ سڀني رڪنن کي [[عالمي امن]]، [[آزادي]]، [[انساني حقن]]، [[برابري]] ۽ [[آزاد واپار]] جي اصولن سان وابستگي اختيار ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;Singapore Declaration text&quot;/&gt;
تقريباً ٻن ڏهاڪن تائين انهن اصولن تي عمل ڪرائڻ لاءِ ڪو مؤثر نظام موجود نه هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Williams |first=Paul D.|date=July 2005|title=Blair's Britain and the Commonwealth|journal=The Round Table|volume=94|issue=380|pages=381–391|doi=10.1080/00358530500174960|s2cid=154400556}}&lt;/ref&gt;

1991ع ۾ [[هراري اعلان]] جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ رڪن ملڪن جي اڳواڻن کي سنگاپور اعلان جي اصولن تي عمل ڪرڻ، نوآبادياتي نظام جي خاتمي، [[سرد جنگ]] جي پڄاڻي ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارتھائيڊ]] جي خاتمي جي حمايت ڪرڻ جو پابند بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Templates/Internal.asp?NodeID=34457 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040207030954/http://www.thecommonwealth.org/Templates/Internal.asp?NodeID=34457 |url-status=dead |archive-date=7 February 2004 |date=20 October 1991 |title=Harare Commonwealth Declaration |access-date=29 July 2007 |publisher=Commonwealth Secretariat }}&lt;/ref&gt;
1995ع جي [[ملبروڪ دولتِ مشترڪه ايڪشن پروگرام]] تحت [[دولتِ مشترڪه وزارتي ايڪشن گروپ]] (CMAG) قائم ڪيو ويو، جنهن کي اهو اختيار ڏنو ويو ته هو جاچي سگهي ته رڪن ملڪ هراري اعلان جي شرطن تي پورو لهن ٿا يا نه.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/38125/cmag|archive-url=https://web.archive.org/web/20060930122424/http://www.thecommonwealth.org/Internal/38125/cmag/|url-status=dead|archive-date=30 September 2006|title=Commonwealth Ministerial Action Group|access-date=29 July 2007|publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي سال هڪ بين الحڪومتي گروپ پڻ قائم ڪيو ويو جنهن رڪنيت جي مڪمل شرطن کي ترتيب ڏئي هڪ ضابطي ۾ آندو. 1997ع ۾ [[ايڊنبرا اعلان]] تحت سفارش ڪئي وئي ته مستقبل جا نوان رڪن &quot;عام اصول طور&quot; ڪنهن موجوده رڪن سان سڌي آئيني وابستگي رکن.&lt;ref name=&quot;The future of the modern Commonwealth&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cpsu.org.uk/downloads/future_aide.pdf|title=The future of the modern Commonwealth: Widening vs. deepening?|access-date=29 July 2007|date=10 October 2005|first=Victoria|last=te Velde-Ashworth|publisher=Commonwealth Policy Studies Unit|archive-url=https://web.archive.org/web/20070722134850/http://www.cpsu.org.uk/downloads/future_aide.pdf|archive-date=22 July 2007}}&lt;/ref&gt;
انهن ضابطن موجب رڪن ملڪن لاءِ هي شرطون مقرر ڪيون ويون:

* [[هراري اعلان]] جي اصولن کي قبول ڪرڻ ۽ انهن تي عمل ڪرڻ.
* مڪمل خودمختيار رياست هجڻ.
* [[چارلس ٽيون]] کي دولتِ مشترڪه جو سربراهه تسليم ڪرڻ.
* انگريزي ٻولي کي دولتِ مشترڪه جي رابطي جي بنيادي ٻولي طور قبول ڪرڻ.
* رڪنيت بابت عوامي خواهشن جو احترام ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;The future of the modern Commonwealth&quot;/&gt;

2007ع جي دولتِ مشترڪه سربراهي اجلاس ۾ انهن شرطن جو ٻيهر جائزو ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/news/157526/commonwealth_membership_in_focus_at_london_meeting.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070313234502/http://www.thecommonwealth.org/news/157526/commonwealth_membership_in_focus_at_london_meeting.htm |url-status=dead |archive-date=13 March 2007 |title=Commonwealth membership in focus at London meeting |access-date=29 July 2007 |date=6 December 2006 |publisher=Commonwealth Secretariat }}&lt;/ref&gt;

===نوان رڪن===
عام طور تي نون رڪنن لاءِ ڪنهن موجوده رڪن سان سڌي آئيني وابستگي هجڻ ضروري آهي. گهڻن حالتن ۾ اها وابستگي برطانوي نوآبادياتي ماضيءَ سبب هوندي آهي، پر ڪجهه ملڪن جا لاڳاپا ٻين رڪن ملڪن سان وڌيڪ ويجها آهن، جهڙوڪ:

* بنگلاديش – پاڪستان
* ساموا – نيوزيلينڊ
* پاپوا نيو گني – آسٽريليا
* سنگاپور – ملائيشيا

1995ع ۾ [[موزمبيق]] اهڙو پهريون ملڪ بڻيو جيڪو ڪنهن به آئيني وابستگي کان سواءِ دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿيو. انهيءَ واقعي کان پوءِ ئي ايڊنبرا اعلان ۽ موجوده رڪنيت جا ضابطا تيار ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;New Times&quot; /&gt;
2009ع ۾ [[روانڊا]]، جيڪو اڳ بيلجيم ۽ جرمني جي حڪمراني هيٺ رهيو هو، دولتِ مشترڪه جو رڪن بڻيو.&lt;ref name=&quot;NYT admission&quot;&gt;{{cite news|last=Kron|first=Josh|title=Rwanda Joins British Commonwealth|url=https://www.nytimes.com/2009/11/29/world/africa/29rwanda.html|newspaper=The New York Times|date=28 November 2009|access-date=29 November 2009|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418031605/https://www.nytimes.com/2009/11/29/world/africa/29rwanda.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[دولتِ مشترڪه انساني حقن جي شروعات]] (CHRI) جي اعتراضن باوجود روانڊا کي &quot;غيرمعمولي حالتن&quot; تحت رڪنيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;New Times exceptional circumstance&quot;&gt;{{cite news|title=Conference on Rwanda's Commonwealth bid to be held|url=http://www.newtimes.co.rw/section/article/2008-08-03/40316/|newspaper=The New Times|date=3 August 2008|access-date=25 September 2015|archive-date=25 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925133322/http://www.newtimes.co.rw/section/article/2008-08-03/40316/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2022ع ۾ اڳوڻيون فرانسيسي علائقا [[ٽوگو]] ۽ [[گيبون]] پڻ دولتِ مشترڪه جا رڪن بڻيا.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite news |last1=Turner |first1=Camilla |date=22 June 2022 |title=Togo and Gabon to become newest members of Commonwealth this week |newspaper=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2022/06/22/togo-gabon-become-newest-members-commonwealth-week/ |access-date=26 June 2022 |archive-date=27 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627070129/https://www.telegraph.co.uk/politics/2022/06/22/togo-gabon-become-newest-members-commonwealth-week/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===رڪن ملڪ===
{{Main|ڪامن ويلٿ جا رڪن قومي ملڪ }}

[[File:Parliament Square 11 3 09 (3346753423).jpg|thumb|لنڊن جي [[پارليامينٽ اسڪوائر]] ۾ [[دولتِ مشترڪه ڏينهن]] تي رڪن ملڪن جا جهنڊا]]
[[File:Commonwealth flag Ottawa.jpg|thumb|[[اوٽاوا]] ۾ [[ڪينيڊا جي پارليامينٽ]] تي ڦڙڪندڙ دولتِ مشترڪه جو جهنڊو]]
دولتِ مشترڪه ۾ دنيا جي سڀني آباد براعظمن مان 56 ملڪ شامل آهن.&lt;ref&gt;Three Commonwealth countries also have long-standing claims to sovereignty in Antarctica...&lt;/ref&gt;

انهن مان 33 ملڪ ننڍيون رياستون آهن، جڏهن ته 25 ننڍيون ٻيٽيا ترقي پذير رياستون آهن.
2023ع ۾ دولتِ مشترڪه جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 2.5 ارب هئي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Fast Facts: The Commonwealth |url=https://production-new-commonwealth-files.s3.eu-west-2.amazonaws.com/s3fs-public/2023-01/Fast%20Facts%20on%20the%20Commonwealth.pdf |access-date=20 October 2024 |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;
هي تنظيم [[ٽئين دنيا]] يا [[عالمي ڏکڻ]] سان لاڳاپيل ملڪن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو اتحاد آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandis |first=George |date=20 October 2024 |title=The King loves Australia but his next stop's the big one (and China will be watching) |url=https://www.smh.com.au/world/oceania/the-king-loves-australia-but-his-next-stop-s-the-big-one-and-china-will-be-watching-20241017-p5kj8q.html}}&lt;/ref&gt;
2023ع ۾ [[ڀارت]] 1.4 ارب آبادي سان دولتِ مشترڪه جو سڀ کان گهڻي آبادي وارو ملڪ هو، جڏهن ته [[ٽووالو]] تقريباً 12,000 ماڻهن سان سڀ کان ننڍو رڪن هو.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

===بقايادار رڪن===
&quot;بقايادار رڪن&quot; (Member in arrears) اها حيثيت آهي جيڪا انهن ملڪن لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي جيڪي پنهنجي رڪنيت جي مالي ادائگين ۾ پوئتي رهجي وڃن.
هي حيثيت اڳ ۾ &quot;خصوصي رڪنيت&quot; جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، پر بعد ۾ ان جو نالو تبديل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McIntyre|first=W. David|date=April 2008|title=The Expansion of the Commonwealth and the Criteria for Membership|journal=Round Table|volume=97|issue=395|pages=273–85|doi=10.1080/00358530801962089|s2cid=219623317}}&lt;/ref&gt;
في الحال دولتِ مشترڪه ۾ ڪو به بقايادار رڪن موجود ناهي. آخري اهڙو ملڪ [[نائورو]] هو، جيڪو جون 2011ع ۾ ٻيهر مڪمل رڪنيت تي بحال ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&amp;id=61413|title=Nauru back as full Commonwealth member|access-date=26 July 2011|publisher=Radio New Zealand International|date=26 June 2011}}&lt;/ref&gt;
نائورو پنهنجي مالي حالتن موجب ڪڏهن مڪمل رڪنيت ۽ ڪڏهن خصوصي رڪنيت جي وچ ۾ تبديلي ڪندو رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/34786/nauru_accedes_to_full_membership_of_the_commonweal.htm|title=Nauru Accedes to Full Membership of the Commonwealth |access-date=30 January 2009|publisher=Commonwealth Secretariat|date=12 April 1999}}&lt;/ref&gt;

===رڪن ملڪن جي معيشت===
{{Main|دولتِ مشترڪه قومن جي ملڪن جي فهرست نالي ماتر خام ملڪي پيداوار موجب}}

2019ع ۾ دولتِ مشترڪه جي رڪن ملڪن جي گڏيل [[خام ملڪي پيداوار]] 9 ٽريلين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي، جنهن جو 78 سيڪڙو حصو چئن سڀ کان وڏين معيشتن وٽ هو: ڀارت (3.737 ٽريلين آمريڪي ڊالر)، برطانيه (3.124 ٽريلين آمريڪي ڊالر)، ڪينيڊا (1.652 ٽريلين آمريڪي ڊالر) ۽ آسٽريليا (1.379 ٽريلين آمريڪي ڊالر).&lt;ref name=&quot;GDP IMF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&amp;pr.y=19&amp;sy=2015&amp;ey=2016&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a=|title=World Economic Outlook Database|date=18 April 2017|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=20 June 2017|archive-date=24 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170624044404/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&amp;pr.y=19&amp;sy=2015&amp;ey=2016&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===درخواست ڏيندڙ ملڪ===
{{see also|دولتِ مشترڪه قومن جا رڪن ملڪ#امڪاني رڪن}}

1997ع ۾ دولتِ مشترڪه جي سربراهن اتفاق ڪيو ته دولتِ مشترڪه جو رڪن بڻجڻ لاءِ درخواست ڏيندڙ ملڪ کي، عام اصول طور، ڪنهن موجوده دولتِ مشترڪه رڪن سان آئيني وابستگي هجڻ گهرجي؛ ان کي [[هراري اعلان]] ۾ بيان ڪيل دولتِ مشترڪه جي قدرن، اصولن ۽ ترجيحن تي عمل ڪرڻ گهرجي؛ ۽ دولتِ مشترڪه جي روايتن ۽ ضابطن کي قبول ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/history-of-the-commonwealth/new-criteria-commonwealth-membership|title=New Criteria for Commonwealth Membership|work=thecommonwealth.org|date=23 August 2013|access-date=7 November 2013|archive-date=16 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182858/http://thecommonwealth.org/history-of-the-commonwealth/new-criteria-commonwealth-membership|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[ڏکڻ سوڊان]] جي سياستدانن دولتِ مشترڪه ۾ شامل ٿيڻ ۾ دلچسپي ظاهر ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/5418/South-Sudan-Launches-Bid-to-Join-Commonwealth.aspx|title=South Sudan Launches Bid to Join Commonwealth|work=gurtong.net|access-date=10 July 2011|archive-date=11 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711061322/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/5418/South-Sudan-Launches-Bid-to-Join-Commonwealth.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2006ع ۾ دولتِ مشترڪه جي هڪ سينيئر ذريعي چيو ته &quot;گهڻن ماڻهن [[اسرائيل]] جي دلچسپيءَ جو اندازو لڳايو آهي، پر ڪا به رسمي درخواست نه آئي آهي&quot;.&lt;ref name=Isr&gt;{{cite news|last=Alderson|first=Andrew|title=Israelis and Palestinians could join Commonwealth|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1537176/Israelis-and-Palestinians-could-join-Commonwealth.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1537176/Israelis-and-Palestinians-could-join-Commonwealth.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=17 December 2006|access-date=29 November 2009|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; [[اسرائيل]] ۽ [[فلسطين]] ٻئي رڪنيت لاءِ امڪاني اميدوار سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=Isr/&gt;
صدر [[يحيٰ جامع]] آڪٽوبر 2013ع ۾ [[گيمبيا]] کي هڪ طرفي طور دولتِ مشترڪه مان ڪڍي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;thecommonwealth.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/media/news/statement-commonwealth-secretary-general-kamalesh-sharma-gambia|title=Statement by Commonwealth Secretary-General Kamalesh Sharma on The Gambia|publisher=The Commonwealth|date=4 October 2013|access-date=6 October 2013|archive-date=1 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501144316/https://thecommonwealth.org/media/news/statement-commonwealth-secretary-general-kamalesh-sharma-gambia|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پر [[2016ع گيمبيا صدارتي چونڊ|نئين چونڊيل]] صدر [[آداما بارو]] فيبروري 2018ع ۾ ملڪ کي ٻيهر تنظيم ۾ شامل ڪرايو.&lt;ref name=gambia/&gt;
ٻيا اهل درخواست ڏيندڙ اهي آباد [[برطانوي سامونڊي علائقا]]، [[تاج جا انحصاري علائقا]]، [[آسٽريليا جا ٻاهريان علائقا]] ۽ [[نيوزيلينڊ سان لاڳاپيل رياستون]] ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن اهي مڪمل طور آزاد رياستون بڻجن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.15ccem.com/15CCEM/CCEM_MainContent.jsp;jsessionid=367113CBDAC84B7DEAC85D1F77B477D0?pContentID=830&amp;p_applic=CCC&amp;pElementID=443&amp;pMenuID=171&amp;p_service=Content.show&amp;|title=States and Territories|website=15CCEM|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929181918/http://www.15ccem.com/15CCEM/CCEM_MainContent.jsp%3Bjsessionid%3D367113CBDAC84B7DEAC85D1F77B477D0?pContentID=830&amp;p_applic=CCC&amp;pElementID=443&amp;pMenuID=171&amp;p_service=Content.show&amp;|archive-date=29 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙين ڪيترين ئي عملدارين کي اڳ ئي دولتِ مشترڪه اندر سڌي نمائندگي حاصل آهي، خاص طور تي [[دولتِ مشترڪه خاندان]] وسيلي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Baldacchino|first=Godfrey|author-last2=Milne|author-first2=David|date=September 2006|title=Exploring sub-national island jurisdictions: An editorial introduction|journal=The Round Table|volume=95|issue=386|pages=487–502|doi=10.1080/00358530600929735|s2cid=154689097 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/13927 }}&lt;/ref&gt;
اڳوڻا [[برطانوي قبضا]] به آهن جيڪي آزاد ملڪ نه بڻيا آهن. جيتوڻيڪ [[هانگ ڪانگ]] هاڻي چين جو حصو آهي، پر اهو دولتِ مشترڪه خاندان جي ڪجهه ادارن ۾ اڃا به حصو وٺي ٿو، جن ۾ [[دولتِ مشترڪه وڪيلن جي انجمن]]، [[دولتِ مشترڪه يونيورسٽين جي انجمن]]، دولتِ مشترڪه ايسوسيئيشن آف ليجسليٽو ڪائونسل&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ۽ [[دولتِ مشترڪه جنگي قبرن واري ڪميشن]] شامل آهن.
ٽنهي تاج جي انحصاري علائقن پنهنجي موجوده حيثيت کي غير اطمينان بخش قرار ڏنو آهي ۽ تبديلي لاءِ ڪوششون ڪيون آهن. 2012ع ۾ [[جرسي رياستون]] برطانيا جي پرڏيهي سيڪريٽري کي چيو ته دولتِ مشترڪه سربراهن کان درخواست ڪئي وڃي ته جرسي ۽ ٻين تاج جي انحصاري علائقن کي، ۽ اهڙن ٻين اعليٰ خودمختيار علائقن کي، شريڪ رڪنيت ڏيڻ تي غور ڪيو وڃي.
جرسي تجويز ڏني ته ان کي دولتِ مشترڪه جي سڀني گڏجاڻين ۾ پاڻ نمائندگي ڪرڻ، بحثن ۽ طريقيڪار ۾ مڪمل شرڪت ڪرڻ، جتي لاڳاپيل هجي اتي ڳالهائڻ جو حق، ۽ مڪمل رڪنن سان ڳالهين ۾ شامل ٿيڻ جو موقعو ڏنو وڃي؛ پر وزارتي يا سربراهي گڏجاڻين ۾ ووٽ ڏيڻ جو حق نه هجي، ڇاڪاڻ ته اهو صرف مڪمل رڪنن لاءِ مخصوص آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Written evidence from States of Jersey|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/114/114we22.htm|publisher=Chief Minister of Jersey|access-date=18 March 2013|archive-date=9 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209074134/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/114/114we22.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[گرنسي رياستون]] ۽ [[آئل آف مين جي حڪومت]] به ساڳئي سال دولتِ مشترڪه سان وڌيڪ مربوط لاڳاپن، سڌي نمائندگي ۽ دولتِ مشترڪه جي ادارن ۽ گڏجاڻين، بشمول سربراهي اجلاس، ۾ وڌيڪ شرڪت جي گهر ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The role and future of the Commonwealth|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/114/11410.htm|publisher=House of Commons|access-date=18 March 2013|archive-date=6 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130206123019/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/114/11410.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Written evidence from the States of Guernsey|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/114/114we18.htm|publisher=Policy Council of Guernsey|access-date=18 March 2013|archive-date=9 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209074131/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/114/114we18.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[آئل آف مين]] جي چيف منسٽر چيو ته &quot;دولتِ مشترڪه سان وڌيڪ ويجهو لاڳاپو ٻيٽ جي بين الاقوامي لاڳاپن لاءِ هڪ خوش آئند اڳڀرائي هوندي&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news |date=23 November 2012 |title=Isle of Man welcomes report on Commonwealth future |url=http://www.gov.im/lib/news/cso/isleofmanwelcome5.xml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130302143313/http://www.gov.im/lib/news/cso/isleofmanwelcome5.xml |archive-date=2 March 2013 |access-date=19 March 2013 |publisher=Isle of Man Government}}&lt;/ref&gt;

===معطلي===
{{Main|دولتِ مشترڪه قومن مان معطلي}}

رڪن ملڪن کي [[هراري اعلان]] جي &quot;سنگين يا لڳاتار ڀڃڪڙي&quot; جي صورت ۾، خاص طور تي جمهوري حڪومت برقرار رکڻ واري ذميواري ختم ڪرڻ تي، &quot;دولتِ مشترڪه جي ڪائونسلن&quot; مان معطل ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Colvile |first=Robert |date=July 2004 |title=A Place to Stand: the Problems and Potential of the Commonwealth Ministerial Action Group |journal=The Round Table |volume=93 |issue=375 |pages=343–53 |doi=10.1080/0035853042000249942|s2cid=153984328 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
معطلي جو فيصلو [[دولتِ مشترڪه وزارتي ايڪشن گروپ]] (CMAG) ڪندو آهي، جيڪو هراري اعلان جي امڪاني ڀڃڪڙين بابت باقاعده گڏجاڻيون ڪندو آهي. معطل رڪن دولتِ مشترڪه جي اڳواڻن ۽ وزيرن جي گڏجاڻين ۾ نمائندگي نٿا ڪن، جيتوڻيڪ اهي تنظيم جا رڪن رهندا آهن.

[[File:Robert Mugabe, 12th AU Summit, 090202-N-0506A-187.jpg|thumb|220x220px|[[زمبابوي]] کي [[رابرٽ موگابي]] جي صدارت دوران دولتِ مشترڪه مان معطل ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ ان تنظيم مان نڪرڻ جو فيصلو ڪيو. موگابي جي اقتدار مان هٽڻ کان پوءِ زمبابوي ٻيهر شامل ٿيڻ لاءِ درخواست ڏني.]]

[[نائيجيريا]] کي 11 نومبر 1995ع کان 29 مئي 1999ع تائين معطل ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن [[ڪين سارو-ويوا]] کي [[1995ع دولتِ مشترڪه سربراهي اجلاس]] کان ٿورو اڳ ڦاسي ڏني هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=October 1999|title=Commonwealth Update|journal=The Round Table |volume=88 |issue=352|pages=547–567|doi=10.1080/003585399107758}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=October 2007|title=Twenty Commonwealth steps from Singapore to Kampala|journal=The Round Table|volume=96|issue=392|pages=555–563|doi=10.1080/00358530701625877|s2cid=154737836}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان]] ٻيو ملڪ هو، جنهن کي [[پرويز مشرف]] جي [[1999ع پاڪستاني فوجي بغاوت]] کان پوءِ 18 آڪٽوبر 1999ع تي معطل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist) |date=January 2000|title=Commonwealth Update|journal=The Round Table|volume=89|issue=353|pages=45–57|doi=10.1080/750459452|s2cid=219628879}}&lt;/ref&gt;
دولتِ مشترڪه جي سڀ کان ڊگهي معطلي 22 مئي 2004ع تي ختم ٿي، جڏهن ملڪ جي آئين جي بحالي کان پوءِ پاڪستان جي معطلي ختم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ingram |first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=July 2004|title=Commonwealth Update|journal=The Round Table|volume=93|issue=375|pages=311–42|doi=10.1080/0035853042000249933|s2cid=219627311}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان کي ٻيهر، هن ڀيري مختصر عرصي لاءِ، 22 نومبر 2007ع کان ڇهن مهينن لاءِ معطل ڪيو ويو، جڏهن مشرف ملڪ ۾ [[2007ع پاڪستاني ايمرجنسي]] لاڳو ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gruenbaum|first=Oren|date=February 2008|title=Commonwealth Update|journal=The Round Table|volume=97|issue=394|pages=3–17|doi=10.1080/00358530701864963|s2cid=219625114}}&lt;/ref&gt;

[[زمبابوي]] کي 2002ع ۾ [[رابرٽ موگابي]] جي [[زمبابوي آفريڪن نيشنل يونين – پيٽرياٽڪ فرنٽ|ZANU-PF]] حڪومت جي چونڊن ۽ زميني سڌارن واري پاليسين بابت خدشن سبب معطل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Apr 2002&quot;&gt;{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=April 2002|title=Commonwealth Update |journal=The Round Table|volume=91|issue=364|pages=131–59|doi=10.1080/00358530220144148|s2cid=219627051}}&lt;/ref&gt;
2003ع ۾ زمبابوي پاڻ تنظيم مان نڪري ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal| date=January 2004 |title=Editorial: CHOGM 2003, Abuja, Nigeria |journal=The Round Table|volume=93|issue=373|pages=3–6|doi=10.1080/0035853042000188139|s2cid=219624427 }}&lt;/ref&gt;

15 مئي 2018ع تي زمبابوي دولتِ مشترڪه ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ لاءِ درخواست ڏني.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/05/zimbabwe-applies-rejoin-commonwealth-180522062016470.html|title=Zimbabwe applies to rejoin Commonwealth|date=22 May 2018|website=Al Jazeera|access-date=22 May 2018|archive-date=22 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522125429/https://www.aljazeera.com/news/2018/05/zimbabwe-applies-rejoin-commonwealth-180522062016470.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ زمبابوي جا شهري اڃا تائين [[دولتِ مشترڪه شهري]] طور سڃاتا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;BNA1981&quot;&gt;{{Cite legislation UK|type=act|year=1981|chapter=61|act=British Nationality Act 1981|schedule=3}}&lt;/ref&gt;

[[فجي]] ۾ 1987ع ۾ جمهوريه جو اعلان، جيڪو [[1987ع فجي فوجي بغاوتون|فوجي بغاوتن]] کان پوءِ ڪيو ويو هو ۽ جنهن جو مقصد [[انڊو-فجي باشندن]] کي سياسي طاقت کان محروم ڪرڻ هو، دولتِ مشترڪه ۾ رهڻ جي درخواست سان گڏ نه هو. نتيجي طور دولتِ مشترڪه جي رڪنيت ختم ٿيل سمجهي وئي، جيستائين 1997ع ۾ جمهوري آئين مان امتيازي دفعات ختم نه ڪيون ويون ۽ رڪنيت لاءِ ٻيهر درخواست نه ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Fiji suspended&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Templates/Internal.asp?NodeID=140761 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041101052757/http://www.thecommonwealth.org/Templates/Internal.asp?NodeID=140761 |url-status=dead |archive-date=1 November 2004 |title=Fiji Rejoins the Commonwealth |publisher=Commonwealth Secretariat |date=30 September 1997 |access-date=1 September 2009 }}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ فجي کي ٻه ڀيرا معطل ڪيو ويو. پهرين معطلي 6 جون 2000ع تي لاڳو ڪئي وئي&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=July 2000|title=Commonwealth Update|journal=The Round Table|volume=89|issue=355|pages=311–55|doi=10.1080/00358530050083406|s2cid=219626283}}&lt;/ref&gt; ۽ [[2000ع فجي فوجي بغاوت|هڪ ٻي بغاوت]] کان پوءِ 20 ڊسمبر 2001ع تي ختم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Apr 2002&quot;/&gt;
فجي کي ڊسمبر 2006ع ۾ [[2006ع فجي فوجي بغاوت|تازي بغاوت]] کان پوءِ وري معطل ڪيو ويو. شروعات ۾ اها معطلي رڳو دولتِ مشترڪه جي ڪائونسلن جي رڪنيت تائين محدود هئي.&lt;ref name=&quot;Fiji suspended&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/news/34580/213088/010909fijisuspended.htm |title=Fiji Suspended from the Commonwealth |publisher=Commonwealth Secretariat |date=1 September 2009 |access-date=1 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090904153829/http://www.thecommonwealth.org/news/34580/213088/010909fijisuspended.htm |archive-date=4 September 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fiji suspension 2006&quot;&gt;{{cite news|title=Fiji suspended from Commonwealth|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6161587.stm|work=BBC News|date=8 December 2006|access-date=1 February 2009|archive-date=19 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071119181425/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6161587.stm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
جڏهن فجي 2010ع تائين قومي چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت دولتِ مشترڪه جي مقرر ڪيل آخري مهلت پوري نه ڪئي، تڏهن 1 سيپٽمبر 2009ع تي ان کي &quot;مڪمل طور معطل&quot; ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Fiji suspended&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Fiji suspension 2006&quot;/&gt;

دولتِ مشترڪه جي سيڪريٽري جنرل [[ڪمليش شرما]] تصديق ڪئي ته مڪمل معطلي جو مطلب اهو هو ته فجي کي دولتِ مشترڪه جي گڏجاڻين، [[دولتِ مشترڪه رانديون|دولتِ مشترڪه راندين]] ۽ فني امدادي پروگرامن مان خارج ڪيو ويندو، سواءِ جمهوريت جي بحالي لاءِ ڏنل امداد جي. شرما چيو ته معطلي دوران فجي دولتِ مشترڪه جو رڪن رهندو، پر سيڪريٽريٽ طرفان علامتي نمائندگي کان محروم رهندو.&lt;ref name=&quot;Fiji suspended&quot;/&gt;
19 مارچ 2014ع تي دولتِ مشترڪه وزارتي ايڪشن گروپ فجي جي مڪمل معطلي کي تبديل ڪري رڳو دولتِ مشترڪه جي ڪائونسلن مان معطلي ۾ بدلائي ڇڏيو، جنهن سان فجي کي دولتِ مشترڪه جي ڪيترين سرگرمين، جن ۾ [[دولتِ مشترڪه رانديون]] پڻ شامل هيون، ۾ شرڪت جي اجازت ملي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreign &amp; Commonwealth Office Minister welcomes Commonwealth statement on Fiji |url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-commonwealth-office-minister-welcomes-commonwealth-statement-on-fiji |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002083406/https://www.gov.uk/government/news/foreign-commonwealth-office-minister-welcomes-commonwealth-statement-on-fiji |archive-date=2 October 2020 |access-date=31 July 2014 |website=GOV.UK}}&lt;/ref&gt;
سيپٽمبر 2014ع ۾ فجي جي معطلي ختم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/media/press-release/fiji-rejoins-commonwealth-full-member|title=Fiji rejoins Commonwealth as a full member|publisher=The Commonwealth|date=26 September 2014|access-date=28 September 2014|archive-date=1 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901024106/http://thecommonwealth.org/media/press-release/fiji-rejoins-commonwealth-full-member|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[2014ع فجي عام چونڊون|سيپٽمبر 2014ع جي چونڊن]] کان پوءِ دولتِ مشترڪه وزارتي ايڪشن گروپ فجي کي مڪمل رڪن طور بحال ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite news|author-first1=Nasik|author-last1=Swami|url=http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=281480|title=We're back|work=Fiji Times|date=28 September 2014|access-date=28 September 2014|archive-date=10 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210201056/http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=281480|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تازو ترين دور ۾، 2013ع ۽ 2014ع دوران، [[سري لنڪا]] کي دولتِ مشترڪه مان معطل ڪرڻ لاءِ بين الاقوامي دٻاءُ وڌيو، ڇاڪاڻ⁠تہ صدر [[مهيندا راجاپڪسا]] جي حڪومت تي انساني حقن جي سنگين ڀڃڪڙين جا الزام لڳايا ويا هئا. [[2013ع دولتِ مشترڪه سربراهن جي اجلاس]] کي به سري لنڪا بدران ڪنهن ٻئي رڪن ملڪ ڏانهن منتقل ڪرڻ جون گهرون ڪيون ويون.
ڪينيڊا جي وزيراعظم [[اسٽيفن هارپر]] اجلاس جو بائيڪاٽ ڪرڻ جي ڌمڪي ڏني، پر آخرڪار سندس نمائندگي [[ديپڪ اوڀرائي]] ڪئي. برطانيا جي وزيراعظم [[ڊيوڊ ڪيمرون]] اجلاس ۾ شرڪت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|author-first1=David |author-last1=Miliband|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/mar/11/britain-human-rights-sri-lanka|title=Britain must stand up for human rights in Sri Lanka|date=11 March 2013|access-date=18 April 2013|newspaper=The Guardian|archive-date=21 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421121545/http://www.theguardian.com/commentisfree/2013/mar/11/britain-human-rights-sri-lanka|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author-first1=Mike |author-last1=Blanchfield|url=https://www.theglobeandmail.com/news/politics/harper-rebukes-sri-lanka-over-jurists-dismissal-as-talk-of-summit-boycott-heats-up/article7341673|title=Harper rebukes Sri Lanka over jurist's dismissal as talk of summit boycott heats up|work=The Globe and Mail|date=14 January 2013|access-date=18 April 2013|archive-date=24 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524092528/http://www.theglobeandmail.com/news/politics/harper-rebukes-sri-lanka-over-jurists-dismissal-as-talk-of-summit-boycott-heats-up/article7341673/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهي خدشا 2015ع ۾ اپوزيشن اڳواڻ [[ميٿريپالا سريسينا]] جي [[2015ع سري لنڪا صدارتي چونڊ|صدر چونڊجڻ]] کان پوءِ بي معنيٰ ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rappler.com/world/south-central-asia/80301-sirisena-sri-lanka-new-president/|title=Sirisena sworn in as Sri Lanka's new president|website=Rappler|date=9 January 2015|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031150116/https://www.rappler.com/world/south-central-asia/sirisena-sri-lanka-new-president|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===واپسي ۽ رڪنيت جي خاتمو===
{{See also|قومن جي ڪامن ويلٿ جا رڪن ملڪ# قومن جي ڪامن ويلٿ جا سابق رڪن ملڪ #تحليل ٿيل رڪن}}

ڇاڪاڻ⁠تہ دولتِ مشترڪه جي رڪنيت مڪمل طور رضاڪارانه آهي، تنهنڪري رڪن حڪومتون ڪنهن به وقت تنظيم ڇڏڻ جو فيصلو ڪري سگهن ٿيون. ائين ڪندڙ پهريون ملڪ [[آئرلينڊ]] هو، جنهن 1949ع ۾ پاڻ کي [[1948ع آئرلينڊ جمهوريه ايڪٽ|جمهوريه قرار ڏيڻ]] کان پوءِ دولتِ مشترڪه ڇڏي ڏني، جيتوڻيڪ اهو 1932ع کان ئي دولتِ مشترڪه جي سرگرمين ۾ فعال حصو نه وٺي رهيو هو. ان وقت رڪنيت لاءِ لازمي شرط اهو هو ته سڀئي ملڪ [[برطانوي بادشاهت|برطانوي بادشاهه]] کي پنهنجو سربراهه رياست تسليم ڪن. آئرلينڊ جي نڪرڻ کان پوءِ هن اصول ۾ تبديلي ڪئي وئي ته جيئن [[ڀارت]] 1950ع ۾ جمهوريه بڻجڻ باوجود دولتِ مشترڪه ۾ رهي سگهي. بهرحال، آئرلينڊ ٻيهر شامل نه ٿيو. اڄ دولتِ مشترڪه جي اڪثريت رڪن ملڪن، خاص طور آفريڪا جي سڀني ملڪن، يا ته جمهوريه آهن يا پنهنجا مقامي بادشاهه رکن ٿا.

[[پاڪستان]] 30 جنوري 1972ع تي دولتِ مشترڪه طرفان الڳ ٿيندڙ [[بنگلاديش]] کي تسليم ڪرڻ خلاف احتجاج طور تنظيم ڇڏي ڏني، پر 2 آگسٽ 1989ع تي ٻيهر شامل ٿيو. [[زمبابوي]] جي رڪنيت 2002ع ۾ [[زمبابوي ۾ انساني حق|انساني حقن جي مبينا ڀڃڪڙين]] ۽ دانسته بدانتظامي جي بنياد تي معطل ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ زمبابوي جي حڪومت 2003ع ۾ پنهنجي رڪنيت ختم ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/35505/zimbabwes_withdrawal_from_the_commonwealth.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705162909/http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/35505/zimbabwes_withdrawal_from_the_commonwealth.htm|url-status=dead|title=Commonwealth website confirms Zimbabwe &quot;terminated&quot; its membership with effect from 7 December 2003|archive-date=5 July 2008}}&lt;/ref&gt;

[[گيمبيا]] 3 آڪٽوبر 2013ع تي دولتِ مشترڪه ڇڏي وئي،&lt;ref name=&quot;thecommonwealth.org&quot; /&gt; پر 8 فيبروري 2018ع تي ٻيهر شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;gambia&quot;&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/media/news/gambia-rejoins-commonwealth|title=The Gambia rejoins the Commonwealth|date=8 February 2018|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=10 February 2018|archive-date=14 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714083101/http://thecommonwealth.org/media/news/gambia-rejoins-commonwealth|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[مالديپ]] 13 آڪٽوبر 2016ع تي دولتِ مشترڪه مان نڪري ويو،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/media/news/secretary-general-statement-maldives-decision-leave-commonwealth|title=The Commonwealth Secretariat|date=13 October 2016|access-date=13 October 2016|archive-date=17 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517085315/https://thecommonwealth.org/media/news/secretary-general-statement-maldives-decision-leave-commonwealth|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mfa&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.foreign.gov.mv/v2/en/media-center/news/article/1999 |title=The Maldives decides to leave the Commonwealth; commits to continue with its international engagement |publisher=Maldivian Ministry of Foreign Affairs |date=13 October 2016 |access-date=13 October 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161014060506/http://www.foreign.gov.mv/v2/en/media-center/news/article/1999 |archive-date=14 October 2016 }}&lt;/ref&gt; ۽ ان جو سبب 2012ع کان پوءِ دولتِ مشترڪه طرفان مالديپ خلاف اختيار ڪيل &quot;سزاوار قدمن&quot; کي قرار ڏنو ويو، جيڪي اڳوڻي صدر [[محمد نشيد]] جي مبينا طور زبردستي استعيفيٰ کان پوءِ اختيار ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;mfa&quot;/&gt;
نومبر 2018ع ۾ [[ابراهيم محمد صالِح]] جي صدر چونڊجڻ کان پوءِ مالديپ اعلان ڪيو ته اهو دولتِ مشترڪه ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ لاءِ درخواست ڏيندو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenationalnews.com/world/asia/maldives-to-rejoin-commonwealth-of-former-british-colonies-1.793718|title=Maldives to rejoin Commonwealth of former British colonies|date=20 November 2018|work=The National|access-date=23 November 2018|language=en|archive-date=24 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124162202/https://www.thenational.ae/world/asia/maldives-to-rejoin-commonwealth-of-former-british-colonies-1.793718|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آخرڪار، مالديپ 1 فيبروري 2020ع تي ٻيهر رڪن بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url = https://www.thehindu.com/news/international/maldives-rejoins-commonwealth-as-united-kingdom-leaves-european-union/article30712478.ece|title = Maldives rejoins Commonwealth after over three years|newspaper = The Hindu|date = February 2020|last1 = Srinivasan|first1 = Meera|access-date = 31 October 2021|archive-date = 31 October 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211031132756/https://www.thehindu.com/news/international/maldives-rejoins-commonwealth-as-united-kingdom-leaves-european-union/article30712478.ece|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mandela voting in 1994.jpg|thumb|[[نسلي امتياز]] واري پاليسي سبب 1961ع ۾ دولتِ مشترڪه ڇڏيندڙ [[ڏکڻ آفريقا]] 1994ع ۾ [[1994ع ڏکڻ آفريقا عام چونڊون|غير نسلي چونڊن]] کان پوءِ ٻيهر شامل ٿيو.]]

هينئر تائين ڪنهن به ملڪ کي دولتِ مشترڪه مان رسمي طور خارج نه ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Withdrawals and Suspension |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/commonwealth-membership/withdrawals-and-suspension/ |access-date=29 October 2024 |website=Commonwealth Network |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
البت، 1961ع ۾ [[ڏکڻ آفريقا]] جي جمهوريه بڻجڻ کان پوءِ تنظيم ۾ رهڻ جي درخواست عملي طور تي رد ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ئي رڪن ملڪن، ۽ ڪينيڊا، [[نسلي امتياز]] (Apartheid) جي سخت مخالفت ڪئي. جڏهن ڏکڻ آفريقا جي حڪومت کي محسوس ٿيو ته [[1961ع دولتِ مشترڪه وزيراعظمن جي ڪانفرنس]] ۾ ان جي درخواست منظور نه ٿيندي، تڏهن هن پنهنجي درخواست واپس وٺي ڇڏي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Africa withdraws from the Commonwealth |url=https://www.sahistory.org.za/dated-event/south-africa-withdraws-commonwealth |access-date=21 May 2024 |website=South African History Online}}&lt;/ref&gt;

1994ع ۾ [[1994ع ڏکڻ آفريقا عام چونڊون|پهرين گهڻ نسلي چونڊن]] کان پوءِ ڏکڻ آفريقا کي ٻيهر دولتِ مشترڪه ۾ شامل ڪيو ويو. چونڊن کان اڳ دولتِ مشترڪه امن قائم رکڻ واري فورس جي تربيت ۽ فني مدد فراهم ڪئي، جڏهن⁠تہ دولتِ مشترڪه جا مبصر چونڊن دوران وڏي تعداد ۾ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Commonwealth Observer Group|title=The National and Provincial Elections in South Africa, 2 June 1999|url=https://books.google.com/books?id=vOVHuLGt-YwC&amp;pg=PA7|year=1999|page=7|publisher=Commonwealth Secretariat|isbn=978-0-85092-626-2|access-date=10 February 2018|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164807/https://books.google.com/books?id=vOVHuLGt-YwC&amp;pg=PA7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1997ع ۾ [[هانگ ڪانگ]] جي خودمختياري [[چين]] ڏانهن منتقل ٿيڻ سان اهو علائقو برطانيا جي ذريعي دولتِ مشترڪه سان وابستگي وڃائي ويٺو. غير خودمختيار رياستن يا علائقن کي دولتِ مشترڪه جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي اجازت نه آهي، ۽ چين جي حڪومت به رڪنيت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا ڪوشش نه ڪئي آهي.
تنهن هوندي به هانگ ڪانگ دولتِ مشترڪه خاندان جي ڪيترين تنظيمن ۾ شموليت جاري رکي آهي، جن ۾ [[دولتِ مشترڪه وڪيلن جي انجمن]] (جنهن 1983ع ۽ 2009ع ۾ دولتِ مشترڪه وڪيلن جي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي)، [[دولتِ مشترڪه پارلياماني انجمن]] (۽ ويسٽ منسٽر پارلياماني سيمينار)، [[دولتِ مشترڪه يونيورسٽين جي انجمن]]، [[دولتِ مشترڪه قانون ساز صلاحڪارن جي انجمن]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.opc.gov.au/calc/constit.htm |title=Office of Parliamentary Counsel – CALC – Constitution &amp; Membership |date=11 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311223653/http://www.opc.gov.au/calc/constit.htm |archive-date=11 March 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.opc.gov.au/calc/docs/LDOs.pdf |website=OPC.gov.au |title=Legislative drafting offices in which there are CALC members |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311234928/http://www.opc.gov.au/calc/docs/LDOs.pdf |archive-date=11 March 2011 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[دولتِ مشترڪه جنگي قبرن وارو ڪميشن]] (CWGC) شامل آهن.

==سياست==

===مقصد ۽ سرگرميون===
ڪامن ويلٿ جا مقصد پهريون ڀيرو 1971ع جي [[سنگاپور پڌرنامو]] ۾ بيان ڪيا ويا، جنهن ۾ ڪامن ويلٿ کي [[عالمي امن]] جي قيام، [[نمائنده جمهوريت]] ۽ [[فردي آزادي]] جي واڌاري، برابري جي حصول ۽ نسل پرستي جي مخالفت، غربت، اڻڄاڻائي ۽ بيمارين خلاف جدوجهد، ۽ [[آزاد واپار]] جي حمايت جو پابند بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/sites/default/files/history-items/documents/Singapore%20Declaration.pdf|date=22 January 1971|title=Singapore Declaration of Commonwealth Principles 1971|access-date=15 November 2013|work=thecommonwealth.org|publisher=[[Commonwealth Secretariat]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202223804/http://thecommonwealth.org/sites/default/files/history-items/documents/Singapore%20Declaration.pdf|archive-date=2 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

انهن مقصدن ۾ وڌيڪ اضافو 1979ع جي [[لوساڪا پڌرنامو]] وسيلي ڪيو ويو، جنهن ۾ جنس جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي مخالفت شامل ڪئي وئي،&lt;ref name=&quot;Singapore Declaration text&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/document/34293/35468/35776/lusaka.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060930123038/http://www.thecommonwealth.org/document/34293/35468/35776/lusaka.htm|url-status=dead|archive-date=30 September 2006|title=Lusaka Declaration on Racism and Racial Prejudice|access-date=3 April 2008|date=7 August 1979|publisher=[[Commonwealth Secretariat]] }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته 1989ع جي [[لانگڪاوي پڌرنامو]] ذريعي [[ماحولياتي پائيداري]] کي پڻ مقصدن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.greenpages.net.my/node/4|title=Langkawi Declaration on the Environment|access-date=3 April 2008|date=21 October 1989|publisher=USM Regional Center of Expertise in Education for Sustainable Development|archive-date=16 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416202526/http://www.greenpages.net.my/node/4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; انهن مقصدن کي 1991ع جي [[هراري پڌرنامو]] ۾ وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Patel, Hasu (2000), &quot;Southern Africa and democracy, in the light of the Harare declaration.&quot; ''The Round Table'' 89.357: 585–592.&lt;/ref&gt;
ڪامن ويلٿ جا سڀ کان اهم مقصد جمهوريت ۽ ترقي جي واڌاري سان لاڳاپيل آهن، جيئن 2003ع جي [[آسو راڪ پڌرنامو]] ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/150952/our_work |archive-url=https://web.archive.org/web/20060820140553/http://www.thecommonwealth.org/Internal/150952/our_work/ |url-status=dead |archive-date=20 August 2006 |title=Our Work |access-date=3 April 2008 |publisher=[[Commonwealth Secretariat]] }}&lt;/ref&gt; هي پڌرنامو سنگاپور ۽ هراري پڌرنامن جي بنيادن تي تيار ڪيو ويو ۽ انهن جي دائري کي وڌيڪ واضح ڪندي چيو ويو ته:

{{cquote|اسان جمهوريت، سٺي حڪمراني، انساني حقن، صنفي برابري ۽ عالمگيريت جي فائدن جي وڌيڪ منصفاڻي ورڇ لاءِ پرعزم آهيون۔}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/shared_asp_files/uploadedfiles/%7BE7A2A23D-FD9F-418B-B2D4-CC39FFD2FEF2%7D_Aso%20Rock%20Declaration.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613105849/http://www.thecommonwealth.org/shared_asp_files/uploadedfiles/%7BE7A2A23D-FD9F-418B-B2D4-CC39FFD2FEF2%7D_Aso%20Rock%20Declaration.pdf |url-status=dead |archive-date=13 June 2006 |title=Aso Rock Commonwealth Declaration |access-date=3 April 2008 |date=8 December 2003 |publisher=[[Commonwealth Secretariat]] }}&lt;/ref&gt;

===اختيار ۽ اثرائيت===

آڪٽوبر 2010ع ۾ سيڪريٽري جنرل جي هڪ لِيڪ ٿيل يادداشت (ميمو) شايع ٿي، جنهن ۾ عملي کي هدايت ڪئي وئي هئي ته هو انساني حقن بابت عوامي طور آواز نه اٿارين. ان کان پوءِ ڪامن ويلٿ تي الزام لڳايو ويو ته اها پنهنجي بنيادي قدرن جي تحفظ ۽ واڌاري بابت ڪافي واضح ۽ سرگرم موقف اختيار نه ڪري رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/law/2010/oct/08/commonwealth-human-rights-leaked-document|title=Commonwealth has abandoned human rights commitment – leaked memo|first1=Julian|last1=Borger|date=8 October 2010|newspaper=The Guardian|access-date=14 December 2016|archive-date=29 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929032835/https://www.theguardian.com/law/2010/oct/08/commonwealth-human-rights-leaked-document|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڪامن ويلٿ سربراهن جي حڪومتي اجلاس 2011ع]] دوران [[ڪامن ويلٿ ممتاز شخصيتن جو گروپ]] (EPG) جي هڪ رپورٽ تي غور ڪيو ويو. هن رپورٽ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته تنظيم پنهنجي اهميت وڃائي رهي آهي ۽ زوال پذير ٿي رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وٽ اهڙو ڪو مؤثر نظام موجود نه هو جيڪو انساني حقن يا جمهوري اصولن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ ميمبر ملڪن کي جوابده ٺهرائي سگهي.&lt;ref name=star30/&gt;
هن گروپ 106 &quot;فوري&quot; سفارشون پيش ڪيون، جن ۾ ڪامن ويلٿ جي منشور کي اختيار ڪرڻ، قانون جي حڪمراني، جمهوريت ۽ انساني حقن بابت هڪ نئين ڪمشنر جي مقرري، ميمبر ملڪن ۾ جاري انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ سياسي جبر جي الزامن جي نگراني، 41 ڪامن ويلٿ ملڪن ۾ [[هم جنس پرستي بابت قانوني حيثيت|هم جنس پرستي خلاف قانونن]] جي خاتمي بابت سفارشون، ۽ [[زبردستي شادي]] تي پابندي شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cheadle|first=Bruce|title=Commonwealth leaders still haggling over human rights reforms|url=https://www.thestar.com/news/canada/politics/article/1078175--commonwealth-leaders-still-haggling-over-human-rights-reforms?bn=1|access-date=29 October 2011|newspaper=Toronto Star|date=29 October 2011|archive-date=28 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120328053107/http://www.thestar.com/news/canada/politics/article/1078175--commonwealth-leaders-still-haggling-over-human-rights-reforms?bn=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=2011Meeting&gt;{{cite news|last=Watt|first=Nicholas|title=Commonwealth leaders under fire for refusing to publish human rights report|url=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/29/commonwealth-meeting-human-rights-disgrace|access-date=29 October 2011|newspaper=The Guardian|date=29 October 2011|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816202352/https://www.theguardian.com/world/2011/oct/29/commonwealth-meeting-human-rights-disgrace|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

رپورٽ کي شايع نه ڪرڻ يا انساني حقن، جمهوريت ۽ قانون جي حڪمراني بابت ان جي سڌارن کي قبول نه ڪرڻ تي EPG جي ميمبر ۽ اڳوڻي برطانوي پرڏيهي سيڪريٽري [[مالڪم رفڪنڊ]] ان صورتحال کي &quot;شرمناڪ&quot; قرار ڏنو. هن هڪ پريس ڪانفرنس ۾ چيو:

{{cquote|ڪامن ويلٿ کي هڪ انتهائي اهم مسئلي کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي. هي دشمني يا مخالفت جو مسئلو نه آهي، بلڪه بيپرواهي جو مسئلو آهي. ان جي مقصد تي سوال اٿاريا پيا وڃن، ان جي اهميت تي سوال اٿاريا پيا وڃن، ۽ ان جو هڪ سبب اهو آهي ته جن قدرن جي اها نمائندگي ڪري ٿي، انهن کي لاڳو ڪرائڻ بابت ان جو عزم ڪيترن ئي ميمبر ملڪن جي نظر ۾ غير واضح ٿيندو پيو وڃي. ڪامن ويلٿ حڪومتن يا سيڪريٽريٽ جو ذاتي ڪلب نه آهي؛ اها ڪامن ويلٿ جي عوام جي ملڪيت آهي.}}&lt;ref name=2011Meeting/&gt;

آخرڪار EPG جي 106 فوري سفارشن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو مطالعاتي گروپن حوالي ڪيو ويو. EPG جي هڪ ميمبر هن عمل کي سفارشَن کي &quot;ڊگهي گاهه ۾ اڇلائڻ&quot; سان تشبيهه ڏني، يعني انهن کي عملي طور ملتوي ڪرڻ. سفارش ڪيل انساني حقن واري ڪمشنر جي عهدي تي اتفاق نه ٿيو؛ ان جي بدران هڪ وزارتي انتظامي گروپ کي نگراني ۽ نفاذ جا اختيار ڏنا ويا، حالانڪه ان گروپ ۾ اهڙا ملڪ به شامل هئا جن تي پاڻ انساني حقن جي ڀڃڪڙي جا الزام لڳل هئا. ان سان گڏ اهو به طئي ٿيو ته ڪامن ويلٿ لاءِ قدرن جو هڪ منشور تيار ڪيو ويندو، پر ان ڳالهه بابت ڪو فيصلو نه ٿيو ته ان جي اصولن تي عملدرآمد کي ڪيئن يقيني بڻايو ويندو.&lt;ref name=star30&gt;{{cite news|last=Cheadle|first=Bruce|title=Commonwealth leaders agree to develop charter of values and little else|url=https://www.thestar.com/news/canada/article/1078397--commonwealth-leaders-agree-to-develop-charter-of-values-and-little-else?bn=1|access-date=30 October 2011|newspaper=Toronto Star|date=30 October 2011|archive-date=23 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323043809/http://www.thestar.com/news/canada/article/1078397--commonwealth-leaders-agree-to-develop-charter-of-values-and-little-else?bn=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
انهن ڪوششن جي نتيجي ۾ نئون [[ڪامن ويلٿ جو منشور]] 11 مارچ 2013ع تي [[راڻي ايلزبيٿ ٻي]] طرفان [[مارلبرو هائوس]] ۾ صحيح ڪيو ويو. هن منشور ۾ &quot;هر قسم جي امتيازي سلوڪ&quot; جي مخالفت ڪئي وئي، ڀلي اهو جنس، نسل، رنگ، عقيدي، سياسي عقيدي يا ڪنهن ٻئي بنياد تي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.standard.co.uk/news/uk/queen-to-sign-new-charter-backing-equal-rights-for-gay-people-across-commonwealth-8528587.html|title=Queen to sign new charter backing equal rights for gay people across Commonwealth|publisher=Standard.co.uk|date=11 March 2013|access-date=18 April 2013|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815190412/https://www.standard.co.uk/news/uk/queen-to-sign-new-charter-backing-equal-rights-for-gay-people-across-commonwealth-8528587.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-11/uk/37622297_1_gay-rights-equal-rights-commonwealth-secretary-general-kamalesh-sharma|archive-url=https://archive.today/20130411035652/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-11/uk/37622297_1_gay-rights-equal-rights-commonwealth-secretary-general-kamalesh-sharma|url-status=dead|archive-date=11 April 2013|title=Commonwealth charter to focus on gay rights|first=Kounteya|last=Sinha|date=11 March 2013|work=[[The Times of India]]|access-date=18 April 2013}}&lt;/ref&gt;

==معيشت==
{{also|جي ڊي پي جي لحاظ کان ڪامن ويلٿ قومن جي ملڪن جي فهرست}}

===ميمبرن بابت معاشي انگ اکر===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;text-align:center; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8fbff;&quot;
 ! style=&quot;background:#d8ecff; color:#202122; font-size:110%;&quot; | ڪامن ويلٿ قومن جون معيشتون، 2012ع&amp;nbsp;&lt;!-- مهرباني ڪري انفرادي خانن جا انگ اکر تبديل نه ڪريو. اهي سڀ انگ اکر جولاءِ 2013ع ۾ ورلڊ بئنڪ جي اشاعتن مان ورتل آهن. مختلف تاريخن يا ذريعن جا انگ اکر ڀيٽ ۽ درجابندي لاءِ ڪمزور بنياد آهن. --&gt;
 |-
 | style=&quot;padding:0; border:none;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; margin:0; width:100%;&quot;
 ! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | [[ڪامن ويلٿ قومن جا ميمبر رياستون|ميمبر رياستون]]
 ! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | آبادي{{UN_Population|ref}}&lt;br /&gt;{{small|({{UN_Population|Year}})}}
 ! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#dff0d8;&quot; | جي ڊي پي، نالي ماتر، آمريڪي ڊالر
 ! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fff3cd;&quot; | جي ڊي پي، خريداري طاقت برابري، آمريڪي ڊالر
 |-
 ! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;background:#eef8ea;&quot; | ملين&lt;ref&gt;{{cite web
  | url = http://databank.worldbank.org/data/download/GDP.pdf
  | title = Gross domestic product 2012
  | date = 1 July 2013
| publisher = [[World Bank]]
  | access-date = 1 July 2013
| archive-url= https://web.archive.org/web/20130810035505/http://databank.worldbank.org/data/download/GDP.pdf
  | archive-date= 10 August 2013 }}&lt;/ref&gt;
 ! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;background:#eef8ea;&quot; | في ماڻهو&lt;ref&gt;{{cite web
  | url = http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD
  | title = GDP per capita (current US$)
  | publisher = [[World Bank]]
  | access-date = 1 July 2013
| archive-date = 11 May 2011
| archive-url = https://web.archive.org/web/20110511123254/http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD
  | url-status = live
  }}&lt;/ref&gt;
 ! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;background:#fff9e6;&quot; | ملين&lt;ref&gt;{{cite web
  | url = http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf
  | title = Gross domestic product 2012, PPP
  | date = 1 July 2013
| publisher = [[World Bank]]
  | access-date = 1 July 2013
| archive-url = https://web.archive.org/web/20130810005545/http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf
  | archive-date = 10 August 2013
| url-status=live
  }}&lt;/ref&gt;
 ! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;background:#fff9e6;&quot; | في ماڻهو&lt;ref&gt;{{cite web
  | url = http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD
  | title = GDP per capita, PPP (current international $)
  | publisher = [[World Bank]]
  | access-date = 1 July 2013
| archive-date = 22 June 2019
| archive-url = https://web.archive.org/web/20190622102516/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD
  | url-status = live
  }}&lt;/ref&gt;
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Antigua and Barbuda}}
 | {{UN_Population|Antigua and Barbuda}}
 | 1,176
 | 12,480
 | 1,778
 | 18,492
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Australia}}
 | {{UN_Population|Australia}}
 | 1,520,608
 | 61,789
 | 1,008,547
 | 41,974
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Bahamas}}
 | {{UN_Population|Bahamas}}
 | 8,149
 | 22,431
 | 11,765
 | 31,978
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Bangladesh}}
 | {{UN_Population|Bangladesh}}
 | 115,610
 | 743
 | 291,299
 | 1,777
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Barbados}}
 | {{UN_Population|Barbados}}
 | 3,685
 | 13,453
 | —
 | —
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Belize}}
 | {{UN_Population|Belize}}
 | 1,448
 | 4,059
 | 2,381
 | 6,672
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Botswana}}
 | {{UN_Population|Botswana}}
 | 14,411
 | 8,533
 | 34,038
 | 14,746
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Brunei}}
 | {{UN_Population|Brunei Darussalam}}
 | 16,954
 | 40,301
 | 21,992
 | 51,760
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Cameroon}}
 | {{UN_Population|Cameroon}}
 | 24,984
 | 1,260
 | 50,820
 | 2,359
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Canada}}
 | {{UN_Population|Canada}}
 | 1,821,424
 | 50,344
 | 1,489,165
 | 40,420
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Cyprus}}
 | {{UN_Population|Cyprus}}
 | 22,981
 | 30,670
 | 26,720
 | 32,254
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Dominica}}
 | {{UN_Population|Dominica}}
 | 480
 | 7,154
 | 906
 | 13,288
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Eswatini}}
 | {{UN_Population|Eswatini}}
 | 3,747
 | 3,831
 | 6,458
 | 6,053
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Ghana}}
 | {{UN_Population|Ghana}}
 | 40,710
 | 1,570
 | 51,943
 | 1,871
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Grenada}}
 | {{UN_Population|Grenada}}
 | 790
 | 7,780
 | 1,142
 | 10,837
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Guyana}}
 | {{UN_Population|Guyana}}
 | 2,851
 | 3,408
 | 2,704
 | —
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|India}}
 | {{UN_Population|India}}
 | 3,732,224
 | 2,171
 | 11,468,022
 | 7,874
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Jamaica}}
 | {{UN_Population|Jamaica}}
 | 14,840
 | 5,335
 | —
 | —
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Kenya}}
 | {{UN_Population|Kenya}}
 | 37,229
 | 808
 | 76,016
 | 1,710
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Kiribati}}
 | {{UN_Population|Kiribati}}
 | 176
 | 1,649
 | 248
 | 2,337
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Lesotho}}
 | {{UN_Population|Lesotho}}
 | 2,448
 | 1,106
 | 4,027
 | 1,691
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Malawi}}
 | {{UN_Population|Malawi}}
 | 4,264
 | 365
 | 14,344
 | 893
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Malaysia}}
 | {{UN_Population|Malaysia}}
 | 303,526
 | 9,977
 | 501,249
 | 16,051
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Maldives}}
 | {{UN_Population|Maldives}}
 | 2,222
 | 6,405
 | 3,070
 | 8,871
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Malta}}
 | {{UN_Population|Malta}}
 | 8,722
 | 21,380
 | 12,138
 | 27,504
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Mauritius}}
 | {{UN_Population|Mauritius}}
 | 10,492
 | 8,755
 | 20,210
 | 14,420
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Mozambique}}
 | {{UN_Population|Mozambique}}
 | 14,588
 | 533
 | 25,805
 | 975
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Namibia}}
 | {{UN_Population|Namibia}}
 | 12,807
 | 5,383
 | 16,918
 | 6,801
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Nauru}}
 | {{UN_Population|Nauru}}
 | —
 | —
 | —
 | —
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|New Zealand}}
 | {{UN_Population|New Zealand}}
 | 139,768
 | 36,254
 | 139,640
 | 31,082
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Nigeria}}
 | {{UN_Population|Nigeria}}
 | 262,606
 | 1,502
 | 449,289
 | 2,533
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Pakistan}}
 | {{UN_Population|Pakistan}}
 | 231,182
 | 1,189
 | 517,873
 | 2,745
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Papua New Guinea}}
 | {{UN_Population|Papua New Guinea}}
 | 15,654
 | 1,845
 | 20,771
 | 2,676
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Rwanda}}
 | {{UN_Population|Rwanda}}
 | 7,103
 | 8,874
 | 15,517
 | 1,282
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Saint Kitts and Nevis}}
 | {{UN_Population|Saint Kitts and Nevis}}
 | 748
 | 13,144
 | 966
 | 17,226
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Saint Lucia}}
 | {{UN_Population|Saint Lucia}}
 | 1,186
 | 7,154
 | 2,016
 | 11,597
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}
 | {{UN_Population|Saint Vincent and the Grenadines}}
 | 713
 | 6,291
 | 1,202
 | 10,715
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Samoa}}
 | {{UN_Population|Samoa}}
 | 677
 | 3,485
 | 853
 | 4,475
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Seychelles}}
 | {{UN_Population|Seychelles}}
 | 1,032
 | 12,321
 | 2,371
 | 25,788
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Sierra Leone}}
 | {{UN_Population|Sierra Leone}}
 | 3,796
 | 496
 | 8,125
 | 1,131
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Singapore}}
 | {{UN_Population|Singapore}}
 | 274,701
 | 46,241
 | 328,323
 | 60,688
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Solomon Islands}}
 | {{UN_Population|Solomon Islands}}
 | 1,008
 | 1,517
 | 1,718
 | 2,923
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|South Africa}}
 | {{UN_Population|South Africa}}
 | 384,313
 | 8,070
 | 585,625
 | 10,960
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Sri Lanka}}
 | {{UN_Population|Sri Lanka}}
 | 59,421
 | 2,835
 | 126,993
 | 5,582
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Tanzania}}
 | {{UN_Population|United Republic of Tanzania}}
 | 28,249
 | 532
 | 74,269
 | 1,512
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Tonga}}
 | {{UN_Population|Tonga}}
 | 472
 | 4,152
 | 527
 | 4,886
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Trinidad and Tobago}}
 | {{UN_Population|Trinidad and Tobago}}
 | 23,986
 | 16,699
 | 35,638
 | 25,074
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Tuvalu}}
 | {{UN_Population|Tuvalu}}
 | 37
 | 3,636
 | —
 | —
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Uganda}}
 | {{UN_Population|Uganda}}
 | 19,881
 | 487
 | 49,130
 | 1,345
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|United Kingdom}}
 | {{UN_Population|United Kingdom}}
 | 3,124,650&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report|access-date=31 August 2021|website=IMF|language=en|archive-date=7 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407080844/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 | 38,974
 | 3,174,921
 | 35,598
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Vanuatu}}
 | {{UN_Population|Vanuatu}}
 | 785
 | 3,094
 | 1,139
 | 4,379
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flag|Zambia}}
 | {{UN_Population|Zambia}}
 | 20,678
 | 1,425
 | 24,096
 | 1,621
 |-
 ! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; background:#eaf4ff;&quot; | {{flag|Commonwealth of Nations|name=ڪامن ويلٿ}}
 | style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | '''2,418,964,000'''&lt;!-- 2016 --&gt;
 | style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | '''9,766,209'''
 | style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | '''3,844'''
 | style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | '''13,119,929'''
 | style=&quot;background:#eaf4ff;&quot; | '''4,035'''
 |-
 |}
 |}


===جنگ کان پوءِ===
ٻي عالمي جنگ دوران، برطانوي سلطنت برطانيا جي ماليات جي سهائتا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. پرڏيهي مٽاسٽا جا ذخيرا لنڊن ۾ گڏ ڪيا ويا، ته جيئن جنگ لاءِ استعمال ٿي سگهن. عملي طور، گڏيل بادشاهت £2.3&amp;nbsp;ارب حاصل ڪيا، جن مان £1.3&amp;nbsp;ارب [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستان]] مان هئا. اهو قرض برطانوي حڪومت جي ضمانتي ڪاغذن جي صورت ۾ رکيو ويو ۽ &quot;اسٽرلنگ بيلنس&quot; جي نالي سان مشهور ٿيو. 1950ع تائين هندستان، پاڪستان ۽ سيلون پنهنجي اسٽرلنگ جو وڏو حصو خرچ ڪري چڪا هئا، جڏهن ته ٻين ملڪن وڌيڪ گڏ ڪيو. اسٽرلنگ علائقي ۾ ڪئناڊا کانسواءِ سڄي ڪامن ويلٿ شامل هئي، گڏوگڏ ڪجهه ننڍا ملڪ، خاص طور تي فارس نار وارا ملڪ. انهن پنهنجو پرڏيهي مٽاسٽا اسٽرلنگ ۾ رکيو، جنهن سان ان ڪرنسي کي اوچتين نيڪالين کان تحفظ مليو ۽ ڪامن ويلٿ اندر واپار ۽ سيڙپڪاري آسان ٿي. اهو مقرر مٽاسٽا جي شرح، واپاري پاليسي هم آهنگ ڪرڻ لاءِ ڪامن ويلٿ سربراهي اجلاسن ۾ وقت بوقت گڏجاڻين، ۽ گهريلو معاشي پاليسين تي ٻڌل هڪ رسمي لاڳاپو هو. گڏيل بادشاهت کي واپاري اضافو حاصل هو، ۽ ٻيا ملڪ گهڻو ڪري خام مال پيدا ڪندڙ هئا، جيڪو گڏيل بادشاهت کي وڪرو ڪيو ويندو هو. ڪامن ويلٿ لاءِ واپاري جواز آهستي آهستي گهٽ پرڪشش ٿيندو ويو؛ تنهن هوندي به وڌندڙ لنڊن سرمائي منڊي تائين رسائي نون آزاد ٿيل ملڪن لاءِ اهم فائدو رهي. جيئن جيئن گڏيل بادشاهت يورپ جي ويجهو ٿيندي وئي، تيئن ڊگهي مدي وارا لاڳاپا شڪ هيٺ اچڻ لڳا.&lt;ref&gt;Catherine R. Schenk,  &quot;Britain in the world economy.&quot; in Paul Addison and Harriet Jones, eds., ''A Companion to Contemporary Britain: 1939–2000'' (2005): 436–481, esp. 469-71.&lt;/ref&gt;

====گڏيل بادشاهت (برطانيا) جو يورپي معاشي برادري ۾ شامل ٿيڻ====
1961ع تائين، سست معيشت سبب، گڏيل بادشاهت [[يورپي معاشي برادري]] ۾ شامل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر [[چارلس ڊي گال]] بار بار ان کي ويٽو ڪيو.&lt;ref&gt;Alan S. Milward, ''The rise and fall of a national strategy, 1945–1963'' (2002).&lt;/ref&gt; [[يورپي برادرين ۾ گڏيل بادشاهت جي شموليت|شموليت]] آخرڪار 1973ع ۾ حاصل ٿي. راڻي ايلزبيٿ گڏيل بادشاهت ۽ ڪامن ويلٿ وچ ۾ بچيل ٿورن لاڳاپن مان هڪ هئي. تاريخدان [[بين پملٽ]] دليل ڏئي ٿو ته يورپ ۾ شامل ٿيڻ &quot;گڏيل بادشاهت ۽ ان جي اڳوڻي سلطنت وچ ۾ خانداني لاڳاپن جي ٽٽڻ واري عمل ۾ اڃا تائين سڀ کان وڌيڪ فيصلائتو قدم ثابت ٿيو... ان بچيل لاڳاپن کي جذباتي ۽ ثقافتي لاڳاپن ۽ قانوني نزاڪتن تائين محدود ڪري ڇڏيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|author-first1=Ben |author-last1=Pimlott|title=The Queen: A Biography of Elizabeth II|url=https://books.google.com/books?id=VkhSn5Fi7c4C|date=1998|page=416|publisher=Wiley |isbn=978-0-471-28330-0}}&lt;/ref&gt;

آفريڪا ۽ ايشيا جا نوان آزاد ملڪ پنهنجي اندروني سياسي ۽ معاشي ترقي تي ڌيان ڏيڻ لڳا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ٿڌي جنگ]] ۾ پنهنجي ڪردار تي پڻ. آمريڪا، بين الاقوامي ادارا ۽ سوويت يونين اهم رانديگر بڻجي ويا، ۽ برطانوي ڪردار پوئتي هٽي ويو. جيتوڻيڪ ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ آسٽريليا، گڏيل بادشاهت جي يورپي معاشي برادري ۾ شموليت جي مخالفت ڪئي، ٻين ملڪن برطانيا جي گڏيل منڊي تائين رسائي مان ملندڙ معاشي فائدن کي ترجيح ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book|author-first1=Gill |author-last1=Bennett|title=Six Moments of Crisis: Inside British Foreign Policy|url=https://books.google.com/books?id=m1_EUTmXbDwC&amp;pg=PP87|date=2013|page=87|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-164163-3|access-date=10 February 2018|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330171246/https://books.google.com/books?id=m1_EUTmXbDwC&amp;pg=PP87|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اڳوڻين ڊومينين قومن ۽ گڏيل بادشاهت وچ ۾ تاريخي لاڳاپا تيزي سان ڪمزور ٿي رهيا هئا. ڪئناڊا جي معيشت وڌ کان وڌ آمريڪا سان واپار تي مرڪوز ٿيڻ لڳي، نه ڪي گڏيل بادشاهت يا ٻين ڪامن ويلٿ قومن سان واپار تي. ڪئناڊا جا اندروني تڪرار وڌندڙ آمريڪي ثقافتي ۽ معاشي موجودگي، ۽ [[ڪيوبيڪ قومپرستي]] جي مضبوط قوت جي چوڌاري گهمندا هئا. 1964ع ۾ [[ڪئناڊا جو جهنڊو|ميپل ليف جهنڊي]] [[ڪئناڊين ريڊ اينسائن|ڪئناڊين اينسائن]] جي جاءِ ورتي، جنهن کي گريگري جانسن &quot;سلطنت جو آخري ساهه&quot; قرار ڏنو.&lt;ref&gt;Gregory A. Johnson, &quot;The Last Gasp of Empire: The 1964 Flag Debate Revisited&quot;, in Phillip Buckner, ed., ''Canada and the End of Empire'' (University of British Columbia Press, 2005), p.  6.&lt;/ref&gt; آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ عام طور تي گڏيل بادشاهت جي شموليت جا مخالف هئا ۽ 1972ع ۾ شموليت جي آخري شرطن تي ڪافي اثرانداز ٿيا، جنهن لاءِ گڏيل بادشاهت اهم برآمدي منڊين جي تحفظ لاءِ عبوري انتظامن ۽ مالي معاوضي تي راضي ٿيو.&lt;ref&gt;Andrea Benvenuti,  {{&quot;'}}Layin' Low and Sayin' Nuffin': Australia's Policy towards Britain's Second Bid to Join the European Economic Community (1966–67)&quot; ''Australian Economic History Review'' 46#2 (2006): 155–175.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Bruce |last=Brown |title=New Zealand in World Affairs: 1972–1990 |url=https://books.google.com/books?id=-pRHIw8R0-kC&amp;pg=PA23 |date=1977 |publisher=Victoria UP |page=23 |isbn=978-0-86473-372-6 |access-date=10 February 2018 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330153527/https://books.google.com/books?id=-pRHIw8R0-kC&amp;pg=PA23 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; رسل وارڊ ان دور کي معاشي اصطلاحن ۾ هن ريت بيان ڪري ٿو:&lt;ref&gt;Russell  Ward, ''A Nation for a Continent: the history of Australia, 1901–1975'' (1977) p 343&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote&gt;حقيقت ۾، گڏيل بادشاهت آسٽريليا جي اهم واپاري ساٿي طور ان وقت تمام تيزي سان آمريڪا ۽ معاشي طور ٻيهر اڀرندڙ جاپان جي هٿان بدلجي رهي هئي، پر گهڻا ماڻهو مشڪل سان ان کان واقف هئا.... اهو ڊپ هو ته گڏيل بادشاهت جي گڏيل منڊي ۾ شموليت جو مطلب آسٽريليائي شين لاءِ ترجيحي محصولي انتظامن جو خاتمو، يا گهٽ ۾ گهٽ انهن ۾ وڏي گهٽتائي هوندو.&lt;/blockquote&gt;

===واپار===
[[رائل ڪامن ويلٿ سوسائٽي]] جي 2010ع واري تحقيق مان ظاهر ٿيو ته ڪامن ويلٿ ملڪ، سراسري طور، تنظيم جي ٻين ملڪن کان 50 سيڪڙو وڌيڪ درآمد ڪندا هئا ۽ سراسري طور 38 سيڪڙو وڌيڪ برآمد ڪندا هئا. ننڍن ۽ گهٽ دولتمند ملڪن ۾ ڪامن ويلٿ اندر واپار ڪرڻ جو رجحان وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thercs.org/assets/Uploads/Trading-Places-the-Commonwealth-effect-revisited.pdf|title=Trading Places: The &quot;Commonwealth effect&quot; revisited, p. 9.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704235738/https://thercs.org/assets/Uploads/Trading-Places-the-Commonwealth-effect-revisited.pdf|archive-date=4 July 2015|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt; رڳو 2024ع ۾، ٽوگو جي شامل ٿيڻ کان ٻه سال پوءِ، برطانيا سان ان جي واپار ۾ 94 سيڪڙو واڌ ٿي.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; ڪامن ويلٿ اندر واپار ۾ قانوني ۽ لساني هڪجهڙائين، جن ۾ عام قانون جو وسيع استعمال به شامل آهي، ۽ قائم ٿيل ڪاروباري نيٽ ورڪن سبب ڏيتي ليتي جا خرچ گهٽ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Henderson |first=Andrew |date=2026-03-02 |title=The Commonwealth: a ceremonial relic that could be a supply-chain backstop |url=https://www.aspistrategist.org.au/the-commonwealth-a-ceremonial-relic-that-could-be-a-supply-chain-backstop/ |access-date=2026-05-04 |website=The Strategist |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;

2005ع ۾ مالٽا واري سربراهي اجلاس ۾ حڪومتن جي سربراهن ڪامن ويلٿ ميمبرن وچ ۾ ٻه طرفي بنياد تي آزاد واپار کي اڳتي وڌائڻ جي منظوري ڏني.&lt;ref name=&quot;VallettaStatement&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/news/190628/163075/147476/valletta_statement_on_multilateral_trade.htm |archive-url=https://archive.today/20130415225827/http://www.thecommonwealth.org/news/190628/163075/147476/valletta_statement_on_multilateral_trade.htm |url-status=dead |archive-date=15 April 2013 |title=Commonwealth Secretariat – Valletta Statement on Multilateral Trade |publisher=Thecommonwealth.org |date=26 November 2005 |access-date=27 September 2012}}&lt;/ref&gt; 2025ع ۾ ڪامن ويلٿ جي سيڪريٽري جنرل [[شرلي آيورڪر بوچوي]] آخرڪار [[ڪامن ويلٿ آزاد واپار]] واري علائقي جي قيام جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=nhED5_FVx8s |title=Shirley Botchwey, Commonwealth Secretary General interview with the BBC |date=2025-06-26 |last= |publisher=Commonwealth Secretariat |others=Interview by BBC News |access-date=2025-07-01 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;

==ڪامن ويلٿ جون تنظيمون==
{{main|ڪامن ويلٿ تنظيمن جي فهرست}}

ڪامن ويلٿ جا ملڪ حڪومتي لاڳاپن کان ٻاهر به ڪيترن ئي گڏيل رابطَن ۾ ٻڌل آهن. مختلف غير سرڪاري تنظيمون، خاص طور تي راندين، ثقافت، تعليم، قانون ۽ خيراتي خدمتن جي شعبن ۾، سڄي ڪامن ويلٿ ۾ سرگرم آهن. انهن مان ڪجهه، جهڙوڪ [[سائيٽ سيورز انٽرنيشنل]] ۽ [[انگريزي ڳالهائيندڙن جي يونين]]، ڪامن ويلٿ کان ٻاهر به ڪم ڪن ٿيون، پر انهن جون سرگرميون شروعاتي طور ڪامن ويلٿ اندر شروع ٿيون ۽ اڄ به گهڻو ڪري اتي ئي مرڪوز آهن.&lt;ref name=&quot;Commonwealth Family2&quot;&gt;{{cite web |title=Commonwealth Family |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/151814/commonwealth_family/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070831143745/http://www.thecommonwealth.org/Internal/151814/commonwealth_family/ |archive-date=31 August 2007 |access-date=29 July 2007 |publisher=[[Commonwealth Secretariat]]}}&lt;/ref&gt;

[[File:UCT Upper Campus landscape view.jpg|thumb|[[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، جيڪا [[ڪامن ويلٿ يونيورسٽين جي انجمن]] جي ميمبر آهي]]

ڪامن ويلٿ سيڪريٽريٽ پنهنجي تصديق ڪميٽي ذريعي ڪامن ويلٿ سان رسمي منظوري (Accreditation) جو انتظام ڪري ٿو. داخلا جي شرطن ۾ ڪامن ويلٿ جي منشور سان وابستگي برقرار رکڻ شامل آهي. رسمي طور منظور ٿيل تنظيمن ۾ [[ڪامن ويلٿ يونيورسٽين جي انجمن]] شامل آهي، جيڪا [[ڪامن ويلٿ اسڪالرشپ]] جو انتظام ڪري ٿي ته جيئن شاگرد ٻين ڪامن ويلٿ ملڪن ۾ تعليم حاصل ڪري سگهن، ۽ [[ڪامن ويلٿ پارلياماني انجمن]]، جيڪا ڪامن ويلٿ جي 180 کان وڌيڪ پارليامينٽن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Directory of accredited organisations |url=https://thecommonwealth.org/organisations-directory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325041630/https://thecommonwealth.org/organisations-directory |archive-date=25 March 2023 |access-date=25 March 2023 |website= |publisher=Commonwealth Secretariat}}&lt;/ref&gt;

===ڪامن ويلٿ فائونڊيشن===
{{main|ڪامن ويلٿ فائونڊيشن}}

[[ڪامن ويلٿ فائونڊيشن]] هڪ بين الحڪومتي تنظيم آهي، جيڪا ڪامن ويلٿ حڪومتن جي مالي سهڪار سان هلندي آهي، انهن کي رپورٽ پيش ڪندي آهي، ۽ ڪامن ويلٿ جي قدرن ۽ ترجيحن جي رهنمائي هيٺ ڪم ڪندي آهي. ان جو بنيادي مقصد شهري سماج کي ڪامن ويلٿ جي ترجيحن جي حصول لاءِ مضبوط بڻائڻ آهي، جن ۾ جمهوريت ۽ سٺي حڪمراني، انساني حقن ۽ صنفي برابري جو احترام، غربت جو خاتمو، عوام-مرڪوز ۽ پائيدار ترقي، ۽ فنون ۽ ثقافت جي واڌاري شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CF About&quot; /&gt;

فائونڊيشن 1965ع ۾ [[ڪامن ويلٿ جي سربراهن|حڪومتي سربراهن]] طرفان قائم ڪئي وئي. ان جي رڪنيت ڪامن ويلٿ جي سڀني ميمبرن لاءِ کليل آهي، ۽ ڊسمبر 2008ع تائين 53 مان 46 ميمبر ملڪ ان ۾ شامل هئا. شريڪ رڪنيت، جيڪا ميمبر حڪومتن سان لاڳاپيل رياستن يا سمنڊ پار علائقن لاءِ کليل آهي، جبرالٽر کي ڏني وئي آهي. 2005ع ۾ فائونڊيشن جي قيام جي 40هين سالگرهه ملهائي وئي. فائونڊيشن جو مرڪز [[مارلبرو هائوس]]، [[پال مال، لنڊن]] ۾ واقع آهي. سيڪريٽريٽ ۽ فائونڊيشن وچ ۾ باقاعده رابطا ۽ سهڪار موجود آهن. فائونڊيشن اڄ به انهن وسيع مقصدن جي خدمت ڪري رهي آهي، جن لاءِ اها مفاهمتي يادداشت موجب قائم ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;CF About&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.commonwealthfoundation.com/about/index.cfm |title=Commonwealth Foundation – About Us |date=5 January 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105094948/http://www.commonwealthfoundation.com/about/index.cfm |archive-date=5 January 2006 }}&lt;/ref&gt;

===ڪامن ويلٿ رانديون===
{{main|ڪامن ويلٿ رانديون}}

[[File:Rugby melbourne commonwealth games.jpg|thumb|[[ڪامن ويلٿ رانديون]] دنيا جو ٽيون وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهن، جتي عالمي طور مشهور راندين سان گڏ خاص &quot;ڪامن ويلٿ&quot; راندون، جهڙوڪ [[رگبي سيونز]]، پڻ شامل هونديون آهن. تصوير 2006ع جي رانديون دوران [[ميلبورن]] ۾ ورتل آهي.|220x220px]]

ڪامن ويلٿ رانديون هڪ [[گهڻ-راندين وارو مقابلو]] آهن، جيڪي هر چئن سالن کان پوءِ منعقد ڪيون وينديون آهن. [[2018ع ڪامن ويلٿ رانديون]] آسٽريليا جي گولڊ ڪوسٽ ۾، [[2022ع ڪامن ويلٿ رانديون]] برمنگهم ۾، ۽ [[2026ع ڪامن ويلٿ رانديون]] گلاسگو ۾ منعقد ٿيون. [[اونهاري اولمپڪ رانديون]] وانگر عام ايٿليٽڪس مقابلن کان علاوه، انهن رانديُن ۾ اهڙيون راندون به شامل هونديون آهن جيڪي ڪامن ويلٿ ملڪن ۾ خاص طور مشهور آهن، جهڙوڪ [[بالز]]، [[نيٽ بال]] ۽ [[رگبي سيونز]].

هي رانديون 1930ع ۾ &quot;ايمپائر گيمز&quot; جي نالي سان شروع ٿيون. انهن جي بنياد اولمپڪ جي [[شوقيه راندين]] واري تصور تي رکيو ويو، پر انهن کي ڄاڻي واڻي &quot;دوستانه رانديون&quot; بڻايو ويو،&lt;ref name=&quot;A Commonwealth of Values&quot;&gt;{{cite journal|last=McKinnon|first=Don|author-link=Don McKinnon|date=February 2008|title=A Commonwealth of Values: a Commonwealth of incomparable value|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=97|issue=394|pages=19–28|doi=10.1080/00358530801890561|s2cid=153395786}}&lt;/ref&gt; جن جو مقصد ڪامن ويلٿ ملڪن وچ ۾ لاڳاپن کي هٿي ڏيڻ ۽ سندن گڏيل راندين ۽ ثقافتي ورثي کي ملهائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Commonwealth Games and Art Festival&quot;&gt;{{cite journal| date=July 2002 |title=Commonwealth Games and Art Festival|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=91|issue=365|pages=293–296|doi=10.1080/0035853022000010308|s2cid=219624041}}&lt;/ref&gt;

ڪامن ويلٿ جون سڀ کان نمايان سرگرميون انهن رانديُن سان لاڳاپيل آهن،&lt;ref name=&quot;A Commonwealth of Values&quot;/&gt; ۽ جڏهن رانديون ٿينديون آهن ته ڪامن ويلٿ بابت دلچسپي به گهڻي وڌي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McDougall|first=Derek|date=July 2005|title=Australia and the Commonwealth|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=94|issue=380|pages=339–349|doi=10.1080/00358530500175033|s2cid=154343051}}&lt;/ref&gt;

ان ڳالهه تي بحث جاري رهيو آهي ته ڇا رانديون ۽ راندين جا ادارا ڪامن ويلٿ جي وسيع سياسي معاملن سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن يا نه.&lt;ref name=&quot;Commonwealth Games and Art Festival&quot;/&gt; 1977ع ۾ [[گلينيگلز معاهدو]] منظور ڪيو ويو، جنهن تحت ڪامن ويلٿ ملڪن نسل پرست [[اپارتھائيڊ]] نظام خلاف جدوجهد لاءِ ڏکڻ آفريڪا سان راندين وارن لاڳاپن جي حوصله شڪني ڪرڻ جو واعدو ڪيو. ان وقت ڏکڻ آفريڪا ڪامن ويلٿ جو ميمبر نه هو. جڏهن ته [[1986ع ڪامن ويلٿ رانديون]] گهڻن آفريقي، ايشيائي ۽ ڪيريبين ملڪن طرفان بائيڪاٽ ڪيون ويون، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻين ملڪن گلينيگلز معاهدي تي مؤثر عمل نه ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Muda|first=Muhammad|date=April 1998|title=The significance of the Commonwealth Games in Malaysia's foreign policy|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=87|issue=346|pages=211–226|doi=10.1080/00358539808454416|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===ڪامن ويلٿ نوجوان رانديون===
{{main|ڪامن ويلٿ نوجوان رانديون}}

[[ڪامن ويلٿ نوجوان رانديون]] ڪامن ويلٿ رانديُن جو نوجوانن لاءِ مخصوص نسخو آهن، جن جو مقصد 14 کان 18 سالن جي عمر وارن رانديگرن کي موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پهريون ڀيرو [[2000ع ڪامن ويلٿ نوجوان رانديون]] اسڪاٽلينڊ جي ايڊنبرگ شهر ۾ منعقد ٿيون.
رانديُن جو سڀ کان تازو ايڊيشن [[2023ع ڪامن ويلٿ نوجوان رانديون|2023ع]] ۾ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ منعقد ٿيو.

===ڪامن ويلٿ جنگي قبرون ڪميشن===
{{main|ڪامن ويلٿ جنگي قبرون ڪميشن}}

[[File:Azmak Cemetery, Gallipoli Peninsula.JPG|thumb|[[ڪامن ويلٿ جنگي قبرون ڪميشن]] ڪامن ويلٿ جي 17 لک جنگي شهيدن کي ياد ڪري ٿي ۽ دنيا ۾ 2,500 جنگي قبرستانن جي سنڀال ڪري ٿي، جن مان هي هڪ [[گليپولي]] ۾ واقع آهي.|220x220px]]

ڪامن ويلٿ جنگي قبرون ڪميشن (CWGC) انهن 17 لک فوجي اهلڪارن جي قبرن جي سنڀال جي ذميوار آهي، جيڪي پهرين ۽ ٻي عالمي جنگ دوران ڪامن ويلٿ ملڪن جي طرفان وڙهندي فوت ٿيا. هي ڪميشن 1917ع ۾ (امپيريل وار گريوز ڪميشن جي نالي سان) قائم ڪئي وئي هئي. هن 2,500 [[جنگي قبرستان]] تعمير ڪيا آهن ۽ دنيا جي 20,000 ٻين هنڌن تي موجود انفرادي قبرن جي به سنڀال ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ten Key Things About War Graves&quot;&gt;{{cite news|title=Ten Key Things About War Graves|first=Annie|last=Dare|newspaper=[[The Observer]]|date=15 October 2000|page=29}}&lt;/ref&gt;

===ڪامن ويلٿ آف لرننگ===
{{Main|ڪامن ويلٿ آف لرننگ}}

ڪامن ويلٿ آف لرننگ (COL) هڪ بين الحڪومتي تنظيم آهي، جيڪا [[ڪامن ويلٿ جي سربراهن|حڪومتي سربراهن]] طرفان کليل سکيا/فاصلاتي تعليم بابت ڄاڻ، وسيلن ۽ ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ ورڇ کي هٿي ڏيڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. COL ترقي پذير ملڪن کي معياري تعليم ۽ تربيت تائين رسائي بهتر بڻائڻ ۾ مدد ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.col.org/about/|title=About the Commonwealth of Learning|access-date=11 April 2023|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411163836/https://www.col.org/about/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===ڪامن ويلٿ مقامي حڪومت فورم===
{{Main|ڪامن ويلٿ مقامي حڪومت فورم}}

ڪامن ويلٿ مقامي حڪومت فورم (CLGF) هڪ عالمي مقامي حڪومت تنظيم آهي، جيڪا ڪامن ويلٿ جي ميمبر ملڪن ۾ مقامي اختيارين، انهن جي قومي انجمنن ۽ مقامي حڪومت بابت ذميوار وزارتن کي گڏ ڪري ٿي. CLGF قومي ۽ [[مقامي حڪومت]]ن سان گڏجي [[جمهوريت|جمهوري قدرن]] ۽ سٺي مقامي حڪمراني جي ترقي جي حمايت ڪري ٿو، ۽ اها ڪامن ويلٿ ۾ مقامي حڪومت جي نمائنده اداري طور [[ڪامن ويلٿ جي سربراهن]] طرفان باضابطه طور تسليم ٿيل لاڳاپيل تنظيم آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://thecommonwealth.org/organisation/commonwealth-local-government-forum-clgf|title=Commonwealth Local Government Forum (CLGF) {{!}} The Commonwealth|website=thecommonwealth.org|date=31 July 2013|language=en|access-date=23 February 2017|archive-date=1 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190201155851/http://thecommonwealth.org/organisation/commonwealth-local-government-forum-clgf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
CLGF ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو مقامي حڪومت جي پاليسي ۽ فيصلا سازي ۾ شامل مرڪزي، صوبائي ۽ مقامي حڪومتي سطحن کي گڏ ڪري ٿو. CLGF جي ميمبرن ۾ مقامي حڪومت جون انجمنون، انفرادي مقامي اختيارين، مقامي حڪومت سان لاڳاپيل وزارتون، ۽ اهي تحقيقي ۽ پيشور تنظيمون شامل آهن، جيڪي مقامي حڪومت سان ڪم ڪن ٿيون. عملي کان عملي تائين سهڪار CLGF جي ڪم جو بنيادي حصو آهي، جيڪو سڄي ڪامن ويلٿ ۽ علائقائي سطح تي CLGF جي پنهنجي ميمبرن کي استعمال ڪري ٻين جي مدد ڪري ٿو، علائقن اندر به ۽ علائقن جي وچ ۾ به. CLGF مقامي ۽ علائقائي حڪومتن جي عالمي ٽاسڪ فورس جو ميمبر آهي، جيڪا گڏيل قومن جي مقامي اختيارين واري ميجر گروپ جي رسمي ڀائيوار آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gtf2016.org/about-us|title=Global Taskforce of Local and Regional Governments|website=globaltaskforce|access-date=23 February 2017|archive-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170111201233/http://www.gtf2016.org/about-us|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==ثقافت==
{{See also|برطانوي ثقافت}}

ڪامن ويلٿ ملڪ هڪ گڏيل ثقافت رکن ٿا، جنهن ۾ انگريزي ٻولي، رانديون، قانوني نظام، تعليم ۽ حڪومت شامل آهن. اهي هڪجهڙايون هن تنظيم جي ورثي جو نتيجو آهن، جيڪو برطانوي سلطنت مان ترقي ڪري نڪتو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=The Commonwealth |url=https://www.mfat.govt.nz/en/peace-rights-and-security/the-commonwealth/ |access-date=8 January 2024 |website=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |language=en-NZ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK Representation in the Commonwealth |url=https://www.gov.uk/world/organisations/uk-representation-in-the-commonwealth |access-date=23 May 2024 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪامن ويلٿ جي نشانين ۾ [[ڪامن ويلٿ قومن جو جهنڊو|ڪامن ويلٿ جو جهنڊو]] ۽ [[ڪامن ويلٿ ڏينهن]] شامل آهن. [[يادگيري جو ڏينهن]] سڄي ڪامن ويلٿ ۾ ملهايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |title=Remembrance |url=https://www.cwgc.org/our-work/outreach/remembrance/ |access-date=20 July 2024 |website=Commonwealth War Graces Commission |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Remembrance Day vs ANZAC Day explained |url=https://remembertoremember.com.au/blog/remembrance-day-vs-anzac-day-explained?dicbo=v4-9816lox-1076708621 |access-date=20 July 2024 |website=RSL Australia |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ملڪن ۾ [[گائي فاڪس نائيٽ]] جون تقريبون پڻ ٿينديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Slater |first=Jack |date=29 October 2022 |title=Do any other countries celebrate Bonfire Night? |url=https://metro.co.uk/2022/10/29/is-bonfire-night-only-in-the-uk-17662141/ |access-date=7 November 2024 |website=Metro |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪامن ويلٿ جي برطانوي سڃاڻپ بابت ڪينيا جي عالم [[علي مزروئي]] چيو ته: &quot;آخرڪار، هڪ نيوزيلينڊر کي هڪ جميڪن يا زيمبين سان ڪهڙي شيءِ گڏيل ٿي سگهي ٿي، جيڪڏهن گڏيل برطانوي هجڻ جا رشتا نه هجن؟&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Mazrui |first1=Ali Al Amin |title=Anglo-African Commonwealth |last2=Taylor |first2=D. |last3=Bradley |first3=Kenneth |date=1967 |publisher=Pergamon |isbn=978-0-08-012253-3 |pages=40–41}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Miller |first=J. D. B. |title=Survey of Commonwealth affairs: problems of expansion 1953-1969 |date=1974 |publisher=Oxford university press |isbn=978-0-19-214999-2 |location=London New York Toronto |pages=434}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;{{rp|62}}

===راند===
[[File:Gahanga cricket stadium.jpg|thumb|[[روانڊا ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]، ڪگالي، روانڊا. ڪامن ويلٿ جي رڪنيت کي ملڪ ۾ هن راند کي مشهور ڪرڻ جو سبب ڄاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو ملڪ ڪڏهن به برطانوي سلطنت جو حصو نه رهيو.]]
ڪيترائي ڪامن ويلٿ ملڪ اهڙيون ساڳيون رانديون کيڏن ٿا، جن کي بنيادي طور برطانوي ڪردار واريون سمجهيو ويندو آهي، جيڪي برطانوي حڪمراني يا بالادستي هيٺ جڙيون ۽ ترقي ڪريون، جن ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[ايسوسيئيشن فٽبال]]، [[رگبي فٽبال|رگبي]]، [[فيلڊ هاڪي]] ۽ [[نيٽ بال]] شامل آهن. اهي لاڳاپا خاص طور گڏيل بادشاهت، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ [[رگبي يونين]]، ڪرڪيٽ، نيٽ بال ۽ فيلڊ هاڪي ۾ مضبوط آهن؛ آسٽريليا سان [[رگبي ليگ]] ۾، ڪيريبين ملڪن سان ڪرڪيٽ ۽ نيٽ بال ۾، ۽ هندستاني ننڍي کنڊ سان [[هندستاني ننڍي کنڊ ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] ۽ هاڪي ۾ مضبوط آهن. ان جي ابتڙ، ڪئناڊا تي اتر آمريڪي راندين جو غلبو آهي، جن ۾ ڪرڪيٽ بدران بيس بال، نيٽ بال بدران باسڪيٽ بال، فيلڊ هاڪي بدران آئس هاڪي ۽ رگبي يونين يا ليگ بدران ڪئناڊين فٽبال شامل آهن. تنهن هوندي به، ڪئناڊا ڪامن ويلٿ جي سڀني وڌيڪ روايتي راندين ۾ ننڍيون پر پرجوش برادريون برقرار رکي ٿو، ۽ انهن مان هر هڪ ۾ ورلڊ ڪپ تائين پهتو آهي. اهو [[ڪامن ويلٿ رانديون]] جو جنم هنڌ پڻ آهي، جتي 1930ع ۾ [[1930ع برطانوي سلطنت رانديون|پهريون ايڊيشن هئملٽن]] ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Perkin|first=Harold|date=September 1989|title=Teaching the nations how to play: sport and society in the British Empire and Commonwealth |journal=International Journal of the History of Sport|volume=6|issue=2|pages=145–155|doi=10.1080/09523368908713685}}&lt;/ref&gt;
هن گڏيل راندين واري منظرنامي سبب وڏين راندين وارين قومن وچ ۾ دوستانه قومي مقابلا پيدا ٿيا، جن اڪثر سندن هڪ ٻئي سان لاڳاپن جي تعريف ڪئي آهي. هندستان، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جي حالتن ۾ انهن مقابليُن سندن اڀرندڙ قومي ڪردار جي تعمير ۾ وڏو حصو ادا ڪيو آهي، خاص طور ڪرڪيٽ، رگبي ليگ ۽ رگبي يونين ۾. حقيقت ۾، انهن مقابليُن عالمي لاڳاپن ۾ هڪ مستقل عنصر فراهم ڪري ويجها لاڳاپا برقرار رکيا، جيتوڻيڪ سلطنت ڪامن ويلٿ ۾ تبديل ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Michael|last=Dawson|date=February 2006|title=Acting global, thinking local: 'Liquid imperialism' and the multiple meanings of the 1954 British Empire &amp; Commonwealth Games|journal=International Journal of the History of Sport|volume=23|issue=1|pages=3–27|doi=10.1080/09523360500386419|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ٻاهرين طور، انهن راندين کيڏڻ کي ڪامن ويلٿ جي هڪ خاص ثقافت ۾ شريڪ ٿيڻ جي نشاني سمجهيو ويندو آهي؛ روانڊا جي اسڪولن ۾ [[روانڊا ڪرڪيٽ انجمن|ڪرڪيٽ]] اختيار ڪرڻ کي ملڪ جي ڪامن ويلٿ رڪنيت ڏانهن وڌڻ جي علامت طور ڏٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Clayton|first=Jonathan|title=Schoolboy cricketers bat their way to a place in the Commonwealth|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article2903598.ece|newspaper=[[The Times]]|date=20 November 2007|access-date=27 March 2009|location=London|archive-date=8 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008004746/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article2903598.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Mike |last=Pflanz|title=Rwanda in drive to join Commonwealth|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1558285/Rwanda-in-drive-to-join-Commonwealth.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1558285/Rwanda-in-drive-to-join-Commonwealth.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=24 July 2007|access-date=27 March 2009|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; روانڊا جي ڪامن ويلٿ رڪنيت کي ملڪ اندر هن راند کي مشهور ڪرڻ ۾ مددگار قرار ڏنو ويو، جتي مرد ۽ عورتون يتيم خانن، اسڪولن، يونيورسٽين ۽ ڪرڪيٽ ڪلبن ۾ ان کي کيڏن ٿا.&lt;ref name=&quot;Duncan&quot;&gt;{{cite book |last=Duncan |first=Isabelle |title=Skirting the Boundary: A History of Women's Cricket |publisher=Robson Press |year=2013 |isbn=9781849545464 |location=London}}&lt;/ref&gt;

ڪامن ويلٿ رانديون، پنهنجي نوجوانن واري نسخي سان گڏ، هڪ چارسالي گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جيڪو [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] چڪر جي وچ واري سال ۾ منعقد ٿيندو آهي، ۽ انهن راندين وارن لاڳاپن جو سڀ کان نمايان اظهار آهي. رانديُن ۾ عام گهڻ-راندين وارا شعبا، جهڙوڪ ايٿليٽڪس، ترڻ، جمناسٽڪ، وزن کڻڻ، باڪسنگ، فيلڊ هاڪي ۽ سائيڪلنگ شامل آهن، پر انهن ۾ ڪامن ويلٿ ۾ مشهور ۽ انهن رانديُن لاءِ مخصوص راندون، جهڙوڪ نيٽ بال، اسڪواش ۽ لان بالز پڻ شامل آهن. اهي رانديون اولمپڪس جهڙن مقابلن کان وڌيڪ واضح طور سياسي به آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي انهن ڳالهين کي فروغ ڏين ٿيون، جن کي ڪامن ويلٿ جا قدر سمجهيو ويندو آهي؛ تاريخي طور گڏيل فوجي ڪوششن جي تاريخ کي ملهايو ۽ فروغ ڏنو ويو، پيراسپورٽ ۽ معذورن جون رانديون مڪمل طور شامل ڪيون ويون، ۽ ڪامن ويلٿ گيمز فيڊريشن عوامي طور LGBT ماڻهن جي حقن جي حمايت ڪئي آهي، جيتوڻيڪ ڪامن ويلٿ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ هم جنس پرستي اڃا به ڏوهه قرار ڏنل آهي.

===ادب===
{{See also|ڪامن ويلٿ انگريزي|پس نوآبادياتي ادب|مهاجر ادب|ڪامن ويلٿ ادب جو جرنل}}

برطانوي موجودگي جي گڏيل تاريخ ڪيترين ئي ٻولين ۾ لکڻ جو هڪ وڏو ذخيرو پيدا ڪيو آهي، جنهن کي ڪامن ويلٿ ادب چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=A report on stories from the outposts of Commonwealth literature|first=Douglas|last=Hill|newspaper=[[The Globe and Mail]]|date=1 October 1988|page=21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=English Is a World Language – and That's to Be Prized|first=Robert|last=McCrum|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=13 October 2003|page=B15}}&lt;/ref&gt; ڪامن ويلٿ ادب ۽ ٻولي جي مطالعي واري انجمن (ACLALS) جون دنيا ڀر ۾ 11 شاخون آهن ۽ اها هر ٽن سالن کان پوءِ هڪ بين الاقوامي ڪانفرنس منعقد ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Tunca 2018&quot;&gt;{{cite web | last=Tunca | first=Daria | title=ACLALS: Association for Commonwealth Literature and Language Studies | website=ACLALS | date=27 September 2018 | url=http://www.aclals.ulg.ac.be/ | access-date=13 December 2018 | archive-date=16 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181216032000/http://www.aclals.ulg.ac.be/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Jennifer-Nasubuga-Makumbi.jpg|left|thumb|يوگنڊا-برطانوي ناول نگار [[جينيفر نانسوبوگا ماڪومبي]] 2014ع ۾ [[ڪامن ويلٿ شارٽ اسٽوري پرائز]] کٽيو.]]

1987ع ۾ ڪامن ويلٿ فائونڊيشن ساليانو [[ڪامن ويلٿ رائيٽرز پرائز]] قائم ڪيو، جنهن جو مقصد &quot;ڪامن ويلٿ جي نئين افسانوي ادب جي واڌ کي همٿائڻ ۽ انعام ڏيڻ، ۽ يقيني بڻائڻ هو ته معياري ڪم پنهنجي اصل ملڪ کان ٻاهر وسيع پڙهندڙن تائين پهچي&quot;. ڪامن ويلٿ ۾ بهترين ڪتاب ۽ بهترين پهرين ڪتاب لاءِ انعام ڏنا ويندا هئا؛ چئن علائقن مان هر هڪ ۾ بهترين ڪتاب ۽ بهترين پهرين ڪتاب لاءِ علائقائي انعام پڻ هوندا هئا. جيتوڻيڪ ڪامن ويلٿ سان رسمي طور لاڳاپيل نه هو، پر معزز ساليانو [[بوڪر پرائز|مين بوڪر پرائز]]، جيڪو ادب جي اعليٰ ترين اعزازن مان هڪ آهي،&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Empire Writes Back|first=Pico|last=Iyer|newspaper=[[The Straits Times]]|date=12 February 1993|page=1}}&lt;/ref&gt; اڳ ۾ رڳو ڪامن ويلٿ ملڪن يا اڳوڻن ميمبرن، جهڙوڪ آئرلينڊ ۽ زمبابوي، جي ليکڪن کي ڏنو ويندو هو. 2014ع کان پوءِ، ڪنهن به قوميت جا ليکڪ ان انعام لاءِ اهل ٿي ويا آهن، بشرطيڪ اهي اصل ۾ انگريزي ۾ لکن ۽ سندن ناول گڏيل بادشاهت جي قائم ٿيل پبلشرن طرفان شايع ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://manbookerprize.com/news/2013/12/12/meet-man-booker-prize-2014-judges|title=Meet the Man Booker Prize 2014 Judges|website=The Man Booker Prizes|date=12 December 2013|access-date=10 June 2017}}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; اڄ ڪامن ويلٿ فائونڊيشن ساليانو [[ڪامن ويلٿ شارٽ اسٽوري پرائز]] ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commonwealth Short Story Prize |url=https://commonwealthfoundation.com/short-story-prize/ |access-date=5 January 2024 |website=Commonwealth Foundation |language=en-GB |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202062846/https://commonwealthfoundation.com/short-story-prize/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Olive Schreiner00.jpg|thumb|ڏکڻ آفريڪي ليکڪ [[اوليو شرائنر]]]]

ڏکڻ آفريڪي ليکڪ [[اوليو شرائنر]] جو مشهور ناول ''[[دي اسٽوري آف اين آفريڪن فارم]]'' 1883ع ۾ شايع ٿيو، ۽ نيوزيلينڊ جي [[ڪيٿرين مينسفيلڊ]] 1911ع ۾ پنهنجي مختصر ڪهاڻين جو پهريون مجموعو ''[[ان اي جرمن پينشن]]'' شايع ڪيو. [[هندستاني انگريزي ادب|هندستاني ننڍي کنڊ]] مان انگريزي ۾ لکڻ وارو پهريون اهم ناول نگار [[آر. ڪي. نارائن]] هو، جنهن 1930ع واري ڏهاڪي ۾ انگلينڊ ۾ اشاعت شروع ڪئي، انگريزي ناول نگار [[گراهم گرين]] جي حوصلا افزائي سبب.&lt;ref&gt;{{cite book| editor-last=Drabble|editor-first=Margaret|title=The Oxford Companion to English Literature|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=1996}}&lt;/ref&gt; ڪيريبين ليکڪ [[جين ريس]] جو ادبي سفر 1928ع کان ئي شروع ٿيو، جيتوڻيڪ سندس سڀ کان مشهور ڪم، ''[[وائڊ سرگاسو سي]]''، 1966ع تائين شايع نه ٿيو. ڏکڻ آفريڪي [[ايلن پيٽن]] جو مشهور ''[[ڪرائي، دي بليوڊ ڪنٽري]]'' 1948ع جو آهي. [[ڏاکڻي روڊيشيا]]، هاڻوڪي زمبابوي، جي [[ڊورس ليسنگ]] انگريزي ادبي منظر ۾ هڪ غالب موجودگي هئي، جيڪا 1950ع کان پوءِ سڄي 20هين صديءَ ۾ لڳاتار شايع ٿيندي رهي. هن 2007ع ۾ [[ادب ۾ نوبل انعام]] حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2007/index.html|title=The Nobel Prize in Literature 2007|website=Nobelprize.org|access-date=10 June 2017|archive-date=10 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810175617/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2007/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[سلمان رشدي]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اڳوڻين برطانوي نوآبادين مان هڪ ٻيو ليکڪ آهي، جيڪو [[مهاجر ادب|مستقل طور گڏيل بادشاهت ۾ آباد ٿيو]]. رشدي ''[[مڊنائيٽس چلڊرن]]'' (1981ع) سان شهرت حاصل ڪئي. سندس سڀ کان تڪراري ناول ''[[دي سيٽينڪ ورسيز]]'' (1989ع) جزوي طور محمد جي زندگيءَ کان متاثر هو. [[وي. ايس. نائيپال]] (پيدائش 1932ع)، جيڪو [[ٽرينيڊاڊ]] ۾ ڄائو، هڪ ٻيو مهاجر ليکڪ هو، جنهن ٻين ڪمن سان گڏ ''[[اي بينڊ ان دي رور]]'' (1979ع) لکيو. نائيپال 2001ع ۾ ادب ۾ نوبل انعام حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;nobelweb&quot;&gt;{{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2001/ | work = Literature | title = The Nobel Prize in Literature 2001 | publisher = Nobel Prize Outreach AB | access-date = 26 June 2016 | archive-date = 15 September 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120915131638/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2001/ | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

ڪامن ويلٿ جا ڪيترائي ٻيا ليکڪ به انگريزي ۾ لکيل ڪم سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن، جن ۾ نائيجيريا جو ناول نگار [[چنوا اچيبے]] ۽ ڊراما نگار [[وولي سوينڪا]] شامل آهن. سوينڪا 1986ع ۾ ادب ۾ نوبل انعام حاصل ڪيو، جيئن ڏکڻ آفريڪي ناول نگار [[نادين گورڊيمر]] 1995ع ۾ حاصل ڪيو. انگريزي ۾ لکڻ وارن ٻين ڏکڻ آفريڪي ليکڪن ۾ ناول نگار [[جي. ايم. ڪوئٽزي]] (نوبل انعام 2003ع) ۽ ڊراما نگار [[ايٿول فوگارڊ]] شامل آهن. ڪينيا جو سڀ کان بين الاقوامي طور مشهور ليکڪ [[نگوگي وا ٿيونگو]] آهي، جيڪو انگريزي ۾ ناولن، ڊرامن ۽ مختصر ڪهاڻين جو ليکڪ آهي. ڪيريبين جي [[سينٽ لوشيا]] سان تعلق رکندڙ شاعر [[ڊيرڪ والڪوٽ]] هڪ ٻيو نوبل انعام يافته هو، جنهن 1992ع ۾ اهو انعام کٽيو. آسٽريليا جو [[پيٽرڪ وائٽ]] هن دور جو اهم ناول نگار هو، جنهن جو پهريون ڪم 1939ع ۾ شايع ٿيو ۽ جنهن 1973ع ۾ نوبل انعام حاصل ڪيو. هن دور جي آخر ۾ ٻيا قابل ذڪر آسٽريليائي ليکڪ شاعر [[ليس مري (شاعر)|ليس مري]] ۽ ناول نگار [[پيٽر ڪيري (ناول نگار)|پيٽر ڪيري]] آهن، جيڪو انهن صرف چئن ليکڪن مان هڪ آهي جن [[بوڪر پرائز]] ٻه ڀيرا کٽيو آهي.&lt;ref&gt;Man Booker official site: [http://themanbookerprize.com/search/node/j%20g%20farrell J. G. Farrell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170129070148/http://themanbookerprize.com/search/node/j%20g%20farrell |date=29 January 2017 }}; [https://web.archive.org/web/20120921205624/http://themanbookerprize.com/people/hilary-mantel Hilary Mantel]: [http://themanbookerprize.com/people/j-m-coetzee J. M. Coetzee] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317185406/http://themanbookerprize.com/people/j-m-coetzee |date=17 March 2016 }}.&lt;/ref&gt;

===سياست ۽ عدليا===
[[File:Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg|thumb|[[نئون پارليامينٽ هائوس، نئين دهلي|پارليامينٽ هائوس، نئين دهلي]]، هندستان. ڪامن ويلٿ منشور جمهوريت سان ڪامن ويلٿ جي وابستگي بيان ڪري ٿو، ۽ ڪيترائي ڪامن ويلٿ ملڪ [[ويسٽ منسٽر نظام]] استعمال ڪن ٿا.]]
[[File:The Queen's Platinum Jubilee Beacon Event, Wellington.jpg|thumb|2022ع ۾ [[ويلنگٽن]]، نيوزيلينڊ ۾ [[ايلزبيٿ ٻي جي پلاٽينم جوبلي|راڻي ايلزبيٿ ٻي جي پلاٽينم جوبلي]] لاءِ [[راڻي جي پلاٽينم جوبلي بيڪنز|جوبلي بيڪن]] روشن ڪرڻ]]

ڪامن ويلٿ ملڪن جا قانوني ۽ حڪومتي نظام هڪجهڙا آهن، جڏهن ته ڪامن ويلٿ منشور جمهوريت، انساني حقن ۽ قانون جي حڪمراني سان وابستگين کي شامل ڪري ٿو. گهڻا ڪامن ويلٿ ملڪ [[پارلياماني نظام]] واري جمهوريت جو [[ويسٽ منسٽر نظام]] رکن ٿا، جنهن ۾ چونڊيل قانون ساز ادارا، گهڻ پارٽي چونڊون، [[ذميوار حڪومت]] ۽ اڪثر ٻه ايوان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commonwealth of Nations |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliament-and-empire/contemporary-context/ |access-date=21 March 2025 |website= |publisher=UK Parliament |language=en}}&lt;/ref&gt; [[ڪامن ويلٿ پارلياماني انجمن]] سڄي ڪامن ويلٿ جي قانون ساز ادارن وچ ۾ سهڪار کي آسان بڻائي ٿي، ۽ [[ڪامن ويلٿ مقامي حڪومت فورم]] [[مقامي حڪومت]] جي عملدارن ۾ [[سٺي حڪمراني]] کي فروغ ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=PBs9DgAAQBAJ&amp;pg=PA46 |title=The Statesman's Yearbook 2017: The Politics, Cultures and Economies of the World |publisher=Palgrave Macmillan UK |year=2017 |isbn=978-1-349-68398-7 |page=46 |access-date=27 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330165149/https://books.google.com/books?id=PBs9DgAAQBAJ&amp;pg=PA46 |archive-date=30 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، ڪامن ويلٿ قيادت تي 2022ع ۾ ڪگالي، روانڊا ۾ ٿيل ڪامن ويلٿ سربراهن جي حڪومتي اجلاس دوران گابون کي ميمبر طور قبول ڪرڻ تي تنقيد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ملڪ انساني حقن جي خراب رڪارڊ وارو هو. گابون 56 سالن تائين ڪليپٽوڪريٽڪ بونگو خاندان جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين 2023ع ۾ هڪ بغاوت ذريعي انهن کي اقتدار تان هٽايو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gruenbaum |first=Oren |date=8 September 2023 |title=Why was a country as corrupt as Ali Bongo's Gabon ever admitted to the Commonwealth? |url=https://www.commonwealthroundtable.co.uk/general/eye-on-the-commonwealth/why-was-a-country-as-corrupt-as-ali-bongos-gabon-ever-admitted-to-the-commonwealth/# |access-date=21 March 2025 |website=The Round Table |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

گهڻا ڪامن ويلٿ ملڪ [[عام قانون]] استعمال ڪن ٿا، جيڪو [[انگريزي قانون]] جي نموني تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Legal |url=https://www.commonwealthofnations.org/?sectors=business/legal |access-date=3 March 2025 |website=Commonwealth of Nations |language=en-UK}}&lt;/ref&gt; 2003ع ۾ اختيار ڪيل لاٽيمر هائوس اصول [[اختيارن جي ورهاست]] کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 2023 |title=Commonwealth Latimer House Principles on the Three Branches of Government |url=https://www.cpahq.org/media/kafl4zuf/commonwealth_principles_cpa_sept_2023-v2_single.pdf |access-date=4 March 2025 |publisher=Commonwealth Parliamentary Association}}&lt;/ref&gt; گهڻن ڪامن ويلٿ ملڪن ۾ جج آزاد ڪميشنن ذريعي مقرر ٿين ٿا، هڪ تبديلي جيڪا 20هين صديءَ جي آخر ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ سڄي ڪامن ويلٿ ۾ آئي ۽ ڪيپ ٽائون اصولن ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corder |first=Hugh |date=11 March 2016 |title=How Commonwealth countries have forged a new way to appoint judges |url=https://theconversation.com/how-commonwealth-countries-have-forged-a-new-way-to-appoint-judges-56090 |access-date=21 March 2025 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

===نشانيون===
ڪامن ويلٿ ڪيترائي اهڙا نشان اختيار ڪيا آهن، جيڪي ان جي ميمبرن جي انجمن جي نمائندگي ڪن ٿا. انگريزي ٻولي کي ميمبرن جي ورثي جي نشاني طور تسليم ڪيو ويو آهي؛ ڪامن ويلٿ جي نشاني سمجهڻ کان علاوه، ان کي &quot;ڪامن ويلٿ رابطي جو ذريعو&quot; طور تسليم ڪرڻ ڪامن ويلٿ رڪنيت لاءِ هڪ اڳواٽ شرط آهي.
[[ڪامن ويلٿ جو جهنڊو]] ڪامن ويلٿ سيڪريٽريٽ جي نشان تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڳاڙهي نيري ميدان تي نڪرندڙ ڪرڻن سان گهيريل سونهري گولو آهي؛ اهو 1973ع واري [[ڪامن ويلٿ سربراهن جي حڪومتي اجلاس 1973ع|ٻئي CHOGM]] لاءِ ٺاهيو ويو ۽ 26 مارچ 1976ع تي باضابطه طور اختيار ڪيو ويو. 1976ع ۾ تنظيم [[ڪامن ويلٿ ڏينهن]] ملهائڻ لاءِ هڪ گڏيل تاريخ تي پڻ راضي ٿي، يعني مارچ جو ٻيو سومر، جيڪو اڳ [[ايمپائر ڊي]] جي تقريبن مان الڳ الڳ تاريخن تي ترقي ڪري آيو هو.&lt;ref&gt;''Flags of All Nations: Flags of the British Commonwealth of Nations'' (Brown, Son &amp; Ferguson, 1952)&lt;/ref&gt;

===سڃاڻپ===
2009ع ۾، ڪامن ويلٿ جي قيام جي 60هين سالگرهه ملهائڻ لاءِ، [[رائل ڪامن ويلٿ سوسائٽي]] ستن ميمبر رياستن: آسٽريليا، ڪئناڊا، هندستان، جميڪا، ملائيشيا، ڏکڻ آفريڪا ۽ گڏيل بادشاهت ۾ عوامي راءِ جو هڪ سروي ڪرايو. ان مان معلوم ٿيو ته انهن ملڪن جا گهڻا ماڻهو [[ڪامن ويلٿ رانديون]] کان سواءِ ڪامن ويلٿ جي سرگرمين بابت وڏي حد تائين اڻڄاڻ هئا، ۽ ان جي مستقبل بابت به بي پرواهه هئا. ڪامن ويلٿ جي حمايت ترقي پذير ملڪن ۾ ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ ٻه ڀيرا وڌيڪ هئي؛ اها گڏيل بادشاهت ۾ سڀ کان گهٽ هئي.&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20140808043749/https://thercs.org/assets/Research-/Commonwealth-Conversation-Final-Report.pdf Royal Commonwealth Society, ''An Uncommon Association, a Wealth of Potential:  Final Report of the Commonwealth Conversation'' (London, Royal Commonwealth Society, 2010)]}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author-link=Dhananjayan Sriskandarajah|first= Dhananjayan |last=Sriskandarajah |url=https://www.theglobeandmail.com/commentary/canada-commonwealth-and-the-key-to-relevance/article4279734/ |title=Canada, Commonwealth and the key to relevance |work=The Globe and Mail|date=21 July 2009 |access-date=18 April 2013 |archive-date=10 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510024750/http://www.theglobeandmail.com/commentary/canada-commonwealth-and-the-key-to-relevance/article4279734/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=Elizabeth |last=Renzetti |url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/commonwealth-quaint-historical-relic-or-meaningful-bloc/article4279618/ |title=Commonwealth: quaint historical relic or meaningful bloc? |work=The Globe and Mail |date=20 July 2009|access-date=18 April 2013 |archive-date=10 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510011926/http://www.theglobeandmail.com/news/world/commonwealth-quaint-historical-relic-or-meaningful-bloc/article4279618/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7931706.stm |title=Queen marks Commonwealth launch |work=BBC News |date=9 March 2009|access-date=5 August 2014 |archive-date=10 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810030912/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7931706.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
{{portal|ملڪ|گڏيل بادشاهت}}
* [[اينگلو سفير]]
* [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا]]
* [[ڪامن ويلٿ ڪيريبين]]
* [[جي ڊي پي جي لحاظ کان ڪامن ويلٿ قومن جي ملڪن جي فهرست]]
* [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم|لا فرانڪوفوني]] (OIF)، انهن ملڪن جي انجمن جتي فرينچ ٻولي ۽ فرينچ ثقافت نمايان آهن
* [[پرتگالي ٻولي وارن ملڪن جي برادري]]، [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي ڳالهائيندڙ]] ملڪن ۽ علائقن جو گروهه
* [[آئبرو-آمريڪي رياستن جي تنظيم]]، جيڪا [[آئبيرين رومانس ٻوليون|آئبيروفون]] قومن تي مشتمل آهي
* [[لاطيني يونين]]، جيڪا [[رومانس ٻوليون]] استعمال ڪندڙ قومن تي مشتمل هئي
* [[ڊچ ٻولي يونين]]

==حوالا==
{{Reflist}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
{{refbegin|40em}}
* Ashton, Sarah R. &quot;British government perspectives on the Commonwealth, 1964–71: An asset or a liability?&quot;. ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 35.1 (2007): 73–94.
* Bloomfield, Valerie. ''Commonwealth Elections 1945–1970'' (1976).
* Cook, Chris and John Paxton. ''Commonwealth Political Facts'' (Macmillan, 1978).
* Hall, H. Duncan. &quot;The genesis of the Balfour declaration of 1926&quot;. ''Journal of Commonwealth &amp; Comparative Politics'' 1.3 (1962): 169–193.
* Holland, Robert F. ''Britain and the Commonwealth Alliance, 1918–39'' (Springer, 1981).
* {{cite book |last1=Jebb |first1=Richard |author-link=Richard Claverhouse Jebb|title=The Empire and the century |year = 1905 |publisher=John Murray |location=London |pages=332–348 |chapter=[[s:The Empire and the century/Imperial Organization|Imperial Organization]]}}
* Lloyd, Lorna. ''Diplomacy with a difference: the Commonwealth Office of High Commissioner, 1880–2006'' (Brill, 2007).
* McIntyre, W. David. &quot;The strange death of dominion status&quot;. ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 27.2 (1999): 193–212.
* McIntyre, W. David. ''The commonwealth of nations: Origins and impact, 1869–1971'' (University of Minnesota Press, 1977); Comprehensive coverage giving London's perspective on political and constitutional relations with each possession.
* McIntyre, W. David. ''A Guide to the Contemporary Commonwealth'', Palgrave, 2001. {{ISBN|978-0-333-96310-4}}.
* McIntyre, W. David. &quot;The Unofficial Commonwealth Relations Conferences, 1933–59: Precursors of the Tri-sector Commonwealth.&quot; ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 36.4 (2008): 591–614.
* Madden, Frederick and John Darwin, eds. ''The Dependent Empire, 1900–1948: Colonies, Protectorates, and the Mandates'' (1994), 908 pp. [https://www.questia.com/library/91753673/the-dependent-empire-1900-1948-colonies-protectorates online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202045423/https://www.questia.com/library/91753673/the-dependent-empire-1900-1948-colonies-protectorates |date=2 February 2017 }}
* Maitland, Donald. ed. ''Britain, the Commonwealth and Europe'' (Palgrave Macmillan UK, 2001) [http://vm3.ehaus2.co.uk/macmillan/resources/sample-chapters/9780333800133_sample.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819203743/http://vm3.ehaus2.co.uk/macmillan/resources/sample-chapters/9780333800133_sample.pdf |date=19 August 2018 }}
* [[Nicholas Mansergh|نڪولس مانسرگ]] ''The Commonwealth in the World'', [[University of Toronto Press]], 1982. {{ISBN|978-0-8020-2492-3}}.
* Moore, R.J. ''Making the New Commonwealth'', Clarendon Press, 1988. {{ISBN|978-0-19-820112-0}}.
* Murphy, Philip. ''Monarchy and the End of Empire: The House of Windsor, the British Government, and the Postwar Commonwealth'' (Oxford UP 2013) {{doi|10.1093/acprof:oso/9780199214235.001.0001}}
* Perkin, Harold. &quot;Teaching the nations how to play: sport and society in the British empire and Commonwealth&quot;. ''International Journal of the History of Sport'' 6.2 (1989): 145–155.
* Shaw, Timothy M. ''Commonwealth: Inter- and Non-State Contributions to Global Governance'', Routledge, 2008. {{ISBN|978-0-415-35120-1}}
* Srinivasan, Krishnan. ''The rise, decline and future of the British Commonwealth'' (Springer, 2005).
* Wheare, K. C. ''The Constitutional Structure of the Commonwealth'', Clarendon Press, 1960. {{ISBN|978-0-313-23624-2}}.
* Williams, Paul D. &quot;Blair's Britain and the Commonwealth&quot;. ''The Round Table'' 94.380 (2005): 381–391.
* Winks, Robin, ed. ''The Historiography of the British Empire-Commonwealth: Trends, Interpretations and Resources'' (1966) [https://www.questia.com/library/95979771/the-historiography-of-the-british-empire-commonwealth online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170623131142/https://www.questia.com/library/95979771/the-historiography-of-the-british-empire-commonwealth |date=23 June 2017 }}
{{refend}}

===بنيادي ماخذ===
{{refbegin}}
* Madden, Frederick, ed. ''The End of Empire: Dependencies since 1948: Select Documents on the Constitutional History of the British Empire and Commonwealth: The West Indies, British Honduras, Hong Kong, Fiji, Cyprus, Gibraltar, and the Falklands'' (2000) [https://www.questia.com/library/120072134/the-end-of-empire-dependencies-since-1948-select  online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819204658/https://www.questia.com/library/120072134/the-end-of-empire-dependencies-since-1948-select |date=19 August 2018 }} 596pp
* Madden, Frederick, and John Darwin, ed. ''The Dependent Empire: 1900–1948: Colonies, Protectorates, and Mandates'' (1963), 908pp [https://www.questia.com/read/91753692/the-dependent-empire-1900-1948-colonies-protectorates online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202050706/https://www.questia.com/read/91753692/the-dependent-empire-1900-1948-colonies-protectorates |date=2 February 2017 }}
* Mansergh, Nicholas, ed. ''Documents and Speeches on Commonwealth Affairs, 1952–1962'' (1963), 804pp [https://www.questia.com/library/1817157/documents-and-speeches-on-commonwealth-affairs-1952-1962 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819212015/https://www.questia.com/library/1817157/documents-and-speeches-on-commonwealth-affairs-1952-1962 |date=19 August 2018 }}
{{refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikisource|Territories forming part of the Commonwealth|British Nationality Act (1981 c 61) Annex B – The territories forming part of the Commonwealth}}
* {{Commons-inline}}
* {{Wikivoyage inline}}
* [https://thecommonwealth.org/ ڪامن ويلٿ سيڪريٽريٽ]
* [https://commonwealthfoundation.com/ ڪامن ويلٿ فائونڊيشن]
{{Commonwealth of Nations topics}}
{{Commonwealth of Nations}}
{{Navboxes
|title = ڪامن ويلٿ قومن سان لاڳاپيل مضمون
| list =
{{Commonwealth of Nations key documents}}
{{British overseas territories}}
{{International organisations}}
{{Commonwealth Championships}}
}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Commonwealth Of Nations}}
[[زمرو:ڪامن ويلٿ آف نيشنز]]
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:ثقافتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:بين الحڪومتي ثقافتي تنظيمون]]
[[زمرو:آسٽريليا جي سياسي تاريخ]]
[[زمرو:ڪئنيڊا جا بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:نيوزي لينڊ جا بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي سياسي تاريخ]]
[[زمرو:ٻولي-بنياد بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:1949ع ۾ قائم ٿيل ادارا ۽ تنظيمون]]
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]]</text>
      <sha1>6lu6jufvzexdxonh02zwn33193bboqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پرولتاريہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92605</id>
    <revision>
      <id>395634</id>
      <parentid>394998</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T02:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38511" sha1="4t7k4oxmk8xvp195mfq3q37tf03zwul" xml:space="preserve">{{Short description|اجرت تي ڪم ڪندڙ مزدورن جو سماجي طبقو}}


[[File:Quarto Stato (crop).jpg|thumb|''[[چوٿون طبقو (مصوري)|چوٿون طبقو]]'' (1901ع)، مصور [[جيوزيپي پيليتزا دا وولپيڊو]] جي تخليق]]


'''پرولتاريه''' ({{IPAc-en|ˌ|p|r|oʊ|l|ɪ|ˈ|t|ɛər|i|ə|t}} [[سماجي طبقو|سماج]] جو اهو [[سماجي طبقو]] آهي، جيڪو [[اجرتي مزدوري|اجرت تي ڪم ڪندڙ مزدورن]] تي مشتمل هوندو آهي، يعني اهي ماڻهو جن وٽ اهم [[اقتصادي قدر]] طور صرف سندن [[محنت جي قوت]] (ڪم ڪرڻ جي صلاحيت) هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/proletariat |title=proletariat |via=[[The Free Dictionary]] |access-date=2013-06-06}}&lt;/ref&gt; هن طبقي جي فرد کي '''پرولتاري''' يا '''پرولتيئر''' (''prolétaire'') چيو ويندو آهي.

[[مارڪسسٽ فلسفو]] موجب، [[سرمائيداري]] جي نظام هيٺ پرولتاريه هڪ [[محنت جو استحصال|استحصال جو شڪار]] طبقو هوندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last=Screpanti|first=Ernesto|author-link=Ernesto Screpanti|date=2019|chapter=Measures of Exploitation|title=Labour and Value: Rethinking Marx's Theory of Exploitation|url=https://books.google.com/books?id=dDa1DwAAQBAJ|publication-place=Cambridge|publisher=Open Book Publishers|page=75|doi=10.11647/OBP.0182|isbn=9781783747825|access-date=24 July 2023|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; جيڪو [[سرمائي جي ابتدائي گڏ ٿيڻ|پنهنجن پيداواري وسيلن کان محروم]] هوندو آهي، ۽ نتيجي طور [[بورجوازي]] جي [[خانگي ملڪيت]] هيٺ موجود صنعتي [[پيداواري وسيلا|پيداواري وسيلن]] تي ڪم ڪرڻ لاءِ مجبور هوندو آهي. ان کي جيڪا اجرت ملي ٿي، اها سندس پيدا ڪيل محنت جي ڪل قدر کان گهٽ هوندي آهي، جڏهن ته باقي قدر کي بورجوازي منافعي جي صورت ۾ پنهنجي قبضي ۾ رکي ٿي.

[[ڪارل مارڪس]] دليل ڏنو ته پرولتاريه ۽ بورجوازي جي وچ ۾ موجود بنيادي مفادن جو ٽڪراءُ پرولتاريه لاءِ اهڙا [[پرولتاري بين الاقواميت|مشترڪ معاشي ۽ سياسي مفاد]] پيدا ڪري ٿو، جيڪي قومي سرحدن کان مٿانهان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Marx|first1=Karl|author-link1=Karl Marx|last2=Engels|first2=Friedrich|author-link2=Friedrich Engels|date=2009|orig-date=1848|chapter=Proletarians and Communists|title=The Communist Manifesto|url=https://books.google.com/books?id=Lsm4g0a9hVQC|publisher=The Floating Press|pages=28–29|isbn=9781775412434|access-date=24 July 2023}}&lt;/ref&gt; سندس خيال موجب اهوئي مفاد کين متحد ٿيڻ، [[پرولتاريه جي آمريت|سرمائيدار طبقي مٿان پنهنجي سياسي بالادستي قائم ڪرڻ]]، ۽ آخرڪار اهڙو [[سوشلزم|سوشلسٽ]] سماج قائم ڪرڻ ڏانهن راغب ڪري ٿو، جتي طبقاتي فرق ختم ٿي وڃن.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aron|first=Raymond|author-link=Raymond Aron|date=2017|orig-date=1955|chapter=The Myth of the Revolution|title=The Opium of the Intellectuals|url=https://books.google.com/books?id=bTYrDwAAQBAJ|edition=reprint|publication-place=London|publisher=Routledge|page=56|isbn=9781351478120|access-date=24 July 2023}}&lt;/ref&gt;

فلسفي [[برنارڊ اسٽيگلر]] مارڪس جي پرولتاريه واري تصور کي وڌيڪ وسيع ڪندي ان کي &quot;علمن کان محرومي&quot; جي تصور تائين وڌايو.

== رومي جمهوريت ۽ سلطنت ==
{{Further|رومن ريپبلڪ جو آئين}}

[[File:Secessio plebis.JPG|left|thumb|قديم روم ۾ [[پليبين جي عليحدگي]] (''Secessio plebis'') احتجاج جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ پليبين شهر ڇڏي ويندا هئا، جنهن سبب معيشت مفلوج ٿي ويندي هئي.]]

لاطيني اصطلاح پرولتاري قديم روم جي شهرين جي ان [[قديم روم جا سماجي طبقا|سماجي طبقي]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن وٽ تمام ٿوري يا ڪا به ملڪيت نه هوندي هئي. هن نالي جي ابتدا غالباً [[مردم شماري]] مان ٿي، جيڪا رومي حڪومت هر پنجن سالن کان پوءِ ڪرائيندي هئي، جيئن شهرين ۽ سندن ملڪيت جو رجسٽر تيار ڪيو وڃي، جنهن جي بنياد تي سندن فوجي ذميواريون ۽ ووٽ ڏيڻ جا حق مقرر ٿيندا هئا. جن ماڻهن وٽ 11,000 ايس (رومن سڪو) يا ان کان گهٽ ملڪيت هوندي هئي، اهي فوجي خدمت جي سڀ کان هيٺين درجي ۾ شمار ٿيندا هئا، ۽ سندن ملڪيت جي بدران سندن ٻار— پرولز (اولاد)—رجسٽر ۾ درج ڪيا ويندا هئا؛ انهيءَ ڪري کين پروليتاريس (&quot;اولاد پيدا ڪندڙ&quot;) سڏيو ويو. رومي [[رومي فوج جي سياسي تاريخ|شهري-سپاهي]] پنهنجا گهوڙا ۽ هٿيار پاڻ مهيا ڪندا هئا ۽ [[عام ڀلائي]] لاءِ بغير اجرت جي جنگ ڪندا هئا، پر پروليتاريس جي واحد فوجي خدمت سندس اولاد هئي، جيڪي مستقبل جا رومي شهري بڻجي فتح ڪيل علائقن ۾ آباد ٿي سگهندا هئا. سرڪاري طور، بي ملڪيت شهرين کي  [[ڪيپائٽ سينسي]] چيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;اهي ماڻهو هئا، جن کي سندن ملڪيت موجب نه، پر صرف زنده انسانن جي حيثيت سان، خاص طور خاندان جي سربراهه ({{lang|la|caput}}) جي طور رجسٽر ڪيو ويندو هو.&quot;&lt;ref&gt;Adolf Berger, ''Encyclopedic Dictionary of Roman Law'' (Philadelphia: American Philosophical Society 1953) at 380; 657.&lt;/ref&gt;{{NoteTag|[[Arnold J. Toynbee]]، خاص طور پنهنجي ''[[اي اسٽڊي آف ھسٽري (ڪتاب)]]'' ۾، &quot;پرولتاريه&quot; جو لفظ ان وسيع معنيٰ ۾ استعمال ڪري ٿو، جنهن مان مراد اهي ماڻهو آهن، جن وٽ نه ملڪيت هجي ۽ نه سماج ۾ ڪو حصو. ٽائنبي خاص طور &quot;اندروني پرولتاريه&quot; (جيڪي ڪنهن تهذيب جي اندر رهن ٿا) جي روحاني زندگيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته هو &quot;بيروني پرولتاريه&quot; (جيڪي ڪنهن تهذيب جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ غريب گروهه آهن) بابت به بيان ڪري ٿو. ڀيٽ ڪريو: ٽوئنبي، ''اي اسٽڊي آف ھسٽري'' (آڪسفورڊ يونيورسٽي 1934–1961)، 12 جلد، جلد پنجون ''ڊس انٽيگريشن آف سولائيزيشنز, حصو پھريون'' (1939)، ص 58–194 (اندروني پرولتاريه) ۽ ص 194–337 (بيروني پرولتاريه).}}

جيتوڻيڪ ڪوميتيا سينچوريئيٽا ([[سينچوريئيٽ اسيمبلي]]) ۾ پرولتاري جو نالو واضح طور شامل هو، پر اهي سڀ کان هيٺيون سماجي طبقو هئا ۽ گهڻي حد تائين ووٽ ڏيڻ جي حق کان محروم هئا.&lt;ref&gt;Berger, ''Encyclopedic Dictionary of Roman Law'' (1953) at 351; 657 (quote).&lt;/ref&gt; نه رڳو سندن ووٽن جو وزن ٻين طبقن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو، پر ڇاڪاڻ⁠تہ ووٽنگ جو عمل مٿين سماجي طبقن کان شروع ٿيندو هو، تنهنڪري گهڻائي جو فيصلو اڪثر اڳ ئي ٿي ويندو هو ۽ پرولتاري جي ووٽن جي ضرورت ئي پيش نه ايندي هئي.

بعد جي رومي مؤرخن، جهڙوڪ [[ليوي]]، ڪوميتيا سينچوريئيٽا کي ابتدائي روم جي هڪ عوامي اسيمبلي طور بيان ڪيو آهي، جيڪا سينچورياء (سينچوريائن) تي مشتمل هئي؛ اهي ووٽنگ يونٽ هئا، جيڪي شهرين جي دولت جي بنياد تي مختلف طبقن جي نمائندگي ڪندا هئا. هي اسيمبلي عام طور ڪيمپس مارٽيس ۾ گڏ ٿيندي هئي، جتي عوامي پاليسين تي بحث ٿيندو هو ۽ رومي شهرين جون فوجي ذميواريون مقرر ڪيون وينديون هيون.&lt;ref&gt;Titus Livius ({{circa|59 BC}} – AD 17), ''[[Ab Urbe Condita (book)|Ab urbe condita]]'', 1, 43; translated by Aubrey de Sélincourt as ''The Early History of Rome'' (Penguin 1960, 1971), pp. 81–82.&lt;/ref&gt;

ڪوميتيا سينچوريئيٽا جي هڪ بحالي ڪيل جوڙجڪ موجب، ان ۾ گهوڙيسوارن جون 18 سينچورياء ۽ پيادل فوج جون 170 سينچورياء  شامل هيون، جيڪي دولت جي بنياد تي پنجن طبقن ۾ ورهايل هيون. ان کان علاوه 5 سينچورياء امدادي عملي جون هيون، جن کي ايڊسيڊئي چيو ويندو هو، جن مان هڪ پرولتاري  جي نمائندگي ڪندي هئي. جنگ جي ميدان ۾ گهوڙيسوار پنهنجا گهوڙا ۽ هٿيار پاڻ آڻيندا هئا؛ سڀ کان مٿيون پيادل طبقو مڪمل هٿيار ۽ زرھ پائيندو هو؛ ان کان هيٺيان ٻه طبقا نسبتاً گهٽ هٿياربند هوندا هئا؛ چوٿون طبقو فقط نيزا کڻندو هو؛ پنجون طبقو غليل استعمال ڪندو هو؛ جڏهن ته امدادي ايڊسيڊئي وٽ ڪو هٿيار نه هوندو هو. جيڪڏهن گهوڙيسوار ۽ سڀ کان مٿيون پيادل طبقو متفق هجي ها ته اڪيلو ئي ڪنهن به فيصلي لاءِ ڪافي هوندو هو.&lt;ref&gt;[[اينڊريو لنٽاٽ]], ''The Constitution of the Roman Republic'' (Oxford University 1999), pp. 55–61.&lt;/ref&gt;

هڪ وڌيڪ تفصيلي بحالي موجب، سينيٽرن، شهسوارن (نائيٽس) ۽ پهرين طبقي وٽ مجموعي طور 193 مان 88 سينچوريا هئا، جڏهن ته ملڪيت رکندڙ ٻن هيٺين طبقن وٽ رڳو 30 هئا، پر پرولتاري وٽ صرف هڪ سينچورياء هئي. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته موسيقارن وٽ، جيتوڻيڪ سندن شهرين جو تعداد تمام گهٽ هو، تڏهن به 2 سينچورياء هجڻ سبب انهن وٽ پرولتاريه کان وڌيڪ ووٽنگ طاقت هئي. تنهن ڪري، پرولتاري تائين ووٽنگ پهچڻ لاءِ &quot;اشرافيه ۽ مٿين طبقن ۾ تمام گهري ورهاست پيدا ٿيڻ ضروري هئي.&quot;&lt;ref&gt;Henrik Mouritsen, ''Plebs and Politics in the Late Roman Republic'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2001), pp. 94–95.&lt;/ref&gt;

== جديد استعمال ==

=== ڪلاسيڪي آزادي پسند نقطه نظر ===
[[File:Jean-François Millet - L'Homme à la houe.jpg|left|thumb|جين-فرانسوا ميليه – ''ڪوڏر کڻندڙ ماڻهو'']]

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن ئي مغربي يورپي آزادي پسند عالمن، جيڪي سماجي سائنسن ۽ معاشيات تي ڪم ڪندا هئا، تيزيءَ سان وڌندڙ جديد صنعتي مزدور طبقي ۽ قديم رومي پرولتاريه جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي هڪجهڙائين جي نشاندهي ڪئي. اهڙي تشبيهه جي سڀ کان شروعاتي مثالن مان هڪ 1807ع ۾ فرانسيسي فلسفي ۽ سياسي مفڪر [[هوگ فيليسيتي روبير ڊي لامينيس]] جي مقالي ۾ ملي ٿو، جيڪو بعد ۾ ''ماڊرن سليوري'' (&quot;جديد غلامي&quot;) جي عنوان سان انگريزيءَ ۾ ترجمو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Félicité Robert|last1=de Lamennais|title=Modern Slavery|year=1840|url=https://books.google.com/books?id=-1MXAAAAYAAJ&amp;q=proletarian&amp;pg=PA9|page=9|publisher=J. Watson}}&lt;/ref&gt;

سوئس آزادي پسند معاشيات دان ۽ مورخ [[جين شارل ليونار ڊي سيسمونڊي]] پهريون مفڪر هو، جنهن ''پرولتاريه'' جو اصطلاح سرمائيداري هيٺ پيدا ٿيندڙ مزدور طبقي لاءِ استعمال ڪيو. سندس تحريرن جا حوالا [[ڪارل مارڪس]] بار بار ڏنا، ۽ گهڻو امڪان آهي ته مارڪس سيسمونڊي جي لکڻين جي مطالعي دوران هن اصطلاح سان واقف ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ekins&quot;&gt;{{cite book |last1=Ekins |first1=Paul |last2=Max-Neef |first2=Manfred |title=Real Life Economics |year=2006 |publisher=Routledge |pages=91–93 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ekelund |first1=Robert B. Jr. |last2=Hébert |first2=Robert F. |title=A History of Economic Theory and Method|edition=5th |year=2006 |publisher=Waveland Press |page=226 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lutz&quot;&gt;{{cite book |last=Lutz |first=Mark A. |title=Economics for the Common Good: Two Centuries of Economic Thought in the Humanist Tradition |year=2002 |publisher=Routledge |pages=55–57 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gareth&quot;&gt;{{cite book |last1=Stedman Jones |first1=Gareth |editor1-last=Aprile |editor1-first=Sylvie |editor2-last=Bensimon |editor2-first=Fabrice |title=La France et l'Angleterre au XIXe siècle. Échanges, représentations, comparisons |chapter=Saint-Simon and the Liberal origins of the Socialist critique of Political Economy |year=2006 |publisher=Créaphis |pages=21–47 }}&lt;/ref&gt;

=== مارڪسسٽ نظريو ===


[[File:Berlin, Alte Nationalgalerie, Adolph von Menzel, das Eisenwalzwerk.JPG|left|thumb|ايڊولف مينزل – ''لوهه رول ڪرڻ جو ڪارخانو'' (1872–1875)]]

مارڪس، جنهن [[برلن جي فريڊرش ولهيلم يونيورسٽي]] ۾ [[رومي قانون]] جو مطالعو ڪيو هو،&lt;ref&gt;Cf., [[سڊني ھوڪ]], ''Marx and the Marxists'' (Princeton: Van Nostrand 1955) at 13.&lt;/ref&gt; پنهنجي سماجي ۽ سياسي نظريي ([[مارڪسزم]]) ۾ ''پرولتاريه'' جو اصطلاح اهڙي مزدور طبقي لاءِ استعمال ڪيو، جيڪو [[خانگي ملڪيت]] کان محروم هجي ۽ [[انقلاب]] ذريعي سرمائيداري نظام کي ختم ڪري [[طبقات کان پاڪ سماج]] قائم ڪرڻ جي صلاحيت رکي. اهڙو سماج، سندس خيال موجب، انسانيت کي خوشحالي ۽ انصاف جي وڌيڪ اعليٰ مرحلن ڏانهن وٺي ويندو. هن تصور ڏانهن اشارو ڪندي، [[آندرياس ڊورشيل]]، [[زيگمنڊ فرائيڊ]] جي &quot;سپر ايگو&quot; (''Über-Ich'') جي تصور سان تشبيهه ڏيندي، مارڪس جي پرولتاريه کي هڪ &quot;سپر-اسان&quot; (''Über-Wir'') سڏيو آهي، جيڪو هر حقيقي مزدور تحريڪ کان مٿانهون تصور آهي.&lt;ref&gt;Andreas Dorschel, ''Die Welt verändern. Zur Poetik des Manifests.'' Vittorio Klostermann, Frankfurt am Main 2026 (Politische Philosophie 2), p. 84.&lt;/ref&gt;

مارڪس پاڻ پرولتاريه جي تعريف اهڙي سماجي طبقي طور ڪئي، جنهن وٽ [[پيداواري وسيلا]] (جهڙوڪ ڪارخانا، مشينون، زمين، کاڻيون، عمارتون يا گاڏيون) جي ڪا اهم ملڪيت نه هجي، ۽ جنهن جي گذر سفر جو واحد ذريعو پنهنجي [[محنت جي قوت]] کي [[اجرت]] يا پگهار جي بدلي وڪڻڻ هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Marx|first=Karl|title=Das Kapital, Kritik der politischen Ökonomie|publisher=Progress Publishers|year=1887|editor=Frederick Engels|location=Moscow|trans-title=Capital: Critique of Political Economy|chapter=Chapter Six: The Buying and Selling of Labour-Power|author-link=Karl Marx|access-date=10 February 2013|chapter-url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ch06.htm}}&lt;/ref&gt;

مارڪسسٽ نظريي ۾ پرولتاريه ۽ ان سان لاڳاپيل ٻين سماجي طبقن جي وچ ۾ حدون مڪمل طور واضح نه آهن. مٿئين پاسي [[ننڍو بورجوا طبقو]] (پيٽي بورجوازي) اچي ٿو، جهڙوڪ ننڍا دڪاندار، جيڪي بنيادي طور خودروزگار هوندا آهن ۽ سندن آمدني عام اجرت جي لڳ ڀڳ هوندي آهي. وچولي حيثيتون به ممڪن آهن، جتي ڪو شخص هڪ ئي وقت اجرتي مزدور ۽ خودروزگار هجي. ٻي طرف [[لمپن پرولتاريه]] يا &quot;رڳيل پرولتاريه&quot; آهي، جنهن کي مارڪس هڪ رجعت پسند طبقو سمجهندو هو. هي طبقو قانوني روزگار کان ٻاهر [[غير رسمي معيشت]] ۾ گذر ڪندو آهي ۽ ان ۾ سماج جا سڀ کان غريب ۽ پٺتي پيل ماڻهو، جهڙوڪ فقير، ٺڳ، تماشائي، گهٽيءَ جا فنڪار، ڏوهاري ۽ جنسي ڪاروبار ڪندڙ شامل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lumpenproletariat &amp;#124; Marxism|url=https://www.britannica.com/topic/Lumpenproletariat|website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Marx|first=Karl|title=Manifesto of the Communist Party|date=1848|publisher=Progress Publishers|chapter=Bourgeois and Proletarians|access-date=10 February 2013|chapter-url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ch01.htm}}&lt;/ref&gt; سوشلسٽ پارٽين ۾ گهڻو وقت اهو بحث رهيو آهي ته ڇا انهن کي سڀني هيٺين طبقن جي نمائندگي ڪرڻ گهرجي يا صرف اجرتي پرولتاريه جي.

[[File:Pyramid of Capitalist System.jpg|thumb|left|200px|1911ع ۾ ''[[انڊسٽريل ورڪر]]'' ۾ شايع ٿيل تصوير، جيڪا سرمائيداري تي تنقيد ڪندي صنعتي اتحاديت جي حمايت ڪري ٿي.]]

مارڪسزم موجب، سرمائيداري جو بنياد [[محنت جو استحصال|بورجوازي طرفان پرولتاريه جي استحصال]] تي آهي. مزدورن وٽ پنهنجا پيداواري وسيلا نه هوندا آهن، تنهنڪري هو ٻين جي ملڪيت استعمال ڪري شيون ۽ خدمتون پيدا ڪن ٿا ۽ روزي ڪمائين ٿا. اهي پيداواري وسيلا (جهڙوڪ ڪارخانو يا وڏو واپاري مرڪز) پاڻ ڪرائي تي وٺي پيداوار نٿا ڪري سگهن؛ ان جي بدران سرمائيدار کين ملازمت ڏين ٿا، ۽ تيار ڪيل شيون يا خدمتون سرمائيدار جي ملڪيت بڻجي وڃن ٿيون، جيڪي پوءِ بازار ۾ وڪرو ٿين ٿيون.

وڪرو مان حاصل ٿيندڙ خالص آمدنيءَ جو هڪ حصو مزدورن جي اجرت (متغير خرچ) تي خرچ ٿئي ٿو؛ ٻيو حصو پيداواري وسيلن جي تجديد (مستقل خرچ يا سرمائي سيڙپڪاري) لاءِ استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته ٽيون حصو سرمائيدار طبقو پنهنجي ذاتي منافعي، ڪرائي، ٽيڪسن ۽ قرضن جي وياج وغيره جي صورت ۾ حاصل ڪري ٿو. پهرئين حصي (اجرت) بابت جدوجهد پرولتاريه ۽ [[بورجوازي]] کي مستقل ٽڪراءَ ۾ آڻي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مارڪيٽ جو مقابلو اجرتن کي مزدورن جي بقا لاءِ ضروري گهٽ ۾ گهٽ سطح تائين ڌڪي ٿو. ٻيو حصو، جنهن کي سرمائي بڻايل اضافي قدر چيو وڃي ٿو، پيداواري وسيلن جي تجديد يا واڌاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;Luxemburg, Rosa. ''The Accumulation of Capital''. Chapter 6.&lt;/ref&gt; ٻيو ۽ ٽيون حصو گڏجي [[اضافي قدر]] سڏجن ٿا، يعني اهو فرق جيڪو پرولتاريه پيدا ڪري ٿو ۽ جيڪو هو پاڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Marx, Karl. ''Capital'', volume 1, chapter 6.&lt;/ref&gt;

مارڪسسٽن جو دليل آهي ته نئين دولت [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلن]] تي محنت لاڳو ڪرڻ سان پيدا ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;Marx, Karl. ''Critique of the Gotha Programme'', I.&lt;/ref&gt; پرولتاريه جيڪي شيون پيدا ڪري ٿو، انهن جي قيمت سندن افاديت نه، پر انهن ۾ شامل [[محنت]] جي مقدار تي ٻڌل هوندي آهي. مثال طور، هوا زندگي لاءِ ضروري آهي، پر ان جي پيداوار لاءِ ڪا محنت نه لڳندي آهي، تنهنڪري اها مفت آهي؛ جڏهن ته هيرو نسبتاً گهٽ مفيد هوندي به، ان جي کوٽائي ۽ تراش لاءِ سوين ڪلاڪن جي محنت گهرجي، تنهنڪري اهو قيمتي هوندو آهي.

اهڙي طرح مزدور جي محنت جي قوت جي قيمت به ان دولت سان نه پرکي ويندي آهي، جيڪا هو پيدا ڪري ٿو، پر ان محنت سان، جيڪا کيس کاڌ خوراڪ، رهائش، تربيت ۽ ايندڙ نسل جي مزدورن جي پرورش لاءِ ضروري هوندي آهي. ان جي ابتڙ، سرمائيدار جي آمدني سندس ذاتي محنت تي نه، پر پيداواري وسيلن جي ملڪيت واري قانوني حق تي ٻڌل هوندي آهي.

مارڪس جي خيال ۾ تاريخ قسمت نه، پر انسان پاڻ ٺاهيندو آهي. پيداواري اوزار ۽ انهن کي استعمال ڪندڙ مزدور سماج جون حرڪت ڏيندڙ قوتون آهن. وقت سان گڏ، سماجي طبقن جي اهڙي ترتيب وجود ۾ آئي، جتي وسيلن جا مالڪ انهن ماڻهن مان وڌ ۾ وڌ پيداوار حاصل ڪرڻ لڳا، جيڪي پنهنجي محنت جي قوت تي ڀاڙيندا هئا. مارڪس موجب استحصال ڪندڙ ۽ استحصال جو شڪار طبقن جي وچ ۾ اهي لاڳاپا مختلف [[طرزِ پيداوار]] ۽ تاريخي مرحلن کي جنم ڏين ٿا. هن مطابق انساني تاريخ جا بنيادي مرحلا هي آهن: ابتدائي اشتراڪي سماج، غلاميءَ واري رياست، جاگيرداري، سرمائيداري، ۽ آخرڪار سوشلسٽ سماج.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=M.|first=Rius|title=Marx for Beginners|date=1994|publisher=Icon Books|isbn=1-874166-14-5}}&lt;/ref&gt;

جاگيرداري خلاف جدوجهد ان وقت تيز ٿي، جڏهن واپاري ۽ دستڪاري ڪندڙ گلڊون طاقتور ٿيڻ لڳيون. انهن منظم ٿي اشرافيا ۽ مذهبي پيشوائن طرفان لاڳو ڪيل محصولن جي مخالفت ڪئي. انهيءَ عمل سان نون خيالن جنم ورتو ۽ آخرڪار بورجوازي طبقو وجود ۾ آيو، جنهن کي مارڪس پنهنجي تنقيد جو مرڪز بڻايو. واپار جي واڌ سان پيداوار جو انداز ۽ مارڪيٽون تبديل ٿيون، جنهن جو نتيجو بورجوازي انقلابن ۽ سرمائيداري جي قيام جي صورت ۾ نڪتو. مارڪس دليل ڏنو ته ساڳيو نمونو پرولتاريه جي جدوجهد تي پڻ لاڳو ٿيندو: جيڪڏهن مزدور واپارين ۽ دستڪارن وانگر منظم ٿين، ته هو به تبديلي آڻڻ جي قابل ٿي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سرمائيداري جو خاتمو ۽ سوشلزم جو قيام ٿيندو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

مارڪس جو خيال هو ته پرولتاريه لازمي طور سرمائيداري نظام کي [[پرولتاريه جي آمريت]] سان مٽائيندو، طبقاتي سماجي لاڳاپن کي ختم ڪندو، ۽ پوءِ اهڙي ڪميونسٽ سماج ڏانهن ترقي ڪندو، جتي &quot;هر فرد جي آزاد ترقي، سڀني جي آزاد ترقيءَ جي شرط هوندي&quot;.&lt;ref&gt;Marx, Karl. ''The Communist Manifesto'', Part II.&lt;/ref&gt;

[[چين جو ڪميونسٽ انقلاب|چيني ڪميونسٽ انقلاب]] دوران پرولتاريه جي تصور ۾ صنعتي مزدور هجڻ کان وڌيڪ اهم ڳالهه ''پرولتاري طبقاتي شعور'' سمجهي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last1=Cai |first1=Xiang |title=Revolution and its Narratives: China's Socialist Literary and Cultural Imaginaries (1949–1966) |date=2016 |publisher=Duke University Press}}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=363}} انهيءَ تصور مطابق، چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ جي سياسي تعليم ذريعي پرولتاري طبقاتي شعور پيدا ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;{{Rp|page=363}} هن تشريح سان مارڪسزم کي اهو نظرياتي بنياد مليو، جنهن جي ذريعي چين ۾ محدود صنعتي مزدور طبقي هوندي به انقلاب جي وضاحت ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;{{Rp|page=363}} البت، صحيح پرولتاري طبقاتي شعور ڇا آهي، اهو علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;{{Rp|page=97}}

==== پرولتاري ثقافت ====

مارڪس جو خيال هو ته هر سماجي طبقي جي پنهنجي مخصوص ثقافت ۽ سياست هوندي آهي. [[روسي انقلاب]] کان پوءِ وجود ۾ آيل [[غير ڪميونسٽ سوشلسٽ رياستن جي فهرست|سوشلسٽ رياستن]] [[سوشلسٽ حقيقت نگاري]] کي سرڪاري ''پرولتاري ثقافت'' طور فروغ ڏنو.

ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته وڏي پيماني تي تعليم، ذرائع ابلاغ ۽ عالمگيريت جي واڌ کان پوءِ اهو تصور پراڻو ٿي ويو آهي. سندن دليل آهي ته سرمائيدار سماجن ۾ [[پورهيت طبقي جي ثقافت]] آهستي آهستي اهڙي رخ اختيار ڪري ٿي، جتي هر شيءِ عام استعمال جي شيءِ ۽ واپاري جنس بڻجي وڃي ٿي. ان جا مثال بيسٽ سيلر ڪتاب، عوامي ذوق موجب تيار ڪيل فلمون ۽ موسيقي، ۽ وڏا خريداري مرڪز آهن.&lt;ref name=&quot;class&quot;&gt;{{cite book|last=Fussell|first=Paul|title=Class, A Guide Through the American Status System|publisher=Ballantine|date=1992}}&lt;/ref&gt;

=== اسٽيگلر جو نقطه نظر ===

==== مارڪس جي تصور جي توسيع ====

[[File:2016 HTNM Bernard Stiegler (30301265471) (cropped).jpg|thumb|[[برنارڊ اسٽيگلر]]، ٽيڪنالاجيءَ جو فلسفي.]]

[[گرونڊرِسه]] (''Grundrisse'') جي نئين تشريح جي بنياد تي، فلسفي [[برنارڊ اسٽيگلر]] پرولتاريه جي تصور کي وڌيڪ وسيع ڪيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite web|access-date=2025-08-01|date=2019-01-03|language=fr-FR|last=Ballast|title=BALLAST • Bernard Stiegler : « Le capitalisme conduit à une automatisation généralisée »|url=https://www.revue-ballast.fr/bernard-stiegler-le-capitalisme-conduit-a-une-automatisation-generalisee|website=BALLAST}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis |last=Levin|first=François|title=L'intelligence artificielle au défi de ses critiques philosophiques|date=2024-12-17|degree=PhD|publisher=Institut Polytechnique de Paris|url=https://theses.hal.science/tel-04974628|language=fr}}&lt;/ref&gt; سندس چوڻ موجب:

&lt;blockquote&gt;پرولتاريه جي تعريف [[فريڊرش اينگلس]] ۽ [[ڪارل مارڪس]] [[ڪميونسٽ منشور]] ۾ غربت جي بنياد تي نه، پر ''علم جي محرومي'' جي بنياد تي ڪئي آهي (جنهن جو نتيجو غربت جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو)، ۽ سندن خيال موجب اهو عمل آخرڪار &quot;آبادي جي سڀني طبقن&quot; کي پنهنجي لپيٽ ۾ آڻيندو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-10-15|title=Le poids des mots, le choc des idées|url=https://www.radiofrance.fr/franceculture/podcasts/le-journal-des-idees/le-poids-des-mots-le-choc-des-idees-2597196|access-date=2026-04-11|website=France Culture|language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

اسٽيگلر هن خيال کي [[فرديت]] (''individuation'') جي تصور سان ڳنڍي ٿو، جيڪو [[گلبرٽ سيمونڊون]] ترقي ڏنو هو:

&lt;blockquote&gt;سيمونڊون پرولتاري بڻجڻ جي مسئلي کي نئين رخ سان پيش ڪري ٿو. سندس نظر ۾ اهو ''بي فرديت'' (ڊي-انڊويڊيوئيشن) جو اهڙو عمل آهي، جيڪو علم کي مشينن ۽ اوزارن ڏانهن منتقل ڪرڻ سبب علم جي نقصان جو باعث بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Alombert|first=Anne|title=Penser avec Bernard Stiegler|publisher=Presses universitaires de France|year=2015|isbn=2130882641|location=Paris|pages=236–237|language=French}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

اسٽيگلر موجب [[پرولتاري بڻجڻ]] هڪ مسلسل عمل آهي. هو سرمائيداري جي تاريخ ۾ [[خودڪاري]] (آٽوميشن) جا ٽي بنيادي مرحلا سڃاڻي ٿو: [[صنعتي انقلاب]]، [[صارفيت پسند سماج]] جو ظهور، ۽ [[نگراني واري سرمائيداري]]. انهن مرحلن سان گڏ پرولتاري بڻجڻ جا به ٽي مرحلا جڙيل آهن: [[مهارتن جي زوال|مهارتن جي پرولتاري بڻجڻ]]، [[سماجي مهارتن]] جي پرولتاري بڻجڻ، ۽ [[تنقيدي سوچ]] جي پرولتاري بڻجڻ.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

سندس خيال موجب، موجوده سرمائيداري جو مرحلو &quot;وسيع پيماني واري پرولتاري بڻجڻ&quot; جو دور آهي، جيڪو

&lt;blockquote&gt;زندگيءَ جي تقريباً هر شعبي کي متاثر ڪري ٿو: گهريلو ڪم، تعليم، وندر، تحقيق، منصوبابندي، پيداوار، رسد ۽ ٻين ڪيترن ئي ڪمن کي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Stiegler|first=Bernard|date=2019|title=L'''ergon'' dans l'ère de l'Antropocène et la nouvelle question de la richesse|journal=Collège de France|series=Le travail su XXe siècle|pages=79}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾، انهن مهارتن ۾ [[پچائڻ]]، [[تعليم ڏيڻ]]، ڪنهن هنڌ رهڻ، گڏجي زندگي گذارڻ، ڳڻپ ڪرڻ يا ماپ ڪرڻ جهڙيون بنيادي انساني صلاحيتون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Alombert |first=Anne |last2=Krzykawski |first2=Michał |date=3 February 2021 |title=Vocabulaire de l'Internation |url=https://journals.openedition.org/appareil/3752 |journal=Appareil |doi=10.4000/appareil.3752 |issn=2101-0714}}&lt;/ref&gt;

==== مثال ====

اسٽيگلر مشهور معاشيات دان [[ايلن گرينسپين]]، جيڪو [[آمريڪا جي وفاقي مرڪزي بئنڪ]] جو چيئرمين هو ۽ [[ذيلي پرائم گروي بحران]] دوران ان اداري جي اڳواڻي ڪندو رهيو، کي پڻ هڪ ''پرولتاري'' قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt; حقيقت ۾، گرينسپين ڪانگريس جي ٻڌڻي دوران اعتراف ڪيو ته هو انهن پيچيده مالي اوزارن کي نٿو سمجهي، جن کي هن پاڻ مقبول بڻايو هو، ۽ وڌيڪ اهو به چيو ته حقيقت ۾ ڪو به انهن کي مڪمل طور نٿو سمجهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Watt|first=Calum|date=1 August 2020|title=The legend of Saint Alan: Larnaudie and Stiegler in the Oversight Committee Room|journal=French Cultural Studies|volume=31|issue=3|pages=173-184|doi=10.1177/0957155819874750|issn=0957-1558}}&lt;/ref&gt;

[[چيٽ بوٽ]]، جهڙوڪ [[چيٽ جي پي ٽي]]، اسٽيگلر جي نظر ۾ اهڙي ٽيڪنالاجي آهن، جيڪي پرولتاري بڻجڻ جو سبب بڻجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ استعمال ڪندڙ پنهنجي سوچڻ ۽ استدلال ڪرڻ جي صلاحيت انهن جي حوالي ڪري ڇڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Manzini|first=Frédéric|title=Anne Alombert: &quot;Nous déléguons déjà à l'IA nos capacités expressives, linguistiques et symboliques&quot;|url=https://www.philomag.com/articles/anne-alombert-nous-deleguons-deja-lia-nos-capacites-expressives-linguistiques-et|website=Philosophie Magazine}}&lt;/ref&gt;

==== پرولتاري بڻجڻ جو خاتمو ====

اسٽيگلر موجب، پرولتاري بڻجڻ جي عمل کي ان جي ابتڙ رخ ۾ به موڙي سگهجي ٿو، جنهن کي هو ''پرولتاري بڻجڻ جو خاتمو'' (ڊيپوليٽيريئنائيزيشن) سڏي ٿو، يعني علم ۽ مهارتن تي ٻيهر پنهنجو اختيار حاصل ڪرڻ.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deslandes|first=Ghislain|last2=Paltrinieri|first2=Luca|date=30 July 2017|title=Entretien avec BERNARD STIEGLER|url=https://shs.cairn.info/revue-rue-descartes-2017-1-page-119|journal=Rue Descartes|volume=91|issue=1|pages=119-140|doi=10.3917/rdes.091.0119|issn=1144-0821}}&lt;/ref&gt;

هو [[تعاوني پيداوار]] جي طريقن کي مثال طور پيش ڪري ٿو، جهڙوڪ [[اوپن سورس سافٽويئر]] برادريون، [[فيب ليب]]، ۽ [[وڪيپيڊيا]]، جن کي هو پنهنجي ''شراڪتي معيشت'' (ڪنٽريبيوٽري اڪانامي) جي نظريي جو مرڪزي حصو قرار ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Alombert|first=Anne|title=Penser avec Bernard Stiegler|date=16 April 2025|publisher=Presses universitaires de France|isbn=2130882641|location=Paris|pages=265|language=French}}&lt;/ref&gt; سندس خيال موجب، اهي سڀئي طريقا گڏيل وسيلن ([[مشاع وسيلا]])، جن ۾ [[ڊجيٽل مشاع وسيلا]] پڻ شامل آهن، جي ٻيهر تعمير ۾ مدد ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Landau|first=Olivier|date=2022|title=La relation humain-machine au temps du numérique|url=https://doi.org/10.4000/activites.7848|journal=Activities|volume=19|issue=2|doi=10.4000/activites.7848|issn=1765-2723}}&lt;/ref&gt;

اسٽيگلر جي لفظن ۾:

&lt;blockquote&gt;ماڻهو اهڙن منصوبن ۾ ان ڪري حصو وٺن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي علم ۽ مهارتن کي وڌائڻ چاهين ٿا. علم حاصل ڪرڻ جي اها خواهش، دراصل پرولتاري بڻجڻ مان نڪرڻ جي خواهش آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Stiegler|first=Bernard|date=2015|title=Demain, le temps des automates et le temps de la désautomatisation|url=https://www.persee.fr/doc/intel_0769-4113_2015_num_63_1_1028|journal=Intellectica|volume=63|issue=1|pages=151-160|doi=10.3406/intel.2015.1028}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

پرولتاري بڻجڻ جو خاتمو ''خودڪاريءَ جي خاتمي'' ڊي-آٽوميشن) جي عمل ذريعي ممڪن ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Deslandes|first=Ghislain|title=Le managérialisme n'est pas un humanisme|date=21 October 2020|publisher=Presses Universitaires de France|isbn=978-2-13-082526-5|pages=23-74}}&lt;/ref&gt; بهرحال، اسٽيگلر زور ڏئي ٿو ته ان جو مطلب مشينن جي مخالفت ڪرڻ نه آهي. هو [[وڪيپيڊيا ايڊيٽر]]ن جو مثال ڏئي ٿو—جن مان هو پاڻ به هڪ آهي&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rédaction|date=20 March 2012|title=Bernard Stiegler: &quot;Le marketing détruit tous les outils du savoir&quot;|url=https://basta.media/bernard-stiegler-le-marketing-detruit-tous-les-outils-du-savoir|work=Basta!|quote=Just like Wikipedia. It's unbelievable. Seven people keep Wikipedia running—ninety-three employees. Employees serving hundreds of thousands of contributors, including myself, and millions of internet users around the world. They contribute out of a passion to do something good.}}&lt;/ref&gt;—جن جي مدد [[وڪيپيڊيا بوٽ]] ورجائتي ۽ وقت وٺندڙ ڪمن کي انجام ڏيڻ ۾ ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Stiegler|first=Bernard|title=L'emploi est mort, vive le travail !|last2=Kyrou|first2=Ariel|date=2015|publisher=Mille et une nuits|isbn=978-2-7555-0746-1|pages=63}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{div col}}
* {{Annotated link|پورهيت طبقو}}
* {{Annotated link|نيرو ڪالر مزدور}}
* [[ڪنزومٽيريٽ]] – [[نيٽوڪريسي]] جي فريم ورڪ ۾ عالمي هيٺيون طبقو
* {{Annotated link|مهارتن جو زوال}}
* {{Annotated link|مزدور}}
* {{anl|وچين آمدني}}
* {{Annotated link|هاري}}
* {{Annotated link|پريڪيريٽ}}
* [[اڻويهه سؤ چوراسي#غربت ۽ اڻبرابري|پرولز (اڻويهه سؤ چوراسي)]] – [[جارج آرويل]] جي ناول ''''اڻويهه سؤ چوراسي'''' ۾ پرولتاريه سان مشابهت رکندڙ طبقو
* {{Annotated link|پرول فيڊ}}
* {{Annotated link|پرولتاري بڻجڻ}}
* {{Annotated link|پرولتاري بين الاقواميت}}
* {{Annotated link|پرولتاري ادب}}
* {{Annotated link|اجرتي غلامي}}
{{div col end}}

== حاشيا ۽ حوالا ==
&lt;references group=&quot;نوٽ&quot;/&gt;
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite news|title=Why workers can change the world|url=http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=11839|url-status=dead|last=Blackledge|first=Paul|year=2011|journal=Socialist Review|location=London|quote=364|access-date=2011-12-03|archive-date=2011-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20111210115927/http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=11839}}
* [[هال ڊريپر]]، ''Karl Marx's Theory of Revolution, Vol. 2; The Politics of Social Classes''. (New York: Monthly Review Press، 1978ع).

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

{{Wikiquote}}
{{Wiktionary|proletariat}}

{{Marxist &amp; Communist phraseology}}
{{Social class}}
{{Authority control}}

[[زمرو:پرولتاريه]]
[[زمرو:پورهيت طبقو]]
[[زمرو:ڪميونزم]]
[[زمرو:سوشلزم]]
[[زمرو:مارڪسزم]]
[[زمرو:مارڪسسٽ نظريو]]
[[زمرو:غربت جون ماپون ۽ وصفون]]</text>
      <sha1>4t7k4oxmk8xvp195mfq3q37tf03zwul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پيڊاگوجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93009</id>
    <revision>
      <id>395636</id>
      <parentid>364946</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T02:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13980" sha1="0ifa7exf64txzeuvnrdm4xtded3voc3" xml:space="preserve">{{Short description|تعليم جو نظريو ۽ عمل}}
[[File:Woman_teaching_geometry.jpg|upright=1.2|thumb|alt=هڪ منظر جنهن ۾ هڪ عورت اسڪوائر ۽ ڊوائڊرز سان گڏ آهي؛ هڪ دائري جي مدد سان ڊائگرام تي فاصلا ماپي رهي آهي. هن جي کاٻي هٿ ۾ هڪ اسڪوائر آهي، جيڪو سنئون زاويا ٺاهڻ يا چيڪ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. شاگردن جو هڪ گروپ کيس ڏسي رهيو آهي.|هڪ عورت جاميٽري سيکاريندي. 14هين صدي جي هڪ هٿ سان لکل نسخي جو حصو، [[اقليدس]] جي &quot;ايليمينٽا&quot; (Elementa) جي شروعات ۾.]]
'''تربيت جو علم''' (Pedagogy؛ پيڊاگوجي)، جن کي عام طور تي [[پڙهائڻ]] يا تعليم ڏيڻ جي انداز طور سمجهيو ويندو آهي، اصل ۾ [[سکڻ]] جو نظريو ۽ عمل آهي. هي اهو مطالعو آهي ته سکيا جو عمل ڪيئن سکندڙن جي سماجي، سياسي ۽ نفسياتي واڌ ويجهه تي اثرانداز ٿئي ٿو ۽ ڪئين انهن کان متاثر ٿئي ٿو. پيڊاگوجي، هڪ علمي شعبي جي طور تي، ان ڳالهه جو مطالعو آهي ته تعليمي حوالي سان علم ۽ مهارتون ڪيئن منتقل ڪيون وڃن ٿيون ۽ سکيا دوران ٿيندڙ ميل جول (&lt;small&gt;interactions&lt;/small&gt;) تي غور ڪري ٿو. پيڊاگوجي جا نظريا ۽ طريقا مختلف سماجي، سياسي ۽ ثقافتي پسمنظرن جي بنياد تي تمام گهڻو مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;Li, G., 2012. Culturally contested Pedagogy: Battles of literacy and schooling between mainstream teachers and Asian immigrant parents. Suny Press.&lt;/ref&gt;

پيڊاگوجي کي اڪثر پڙهائڻ جي عمل طور بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pedagogy|title=Definition of PEDAGOGY|website=Merriam-Webster|language=en|access-date=9 January 2019}}&lt;/ref&gt; استادن پاران اختيار ڪيل پيڊاگوجي سندن عملن، فيصلن، ۽ تدريسي حڪمت عملين کي شڪل ڏئي ٿي، جنهن ۾ سکيا جي نظرين، شاگردن جي ضرورتن جي سمجهه، ۽ انفرادي شاگردن جي پسمنظر ۽ دلچسپين کي مدنظر رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.education.vic.gov.au/Documents/school/teachers/support/learnteachbgpaper.pdf|title=Blueprint for government schools. Flagship strategy 1: Student Learning. The Principles of Learning and Teaching P-12 Background Paper|publisher=Department of Education and Training Victoria|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215012650/http://www.education.vic.gov.au/Documents/school/teachers/support/learnteachbgpaper.pdf|archive-date=15 February 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shulman|first=Lee|date=1987|title=Knowledge and Teaching: Foundations of the New Reform|url=https://people.ucsc.edu/~ktellez/shulman.pdf|journal=Harvard Educational Review|volume=15|issue=2|pages=4–14|access-date=12 June 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240612015925/https://people.ucsc.edu/~ktellez/shulman.pdf |date=12 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ان جا مقصد آزاد تعليم (انساني صلاحيتن جي عام واڌ ويجهه) کان وٺي پيشي وارانه تعليم (خاص مهارتن جي سکيا) تائين ٿي سگهن ٿا.

تدريسي حڪمت عمليون شاگرد جي بنيادي علم، تجربي، صورتحال ۽ ماحول سان گڏوگڏ استاد ۽ شاگرد پاران مقرر ڪيل سکيا جي مقصدن جي تابع هونديون آهن. ان جو هڪ مثال سقراطي طريقو آهي.&lt;ref&gt;Petrie et al. (2009). [http://eprints.ioe.ac.uk/58/1/may_18_09_Ped_BRIEFING__PAPER_JB_PP_.pdf Pedagogy – a holistic, personal approach to work with children and young people, across services. p. 4.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315160810/http://eprints.ioe.ac.uk/58/1/may_18_09_Ped_BRIEFING__PAPER_JB_PP_.pdf |date=15 March 2022 }}&lt;/ref&gt;

==اشتقاق==
&quot;پيڊاگوجي&quot; [[يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ، &quot;پيڊاگوجيا&quot; ({{lang|grc|[[wikt:παιδαγωγία#Ancient Greek|παιδαγωγία]]}})، جيڪو &quot;پيڊاگوگوس&quot; ({{lang|grc|[[wikt:παιδαγωγός#Ancient Greek|παιδαγωγός]]}}) مان ورتل آهي، جيڪو پاڻ ٻن لفظن؛ &quot;پائيس&quot; (&lt;small&gt;{{lang|grc|παῖς}}،&lt;/small&gt; معنيٰ، ڇوڪرو يا ٻار)&quot; ۽ &quot;ايگو&quot; &lt;small&gt;({{lang|grc|ἄγω}}،&lt;/small&gt; معنيٰ، آئون اڳواڻي ڪريان ٿو) جو ميلاپ آهي، مان نڪتل آهي. تنهنڪري، ان جي لغوي معنيٰ &quot;ٻار جي رهنمائي ڪرڻ يا اڳواڻي ڪرڻ&quot; آهي.&lt;ref&gt;[https://www.etymonline.com/word/pedagogy#etymonline_v_30327 &quot;pedagogy&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190501163744/https://www.etymonline.com/word/pedagogy#etymonline_v_30327 |date=1 May 2019 }}. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;
==تعريف==
&quot;پيڊاگوجي&quot; جي اصطلاح جي معنيٰ اڪثر تڪراري رهي آهي ۽ ان جون ڪيتريون ئي وصفون پيش ڪيون ويون آهن. سڀ کان عام انداز اهو آهي ته ان کي تدريسي طريقن جي مطالعي يا [[سائنس]] طور بيان ڪيو وڃي. هن معنيٰ ۾، هي تعليم جي طريقي ڪار (&lt;small&gt;methodology&lt;/small&gt;) آهي. هڪ طريقي ڪار جي طور تي، هي انهن طريقن ۽ عملن جي جاچ ڪري ٿي جيڪي تعليم جا مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Peel2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Howell |first1=Kerry E. |title=An Introduction to the Philosophy of Methodology |date=13 November 2012 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4462-9062-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uYkRAgAAQBAJ&amp;pg=PT10 |language=en |chapter=Preface}}&lt;/ref&gt; بنيادي مقصد اڪثر علم جي منتقلي کي سمجهيو ويندو آهي. ٻين مقصدن ۾ مهارتن ۽ ڪردار جي تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Peel2020&quot;&gt;{{cite web |last1=Peel |first1=Edwin A. |title=pedagogy |url=https://www.britannica.com/science/pedagogy |website=www.britannica.com |access-date=15 August 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، هرڪو پيڊاگوجي جي هن وصف سان اتفاق نٿو ڪري؛ ڪجهه ان کي سائنس جي بجاءِ هڪ [[فن]] يا [[مهارت]] طور ڏسن ٿا.&lt;ref name=&quot;Anderson2005&quot;&gt;{{cite book |last1=Anderson |first1=Philip M. |editor1-last=Kincheloe |editor1-first=Joe L. |title=Classroom Teaching: An Introduction |date=2005 |publisher=Peter Lang |isbn=978-0-8204-7858-6 |url=https://books.google.com/books?id=kzWq-oGRlNcC |language=en |chapter=3. The Meaning of Pedagogy}}&lt;/ref&gt; هي انداز پيڊاگوجي جي عملي پهلوءَ تي وڌيڪ زور ڏئي ٿو، جنهن ۾ اهڙو &quot;ڳجهو علم&quot; شامل ٿي سگهي ٿو جنهن کي لفظن ۾ بيان ڪرڻ ڏکيو آهي. هي خيال ان تي ٻڌل آهي ته پڙهائڻ جا سڀ کان اهم پهلو رڳو تجربي مان حاصل ٿين ٿا ۽ انهن کي سائنسي قاعدن ۾ نٿو ٻڌي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Anderson2005&quot;/&gt; ان حوالي سان، پيڊاگوجي جو واسطو &quot;هڪ استاد جي طور تي پنهنجي مهارت جو مشاهدو ڪرڻ ۽ ان کي نکارڻ&quot; سان آهي.&lt;ref name=&quot;Anderson2005&quot;/&gt; هڪ وڌيڪ جامع وصف انهن ٻنهي خيالن کي ملائي ٿي ۽ پيڊاگوجي کي پڙهائڻ جي عمل ۽ تدريسي طريقن جي مطالعي ٻنهي طور ڏسي ٿي.

== تاريخ ==

== تعليم جا فلسفا ==

=== مغربي ===
مغربي دنيا ۾، پيڊاگوجي جو واسطو يوناني فلسفي جي روايتن، خاص طور تي سقراطي پڇا ڳاڇا واري طريقي سان آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Crappell|first=Courtney|title=Teaching Piano Pedagogy: A Guidebook for Training Effective Teachers|publisher=Oxford University Press|year=2019|isbn=978-0-19-067052-8|location=New York|pages=160|language=en}}&lt;/ref&gt; ان جي ترقي قديم يونان ۾ شروع ٿي ۽ اڳتي هلي [[ريناسنس|نشاة الثانیہ]]، [[Reformation|اصلاحي تحريڪ]] ۽ [[Age of Enlightenment|روشن خياليءَ جي دور]] ۾ وڌيڪ سڌري.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|last1=Coussée|first1=Filip|title=The History of Youth Work in Europe: Relevance for Youth Policy Today|last2=Verschelden|first2=Griet|last3=Williamson|first3=Howard|publisher=Council of Europe|year=2009|isbn=978-92-871-7244-0|location=Strasbourg Cedex|pages=96}}&lt;/ref&gt;

==== سقراط ====
[[سقراط]] (470 – 399 ق.م) پنهنجي شاگردن سان گفتگو دوران &quot;سقراطي طريقو&quot; استعمال ڪندو هو. هي طريقو سڌو سنئون علم نٿو ڏئي، پر شاگرد جي منطق کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته جيئن هو پاڻ سوچڻ جي صلاحيت پيدا ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Chesters|first=Sarah Davey|title=The Socratic Classroom|publisher=Springer Science &amp; Business Media|year=2012|isbn=978-94-6091-855-1|location=Cham, Switzerland|pages=35}}&lt;/ref&gt;

==== افلاطون ====
[[افلاطون]] (428/427 – 348/347 ق.م) پنهنجي ڪتاب ''[[Republic (Plato)|دي ريپبلڪ]]'' (375 ق.م) ۾ تعليمي نظام جو ذڪر ڪيو آهي. هن تعليم کي روح جي تسڪين جو ذريعو سمجهيو ۽ جسماني تعليم کي به سماجي استحڪام لاءِ ضروري قرار ڏنو.

==== ارسطو ====
[[ارسطو]] (384–322 ق.م) تعليم تي هڪ رسالو لکيو هو، جيڪو ضايع ٿي ويو. هن افلاطون جي ڪجهه خيالن کان اختلاف ڪيو ۽ رياست طرفان سڀني شهرين لاءِ گڏيل تعليم جي حمايت ڪئي. ارسطو جو خيال هو ته جسماني تعليم ذهني تعليم کان اڳ هجڻ گهرجي.

==== يوحنا آموس ڪومينيئس ====
[[John Amos Comenius|يوحنا آموس ڪومينيس]] (1592 – 1670) کي جديد تعليم جو پيءُ سمجهيو ويندو آهي.

==== يوهان هينرڪ پيسٽالوزي ====
[[Johann Heinrich Pestalozzi|يوهان هينرڪ پيسٽالوزي]] (1746 – 1827) [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ڪيا. هن جو نعرو هو &quot;مٿي، هٿ ۽ دل سان سکڻ&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book| last1 = Barnard | first1 = Henry | last2 = Pestalozzi | first2 = Johann | title = Pestalozzi and Pestalozzianism: Life, Educational Principles, and Methods of Johann Heinrich Pestalozzi | publisher = FC Brownell | year = 1859}}.&lt;/ref&gt;

==== يوهان فريڊرڪ هربارٽ ====
[[Johann Friedrich Herbart|يوهان فريڊرڪ هربارٽ]] (1776 – 1841) تعليمي عمل جا پنج اهم مرحلا تجويز ڪيا: 

* تياري
* پيشڪش
* وابستگي
* عام ڪرڻ ۽ 
* عمل درآمد.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Johann Friedrich Herbart {{!}} biography – German educator|url = https://www.britannica.com/biography/Johann-Friedrich-Herbart|website = Encyclopædia Britannica|access-date = 2 November 2015}}&lt;/ref&gt;

==== جان ڊيوي ====
[[John Dewey|جان ڊيوي]] (1859 – 1952ع) جي پيڊاگوجي هن جي ڪيترن ئي ڪمن ۾ پيش ڪئي وئي آهي، بشمول &quot;مائي پيڊاگوجگ ڪريڊ&quot; هن جي نظر ۾ تعليم جو مقصد رڳو مخصوص مهارتون حاصل ڪرڻ نه، پر انسان جي پوري صلاحيتن کي ظاهر ڪرڻ ۽ انهن کي گڏيل ڀلائي لاءِ استعمال ڪرڻ هجڻ گهرجي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Library resources box 
|by=no 
|onlinebooks=no 
|others=no 
|about=yes 
|label=Pedagogy}}
* [[Jerome Bruner|Bruner, J. S.]] (1960). ''The Process of Education'', Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
* Bruner, J. S. (1971). ''The Relevance of Education''. New York, NY: Norton
* Bruner, J. S. (1966). ''Toward a Theory of Instruction''. Cambridge, Massachusetts: Belkapp Press.
* [[Paulo Freire|Freire, P.]] (1970). ''Pedagogy of the Oppressed''. New York: Continuum
* [[Karl Rosenkranz]] (1848). [https://archive.org/stream/pedagogicsasasy00bracgoog#page/n4/mode/2up ''Pedagogics as a System'']. Translated 1872 by Anna C. Brackett, R.P. Studley Company
* Karl Rosenkranz (1899). [https://archive.org/details/philosophyeduca01rosegoog ''The philosophy of education'']. D. Appleton and Co.
* [[Maria Montessori|Montessori, M.]] (1910). ''Antropologia Pedagogica''.
* Montessori, M. (1921). ''Manuale di Pedagogia Scientifica''.
* Montessori, M. (1934). ''Psico Aritmética''.
* Montessori, M. (1934). ''Psico Geométria''.
* [[Jean Piaget|Piaget, J.]] (1926). ''The Language and Thought of the Child''. London: Routledge &amp; Kegan.
* [[Lev Vygotsky|Vygotsky, L.]] (1962). ''Thought and Language''. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
* Post Scriptum: From Signature Pedagogies and Transpedagogy to Author Pedagogies. In Ojeda, D. (2019) | Shall Be Several, Studies in Art Education, 60:3, 186-202, DOI: 10.1080/00393541.2019.1640513
{{Authority control}}
{{Subject bar |b=y |commons=y |d =Q7922 |q=y |v=y |wikt=y |n=no |s=Category:Pedagogy |f=no |m=f |mw=no}}

[[زمرو:سکڻ]]
[[زمرو:تدريس]]
[[زمرو:تدريسي علم]] 
[[زمرو:تعليمي نفسيات]]
[[زمرو:تدريس جو علم]]
[[زمرو:تربيت جو علم]]
[[زمرو:تعليمي اڀياس]]
[[زمرو:تعليم جو فلسفو]]</text>
      <sha1>0ifa7exf64txzeuvnrdm4xtded3voc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٻهراڙي علائقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100065</id>
    <revision>
      <id>395689</id>
      <parentid>392903</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>395689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4609" sha1="a6e6q3ptlg9hl7s7pq8e44myepo1nnb" xml:space="preserve">{{Short description|Geographic area outside towns and cities}}
[[File:Barossa Valley South Australia.jpg|thumb|ڏکڻ آسٽريليا ۾ باروسا وادي پنهنجي [[انگور|انگورن]] جي باغن لاءِ مشهور آهي.]]
[[File:うへ山の棚田 Rice Terraces of Ueyama in Ojiro, Kami Town in May.jpg|thumb|[[جاپان]] ۾ ڪامي، هيوگو پريفيڪچر ۾ [[چانور|چانورن]] جي پوک]] 
[[File:Rural landscape in Finland.jpg|thumb|[[فنلينڊ]] ۾ ڏکڻ ڪيريليا جي لپينرانتا ۾ هڪ ڳوٺاڻي منظرنامو]]
عام طور تي، هڪ '''ٻهراڙي علائقو''' (&lt;small&gt;Rural&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Area&lt;/small&gt;) يا ٻهراڙي هڪ جاگرافيائي علائقو آهي، جيڪو [[شھر|شهرن]] ۽ [[قصبو|قصبن]] کان ٻاهر واقع هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=rural%20area |title=WordNet Search - 3.1 |publisher=Wordnetweb.princeton.edu |access-date=2013-04-25}}&lt;/ref&gt; عام ٻهراڙي وارن علائقن ۾ آبادي جي گهاٽائي گهٽ ۽ آباديون ننڍيون هونديون آهن. زرعي علائقن ۽ ٻيلن وارن علائقن کي عام طور تي ٻهراڙي طور بيان ڪيو ويندو آهي، انهي سان گڏ ٻيا علائقا جيڪي خاص ترقي کان محروم آهن. مختلف ملڪن ۾ شمارياتي ۽ انتظامي مقصدن لاءِ ٻهراڙي جي مختلف تعريفون آهن.
 
ڳوٺاڻن علائقن ۾ منفرد معاشي ۽ سماجي حرڪيات آهن ڇاڪاڻ ته انهن جو تعلق زمين تي ٻڌل صنعت جهڙوڪ [[زراعت]]، [[ٻيلو|ٻيلا]] ۽ وسيلن جي ڪڍڻ سان آهي. ڳوٺاڻي معيشت عروج ۽ تباهي جي چڪرن جي تابع ٿي سگهي ٿي ۽ انتهائي موسم يا قدرتي آفتن، جهڙوڪ خشڪ سالي جو شڪار ٿي سگهي ٿي. اهي حرڪيات شهريائي کي هٿي وٺرائڻ واري وڏين معاشي قوتن سان گڏ اهم آبادي جي گهٽتائي جو سبب بڻيا آهن، جن کي ڳوٺاڻي پرواز سڏيو ويندو آهي، جتي معاشي ترغيب نوجوان آبادي کي تعليم ۽ نوڪرين تائين رسائي لاءِ شهرن ڏانهن وڃڻ جي حوصلا افزائي ڪري ٿي، جنهن سان وڏي عمر وارا، گهٽ تعليم يافته ۽ گهٽ امير آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهجي وڃن ٿا. سست معاشي ترقي صحت جي سار سنڀال، تعليم ۽ انفراسٽرڪچر جهڙيون غريب خدمتون پيدا ڪري سگهي ٿي. غربت جو هي چڪر فوڊ اينڊ ايگريڪلچرل آرگنائيزيشن جي مطابق عالمي غريبن مان ٽي چوٿون ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڇو رهن ٿا ان ۾ حصو وٺندو آهي. 

ڪجهه برادرين ڳوٺاڻن علائقن ۾ اقتصادي ترقي کي، [[انٽرنيٽ]] يا [[بجلي]] تائين رسائي وڌائڻ جهڙين پاليسين سان ڪاميابي سان هٿي ڏني آهي. تاريخي طور تي، ترقياتي پاليسيون زمين تي ٻڌل صنعتن، جهڙوڪ کان کني ۽ ٻيلن تي ڌيان ڏنو آهي. جڏهن ته، پائيدار ترقي تي ڌيان ڏيڻ وارا تازا طريقا انهن برادرين ۾ معاشي تنوع کي مدنظر رکن ٿا.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Countryside}}
{{wikiquote|Country life}}
{{Wiktionary|rural|countryside}}
*[https://web.archive.org/web/20131014182213/http://www.census.gov/geo/www/ua/ua_2k.html Census 2000 Urban and Rural Classification]
*[https://web.archive.org/web/20080516021007/http://www.gos.gov.uk/gonw/nwraf/ North West Rural Affairs Forum (England)]
*[http://www.rural.gc.ca/home_e.phtml Canadian Rural Partnership]
*[https://www.thebetterindia.com/topics/rural-india/ The Better India- Rural India]
*[https://www.macrotrends.net/countries/IND/india/rural-population India Rural Population]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Rural Area}}
[[زمرو:ٻهراڙي علائقو]]
[[زمرو:انساني جاگرافي]]
[[زمرو:ماحوليات]] 
[[زمرو:انساني رهائشگاهون]] 
[[زمرو:انساني رهائشي علائقا]]
[[زمرو:ڳوٺاڻو سماج]] 
[[زمرو:ڳوٺاڻي ثقافت]] 
[[زمرو:ڳوٺاڻي معيشت]] 
[[زمرو:ڳوٺاڻي جاگرافي]] 
[[زمرو:آبادين جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>a6e6q3ptlg9hl7s7pq8e44myepo1nnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٻهراڙي علائقو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100066</id>
    <revision>
      <id>395688</id>
      <parentid>392834</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="98aw93yfzf7guglsczgnbqcc4mf2pet" xml:space="preserve">[[زمرو:انساني رهائشگاهون]] 
[[زمرو:آبادين جي جاگرافي]]
[[زمرو:انساني رهائشي علائقا]]</text>
      <sha1>98aw93yfzf7guglsczgnbqcc4mf2pet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پاڪستان قصبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100080</id>
    <revision>
      <id>395673</id>
      <parentid>393014</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[زمرو:پاڪستان جا گوٺ]] کي [[زمرو:پاڪستان قصبا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>393014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="35rqr6foyk95aziwzb1ruhqeghjlv1l" xml:space="preserve">[[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]]</text>
      <sha1>35rqr6foyk95aziwzb1ruhqeghjlv1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پاڪستان جا قصبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100131</id>
    <revision>
      <id>395675</id>
      <parentid>393523</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="9hh2xy740eq3mi9qip1komt8e7f16sk" xml:space="preserve">[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:ڳتيل آبادي واريون جايون بلحاظ قسم بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>9hh2xy740eq3mi9qip1komt8e7f16sk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٽل تعلقو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100327</id>
    <revision>
      <id>395582</id>
      <parentid>394236</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[زمرو:ٿال تعلقو]] کي [[زمرو:ٽل تعلقو]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>394236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="3om50lsqwq98knauule7xavhl527plm" xml:space="preserve">[[زمرو:هنگو ضلعو]]
[[زمرو:هنگو ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>3om50lsqwq98knauule7xavhl527plm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسمارٽ فون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100395</id>
    <revision>
      <id>395622</id>
      <parentid>394763</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T23:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147310" sha1="1irsijf02gmafcqmj1jce3j7ifysvwg" xml:space="preserve">{{Short description|Handheld mobile device}}
{{pp|small=yes}}
{{Use mdy dates|date=August 2017}}
[[File:Wikipedia homepage on a large Android phone, 2015-04-16.jpg|thumb|نيڪسس 6 (Nexus 6)، جيڪو هڪ [[اينڊروئيڊ|اينڊرائيڊ]] اسمارٽ فون آهي، [[انگريزي وڪيپيڊيا]] جو مکيه صفحو ڏيکاري رهيو آهي. ]]

'''اسمارٽ فون''' (smartphones) هڪ موبائل ڊيوائس آهي جيڪو روايتي [[موبائل فون]] (فيچر فون) جي ڪارڪردگي کي جديد ڪمپيوٽنگ صلاحيتن سان گڏ ڪري ٿو. ان ۾ عام طور تي هڪ ٽچ اسڪرين انٽرفيس هوندو آهي، جيڪو صارفين کي ايپليڪيشنن ۽ خدمتن جي وسيع رينج تائين رسائي جي اجازت ڏيندو آهي، جهڙوڪ ويب برائوزنگ، اي ميل، ۽ سوشل ميڊيا، انهي سان گڏ ملٽي ميڊيا پلے بیک ۽ اسٽريمنگ. اسمارٽ فونز ۾ بلٽ ان ڪيمرا، GPS نيويگيشن ۽ مختلف مواصلاتي طريقن لاءِ سپورٽ هوندي آهي، جنهن ۾ وائس ڪالز، ٽيڪسٽ ميسيجنگ، ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميسيجنگ ايپس شامل آهن. اسمارٽ فونز کي پراڻين ڊيزائن جي فيچر فونز کان انهن جي وڌيڪ جديد هارڊويئر صلاحيتن ۽ وسيع موبائل آپريٽنگ سسٽم، انٽرنيٽ تائين رسائي، ڪاروباري ايپليڪيشنون، موبائل ادائيگيون، ۽ ملٽي ميڊيا ڪارڪردگي، جنهن ۾ موسيقي، وڊيو، گيمنگ، ريڊيو ۽ ٽيليويزن شامل آهن، جي ڪري مختلف آهن.

اسمارٽ فونز ۾ عام طور تي ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر (MOS) انٽيگريٽيڊ سرڪٽ (IC) چپس، مختلف سينسرز ۽ ڪيترن ئي وائرليس ڪميونيڪيشن پروٽوڪولز جي سهولت موجود هوندي آهي. اسمارٽ فون سينسرز جي مثالن ۾ ايڪسلروميٽر، بيروميٽر، گائرو اسڪوپ ۽ ميگنيٽوميٽرز شامل آهن. انهن کي اڳواٽ انسٽال ٿيل ۽ ٿرڊ پارٽي سافٽ ويئر ذريعي استعمال ڪري سگهجي ٿو ته جيئن ڪارڪردگي کي بهتر بڻائي سگهجي. اسمارٽ فونز پاران سپورٽ ڪيل وائرليس ڪميونيڪيشن جي معيارن ۾ LTE، 5G NR، وائي فائي، بلوٽوٿ ۽ سيٽلائيٽ نيويگيشن شامل آهن. سال 2020ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري، ٺاهيندڙن سيٽلائيٽ ميسيجنگ ۽ ايمرجنسي سروسز کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان انهن جي افاديت انهن ڏورانهن علائقن تائين وڌي وئي جتي قابل اعتماد سيلولر ڪوريج موجود نه هئي. اسمارٽ فونز گهڻي حد تائين پرسنل ڊجيٽل اسسٽنٽ (PDA) ڊوائيسز، هٿ ۾ رکڻ جهڙن ننڍن پرسنل ڪمپيوٽر، پورٽيبل ميڊيا پليئرز (PMP)، پوائنٽ-اينڊ-شوٽ ڪئميرا، ڪيمڪارڊر ۽ ڪجهه حد تائين هٿ ۾ رکڻ وارن وڊيو گيم ڪنسول، اي-ريڊر ڊوائيس، پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽرز ۽ GPS ٽريڪنگ يونٽن جي جاءِ ورتي آهي. 

2000ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ آئي فون (iPhone) جي وڌندڙ مقبوليت کانپوءِ، اڪثر اسمارٽ فونز پتلي، سليٽ جهڙي شڪل ۽ وڏين ڪيپيسيٽو ٽچ اسڪرينن سان ٺاهيا ويا آهن، جن ۾ فزيڪل ڪيبورڊ جي بدران ملٽي ٽچ اشارن جي سهولت موجود آهي. اڪثر جديد اسمارٽ فونز ۾ اها صلاحيت هوندي آهي ته صارف هڪ مرڪزي ايپ اسٽور تان اضافي ايپليڪيشنون ڊائون لوڊ يا خريد ڪري سگهن. انهن ۾ اڪثر ڪري ڪلائوڊ اسٽوريج، ڪلائوڊ سنڪرونائيزيشن ۽ ورچوئل اسسٽنٽس جي سهولت هوندي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي، بهتر هارڊويئر ۽ تيز رفتار وائرليس ڪميونيڪيشن اسمارٽ فون انڊسٽري جي ترقي کي هٿي ڏني آهي. 2014ع تائين، سڄي دنيا ۾ هر سال هڪ ارب کان وڌيڪ اسمارٽ فونز وڪرو ٿيندا هئا. صرف 2019ع ۾، سڄي دنيا ۾ 1.54 ارب اسمارٽ فون يونٽس موڪليا ويا؛ سال 2020ع تائين، دنيا جي آبادي جو 75.05 سيڪڙو ماڻهو اسمارٽ فون استعمال ڪندڙ هئا. جيتوڻيڪ اسمارٽ فون جو استعمال ڪجهه حد تائين سهولت ۽ زندگي جي اطمينان سان لاڳاپيل رهيو آهي، پر ان سان جسماني، ذهني ۽ ادراڪي (cognitive) صحت تي مختلف منفي اثر پڻ سڃاتا ويا آهن.

typically feature [[MOSFET|metal–oxide–semiconductor]] (MOS) [[integrated circuit]] (IC) chips, various sensors, and support for multiple [[wireless]] communication protocols. Examples of smartphone sensors include [[accelerometer]]s, [[barometer]]s, [[gyroscope]]s, and [[magnetometer]]s; they can be used by both pre-installed and third-party software to enhance functionality. Wireless communication standards supported by smartphones include [[LTE (telecommunication)|LTE]], [[5G NR]], [[Wi-Fi]], [[Bluetooth]], and [[satellite navigation]]. By the mid-2020s, manufacturers began integrating [[Satellite phone#Integration into conventional mobile phones|satellite messaging]] and emergency services, expanding their utility in remote areas without reliable [[cellular coverage]]. Smartphones have largely replaced [[personal digital assistant]] (PDA) devices, [[handheld PC|handheld/palm-sized PCs]], [[portable media player]]s (PMP),&lt;ref name=&quot;Tom's Hardware&quot;&gt;{{cite web |last=Islam |first=Zak |date=30 December 2012 |title=Smartphones Heavily Decrease Sales of iPod, MP3 Players |url=http://www.tomshardware.com/news/Smartphones-iPod-MP3-Players-Sales,20062.html |access-date=3 May 2013 |work=Tom's Hardware |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[point-and-shoot camera]]s, [[camcorder]]s, and, to a lesser extent, [[handheld game console|handheld video game consoles]], [[e-reader]] devices, [[pocket calculator]]s, and [[GPS tracking unit]]s.

Following the rising popularity of the [[iPhone]] in the late 2000s, the majority of smartphones have featured thin, slate-like [[Form factor (mobile phones)|form factors]] with large, [[capacitive sensing|capacitive]] touch screens with support for [[multi-touch]] gestures rather than physical keyboards. Most modern smartphones have the ability for users to download or purchase additional [[mobile app|applications]] from a centralized [[app store]]. They often have support for [[Mobile cloud storage|cloud storage]] and cloud synchronization, and [[virtual assistant]]s. Since the early 2010s, improved hardware and faster wireless communication have [[Post-PC era|bolstered the growth of the smartphone industry]]. {{As of|2014}}, over a billion smartphones are sold globally every year. In 2019 alone, 1.54 billion smartphone units were shipped worldwide.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Smartphone sales worldwide 2007-2022 |url=https://www.statista.com/statistics/263437/global-smartphone-sales-to-end-users-since-2007/ |access-date=2024-01-24 |website=Statista |language=en}}&lt;/ref&gt; {{As of|2020}}, 75.05 percent of the world population were smartphone users.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.statista.com/topics/840/smartphones/#topicOverview | title=Topic: Smartphones }}&lt;/ref&gt; Although smartphone use has been associated to some extent with convenience and [[life satisfaction]],&lt;ref name=&quot;Sagong2022&quot;&gt;{{cite journal| last1 = Sagong | first1 = H.| last2 = Yoon | first2 = J. Y.| title = The effects of smartphone use on life satisfaction in older adults: The mediating role of depressive symptoms| journal = CIN: Computers, Informatics, Nursing| volume = 40| issue = 8| pages = 523-530| date = 2022}}&lt;/ref&gt; a variety of [[#Health effects|negative effects on physical, mental, and cognitive health]] have also been identified.

==History==
{{main|History of smartphones}}{{Empty section|date=June 2026}}

==Hardware==
[[File:Samsung Galaxy S6 edge (17448278539).jpg|thumb|Smartphone with infrared transmitter on top for use as remote control]]&lt;!--Please replace with more close-up picture when found.--&gt;
{{Further|Mobile phone feature}}

A typical smartphone contains a number of [[metal–oxide–semiconductor]] (MOS) [[integrated circuit]] (IC) chips,&lt;ref name=&quot;Kim&quot;&gt;{{cite book |last1=Kim |first1=Woonyun |chapter=CMOS power amplifier design for cellular applications: an EDGE/GSM dual-mode quad-band PA in 0.18 μm CMOS |editor-last1=Wang |editor-first1=Hua |editor-last2=Sengupta |editor-first2=Kaushik |title=RF and mm-Wave Power Generation in Silicon |date=2015 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-409522-9 |pages=89–90 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PzzLAwAAQBAJ&amp;pg=PA89}}&lt;/ref&gt; which in turn contain billions of tiny [[MOSFET|MOS field-effect transistors]] (MOSFETs).&lt;ref name=&quot;uspto&quot;&gt;{{cite web |date=June 10, 2019 |title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference |url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |access-date=20 July 2019 |website=[[United States Patent and Trademark Office]] |archive-date=December 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; A typical smartphone contains the following MOS IC chips:&lt;ref name=&quot;Kim&quot;/&gt;

* [[Microprocessor|Application processor]] ([[CMOS]] [[system-on-a-chip]])
* [[Flash memory]] ([[floating-gate]] [[MOS memory]])
* [[Cellular modem]] ([[baseband]] [[RF CMOS]])
* [[RF transceiver]] ([[RF CMOS]])
* [[Phone camera]] [[image sensor]] ([[CMOS image sensor]])
* [[Power management integrated circuit]] ([[power MOSFET]]s)
* [[Display driver]] ([[LCD]] or [[LED driver]])
* [[Wireless communication]] chips ([[Wi-Fi]], [[Bluetooth]], [[GPS receiver]])
* [[Sound chip]] ([[audio codec]] and [[power amplifier]])
* [[Gyroscope]]
* [[Capacitive sensing|Capacitive]] [[touchscreen]] controller ([[ASIC]] and [[Digital signal processor|DSP]])&lt;ref name=&quot;Kim&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kent |first1=Joel |chapter=Touchscreen technology basics &amp; a new development |title=2010 CMOS Emerging Technologies Conference Presentation Slides |date=May 2010 |volume=6 |publisher=CMOS Emerging Technologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ekdkWGqw29EC&amp;pg=PA34 |isbn=9781927500057 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Ganapati |first1=Priya |title=Finger Fail: Why Most Touchscreens Miss the Point |url=https://www.wired.com/2010/03/touchscreens-smartphones/ |access-date=9 November 2019 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=5 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511114207/http://www.wired.com/2010/03/touchscreens-smartphones/ |archive-date=2014-05-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[RF power amplifier]] ([[LDMOS]])&lt;ref name=&quot;Baliga2005&quot;&gt;{{cite book |last1=Baliga |first1=B. Jayant |url=https://books.google.com/books?id=StJpDQAAQBAJ |title=Silicon RF Power MOSFETS |date=2005 |publisher=[[World Scientific]] |isbn=9789812561213 |author1-link=B. Jayant Baliga}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asif&quot;&gt;{{cite book |last1=Asif |first1=Saad |url=https://books.google.com/books?id=yg1mDwAAQBAJ&amp;pg=PT128 |title=5G Mobile Communications: Concepts and Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780429881343 |pages=128–134}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NXP-LDMOS&quot;&gt;{{cite web |title=LDMOS Products and Solutions |url=https://www.nxp.com/products/rf/rf-power/ldmos-products-and-solutions:RF-LDMOS-Products-Sol |website=[[NXP Semiconductors]] |access-date=4 December 2019}}&lt;/ref&gt;

Some are also equipped with an [[FM radio]] receiver, a hardware [[notification LED]], and an infrared transmitter for use as [[remote control]]. A few models have additional [[#Sensors|sensors]] such as [[thermometer]] for measuring ambient temperature, [[hygrometer]] for humidity, and a sensor for [[ultraviolet ray]] measurement.

A few smartphones designed around specific purposes are equipped with uncommon hardware such as a projector ([[Samsung Beam i8520]] and [[Samsung Galaxy Beam i8530]]), [[optical zoom lenses]] ([[Samsung Galaxy S4 Zoom]] and [[Samsung Galaxy K Zoom]]), [[thermal camera]], and even [[PMR446]] ([[walkie-talkie]] radio) [[transceiver]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Camera and thermal imaging Review |url=https://www.trustedreviews.com/reviews/cat-s60-camera-and-thermal-imaging-page-3 |website=Trusted Reviews |language=en |date=11 November 2016 |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Chopra |first1=Purvi |title=Ulefone Armor 3T Review: A Digital Walkie-Talkie Smartphone |url=https://veditto.com/ulefone-armor-3t-review |website=Veditto |access-date=19 April 2021 |date=19 November 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419231512/https://veditto.com/ulefone-armor-3t-review |archive-date=2021-04-19}}&lt;/ref&gt;

===Central processing unit===
Smartphones have [[central processing unit]]s (CPUs), similar to those in computers, but optimised to operate in low power environments. In smartphones, the CPU is typically integrated in a [[CMOS]] (complementary [[metal–oxide–semiconductor]]) [[system-on-a-chip]] (SoC) [[microprocessor|application processor]].&lt;ref name=&quot;Kim&quot;/&gt;

The performance of mobile CPU depends not only on the clock rate (generally given in multiples of [[hertz]])&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = CPU Frequency
 | work = CPU World Glossary
 | publisher = CPU World
 | date = 25 March 2008
 | url = http://www.cpu-world.com/Glossary/C/CPU_Frequency.html
 | access-date =1 January 2010 }}&lt;/ref&gt; but also on the [[memory hierarchy]]. Because of these challenges, the performance of mobile phone CPUs is often more appropriately given by scores derived from various standardized tests to measure the real effective performance in commonly used applications.

===Buttons===
[[File:TouchWiz 2013 device options.png|thumb|upright|&quot;Device options&quot; menu of Samsung Mobile's [[TouchWiz]] user interface as of 2013, accessed by holding the power button for a second]]
[[File:HTC_Desire_-_optic_navigation.jpeg|thumb|The [[HTC Desire]], a 2010 smartphone with [[optical trackpad]] and search button]]

Smartphones are typically equipped with a power button and volume buttons. Some pairs of volume buttons are unified. Some are equipped with a dedicated camera shutter button. Units for outdoor use may be equipped with an &quot;SOS&quot; emergency call and &quot;PTT&quot; ([[push-to-talk]] button). The presence of physical front-side buttons such as the [[home button|home]] and navigation buttons has decreased throughout the 2010s, increasingly becoming replaced by capacitive touch sensors and simulated (on-screen) buttons.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Athow |first1=Desire |title=Best rugged smartphones of 2021: waterproof, shockproof and IP68 mobiles |url=https://www.techradar.com/best/best-rugged-smartphones |website=TechRadar |access-date=18 June 2021 |language=en |date=2021-03-09}}&lt;/ref&gt;

As with classic mobile phones, early smartphones such as the [[Samsung Omnia II]] were equipped with buttons for accepting and declining phone calls. Due to the advancements of functionality besides phone calls, these have increasingly been replaced by navigation buttons such as &quot;menu&quot; (also known as &quot;options&quot;), &quot;back&quot;, and &quot;tasks&quot;. Some early 2010s smartphones such as the [[HTC Desire]] were additionally equipped with a &quot;Search&quot; button (🔍) for quick access to a web search engine or apps' internal search feature.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-11-13 |url=https://www.androidpolice.com/2019/11/13/the-menu-navigation-button-has-finally-been-retired-in-android-10/ |language=en |title=The menu navigation button has finally been retired in Android 10 |author=Corbin Davenport |access-date=2021-06-20}}&lt;/ref&gt;

Since 2013, smartphones' home buttons started integrating [[fingerprint scanner]]s, starting with the [[iPhone 5s]] and [[Samsung Galaxy S5]].

Functions may be assigned to button combinations. For example, [[screenshot]]s can usually be taken using the home and power buttons, with a short press on iOS and one-second holding Android OS, the two most popular mobile operating systems. On smartphones with no physical home button, usually the volume-down button is instead pressed with the power button. Some smartphones have a screenshot and possibly [[screencast]] shortcuts in the navigation button bar or the power button menu.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Krasnoff |first1=Barbara |title=How to take screenshots on your iPhone |url=https://www.theverge.com/21340137/apple-iphone-screenshots-ios-how-to-take |website=The Verge |access-date=21 June 2021 |language=en |date=2020-07-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=How to Take Screenshot on LG G3 (3 Methods) |url=https://www.droidviews.com/how-to-take-screenshot-on-lg-g3/ |website=DroidViews |access-date=21 June 2021 |date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=4 Ways To Take a Screenshot on the Samsung Galaxy Note 20 and Note 20 Ultra - NaldoTech |url=https://www.naldotech.com/screenshot-samsung-galaxy-note-20-ultra/ |access-date=21 June 2021 |date=2020-08-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204222/https://www.naldotech.com/screenshot-samsung-galaxy-note-20-ultra/ |archive-date=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;

===Display===
{{main|Display device}}

[[File:Livraria do Senado (22622160063).jpg|thumb|A smartphone touchscreen]]
One of the main characteristics of smartphones is the [[Display device|screen]]. Depending on the device's design, the screen fills most or nearly all of the space on a device's front surface. Many smartphone displays have an [[Display aspect ratio|aspect ratio]] of [[16:9]], but taller aspect ratios became more common in 2017, as well as the aim to eliminate bezels by extending the display surface to as close to the edges as possible.

====Screen sizes====
[[File:Blackview A60 Smartphone Android mobile phone front face logged in screen.jpg|thumb|Blackview A60 Andoid Go mobile phone smartphone cell phone showing the front-facing camera is put in notch display]]
Screen sizes are measured in diagonal [[inch]]es. Phones with screens larger than 5.2 inches are often called &quot;[[phablet]]s&quot;. Smartphones with screens over 4.5 inches in size are commonly difficult to use with only a single hand, since most thumbs cannot reach the entire screen surface; they may need to be shifted around in the hand, held in one hand and manipulated by the other, or used in place with both hands. Due to design advances, some modern smartphones with large screen sizes and &quot;edge-to-edge&quot; designs have compact builds that improve their ergonomics, while the shift to taller aspect ratios have resulted in phones that have larger screen sizes whilst maintaining the ergonomics associated with smaller 16:9 displays.&lt;ref name=&quot;phonearena-s7edgenotphablet&quot;&gt;{{cite web|title=Don't call it a phablet: the 5.5&quot; Samsung Galaxy S7 Edge is narrower than many 5.2&quot; devices|url=http://www.phonearena.com/news/Dont-call-it-a-phablet-the-5.5-Samsung-Galaxy-S7-Edge-is-narrower-than-many-5.2-devices_id79482|website=PhoneArena|date=March 21, 2016 |access-date=3 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;verge-phabletpytha&quot;&gt;{{cite web|title=We're gonna need Pythagoras' help to compare screen sizes in 2017|url=https://www.theverge.com/tldr/2017/3/30/15120824/screen-aspect-ratio-mathematics-galaxy-s8-lg-g6|website=The Verge|date=March 30, 2017|access-date=3 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;verge-s8aspectratio&quot;&gt;{{cite web|title=The Samsung Galaxy S8 will change the way we think about display sizes|url=https://www.theverge.com/circuitbreaker/2017/3/30/15121526/samsung-galaxy-s8-vs-google-pixel-iphone-7-screen-size-comparison|website=The Verge|date=March 30, 2017|publisher=Vox Media|access-date=3 April 2017|archive-date=July 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725110244/https://www.theverge.com/circuitbreaker/2017/3/30/15121526/samsung-galaxy-s8-vs-google-pixel-iphone-7-screen-size-comparison|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Panel types====
[[Liquid-crystal display]]s (LCDs) and [[organic light-emitting diode]] (OLED) displays are the most common. Some displays are integrated with pressure-sensitive digitizers, such as those developed by [[Wacom (company)|Wacom]] and [[Samsung]],&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ward|first1=J. R.|last2=Phillips|first2=M. J.|date=1987-04-01|title=Digitizer Technology: Performance Characteristics and the Effects on the User Interface|journal=IEEE Computer Graphics and Applications|volume=7|issue=4|pages=31–44|doi=10.1109/MCG.1987.276869|bibcode=1987ICGA....7d..31W |s2cid=16707568|issn=0272-1716}}&lt;/ref&gt; and Apple's [[Force Touch]] system. A few phones, such as the [[YotaPhone]] prototype, are equipped with a low-power [[electronic paper]] rear display, as used in [[e-book reader]]s.

====Alternative input methods====
[[File:Mobile_URL_tooltip.png|thumb|Tooltip in Kiwi Browser, a [[Google Chromium]] derivative, reveals the full URL by hovering over the [[tabbed browsing|tab]] list using the stylus on a [[Samsung Galaxy Note 4]].]]
[[File:HTC Legend - optic sensor.jpeg|thumb|Optical track pad sensor of an [[HTC Legend]], 2010]]

Some devices are equipped with additional input methods such as a [[stylus]] for higher precision input and hovering detection or a [[Touchscreen#Self-capacitance|self-capacitive touch screen]]s layer for floating finger detection. The latter has been implemented on few phones such as the [[Samsung Galaxy S4]], [[Samsung Galaxy Note 3|Note 3]], [[Samsung Galaxy S5|S5]], [[Samsung Galaxy Alpha|Alpha]], and [[Sony Xperia Sola]], making the Galaxy Note 3 the only smartphone with both so far.

Hovering can enable preview [[tooltip]]s such as on the [[video player]]'s seek bar, in text messages, and quick contacts on the [[dial pad]], as well as [[lock screen]] animations, and the simulation of a [[mouseover|hover]]ing [[mouse cursor]] on web sites.&lt;ref&gt;{{cite web |title=How does Air view work? |url=https://www.samsung.com/global/galaxy/what-is/air-view/ |website=Samsung Galaxy site |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028203958/https://www.samsung.com/global/galaxy/what-is/air-view/ |archive-date=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Floating touch™ – Developer World |url=http://developer.sonymobile.com/knowledge-base/technologies/floating-touch |date=17 September 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917003815/http://developer.sonymobile.com/knowledge-base/technologies/floating-touch |archive-date=September 17, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=How to Change Unlock Effect on Galaxy S4 Lock Screen |url=https://androidwidgetcenter.com/android-tips/how-to-change-unlock-effect-on-galaxy-s4-lock-screen/ |website=Android Widget Center |language=en |date=13 May 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609051907/https://androidwidgetcenter.com/android-tips/how-to-change-unlock-effect-on-galaxy-s4-lock-screen/ |archive-date=2013-06-09}}&lt;/ref&gt;

Some styluses support hovering as well and are equipped with a button for quick access to relevant tools such as digital [[post-it note]]s and highlighting of text and elements when dragging while pressed, resembling drag selection using a [[computer mouse]]. Some series such as the [[Samsung Galaxy Note series]] and [[LG G Stylus]] series have an integrated tray to store the stylus in.&lt;ref&gt;{{cite web |title=S Pen on the Note 4 is better than ever: Feature Focus |url=https://www.androidauthority.com/note-4-s-pen-feature-532978/ |website=Android Authority |date=2 October 2014 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=January 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119012837/https://www.androidauthority.com/note-4-s-pen-feature-532978/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Few devices such as the [[iPhone 6s]] until [[iPhone Xs]] and [[Huawei Mate S]] are equipped with a [[Force Touch|pressure-sensitive touch screen]], where the pressure may be used to simulate a gas pedal in video games, access to preview windows and shortcut menus, controlling the typing cursor, and a weight scale, the latest of which has been rejected by Apple from the [[App Store (iOS/iPadOS)|App Store]].&lt;ref&gt;{{Cite web|first=Lance |last=Whitney |date=2019-07-08|title=How to Use and Control 3D Touch on Your iPhone|url=https://uk.pcmag.com/gallery/121589/how-to-use-and-control-3d-touch-on-your-iphone|access-date=2021-04-02|website=PCMag UK|language=en-gb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Zibreg|first=Christian|date=2015-10-28|title=Apple rejects Gravity, a 3D Touch-based iPhone 6s digital scale app|url=https://www.idownloadblog.com/2015/10/28/apple-pulls-gravity-app/|access-date=2021-04-02|website=iDownloadBlog.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Some early 2010s HTC smartphones such as the [[HTC Desire|HTC Desire (Bravo)]] and [[HTC Legend]] are equipped with an optical track pad for scrolling and selection.&lt;ref&gt;{{cite web |title=HTC Bravo: TMO UK Nexus One Plus Optical Trackpad – Phandroid |url=https://phandroid.com/2010/01/21/htc-bravo-tmo-uk-nexus-one-plus-optical-trackpad/ |website=phandroid.com |access-date=20 July 2021 |date=21 January 2010}}&lt;/ref&gt;

====Notification light====
[[File:Notification_LED.webm|thumb|right]]
{{Main article|Notification LED}}

Many smartphones except Apple iPhones are equipped with low-power [[light-emitting diode]]s besides the screen that are able to notify the user about incoming messages, missed calls, low battery levels, and facilitate locating the mobile phone in darkness, with marginial power consumption.

To distinguish between the sources of notifications, the colour combination and blinking pattern can vary. Usually three diodes in red, green, and blue ([[RGB]]) are able to create a multitude of colour combinations.

===Sensors===
Smartphones are equipped with a multitude of sensors to enable system features and third-party applications.

====Common sensors====
[[Accelerometer]]s and [[gyroscope]]s enable automatic control of screen rotation. Uses by third-party software include [[bubble level]] simulation. An [[ambient light sensor]] allows for automatic screen brightness and contrast adjustment, and an [[RGB sensor]] enables the adaption of screen colour.

Many mobile phones are also equipped with a [[barometer]] sensor to measure air pressure, such as Samsung since 2012 with the [[Galaxy S3]], and Apple since 2014 with the [[iPhone 6]]. It allows estimating and detecting changes in altitude.

A [[magnetometer]] can act as a [[digital magnetic compass|digital compass]] by measuring [[Earth's magnetic field]].

====Rare sensors====
Samsung equips their flagship smartphones since the 2014 [[Galaxy S5]] and [[Galaxy Note 4]] with a [[heart rate]] sensor to assist in fitness-related uses and act as a shutter key for the front-facing camera.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-12-25|title=How to Use Heart Rate Sensor on Note 4 as a Shutter Button|url=https://androidwidgetcenter.com/android-tips/use-heart-rate-sensor-note-4-shutter-button/|access-date=2021-04-02|website=Android Widget Center|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615163525/https://androidwidgetcenter.com/android-tips/use-heart-rate-sensor-note-4-shutter-button/ |archive-date=2021-06-15 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

So far, only the 2013 [[Samsung Galaxy S4]] and [[Samsung Galaxy Note 3|Note 3]] are equipped with an [[thermometer|ambient temperature sensor]] and a [[hygrometer|humidity sensor]], and only the [[Samsung Galaxy Note 4|Note 4]] with an [[ultraviolet]] radiation sensor which could warn the user about excessive exposure.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|date=2013-04-10|title=Hidden innovation in the Galaxy S4|url=https://www.sammobile.com/2013/04/10/hidden-innovation-in-the-galaxy-s4/|access-date=|website=SamMobile|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=S|first=Ray|title=Playing with the Note 4's UV and SpO2 sensors|url=https://www.phonearena.com/news/Playing-with-the-Note-4s-UV-and-SpO2-sensors_id60358|access-date=2021-04-02|website=Phone Arena|date=September 6, 2014 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

A rear infrared [[laser]] beam for distance measurement can enable [[time-of-flight camera]] functionality with accelerated [[autofocus]], as implemented on select LG mobile phones starting with [[LG G3]] and [[LG V10]].

Due to their currently rare occurrence among smartphones, not much software to utilize these sensors has been developed yet.

===Storage===
While [[eMMC]] (''embedded multi media card'') [[flash storage]] was most commonly used in mobile phones, its successor, [[Universal Flash Storage|UFS]] (''Universal Flash Storage'') with higher transfer rates emerged throughout the 2010s for upper-class devices.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ezekiel |first1=Odunayo |title=eMMC or UFS: Understanding new generation of mobile phone storage |url=https://www.dignited.com/23879/emmc-or-ufs-mobile-phone-storage/ |website=Dignited |date=18 November 2019}}&lt;/ref&gt;

;Capacity
While the internal storage capacity of mobile phones has been near-stagnant during the first half of the 2010s, it has increased steeper during its second half, with [[Samsung Telecommunications|Samsung]] for example increasing the available internal storage options of their flagship class units from 32 GB to 512 GB within only 2{{1/2}} years between 2016 and 2018.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ware |first1=Russell |title=Understanding Smartphone Storage – How much storage does your phone need? |url=https://www.lifewire.com/smartphone-buying-guides-577502 |website=Lifewire |date=2019-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Samsung Starts Producing First 512-Gigabyte Universal Flash Storage for Next-Generation Mobile Devices |url=http://www.businesswire.com/news/home/20171204006182/en/Samsung-Starts-Producing-512-Gigabyte-Universal-Flash-Storage |website=www.businesswire.com |language=en |date=5 December 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Gottsegen |first1=Gordon |title=Samsung is bringing a huge 512GB memory chip to its phones |url=https://www.cnet.com/news/samsung-512gb-memory-chip-announcement/ |website=CNET |language=en |date=2017-12-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=US will only receive 32GB Galaxy S7 and Galaxy S7 edge |url=https://www.androidauthority.com/us-getting-32gb-galaxy-s7-s7-edge-675313/ |website=Android Authority |date=21 February 2016}}&lt;/ref&gt;

====Memory cards====
[[File:Huawei_U8950D_no_cover.JPG|thumb|Inserted memory and SIM cards]]
{{main article|MicroSD#Mobile phones}}

The space for data storage of some mobile phones can be expanded using [[MicroSD#Mobile phones|MicroSD]] [[memory card]]s, whose capacity has multiplied throughout the 2010s (→ {{section link|SD_card|2009–2019: SDXC}}). Benefits over [[USB on the go]] storage and [[cloud storage]] include [[offline]] availability and [[privacy]], not reserving and protruding from the [[charging port]], no connection instability or [[latency (engineering)|latency]], no dependence on voluminous [[data plan]]s, and preservation of the limited rewriting cycles of the device's permanent internal storage. Large amounts of data can be moved immediately between devices by changing memory cards, large-scale [[data backup]]s can be created offline, and data can be read externally should the smartphone be inoperable.&lt;ref&gt;{{cite web |language=en-us |title=MicroSD vs. cloud storage: Which do you prefer? |url=https://news.wirefly.com/2013/05/31/microsd-vs-cloud-storage-which-do-you-prefer |website=phonedog.com |date=31 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |language=en-nz |title=Understanding Life Expectancy of Flash Storage |url=https://www.ni.com/en-nz/support/documentation/supplemental/12/understanding-life-expectancy-of-flash-storage.html |website=www.ni.com |date=2020-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-09 |title=How to back up your Android phone |url=https://www.androidauthority.com/backup-android-phone-708622/ |access-date=2023-02-13 |website=Android Authority |language=en}}&lt;/ref&gt;

In case of technical [[brick (electronics)|defects]] which make the device unusable or [[boot (computing)|unbootable]] as a result of liquid damage, fall damage, screen damage, [[bendgate|bending damage]], [[malware]], or bogus [[software update|system update]]s,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Popa |first1=Bogdan |title=Xiaomi Ships Android 11 Update, Completely Bricks Devices |url=https://news.softpedia.com/news/xiaomi-ships-android-11-update-completely-bricks-devices-531859.shtml |website=softpedia |language=english |date=2019-12-31}}&lt;/ref&gt; etc., data stored on the memory card is likely [[data recovery|rescueable]] externally, while data on the inaccessible internal storage would be [[data loss|lost]]. A memory card can usually{{efn|Presuming common [[file system]] support, which is usually given. Some software-specific data left over from a previous device might not be relevant on the new device.}} immediately be re-used in a different memory-card-enabled device with no necessity for prior [[file transfer]]s.

Some [[dual-SIM]] mobile phones are equipped with a hybrid slot, where one of the two slots can be occupied by either a [[SIM card]] or a memory card. Some models, typically of higher end, are equipped with three slots including one dedicated memory card slot, for simultaneous dual-SIM and memory card usage.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kaufberatung: Smartphones mit Dual-SIM und Micro-SD |url=https://www.techstage.de/ratgeber/kaufberatung-smartphones-mit-dual-sim-und-micro-sd/3t4xzm3 |website=TechStage |access-date=13 June 2021 |language=de |date=2019-01-29}}&lt;/ref&gt;

;Physical location
The location of both SIM and memory card slots vary among devices, where they might be located accessibly behind the back cover or else behind the battery, the latter of which denies [[hot swapping]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=How to increase internal memory on the Galaxy Note 4 |url=https://www.nextpit.com/how-to-increase-internal-memory-on-galaxy-note-4 |website=NextPit |date=July 5, 2015 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Thorn |first1=Thomas |title=Samsung Galaxy S4 Mini review |url=https://www.techradar.com/reviews/phones/mobile-phones/samsung-galaxy-s4-mini-1137603/review |website=TechRadar |language=en |date=2013-08-09}}&lt;/ref&gt;

Mobile phones with non-removable rear cover typically house SIM and memory cards in a small tray on the handset's frame, ejected by inserting a needle tool into a pinhole.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hidalgo |first1=Jason |title=Replace the SIM &amp; Memory Card in a Samsung Galaxy S7 or S7 Edge |url=https://www.lifewire.com/install-sim-memory-galaxy-s7-4023729 |website=Lifewire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Some earlier mid-range phones such as the 2011 [[Samsung Galaxy Fit (smartphone)|Samsung Galaxy Fit]] and [[Samsung Galaxy Ace|Ace]] have a sideways memory card slot on the frame covered by a cap that can be opened without tool.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Samsung Galaxy Ace S5830 review: Ace in the hole |url=https://www.gsmarena.com/samsung_galaxy_ace_s5830-review-573.php |website=GSMArena.com |page=1 |date=2011-02-23}}&lt;/ref&gt;

====File transfer====
Originally, [[mass storage]] access was commonly enabled to computers through USB. Over time, mass storage access was removed, leaving the [[Media Transfer Protocol]] as protocol for USB file transfer, due to its non-exclusive access ability where the computer is able to access the storage without it being locked away from the mobile phone's software for the duration of the connection, and no necessity for common [[file system]] support, as communication is done through an [[abstraction layer]].

However, unlike mass storage, Media Transfer Protocol lacks parallelism, meaning that only a single transfer can run at a time, for which other transfer requests need to wait to finish. This, for example, denies browsing photos and playing back videos from the device during an active file transfer. Some programs and devices lack support for MTP. In addition, the direct access and [[random access]] of files through MTP is not supported. Any file is wholly downloaded from the device before opened.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Happened To Mass Storage &amp; File Management? [Updated] - Mobility Arena - Mobile Phone, Smartphone, Cell Phone Reviews |url=https://mobilityarena.com/what-happened-to-mass-storage-and-file-management/ |website=mobilityarena.com |date=2011-11-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128100252/https://mobilityarena.com/what-happened-to-mass-storage-and-file-management/ |archive-date=2021-01-28}}&lt;/ref&gt;

===Sound===
Some audio quality enhancing features, such as [[Voice over LTE]] and [[HD Voice]] have appeared and are often available on newer smartphones. Sound quality can remain a problem due to the design of the phone, the quality of the cellular network and compression algorithms used in [[long-distance call]]s.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spectrum.ieee.org/why-mobile-voice-quality-still-stinksand-how-to-fix-it|title=Why Mobile Voice Quality Still Stinks—and How to Fix It|first=Jeff|last=Hecht|work=[[IEEE]]|date=September 30, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article/why-is-cell-phone-call-quality-so-terrible|title=Why Is Cell Phone Call Quality So Terrible?|first=Elena|last=Malykhina|work=Scientific American}}&lt;/ref&gt; Audio quality can be improved using a [[VoIP]] application over [[Wi-Fi]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lifehacker.com/whats-the-best-mobile-voip-app-1579791681|title=What's the Best Mobile VoIP App?|first=Alan|last=Henry|publisher=Gawker Media|work=Lifehacker|date=May 22, 2014 }}&lt;/ref&gt; Cellphones have small speakers so that the user can use a [[speakerphone]] feature and talk to a person on the phone without holding it to their ear. The small speakers can also be used to listen to digital audio files of music or speech or watch videos with an audio component, without holding the phone close to the ear. However, integrated speakers may be small and of restricted sound quality to conserve space.

Some mobile phones such as the [[HTC One M8]] and the [[Sony Xperia Z2]] are equipped with [[stereophonic sound|stereophonic]] speakers to create spacial sound when in horizontal orientation.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hoyle |first1=Andrew |title=HTC One M8 BoomSound speakers are loud and proud |url=https://www.cnet.com/news/htc-one-m8-speaker-comparison/ |website=CNET |language=en |date=2014-03-25}}&lt;/ref&gt;

====Audio connector====
The [[Phone connector (audio)#Miniature size|3.5mm headphone receptible]] ([[colloquialism|coll.]] &quot;''headphone jack''&quot;) allows the immediate operation of passive [[headphone]]s, as well as connection to other external auxiliary audio appliances. Among devices equipped with the connector, it is more commonly located at the bottom (charging port side) than on the top of the device.

The decline of the connector's availability among newly released mobile phones among all major vendors commenced in 2016 with its lack on the Apple [[iPhone 7]]. An [[adapter]] reserving the charging port can retrofit the plug.

Battery-powered, wireless Bluetooth headphones are an alternative. Those tend to be costlier however due to their need for internal hardware such as a Bluetooth [[transceiver]] and a battery with a charging controller, and a Bluetooth coupling is required ahead of each operation.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Was ditching the headphone jack a good idea? |url=https://www.soundguys.com/was-ditching-the-headphone-jack-a-good-idea-13825/ |website=SoundGuys |date=9 August 2019}}&lt;/ref&gt;

===Battery===
Smartphones typically feature [[lithium-ion battery|lithium-ion]] or [[lithium-polymer battery|lithium-polymer batteries]] due to their high [[energy density|energy densities]].

Batteries chemically wear down as a result of repeated charging and discharging throughout ordinary usage, losing both energy capacity and output power, which results in loss of processing speeds followed by system outages.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Causes and Fixes of Unexpected Phone Shutoffs - RTCL ... rtcl.eecs.umich.edu › assets › 2020 |url=https://rtcl.eecs.umich.edu/rtclweb/assets/publications/2020/youngmoon-mobisys20.pdf |date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt; Battery capacity may be reduced to 80% after few hundred recharges, and the drop in performance accelerates with time.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jasieniak |first1=Jacek |title=Explainer: how to extend your phone's battery life |url=https://theconversation.com/explainer-how-to-extend-your-phones-battery-life-80958 |website=The Conversation |date=July 31, 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.ukm.my/jqma/v10_1/jqma-10-1-paper4.pdf |title=Modelling of Charge/Discharge Cycle of Lithium Ion Battery System |first1=Ho Kar |last1=Yee |first2=Sivakumar |last2=Ramakrishnan |first3=Ahmad Azmin |last3=Mohamad |journal=Journal of Quality Measurement and Analysis |volume=10 |issue=1 |date=2014 |pages=39–47}}&lt;/ref&gt;
Some mobile phones are designed with batteries that can be interchanged upon expiration by the end user, usually by opening the back cover. While such a design had initially been used in most mobile phones, including those with touch screen that were not Apple iPhones, it has largely been usurped throughout the 2010s by permanently built-in, non-replaceable batteries; a design practice criticized for [[Planned obsolescence#Batteries|planned obsolescence]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Planned obsolescence: the outrage of our electronic waste mountain |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/apr/15/the-right-to-repair-planned-obsolescence-electronic-waste-mountain |website=the Guardian |language=en |date=15 April 2020}}&lt;/ref&gt;

====Charging====
[[File:Cheero powerbank &amp; Samsung Galaxy S4 20140910.jpg|thumb|A high-capacity portable [[battery charger]] ([[Battery charger#Power bank|''power bank'']])]]

Due to limitations of [[electrical current]]s that existing USB cables' copper wires could handle, charging protocols which make use of elevated [[voltages]] such as [[Qualcomm Quick Charge]] and [[MediaTek Pump Express]] have been developed to increase the power throughput for faster charging, to maximize the usage time without restricted ergonomy and to minimize the time a device needs to be attached to a power source.

The smartphone's integrated [[charge controller]] (IC) requests the elevated voltage from a supported [[mobile phone charger|charger]]. &quot;[[VOOC]]&quot; by Oppo, also marketed as &quot;dash charge&quot;, took the counter approach and increased current to cut out some heat produced from internally regulating the arriving voltage in the end device down to the battery's charging terminal voltage, but is incompatible with existing USB cables, as it requires the thicker copper wires of high-current USB cables. Later, [[USB Power Delivery]] (''USB-PD'') was developed with the aim to standardize the negotiation of charging parameters across devices of up to 100 Watts, but is only supported on cables with USB-C on both endings due to the connector's dedicated PD channels.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Rao |first1=Sumukh |title=Qualcomm Quick Charge vs OnePlus Warp Charge vs Oppo VOOC vs USB-PD - TechPP |url=https://techpp.com/2020/04/09/qualcomm-quick-charge-vs-oneplus-warp-charge-vs-oppo-vooc-vs-usb-pd/ |website=techpp.com |access-date=9 December 2021 |date=2020-04-09}}&lt;/ref&gt;

While charging rates have been increasing, with 15 [[watt]]s in 2014,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ho |first1=Joshua |title=The Samsung Galaxy Note 4 Review |url=https://www.anandtech.com/show/8613/the-samsung-galaxy-note-4-review/3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017222405/http://www.anandtech.com/show/8613/the-samsung-galaxy-note-4-review/3 |url-status=dead |archive-date=October 17, 2014 |website=www.anandtech.com |date=2014}}&lt;/ref&gt; 20 Watts in 2016,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=T |first1=Nick |title=How it works: Dash Charge fast charging on the OnePlus 3 |url=https://www.phonearena.com/news/How-it-works-Dash-Charge-fast-charging-on-the-OnePlus-3_id82646 |website=Phone Arena |date=2016-06-30}}&lt;/ref&gt; and 45 watts in 2018,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Byford |first1=Sam |title=Oppo has the fastest fast charging we've ever seen |url=https://www.theverge.com/circuitbreaker/2018/10/10/17958648/oppo-super-vooc-fast-charging-find-x-lamborghini-edition |website=The Verge |language=en |date=10 October 2018}}&lt;/ref&gt; the power throughput may be throttled down significantly during operation of the device.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PSA: The Galaxy S8 and S8+ doesn't actually Fast Charge while you're using it – Phandroid |url=https://phandroid.com/2017/05/11/samsung-galaxy-s8-plus-wont-fast-charge-problems/ |website=phandroid.com |date=11 May 2017}}&lt;/ref&gt;{{efn|I.e. while the device is not in stand-by mode or charging while the main operating system is powered off}}

[[Wireless charging]] has been widely adapted, allowing for intermittent recharging without wearing down the charging port through frequent reconnection, with [[Qi (standard)|''Qi'']] being the most common standard, followed by [[Powermat]]. Due to the lower efficiency of wireless power transmission, charging rates are below that of wired charging, and more heat is produced at similar charging rates.

By the end of 2017, smartphone battery life has become generally adequate;&lt;ref&gt;{{cite web|title=6 phones with the best battery life|url=https://www.cnet.com/news/smartphones-best-long-battery-life/|access-date=October 31, 2017}}&lt;/ref&gt; however, earlier smartphone battery life was poor due to the weak batteries that could not handle the significant power requirements of the smartphones' computer systems and color screens.&lt;ref&gt;{{cite press release|title=J.D. Power and Associates Reports: Smartphone Battery Life has Become a Significant Drain on Customer Satisfaction and Loyalty|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/jd-power-and-associates-reports-smartphone-battery-life-has-become-a-significant-drain-on-customer-satisfaction-and-loyalty-142765065.html|access-date=September 11, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=James |last=Kendrick |url=https://www.zdnet.com/article/the-secret-behind-poor-smartphone-battery-life/ |title=The secret behind poor smartphone battery life|work=ZDNet |date=August 4, 2014 |access-date=November 2, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://techland.time.com/2013/04/01/peak-battery-why-smartphone-battery-life-still-stinks-and-will-for-years/ |title=Peak Battery: Why Smartphone Battery Life Still Stinks, and Will for Years|magazine=[[Time (magazine)|Time]] | date=April 1, 2013}}&lt;/ref&gt;

Smartphone users purchase additional chargers for use outside the home, at work, and in cars and by buying portable external &quot;battery packs&quot;. External battery packs include generic models which are connected to the smartphone with a cable, and custom-made models that &quot;piggyback&quot; onto a smartphone's case. In 2016, Samsung had to recall millions of the [[Galaxy Note 7]] smartphones due to an explosive battery issue.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.digitaltrends.com/mobile/samsung-halts-galaxy-note-7-shipments-phones-catching-fire/|title=Refurbished version of ill-fated Galaxy Note 7 will soon be available overseas|date=May 5, 2017}}&lt;/ref&gt; For consumer convenience, [[inductive charging|wireless charging]] stations have been introduced in some hotels, bars, and other public spaces.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/iphone-wireless-charging-qi/|title=The Most Impactful New iPhone Feature May Be the Most Boring|magazine=WIRED|access-date=2017-09-22|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

====Power management====
A technique to minimize power consumption is the panel self-refresh, whereby the image to be shown on the display is not sent at all times from the processor to the integrated controller (IC) of the display component, but only if the information on screen is changed. The display's integrated controller instead memorizes the last screen contents and refreshes the screen by itself. This technology was introduced around 2014 and has reduced power consumption by a few hundred milliwatts.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Frumusanu |first1=Andrei |title=Analysing AMOLED Power Efficiency Improvements |url=https://www.anandtech.com/show/9394/analysing-amoled-power-efficiency |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623204043/http://anandtech.com/show/9394/analysing-amoled-power-efficiency |url-status=dead |archive-date=June 23, 2015 |website=www.anandtech.com |access-date=14 September 2023 |date=2015-06-23}}&lt;/ref&gt;

===Cameras===
{{main|Camera phone|Digital camera|Videophone}}

Cameras have become standard features of smartphones. {{As of|2019}} phone cameras are now a highly competitive area of differentiation between models, with advertising campaigns commonly based on a focus on the quality or capabilities of a device's main cameras.

Images are usually saved in the [[JPEG]] file format; some high-end phones since the mid-2010s also have [[Raw image format|RAW]] imaging capability.&lt;ref&gt;{{cite web |title=How to Shoot Photos in DNG/RAW on Samsung Galaxy S7 |url=https://www.androidbeat.com/2016/04/how-to-shoot-photos-dng-raw-galaxy-s7/ |website=Android Beat {{!}} Android News, Hacks, Apps, Tips &amp; Reviews Blog |access-date=19 August 2021 |language=en-us |date=24 April 2016 |archive-date=August 19, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819213752/https://www.androidbeat.com/2016/04/how-to-shoot-photos-dng-raw-galaxy-s7/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Nikam |first1=Sohil |title=Samsung Dropping RAW Image Support Into Galaxy S6 And S6 Edge Via Android 5.1.1 Update - TechShout |url=https://www.techshout.com/samsung-to-bless-galaxy-s6-and-s6-edge-with-raw-photo-support-via-android-5-1-1-update/ |website=www.techshout.com |access-date=19 August 2021 |date=2015-05-08}}&lt;/ref&gt;

====Space constraints====
Typically smartphones have at least one main rear-facing camera and a lower-resolution front-facing camera for &quot;[[selfie]]s&quot; and [[video chat]]. Owing to the limited depth available in smartphones for [[image sensor]]s and [[Lens|optics]], rear-facing cameras are often housed in a &quot;bump&quot; that is thicker than the rest of the phone. Since increasingly thin mobile phones have more abundant horizontal space than the depth that is necessary and used in dedicated cameras for better lenses, there is additionally a trend for phone manufacturers to include multiple cameras, with each optimized for a different purpose ([[Telephoto lens|telephoto]], [[Wide-angle lens|wide angle]], etc.).

Viewed from back, rear cameras are commonly located at the top center or top left corner. A cornered location benefits by not requiring other hardware to be packed around the camera module while increasing [[ergonomy]], as the lens is less likely to be covered when held horizontally.

Modern advanced smartphones have cameras with [[Image stabilization#Optical image stabilization|optical image stabilisation]] (OIS), larger sensors, bright lenses, and even optical zoom plus [[Raw image format|RAW]] images. [[High-dynamic-range imaging|HDR]], &quot;[[Bokeh]] mode&quot; with multi lenses and multi-shot [[Night mode camera|night mode]]s are now also familiar.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Top 16 Best Camera Phones For Photography 2019 |url=https://www.ephotozine.com/article/top-16-best-camera-phones-for-photography-2019-23050 |date=April 4, 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512034618/https://www.ephotozine.com/article/top-16-best-camera-phones-for-photography-2019-23050 |archive-date=May 12, 2019}}&lt;/ref&gt; Many new smartphone camera features are being enabled via [[computational photography]] [[Digital image processing|image processing]] and multiple specialized lenses rather than larger sensors and lenses, due to the constrained space available inside phones that are being made as slim as possible.

====Dedicated camera button====
Some mobile phones such as the [[Samsung i8000 Omnia 2]], some [[Nokia Lumia]]s and some [[Sony Xperia]]s are equipped with a physical camera shutter button.

Those with two pressure levels resemble the [[point-and-shoot]] intuition of dedicated [[compact camera]]s. The camera button may be used as a [[shortcut (computing)|shortcut]] to quickly and [[ergonomy|ergonomically]] launch the camera software, as it is located more accessibly inside a pocket than the power button.

===Back cover materials===
Back covers of smartphones are typically made of [[polycarbonate]], aluminium, or glass. Polycarbonate back covers may be glossy or matte, and possibly textured, like dotted on the [[Galaxy S5]] or leathered on the [[Galaxy Note 3]] and [[Note 4]].

While polycarbonate back covers may be perceived as less &quot;premium&quot; among [[fashion]]- and [[fad|trend]]-oriented users, its utilitarian strengths and technical benefits include durability and shock absorption, greater [[elasticity (physics)|elasticity]] against permanent bending like metal, inability to shatter like glass, which facilitates designing it removable; better manufacturing cost efficiency, and no blockage of radio signals or wireless power like metal.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ho |first1=Joshua |title=A Discussion on Material Choices in Mobile |url=https://www.anandtech.com/show/7984/discussion-on-material-choices-in-mobile |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509031624/http://www.anandtech.com/show/7984/discussion-on-material-choices-in-mobile |url-status=dead |archive-date=May 9, 2014 |website=www.anandtech.com |access-date=11 April 2021 |date=2014-05-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bring back plastic phones. |url=https://www.androidauthority.com/bring-back-plastic-phones-1004824/ |website=Android Authority |date=5 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Benefits And Applications Of Polycarbonates |url=https://www.tuflite.com/blog/benefits-applications-polycarbonates |website=Tuflite |date=17 June 2020 |access-date=April 11, 2021 |archive-date=April 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411235448/https://www.tuflite.com/blog/benefits-applications-polycarbonates |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Build materials: metal vs glass vs plastic |url=https://www.androidauthority.com/build-materials-metal-vs-glass-vs-plastic-617553/ |website=Android Authority |date=19 July 2018}}&lt;/ref&gt;

===Accessories===
A wide range of accessories are sold for smartphones, including [[Mobile phone accessories#Cases|cases]], [[#Memory_cards|memory card]]s, [[screen protector]]s, [[Battery charger#Mobile phone charger|chargers]], [[wireless charging|wireless power]] stations, [[USB On-The-Go]] adapters (for connecting USB drives and or, in some cases, a HDMI cable to an external monitor), [[Mobile High-Definition Link|MHL]] adapters, add-on batteries, [[power bank]]s, [[headphones]], combined headphone-microphones (which, for example, allow a person to privately conduct [[Telephone call|call]]s on the device without holding it to the ear), and [[Bluetooth]]-enabled [[powered speaker]]s that enable users to listen to media from their smartphones wirelessly.

Cases range from relatively inexpensive rubber or soft plastic cases which provide moderate protection from bumps and good protection from scratches to more expensive, heavy-duty cases that combine a rubber padding with a hard outer shell. Some cases have a &quot;book&quot;-like form, with a cover that the user opens to use the device; when the cover is closed, it protects the screen. Some &quot;book&quot;-like cases have additional pockets for credit cards, thus enabling people to use them as [[wallet]]s.

Accessories include products sold by the manufacturer of the smartphone and compatible products made by other manufacturers.

However, some companies, like [[Apple Inc.|Apple]], stopped including chargers with smartphones in order to &quot;reduce [[carbon footprint]]&quot;, etc., causing many customers to pay extra for charging adapters.

==Software==
===Mobile operating systems===
{{Main|Mobile operating system}}

A mobile operating system (or mobile OS) is an [[operating system]] for phones, [[tablet computer|tablet]]s, [[smartwatch]]es, or other [[mobile device]]s. Globally, Android and [[IOS]] are the two most used mobile operating systems based on [[Usage share of operating systems|usage share]], with the former having been the best selling OS globally on all devices since 2013.

Mobile operating systems combine features of a [[personal computer]] operating system with other features useful for mobile or handheld use; usually including, and most of the following considered essential in modern mobile systems; a [[touchscreen]], [[Cellular network|cellular]], Bluetooth, Wi-Fi Protected Access, Wi-Fi, [[Global Positioning System]] (GPS) mobile navigation, [[video camera|video-]] and [[digital camera|single-frame picture cameras]], [[speech recognition]], [[Sound recording and reproduction|voice recorder]], [[portable media player|music player]], [[near-field communication]], and [[infrared blaster]]. By Q1 2018, over 383 million smartphones were sold with 85.9 percent running Android, 14.1 percent running iOS and a negligible number of smartphones running other OSes.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gartner.com/newsroom/id/3876865/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613220451/https://www.gartner.com/newsroom/id/3876865 |url-status=dead |archive-date=June 13, 2018 |title=Gartner Says Worldwide Sales of Smartphones Returned to Growth in First Quarter of 2018 |date=May 29, 2018 |website=Gartner, Inc. |publisher=Gartner |access-date=August 25, 2018}}&lt;/ref&gt; Android alone is more popular than the popular desktop operating system Windows, and in general, smartphone use (even without tablets) exceeds desktop use. Other well-known mobile operating systems are [[Flyme OS]] and [[Harmony OS]].
[[File:20240419 삼성 갤럭시 S24 울트라.jpg|thumb|right|The [[Samsung Galaxy S24 Ultra]] has an [[artificial intelligence]]-powered feature.]]
Mobile devices with mobile communications abilities (e.g., smartphones) contain two mobile operating systems{{Em dash}}the main user-facing software platform is supplemented by a second low-level proprietary [[real-time operating system]] which operates the radio and other hardware. Research has shown that these low-level systems may contain a range of security vulnerabilities permitting malicious [[base station]]s to gain high levels of control over the mobile device.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Thom Holwerda |website=[[OSNews]] |date=November 12, 2013 |url=https://www.osnews.com/story/27416/the-second-operating-system-hiding-in-every-mobile-phone/ |title=The second operating system hiding in every mobile phone}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--

The below list and subsequent details in it are unwarranted for the scope of this article. It is better replaced by a link to corresponding main article (see above). Even if any reason the below needs to be retained, a single paragraph summarising entire contents, should be enough.

====Android====
{{Main article|Android (operating system)}}
[[File:Android OS.jpg|thumb|Several smartphones running Google's Android OS]]
[[Android (operating system)|Android]] (based on the modified [[Linux kernel]]) is a mobile operating system developed by [[Google Inc.]]&lt;ref name=&quot;OS MS 3Q10&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1466313 |title=Gartner Says Worldwide Mobile Phone Sales Grew 35 Percent in Third Quarter 2010; Smartphone Sales Increased 96 Percent |date=November 10, 2010 |publisher=Gartner, Inc |at=Table 2 |access-date=February 21, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110113073826/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1466313 |archive-date=January 13, 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; Besides having the largest installed base worldwide on smartphones, it is also the most popular operating system for [[Turing machine|general purpose computers]] (a category that includes desktop computers and mobile devices), even though Android is not a popular operating system for regular (desktop) [[personal computer]]s (PCs). Although the Android operating system is [[free and open-source software]],&lt;ref name=&quot;ICS is coming to AOSP&quot;&gt;{{cite web |url=http://groups.google.com/group/android-building/msg/c0e01b4619a1455a |title=ICS is coming to AOSP}}&lt;/ref&gt; in devices sold, much of the software [[Product bundling|bundled]] with it (including Google apps and vendor-installed software) is [[proprietary software]] and closed source.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://arstechnica.com/gadgets/2013/09/balky-carriers-and-slow-oems-step-aside-google-is-defragging-android/ |title=Balky carriers and slow OEMs step aside: Google is defragging Android |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903011541/http://arstechnica.com/gadgets/2013/09/balky-carriers-and-slow-oems-step-aside-google-is-defragging-android/ |archive-date=September 3, 2013 |website=[[Ars Technica]] |access-date=December 24, 2013}}&lt;/ref&gt;

Android's releases before 2.0 (1.0, 1.5, 1.6) were used exclusively on mobile phones. Android 2.x releases were mostly used for mobile phones but also some tablets, Android 3.0 was a tablet-oriented release and does not officially run on mobile phones, while both phone and tablet compatibility was merged since Android 4.0. The current Android version is [[Android Pie|9.0 Pie]].

Android's releases are named after sweets or dessert items, except for the first and second releases.

Development groups have used the Android source code to develop and distribute their own [[List_of_custom_Android_distributions|modified versions]] of the operating system.&lt;ref name=&quot;guardianfrag&quot;&gt;{{cite news|last=Arthur|first=Charles|title=Android fragmentation 'worse than ever' – but OpenSignal says that's good|url=https://www.theguardian.com/technology/2013/jul/30/android-fragmentation-visualised-opensignal|newspaper=The Guardian|access-date=August 1, 2013|date=July 30, 2013}}&lt;/ref&gt;

====iOS====
{{Main article|iOS}}
[[iOS]] (formerly named iPhone OS) is a mobile operating system from [[Apple Inc.]] It has the second largest installed base worldwide on smartphones, but the largest profits, due to aggressive price competition between Android-based manufacturers.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://techcrunch.com/2015/02/26/apple-eating-all-the-profits/|title=Apple Took 89% Of Q4 Smartphone Profits With Android OEMs In A Race To The Bottom|first=Ingrid|last=Lunden|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715110736/https://techcrunch.com/2015/02/26/apple-eating-all-the-profits/|archive-date=July 15, 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; It is closed source and proprietary, and is built on the open source [[Darwin (operating system)|Darwin]] operating system. The [[iPhone]], [[iPod Touch]], [[iPad]] and second or third-generation [[Apple TV]] all use [[iOS]], which is derived from [[macOS]].

Native third party applications were not officially supported until the release of iPhone OS 2.0 on July 11, 2008. Before this, &quot;[[iOS jailbreaking|jailbreaking]]&quot; allowed third party applications to be installed, and this method is still available.

Currently all iOS devices are developed by Apple and manufactured by [[Foxconn]] or another of Apple's partners.

====Sailfish OS====
{{main article|Sailfish OS}}

[[Sailfish OS]] is from [[Jolla]]. It is open source with [[GNU General Public License]] (GPL) for middleware stack core which comes from MER. Sailfish due to Jolla's business model and due to alliances with various partners and due to intentional design of OS internals, is capable to adopt in several layers third party software including Jolla software e.g. Jolla's UI is [[proprietary software]] (closed source), so such components can be proprietary with many different kinds of licences. However, user can replace them with open source components like e.g. NEMO UI instead Jolla's UI. Using third party software extends usability but does not make the OS code close, in the same way as preinstalled Microsoft Word (closed source) on a Linux device does not make Linux closed source.

After Nokia abandoned in 2011 the [[MeeGo]] project, most of the MeeGo team left Nokia, and established Jolla as a company to use MeeGo and [[Mer (software distribution)|Mer]] business opportunities. The MER standard allows it to be launched on any hardware with kernel compatible with MER. In 2012, Linux Sailfish OS based on MeeGo and using middleware of MER core stack distribution was launched for public use. The first device, the [[Jolla (mobile phone)|Jolla smartphone]], was unveiled on May 20, 2013. In 2015, [[Jolla Tablet]] was launched and the [[BRICS]] countries declared it an officially supported OS there. Jolla started licensing Sailfish OS 2.0 for third parties. Some devices sold are updateable to Sailfish 2.0 with no limits.

Each Sailfish OS version release is named after a Finnish lake.

====Tizen====
{{main article|Tizen}}

[[Tizen]] (based on the [[Linux kernel]]) is a mobile operating system hosted by [[Linux Foundation]], together with support from the Tizen Association, guided by a Technical Steering Group composed of [[Intel]] and [[Samsung]].

Tizen is an operating system for devices including smartphones, tablets, [[In-car entertainment|In-Vehicle Infotainment]] (IVI) devices, and smart TVs. It is an open source system (however the SDK was closed source and proprietary) that aims to offer a consistent user experience across devices. Tizen's main components are the Linux kernel and the [[WebKit]] runtime. According to Intel, Tizen &quot;combines the best of LiMo and MeeGo.&quot; [[HTML5]] apps are emphasized, with MeeGo encouraging its members to transition to Tizen, stating that the &quot;future belongs to HTML5-based applications, outside of a relatively small percentage of apps, and we are firmly convinced that our investment needs to shift toward HTML5.&quot; Tizen will be targeted at a variety of platforms such as handsets, touch pc, smart TVs and in-vehicle entertainment.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tizen.org/blogs/dawnfoster/2011/welcome-tizen |title=Welcome to Tizen! |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111013071516/https://www.tizen.org/blogs/dawnfoster/2011/welcome-tizen |archive-date=October 13, 2011 |website=Tizen.org |date=September 27, 2011 |access-date=2012-07-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ricker |first=Thomas |date=September 28, 2011 |url=http://thisismynext.com/2011/09/28/meego-dead-meet-tizen-open-source-os-based-linux/ |title=MeeGo is dead: Meet Tizen, another new open source OS based on Linux |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930051802/http://thisismynext.com/2011/09/28/meego-dead-meet-tizen-open-source-os-based-linux/ |archive-date=September 30, 2011 |website=Thisismynext.com |access-date=2012-07-03}}&lt;/ref&gt; On May 17, 2013, Tizen released version 2.1, code-named Nectarine.&lt;ref name=&quot;tizen2_1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.tizen.org/blogs/tsg/2013/tizen-2.1-sdk-and-source-code-release|title=Tizen 2.1 SDK and Source Code Release|publisher=Tizen.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730123852/https://www.tizen.org/blogs/tsg/2013/tizen-2.1-sdk-and-source-code-release|archive-date=July 30, 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; While Tizen itself was open source, most of the UX and UI layer that developed by Samsung was mainly closed source and proprietary, such as the TouchWiz UI on the Samsung Z's series smartphone.

====Ubuntu Touch====
{{main article|Ubuntu Touch}}

[[Ubuntu Touch]] is from [[Canonical Ltd.]] It is open source and uses the [[GNU General Public License|GPL]] license.&lt;ref name=&quot;tizen2_1&quot;/&gt; The OS is built on the Android Linux kernel, using Android drivers and services via an [[LXC]] container, but does not use any of the Java-like code of Android.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wiki.ubuntu.com/Touch/ContainerArchitecture|title=ContainerArchitecture|access-date=October 30, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031024511/https://wiki.ubuntu.com/Touch/ContainerArchitecture|archive-date=October 31, 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Though Canonical formally announced it was discontinuing the Ubuntu mobile OS with its integral component [[Unity (user interface)|Unity]]8&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://blog.ubuntu.com/2017/04/05/growing-ubuntu-for-cloud-and-iot-rather-than-phone-and-convergence|title=Growing Ubuntu for cloud and IoT, rather than phone and convergence|access-date=27 September 2018|date=5 April 2017}}&lt;/ref&gt;, the independent German non-profit UBPorts Community/(&quot;Foundation&quot; paperwork pending in the local Berlin-government) decided to takeover the project.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ubports.com/blog/ubports-blog-1/post/is-ubuntu-touch-dead-56|title=Is Ubuntu Touch Dead?|access-date=27 September 2018|date=5 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ubports.com/foundation/ubports-foundation|title=The UBports Foundation *: Details about the foundation|access-date=27 September 2018|date=19 June 2018}}&lt;/ref&gt; Canonical started Ubuntu Touch based on [[Ubuntu]] [[Ubuntu_version_history#Ubuntu_15.04_(Vivid_Vervet)|15.04 (Vivid Vervet)]] and UBPorts upgraded the base to the nearest, current long-term support version Ubuntu [[Ubuntu_version_history#Ubuntu_16.04_LTS_(Xenial_Xerus)|16.04 LTS (Xenial Xerus)]].

====Discontinued operating systems====

=====Bada=====
{{main article|Bada}}

[[Bada (operating system)|Bada]] platform (stylized as bada; Korean: 바다) was an operating system for mobile devices such as smartphones and tablet computers. It was developed by Samsung Electronics. Its name is derived from &quot;바다 (bada)&quot;, meaning &quot;ocean&quot; or &quot;sea&quot; in Korean. It ranges from mid- to high-end smartphones. To foster adoption of Bada OS, since 2011 Samsung reportedly has considered releasing the source code under an open-source license, and expanding device support to include Smart TVs. Samsung announced in June 2012 intentions to merge Bada into the Tizen project, but would meanwhile use its own Bada operating system, in parallel with Google Android OS and Microsoft Windows Phone, for its smartphones. All Bada-powered devices are branded under the Wave name, but not all of Samsung's Android-powered devices are branded under the name Galaxy.
On February 25, 2013, Samsung announced that it will stop developing Bada, moving development to [[Tizen]] instead. Bug reporting was finally terminated in April 2014.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fiercemobilecontent.com/story/samsung-scraps-bada-os-folds-it-tizen/2013-02-25 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130228062542/http://www.fiercemobilecontent.com/story/samsung-scraps-bada-os-folds-it-tizen/2013-02-25 |archive-date=2013-02-28 |title=Samsung scraps Bada OS, folds it into Tizen – FierceMobileIT |website=Fiercemobilecontent.com |date=February 25, 2013 |archive-date=2013-12-09}}&lt;/ref&gt;

=====BlackBerry 10=====

[[BlackBerry 10]] (based on the [[QNX]] OS) is from [[BlackBerry Limited|BlackBerry]]. As a smartphone OS, it is closed source and proprietary, and runs only on phones and tablets manufactured by BlackBerry.

One of the dominant platforms in the world in the late 2000s, its global market share was reduced significantly by the mid-2010s. In late 2016, BlackBerry announced that it will continue support the OS, with a promise to release 10.3.3.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mobilesyrup.com/2017/01/04/blackberry-has-no-plans-to-release-new-bb10-devices/|title=BlackBerry has no plans to release new BB10 devices [Update]|first=Patrick |last=O'Rourke |date=January 4, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105175452/http://mobilesyrup.com/2017/01/04/blackberry-has-no-plans-to-release-new-bb10-devices/|archive-date=January 5, 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IDC.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS25450615|title=Android and iOS Squeeze the Competition, Swelling to 96.3% of the Smartphone Operating System Market for Both 4Q14 and CY14, According to IDC|date=February 24, 2015|work=IDC.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150225074430/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS25450615|archive-date=February 25, 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Therefore, BlackBerry 10 would not receive any major updates as BlackBerry and its partners would focus more on their Android base development.

=====Firefox OS=====
{{main article|Firefox OS}}

[[Firefox OS]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wiki.mozilla.org/B2G |title=B2G – MozillaWiki |publisher=mozilla.org |date=August 24, 2011 |access-date=September 7, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807222134/https://wiki.mozilla.org/B2G |archive-date=August 7, 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; (project name: Boot to Gecko, also known as B2G) is from [[Mozilla]]. It was an open source mobile operating system released under the [[Mozilla Public License]] built on the Android Linux kernel and used Android drivers, but did not use any Java-like code of Android.

According to [[Ars Technica]], &quot;Mozilla says that B2G is motivated by a desire to demonstrate that the standards-based open Web has the potential to be a competitive alternative to the existing single-vendor application development stacks offered by the dominant mobile operating systems.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |first=Paul |last=Ryan |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2011/07/mozilla-eyes-mobile-os-landscape-with-new-boot-to-gecko-project.ars |title=Mozilla eyes mobile OS landscape with new Boot to Gecko project |publisher=Arstechnica.com |date=July 25, 2011 |access-date=September 7, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110912005225/http://arstechnica.com/open-source/news/2011/07/mozilla-eyes-mobile-os-landscape-with-new-boot-to-gecko-project.ars |archive-date=September 12, 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; In September 2016, Mozilla announced that work on Firefox OS has ceased, and all B2G-related code would be removed from mozilla-central.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= B2G OS and Gecko Announcement from Ari Jaaksi &amp; David Bryant |url= https://groups.google.com/forum/#!msg/mozilla.dev.fxos/FoAwifahNPY/Lppm0VHVBAAJ |access-date= September 27, 2016 |date= September 27, 2016 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20110122130054/https://groups.google.com/forum/#!msg/mozilla.dev.fxos/FoAwifahNPY/Lppm0VHVBAAJ |archive-date= January 22, 2011 |df= dmy-all }}&lt;/ref&gt;

=====MeeGo/Maemo/Moblin=====
{{main article|MeeGo|Maemo|Moblin}}

[[MeeGo (operating system)|MeeGo]] was from non-profit organization [[The Linux Foundation]]. It is open source and GPL. At the 2010 [[Mobile World Congress]] in Barcelona, [[Nokia]] and [[Intel]] both unveiled ''MeeGo'', a mobile operating system that combined [[Moblin]] and Maemo to create an open-sourced experience for users across all devices. In 2011 Nokia announced that it would no longer pursue MeeGo in favor of Windows Phone. Nokia announced the [[Nokia N9]] on June 21, 2011 at the Nokia Connection event&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://conversations.nokia.com/2011/06/21/introducing-the-nokia-n9-all-it-takes-is-a-swipe/ |title=Introducing the Nokia N9: all it takes is a swipe! &amp;#124; Nokia Conversations – The official Nokia Blog |publisher=Nokia |date=June 21, 2011 |access-date=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; in Singapore. LG announced its support for the platform.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://gigaom.com/mobile/meego-not-dead-yet-as-lg-continues-the-charge/ |title=MeeGo Not Dead Yet as LG Continues the Charge — Mobile Technology News |publisher=Gigaom.com |date=April 29, 2011 |access-date=September 7, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829160853/http://gigaom.com/mobile/meego-not-dead-yet-as-lg-continues-the-charge/ |archive-date=August 29, 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; [[Maemo]] was a platform developed by Nokia for smartphones and [[Internet tablet]]s. It is open source and GPL, based on [[Debian GNU/Linux]] and draws much of its [[graphical user interface]] (GUI), [[Software framework|frameworks]], and [[Library (computing)|libraries]] from the GNOME project. It uses the [[Matchbox (window manager)|Matchbox]] window manager and the [[GTK]]-based [[Hildon]] as its GUI and [[application framework]].

=====Palm OS=====
{{main article|Palm OS}}
[[File:Treo 300.jpg|thumb|A [[Palm, Inc.|Palm]] Treo 300 smartphone (2002)]]
[[Palm OS]]/Garnet OS was from [[Access Co.]] It is closed source and proprietary. [[webOS]] was introduced by Palm in January 2009, as the successor to Palm OS with Web 2.0 technologies, [[open architecture]] and multitasking abilities.

=====Symbian=====
{{Main article|Symbian}}
[[File:Nokia N70 (1).jpg|thumb|upright|A [[Nokia N70]] smartphone (2005) running [[Symbian]] OS, which was highly popular in Europe and Asia in the 2000s]]
The [[Symbian]] platform was developed by [[Nokia]] for some models of smartphones. It is proprietary software, it was however used by Ericsson (SonyEricsson), Sending and Benq. The operating system was discontinued in 2012, although a slimmed-down version for basic phones was still developed until July 2014. Microsoft officially shelved the platform in favor of Windows Phone after its acquisition of Nokia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theverge.com/2014/7/17/5912289/microsoft-kills-feature-phones-in-favor-of-windows-phone|title=Microsoft is killing off Nokia's feature phones in favor of Windows Phone|date=July 17, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808154613/https://www.theverge.com/2014/7/17/5912289/microsoft-kills-feature-phones-in-favor-of-windows-phone|archive-date=August 8, 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

=====webOS=====
{{main article|webOS}}

[[webOS]] was developed by [[Palm, Inc.|Palm]]. webOS is an open source mobile operating system running on the Linux kernel, initially developed by Palm, which launched with the [[Palm Pre]]. After being acquired by HP, two phones (the [[HP Veer|Veer]] and the [[HP Pre 3|Pre 3]]) and a tablet (the [[HP TouchPad|TouchPad]]) running webOS were introduced in 2011. On August 18, 2011, HP announced that webOS hardware would be discontinued,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hp.com/hpinfo/newsroom/press/2011/110818b.html?mtxs=rss-corp-news |title=HP Confirms Discussions with Autonomy Corporation plc Regarding Possible Business Combination; Makes Other Announcements |publisher=HP |date=August 18, 2010 |access-date=September 13, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006182519/http://www.hp.com/hpinfo/newsroom/press/2011/110818b.html?mtxs=rss-corp-news |archive-date=October 6, 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; but would continue to support and update webOS software and develop the webOS ecosystem.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://developer.palm.com/blog/2011/08/the-next-chapter-for-webos/ |title=The next chapter for webOS |publisher=HP webOS Developer Blog |date=August 19, 2010 |access-date=September 13, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924172749/http://developer.palm.com/blog/2011/08/the-next-chapter-for-webos/ |archive-date=September 24, 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; HP released webOS as open source under the name Open webOS, and plans to update it with additional features.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.openwebosproject.org/discover/roadmap/#.UIgNYMXA-So |title=Open webOS::Roadmap |publisher=Open webOS Project |date=September 2012 |access-date=October 24, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029145336/http://www.openwebosproject.org/discover/roadmap#.UIgNYMXA-So |archive-date=October 29, 2012 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; On February 25, 2013 HP announced the sale of WebOS to [[LG Electronics]], who used the operating system for its &quot;smart&quot; or Internet-connected TVs. However, HP retained patents underlying WebOS and cloud-based services such as the App Catalog.

=====Windows 10 Mobile=====
[[Windows 10 Mobile]] (formerly called [[Windows Phone]]) rom [[Microsoft]], now discontinued. It is closed source and proprietary.

Unveiled on February 15, 2010, Windows Phone includes a user interface inspired by Microsoft's [[Metro Design Language]]. It is integrated with Microsoft services such as [[OneDrive]] and Office, [[Xbox Music]], [[Xbox Video]], [[Xbox Live]] games and [[Microsoft Bing|Bing]], but also integrates with many other non-Microsoft services such as [[Facebook]] and [[Google Account|Google accounts]]. Windows Phone devices were made primarily by [[Microsoft Mobile]]/[[Nokia]], and also by [[HTC]] and [[Samsung]].

On January 21, 2015, Microsoft announced that the Windows Phone brand will be phased out and replaced with [[Windows 10 Mobile]], bringing tighter integration and unification with its PC counterpart [[Windows 10]], and provide a platform for smartphones and tablets with screen sizes under 8 inches.

In October 2017, Microsoft officially announced that they would no longer push any major updates to Windows 10 Mobile, instead it would put it in maintenance mode, where Microsoft would push bug fixes and general improvements only, therefore Windows 10 Mobile would not receive any new feature updates.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.extremetech.com/mobile/257174-microsoft-admits-windows-10-mobile-finally-mercifully-dead|title=Microsoft Admits Windows 10 Mobile Is Finally, Mercifully Dead|first=Joel|last=Hruska|website=www.extremetech.com|date=9 October 2017|access-date=3 April 2018}}&lt;/ref&gt;
--&gt;

===Mobile apps===
{{Main|Mobile app}}

A mobile app is a computer program designed to run on a mobile device, such as a smartphone. The term &quot;app&quot; is a short-form of the term &quot;software application&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/what-the-heck-is-an-app-2011-3|title=What The Heck Is An &quot;App&quot;?|website=Business Insider}}&lt;/ref&gt;

===Application stores===
{{Main|List of mobile app distribution platforms}}

The introduction of Apple's App Store for the iPhone and iPod Touch in July 2008 popularized manufacturer-hosted [[list of mobile app distribution platforms|online distribution]] for third-party applications ([[software]] and [[computer programs]]) focused on a single platform. There are a huge variety of apps, including [[video game]]s, music products and business tools. Up until that point, smartphone application distribution depended on [[List of mobile app distribution platforms#Third-party platforms|third-party sources]] providing applications for multiple platforms, such as [[GetJar]], [[Handango]], [[Handmark]], and [[PocketGear]]. Following the success of the App Store, other smartphone manufacturers launched application stores, such as Google's Android Market (later renamed to the Google Play Store) and RIM's [[BlackBerry App World]], Android-related app stores like [[Aptoide]], [[Cafe Bazaar]], [[F-Droid]], [[GetJar]], and [[Opera Mobile Store]]. In February 2014, 93% of [[mobile developers]] were targeting smartphones first for mobile app development.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.w3.org/blog/2014/02/w3c-interview-vision-mobile-on-the-app-developer-economy-with-matos-kapetanakis-and-dimitris-michalakos/ |title=W3C Interview: Vision Mobile on the App Developer Economy with Matos Kapetanakis and Dimitris Michalakos |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629101713/http://www.w3.org/blog/2014/02/w3c-interview-vision-mobile-on-the-app-developer-economy-with-matos-kapetanakis-and-dimitris-michalakos/ |archive-date=June 29, 2016 |date=February 18, 2014 |access-date=February 24, 2015}}&lt;/ref&gt;

==List of current smartphone brands==
{{Dynamic list}}
&lt;div style=&quot;column-width:100px&quot;&gt;
*[[Asus]]
*[[Google Pixel]]
*[[Hisense]]
*[[Honor (brand)|Honor]]
*[[HTC]]
*[[Huawei]]
*[[Infinix]]
*[[iPhone]]
*[[iQOO]]
*[[Itel Mobile|Itel]]
*[[Lava International|Lava]]
*[[Lenovo]]
*[[LG]]
*[[Meizu]]
*[[Motorola Mobility|Motorola]]
*[[Nokia]]
*[[Nothing (technology company)|Nothing]]
*[[Nubia Technology|Nubia]]
*[[OnePlus]]
*[[Oppo]]
*[[POCO (company)|POCO]]
*[[Realme]]
*[[Redmi]]
*[[Samsung Galaxy]]
*[[Sharp Corporation|Sharp]]
*[[Sony Xperia]]
*[[TCL Technology|TCL]]
*[[Tecno Mobile|Tecno]]
*[[Umidigi]]
*[[vivo (technology company)|Vivo]]
*[[Xiaomi]]
*[[ZTE]]
&lt;/div&gt;

==Sales==

&lt;div class=&quot;floatright&quot;&gt;
&lt;timeline&gt;
ImageSize=width:270 height:400
PlotArea=left:60 bottom:45 top:10 right:16
AlignBars=justify
Period=from:0 till:1700
TimeAxis=orientation:horizontal

Colors=
 id:gray value:gray(0.5)
 id:line1 value:gray(0.9)
 id:line2 value:gray(0.7)

BarData=
 bar:2007 text:2007
 bar:2008 text:2008
 bar:2009 text:2009
 bar:2010 text:2010
 bar:2011 text:2011
 bar:2012 text:2012
 bar:2013 text:2013
 bar:2014 text:2014
 bar:2015 text:2015
 bar:2016 text:2016
 bar:2017 text:2017
 bar:2018 text:2018
 bar:2019 text:2019
 bar:2020 text:2020
 bar:2021 text:2021
 bar:2022 text:2022

PlotData=
 color:tan1 width:10

 bar:2007 from:start till:122 text:122
 bar:2008 from:start till:139 text:139
 bar:2009 from:start till:172 text:172
 bar:2010 from:start till:296 text:296
 bar:2011 from:start till:472 text:472
 bar:2012 from:start till:680 text:680
 bar:2013 from:start till:969 text:969
 bar:2014 from:start till:1244 text:1,244
 bar:2015 from:start till:1423 text:1,423
 bar:2016 from:start till:1495 text:1,495
 bar:2017 from:start till:1536 text:1,536
 bar:2018 from:start till:1556 text:1,556
 bar:2019 from:start till:1540 text:1,540
 bar:2020 from:start till:1351 text:1,351
 bar:2021 from:start till:1433 text:1,433
 bar:2022 from:start till:1395 text:1,395

TextData=
 pos:(40,20) textcolor:gray fontsize:M text: Worldwide smartphone sales (million)
TextData=
 pos:(40,5) textcolor:gray fontsize:M text:Source: gartner.com
&lt;/timeline&gt;&lt;/div&gt;

Since 1996, smartphone shipments have had positive growth. In November 2011, 27% of all photographs created were taken with camera-equipped smartphones.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Smartphones killing point-and-shoots, now take almost 1/3 of photos|url=http://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/|work=GIGAOM|access-date=June 27, 2013|first=Erica|last=Ogg|date=December 22, 2011|archive-date=July 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723153620/http://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; In September 2012, a study concluded that 4 out of 5 smartphone owners use the device to shop online.&lt;ref&gt;{{cite web|title=comScore: 4 Out Of 5 Smartphone Owners Use Device To Shop; Amazon Is The Most Popular Mobile Retailer|url=https://techcrunch.com/2012/09/19/comscore-4-out-of-5-smartphone-owners-use-device-to-shop-amazon-most-popular-mobile-retailer/|work=TechCrunch|publisher=AOL Inc|access-date=June 27, 2013|first=Leena|last=Rao|date=September 19, 2012}}&lt;/ref&gt; Global smartphone sales surpassed the sales figures for feature phones in early 2013.&lt;ref name=&quot;news1&quot;&gt;{{cite news |url= http://www.3news.co.nz/Smartphones-now-outsell-dumb-phones/tabid/412/articleID/295878/Default.aspx | work= 3 News NZ | title= Smartphones now outsell 'dumb' phones | date= April 29, 2013 | access-date= April 29, 2013 | archive-url= https://web.archive.org/web/20130801114353/http://www.3news.co.nz/Smartphones-now-outsell-dumb-phones/tabid/412/articleID/295878/Default.aspx | archive-date= August 1, 2013 | url-status= dead}}&lt;/ref&gt; Worldwide shipments of smartphones topped 1 billion units in 2013, up 38% from 2012's 725 million, while comprising a 55% share of the mobile phone market in 2013, up from 42% in 2012. In 2013, smartphone sales began to decline for the first time.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nymag.com/intelligencer/2018/12/global-u-s-growth-in-smartphone-growth-starts-to-decline.html|title=We're No Longer in Smartphone Plateau. We're in the Smartphone Decline.|first=Jake|last=Swearingen|date=December 4, 2018|website=[[New York (magazine)|New York Magazine]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Worldwide Smartphone Shipments Top One Billion Units for the First Time, According to IDC |publisher=IDC |date=January 2014 |url=http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS24645514 |access-date=January 27, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131071943/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS24645514 |archive-date=January 31, 2014}}&lt;/ref&gt; In Q1 2016 for the first time the shipments dropped by 3 percent [[:wikt:year-over-year|year on year]]. The situation was caused by the maturing China market.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cnet.com/news/its-not-just-apple-global-smartphone-market-shrinks-for-the-first-time-ever/ |title=It's not just Apple: Global smartphone market shrinks for the first time ever |author=Daniel van Boom |date=April 27, 2016}}&lt;/ref&gt; A report by NPD shows that fewer than 10% of US citizens have spent $1,000 or more on smartphones, as they are too expensive for most people, without introducing particularly innovative features, and amid [[Huawei]], [[Oppo]] and [[Xiaomi]] introducing products with similar feature sets for lower prices.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/as-smartphone-sales-decline-again-apple-may-have-a-few-lessons-to-learn-from-samsung-and-huawei/|title=As smartphone sales decline again, Apple may have a few lessons to learn from Samsung and Huawei|first=Daphne|last=Leprince-Ringuet|date=November 26, 2019|website=[[ZDNet]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2019/12/fewer-than-10-of-americans-are-buying-1000-smartphones-report-says/|title=Fewer than 10% of Americans are buying $1,000 smartphones, report says|first=Samuel|last=Axon|date=December 11, 2019|website=[[Ars Technica]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/smartphone-cost-expensive-1000-apple-samsung-google-5g-change-2019-12|title=Evidence is mounting that people are fed up with the sky-high cost of smartphones, and it's sparking a massive change in the industry|first=Lisa|last=Eadicicco|date=December 12, 2019|website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt; In 2019, smartphone sales declined by 3.2%, the largest in smartphone history, while China and India were credited with driving most smartphone sales worldwide.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gsmarena.com/counterpoint_global_smartphone_market_is_alive_thanks_to_china_and_india-news-39917.php|title=Counterpoint: Global smartphone market is alive thanks to China and India|website=GSMArena.com}}&lt;/ref&gt; It is predicted that widespread adoption of 5G will help drive new smartphone sales.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://techblog.comsoc.org/2019/11/08/counterpoint-research-smartphone-market-decline-halts-what-might-help-it-grow/|title=Counterpoint Research: Smartphone Market Decline Ends, What Might Help it Grow?|first=Alan|last=Weissberger|date=November 8, 2019|website=[[IEEE Communications Society]] Technology Blog}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.techradar.com/news/smartphone-market-set-for-biggest-ever-decline|title=Smartphone market set for 'biggest ever decline'|first=Steve|last=McCaskill|date=September 26, 2019|website=[[TechRadar]]}}&lt;/ref&gt; It is also predicted that prices of smartphones may go higher due to global [[Artificial intelligence|AI]] Chip shortage which may effect the sales also.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AI Chip Shortage Causes Sharp Rise in Smartphone Prices, May Increase by Nearly 7% by 2026 |url=https://news.aibase.com/news/23987}}&lt;/ref&gt; 

===By manufacturer===
{{see also|List of best-selling mobile phones}}
In 2011, [[Samsung]] had the highest shipment [[market share]] worldwide, followed by [[Apple Inc.|Apple]]. In 2013, Samsung had 31.3% market share, a slight increase from 30.3% in 2012, while Apple was at 15.3%, a decrease from 18.7% in 2012. [[Huawei]], [[LG Corporation|LG]] and [[Lenovo]] were at about 5% each, significantly better than 2012 figures, while others had about 40%, the same as the previous years figure. Only Apple lost market share, although their shipment volume still increased by 12.9%; the rest had significant increases in shipment volumes of 36 to 92%.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.engadget.com/2014/01/28/smartphone-sales-may-have-topped-1-billion-in-2013/ |title=Smartphone sales may have topped 1 billion in 2013, depending on who you ask |work=[[Engadget]] |first=Jon |last=Fingas |date=January 28, 2014}}&lt;/ref&gt;

In Q1 2014, Samsung had a 31% share and Apple had 16%.&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.techinasia.com/xiaomi-global-top-10-smartphone-shipments-q1-2014|title= Xiaomi breaks into global top 10 for smartphone shipments, kicks out HTC|first= Steven|last= Millward|date= May 13, 2014|access-date= September 9, 2014|work= Tech In Asia}}&lt;/ref&gt; In Q4 2014, Apple had a 20.4% share and Samsung had 19.9%.&lt;ref name=&quot;brett&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/tech/2015/03/03/apple-samsung-smartphones/24320385/|title=Apple beats Samsung in Q4 smartphone sales|author=Brett Molina and Marco della Cava, USA TODAY|date=March 3, 2015|work=USA TODAY}}&lt;/ref&gt; In Q2 2016, Samsung had a 22.3% share and Apple had 12.9%.&lt;ref&gt;{{cite press release | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2016-08-19-gartner-says-five-of-top-10-worldwide-mobile-phone-vendors-increased-sales-in-second-quarter-of-2016 | title = Gartner Says Five of Top 10 Worldwide Mobile Phone Vendors Increased Sales in Second Quarter of 2016 | publisher = Gartner | date = August 19, 2016 | access-date = May 28, 2022}}&lt;/ref&gt; In Q1 2017, IDC reported that Samsung was first placed, with 80 million units, followed by Apple with 50.8 million, Huawei with 34.6 million, [[Oppo]] with 25.5 million and [[Vivo (technology company)|Vivo]] with 22.7 million.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://technode.com/2017/07/04/6-of-the-worlds-top-10-smartphone-brands-are-chinese/|title= 6 of the world's top 10 smartphone brands are Chinese|first= Frank|last= Hersey|date=2017-07-04|access-date= 2017-07-07|work= technode}}&lt;/ref&gt;

Samsung's mobile business is half the size of Apple's, by revenue. Apple business increased very rapidly in the years 2013 to 2017.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Dunn|first=Jeff|date=2017-02-28|title=Samsung introduced 10 times as many phones as Apple last year, but its mobile division made half as much revenue|url=http://www.businessinsider.com/samsung-vs-apple-galaxy-iphone-smartphone-revenue-chart-2017-2|website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt; [[Realme]], a brand owned by Oppo, is the fastest-growing phone brand worldwide since Q2 2019. In China, Huawei and [[Honor (brand)|Honor]], a brand owned by Huawei, have 46% of market share combined and posted 66% annual growth {{as of|2019|lc=on}}, amid growing Chinese nationalism.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gizchina.com/2019/12/12/huawei-and-honor-account-for-half-of-chinese-smartphone-market/|title= Huawei And Honor Account For Half Of Chinese Smartphone Market|author=‌Argam Artashyan|date=December 12, 2019|website=GizChina}}&lt;/ref&gt; In 2019, Samsung had a 74% market share of 5G smartphones in South Korea.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.techradar.com/news/samsung-dominates-early-market-for-5g-smartphones|title=Samsung dominates early market for 5G smartphones &amp;#124; TechRadar|website=www.techradar.com|date=December 11, 2019}}&lt;/ref&gt;

In the first quarter of 2024, global smartphone shipments rose by 7.8% to 289.4 million units. Samsung, with a 20.8% market share, overtook Apple to become the leading smartphone manufacturer. Apple's smartphone shipments dropped 10%. Xiaomi secured the third spot with a 14.1% market share.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=Apple loses top phonemaker spot to Samsung as iPhone shipments drop, IDC says |url=https://gulfnews.com/business/retail/apple-loses-top-phonemaker-spot-to-samsung-as-iphone-shipments-drop-idc-says-1.1713152284439 |access-date=2024-04-15 |website=gulfnews.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

===By operating system===
{{Further|Mobile operating system#By operating system}}

==Use==
{{See also|Mobile phone#Use|Technological convergence}}

===Contemporary use and convergence===
{{multiple image|width=150|perrow=2|image1=A2 &amp; Zen (307730569).jpg|image2=Sony Cybershot DSC W210.jpg|image3=Mobiles Navigationsgeraet Navigon im Einsatz.JPG|image4=PDA Mapping.jpg|footer=Some technologic devices whose markets have declined by the popularity of smartphones: ''(from top-left)'' [[portable media player]]s (inc. &quot;MP3 players&quot;); [[Point-and-shoot camera|compact digital camera]]s; [[Satellite navigation device|in-car satellite navigation systems]]; [[personal digital assistant]]s (inc. [[electronic organizer]]s)|alt1=sdas}}

The rise in popularity of touchscreen smartphones and mobile apps distributed via app stores along with rapidly advancing [[Cellular network|network]], [[mobile processor]], and [[Computer data storage|storage]] technologies led to a [[Technological convergence|convergence]] where separate [[mobile phone]]s, [[Personal organizer|organizer]]s, and [[portable media player]]s were replaced by a smartphone as the single device most people carried.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Smartphones Sales Finally Overtake Feature Phones: 10 Reasons Why |url=http://www.eweek.com/mobile/slideshows/smartphones-sales-finally-overtake-feature-phones-10-reasons-why/ |magazine=[[eWeek]] |date=2013-08-15 |first=Don |last=Reisinger }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gartner.com/newsroom/id/2573415 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816183428/http://www.gartner.com/newsroom/id/2573415 |url-status=dead |archive-date=August 16, 2013 |title=Gartner Says Smartphone Sales Grew 46.5 Percent in Second Quarter of 2013 and Exceeded Feature Phone Sales for First Time |author=Rob van der Meulen &amp; Janessa Rivera |date=14 August 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://arstechnica.com/business/2013/08/smartphones-outsell-feature-phones-for-the-first-time-worldwide/ |title=Smartphones Outsell Feature Phones, for the First Time |first=Cyrus |last=Farivar |date=14 August 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=CompTIA Strata Study Guide |author=Andrew Smith, Faithe Wempen |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-470-97742-2 |page=140 |access-date=July 5, 2012 |url=https://books.google.com/books?id=VnXyJVotz2QC&amp;q=%22Personal+digital+assistant%22+obsolete&amp;pg=PA140}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tom's Hardware&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eetasia.com/ART_8800411138_499495_NT_d0c02d8d.HTM|title=PMP needs to merge with cellphone, says Smartwork exec|last=Yu|first=Emily|publisher=EE Times Asia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423223723/http://www.eetasia.com/ART_8800411138_499495_NT_d0c02d8d.HTM|archive-date=23 April 2008|df=dmy-all|access-date=3 October 2007}}&lt;/ref&gt; Advances in [[Image sensor|digital camera sensor]]s and on-device [[Digital image processing|image processing]] software more gradually led to smartphones replacing simpler [[Point-and-shoot camera|camera]]s for photographs and video recording.&lt;ref name=&quot;SmartphonesKillingPoint-and-shoots&quot;&gt;{{cite web |last=Ogg |first=Erica |title=Smartphones killing point-and-shoots, now take almost 1/3 of photos |url=https://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/ |website=Gigaom |date=December 22, 2011 |access-date=October 22, 2019 |archive-date=July 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714065702/https://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; The built-in [[Global navigation satellite systems|GPS]] capabilities and [[List of online map services|mapping]] apps on smartphones largely replaced stand-alone [[satellite navigation]] [[Personal navigation assistant#Market developments|devices]], and paper [[Road map|map]]s became less common.&lt;ref name=&quot;SmartphonesTollonGPS&quot;&gt;{{cite web |last=O'Brien |first=Kevin J. |title=Smartphone Sales Taking Toll on G.P.S. Devices |url=https://www.nytimes.com/2010/11/15/technology/15iht-navigate.html |work=[[The New York Times]] |date=November 15, 2010}}&lt;/ref&gt; [[Mobile gaming]] on smartphones greatly grew in popularity,&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Wijman |first1=Tom |title=Mobile Revenues Account for More Than 50% of the Global Games Market as It Reaches $137.9 Billion in 2018|url=https://newzoo.com/insights/articles/global-games-market-reaches-137-9-billion-in-2018-mobile-games-take-half/|website=newzoo.com|publisher=Newzoo|date=30 April 2018|access-date=12 July 2018}}&lt;/ref&gt; allowing many people to use them in place of [[handheld game consoles]], and some companies tried creating game console/phone hybrids based on phone hardware and software.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sonyericsson.com/cws/products/mobilephones/overview/xperia-play-verizon?cc=us&amp;lc=en#view=features_specifications |title=Xperia Play {{!}} PlayStation certified Android mobile |access-date=February 14, 2011 |publisher=Sony Ericsson |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808220843/http://www.sonyericsson.com/cws/products/mobilephones/overview/xperia-play-verizon?cc=us&amp;lc=en |archive-date=August 8, 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ca.ign.com/articles/2013/07/31/nvidia-shield-review|title=Android handheld of the future. Not today.|last=Lowe|first=Scott|website=IGN|date=July 30, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt; People frequently have chosen not to get [[Landline|fixed-line telephone service]] in favor of smartphones.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/news/milestone-for-cellphones-vs-landline-phones/|title=Milestone for cellphones vs. landline phones|work=[[CBS News]]|date=4 May 2017|access-date=30 May 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170616002951/http://www.cbsnews.com/news/milestone-for-cellphones-vs-landline-phones/|archive-date=16 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/140623/dq140623a-eng.htm|title=The Daily — Residential Telephone Service Survey, 2013|date=June 23, 2014|publisher=Statistics Canada|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023181115/http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/140623/dq140623a-eng.htm|archive-date=2014-10-23}}&lt;/ref&gt; [[Streaming media#Music streaming platforms|Music streaming]] apps and services have grown rapidly in popularity, serving the same use as listening to music stations on a terrestrial or satellite [[Radio receiver|radio]]. [[Streaming media|Streaming video]] services are easily accessed via smartphone apps and can be used in place of watching [[television]]. People have often stopped wearing [[wristwatch]]es in favor of checking the time on their smartphones, and many use the clock features on their phones in place of [[alarm clock]]s.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Why Are Alarm Clocks Still a Thing? |url=https://www.vice.com/en/article/why-are-alarm-clocks-still-a-thing/ |website=Motherboard.vice.com |publisher=Motherboard |access-date=16 August 2018 |language=en-us |date=10 April 2015}}&lt;/ref&gt; Mobile phones can also be used as a digital [[note taking]], [[text editing]] and [[memorandum]] device whose [[computer]]ization facilitates searching of entries.

Additionally, [[Global Internet usage#Broadband usage|in many lesser technologically developed regions]] smartphones are people's first and only means of [[mobile broadband|Internet access]] due to their portability,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/facts/default.aspx|title=ICT Facts and Figures 2005, 2010, 2016|publisher=Telecommunication Development Bureau, [[International Telecommunication Union]] (ITU)|access-date=2015-05-24}}&lt;/ref&gt;{{failed verification|reason=Which documents say that, and where?|date=June 2022}} with [[personal computer]]s being relatively uncommon outside of business use. The cameras on smartphones can be used to photograph documents and send them via email or [[Text messaging|messaging]] in place of using [[fax]] (facsimile) machines. [[Mobile payment|Payment apps and services]] on smartphones allow people to make less use of wallets, purses, credit and debit cards, and cash. [[Mobile banking]] apps can allow people to deposit checks simply by photographing them, eliminating the need to take the physical check to an [[Automated teller machine|ATM]] or teller. [[Guide book]] apps can take the place of paper travel and restaurant/business guides, museum brochures, and dedicated [[Audio tour#Smartphone tours|audio guide]] equipment.

===Mobile banking and payment===
{{main|Mobile banking|Mobile payment}}

{{see also|Branchless banking|Contactless payment}}
[[File:Mobile payment 03.JPG|thumb|Mobile payment system]]
In many countries, mobile phones are used to provide [[mobile banking]] services, which may include the ability to transfer cash payments by secure SMS text message. Kenya's [[M-PESA]] mobile banking service, for example, allows customers of the mobile phone operator [[Safaricom]] to hold cash balances which are recorded on their SIM cards. Cash can be deposited or withdrawn from M-PESA accounts at Safaricom retail outlets located throughout the country and can be transferred electronically from person to person and used to pay bills to companies.

[[Branchless banking]] has been successful in South Africa and the [[Philippines]]. A pilot project in [[Bali]] was launched in 2011 by the [[International Finance Corporation]] and an [[Indonesia]]n bank, [[Bank Mandiri]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/03/01/branchless-banking-start-bali.html |title=Branchless banking to start in Bali |newspaper=The Jakarta Post |date=13 April 2012 |access-date=4 June 2012}}&lt;/ref&gt;

Another application of mobile banking technology is [[Zidisha]], a US-based nonprofit micro-lending platform that allows residents of developing countries to raise small business loans from Web users worldwide. Zidisha uses mobile banking for loan disbursements and repayments, transferring funds from lenders in the United States to borrowers in rural Africa who have mobile phones and can use the Internet.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.microfinancefocus.com/news/2010/02/07/zidisha-set-to-expand-in-peer-to-peer-microfinance-julia-kurnia/ |title=&quot;Zidisha Set to &quot;Expand&quot; in Peer-to-Peer Microfinance&quot;, Microfinance Focus, Feb 2010 |publisher=Microfinancefocus.com |date=7 February 2010 |access-date=4 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921054251/http://www.microfinancefocus.com/news/2010/02/07/zidisha-set-to-expand-in-peer-to-peer-microfinance-julia-kurnia |archive-date=21 September 2012 }}&lt;/ref&gt;

Mobile payments were first trialled in Finland in 1998 when two Coca-Cola vending machines in [[Espoo]] were enabled to work with SMS payments. Eventually, the idea spread and in 1999, the Philippines launched the country's first commercial mobile payments systems with mobile operators [[Globe Telecom|Globe]] and [[Smart Communications|Smart]].

Some mobile phones can make [[mobile payment]]s via direct mobile billing schemes, or through [[contactless payment]]s if the phone and the [[point of sale]] support [[near-field communication]] (NFC).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.banktech.com/blog/archives/2007/06/mobile_payments.html |title=Mobile Payments: Look to Korea |author=Feig, Nancy |publisher=banktech.com |date=25 June 2007 |access-date=29 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326155917/http://www.banktech.com/blog/archives/2007/06/mobile_payments.html |archive-date=26 March 2010 }}&lt;/ref&gt; Enabling contactless payments through NFC-equipped mobile phones requires the co-operation of manufacturers, network operators, and retail merchants.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://connectedplanetonline.com/mobile-apps/news/nfc-mobile-phone-explode-1110/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124001632/http://connectedplanetonline.com/mobile-apps/news/nfc-mobile-phone-explode-1110/ |url-status=dead |archive-date=24 January 2010 |title=NFC mobile phone set to explode |author=Ready, Sarah |publisher=connectedplanetonline.com |date=10 November 2009 |access-date=29 January 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://gigaom.com/mobile/visa-testing-nfc-memory-cards-for-wireless-payments/ |title=VISA Testing NFC Memory Cards for Wireless Payments |author=Tofel, Kevin C. |publisher=gigaom.com |date=20 August 2010 |access-date=21 January 2011 |archive-date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120621023021/http://gigaom.com/mobile/visa-testing-nfc-memory-cards-for-wireless-payments/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===Facsimile===
Some [[mobile app|apps]] allows for sending and receiving [[fax|facsimile (fax)]], over a smartphone, including facsimile data (composed of raster [[binary image|bi-level]] graphics) generated directly and digitally from [[document file format|document]] and [[image file formats|image]] file formats.

===Films===
{{also|List of films shot on mobile phones}}
Films are increasingly made using smartphones and tablets, leading to the rise of dedicated film festivals for such films, including the [[SmartFone Flick Fest]] in [[Sydney]], Australia;&lt;ref name=ff&gt;{{cite web |title=SF3 |website=FilmFreeway |date=7 October 2023 |url=https://filmfreeway.com/SF3 |access-date=3 November 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kornits2024&gt;{{cite web |last=Kornits |first=Dov |title=The rise and rise of smartphone films – Australia leads the way |website=FilmInk |date=26 October 2024 |url=https://www.filmink.com.au/public-notice/the-rise-and-rise-of-smartphone-films-australia-leads-the-way-2/ |access-date=3 November 2024}}&lt;/ref&gt; Dublin Smartphone Film Festival; the International Mobil Film Festival based in [[San Diego]]; the Spanish festival Cinephone – Festival Internacional de Cine con Smartphone; the African Smartphone International Film Festival;&lt;ref&gt;{{cite web |first=James |last=Fletcher |title=Darcy Yuille: One Punch Man |website=FilmInk |date=5 July 2022 |url=https://www.filmink.com.au/darcy-yuille-one-punch-man/ |access-date=3 November 2024}}&lt;/ref&gt;  Toronto Smartphone Film Festival; New York Mobile Film Festival; and others.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kornits |first=Dov |title=Short Film of the Week: Idiot-Proof |website=FilmInk |date=13 October 2024 |url=https://www.filmink.com.au/short-film-of-the-week-idiot-proof/ |access-date=3 November 2024}}&lt;/ref&gt;

==Criticism and issues==

===Social impacts===
====Manufacture====
[[Cobalt]] and [[lithium]] are needed in order to manufacture smartphones' rechargeable batteries. Workers in cobalt and lithium mining, including children, suffer injuries, amputations, and death as the result of the hazardous working conditions and mine tunnel collapses in the [[Democratic Republic of the Congo]] during [[Cobalt#Democratic Republic of the Congo|artisanal mining of cobalt]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gross |first=Terry |title=How 'modern-day slavery' in the Congo powers the rechargeable battery economy |website=NPR |date=1 February 2023 |url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2023/02/01/1152893248/red-cobalt-congo-drc-mining-siddharth-kara |access-date=10 November 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The lithium rush in Africa |author= |work=Global Witness |date=14 November 2023 |access-date=2 June 2025 |url= https://globalwitness.org/en/campaigns/transition-minerals/a-rush-for-lithium-in-africa-risks-fuelling-corruption-and-failing-citizens/}}&lt;/ref&gt; Reports indicate that thousands of artisanal lithium diggers are working in unsafe conditions, with reports of child labour and miners being buried by a mine collapse, also in [[Zimbabwe]]; and suspected corruption cases in [[Namibia]] and the Democratic Republic of the Congo. In 2019 [[International Rights Advocates v. Apple, Microsoft, Dell, Tesla|a lawsuit]] was filed against Apple and other tech companies for the use of [[child labor]] in mining cobalt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-12-17|title=U.S. cobalt lawsuit puts spotlight on 'sustainable' tech|url=https://www.sustainability-times.com/sustainable-business/u-s-cobalt-lawsuit-puts-spotlight-on-sustainable-tech/|access-date=2020-09-16|website=Sustainability Times|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Apple, Google Fight Blame For Child Labor In Cobalt Mines - Law360|url=https://www.law360.com/articles/1304511/apple-google-fight-blame-for-child-labor-in-cobalt-mines|access-date=2020-09-16|website=www.law360.com|language=en}}&lt;/ref&gt; in 2024 the court ruled that the companies were not liable.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-03-06|title=Buying cobalt doesn't make US firms liable for abuses in DR Congo | url=https://arstechnica.com/tech-policy/2024/03/apple-and-other-firms-dont-have-to-compensate-victims-of-forced-child-labor/ }}&lt;/ref&gt; Apple announced it would convert to using recycled cobalt by 2025.&lt;ref&gt;{{Cite web| year=2023 | title=Apple to use only recycled cobalt in batteries by 2025 | website=[[Reuters]] | url=https://www.reuters.com/technology/apple-use-100-recycled-cobalt-batteries-by-2025-2023-04-13/ | access-date=9 November 2024}}&lt;/ref&gt;

====Use====
{{main|Problematic smartphone use}}

In 2012, [[University of Southern California]] study found that [[safe sex|unprotected]] [[adolescent sexuality|adolescent sexual]] activity was more common among owners of smartphones.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2012/11/01/smartphones_more_sexually_active/|title=SMARTPHONES make TEENS have SEX with STRANGERS|work=theregister.co.uk|access-date=2016-01-18}}&lt;/ref&gt; 

A study conducted by the [[Rensselaer Polytechnic Institute]]'s (RPI) Lighting Research Center (LRC) concluded that smartphones, or any backlit devices, can seriously affect [[stages of sleep|sleep cycles]].&lt;ref name=Colaner&gt;{{cite news|last=Colaner|first=Seth|title=Your Tablet and Smartphone Could Be Ruining Your Sleep|url=http://hothardware.com/News/Your-Tablet-and-Smartphone-are-Ruining-Your-Sleep-/|access-date=January 22, 2014|date=August 27, 2012}}&lt;/ref&gt; 

Some persons might become psychologically attached to smartphones, resulting in anxiety when separated from the devices.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Cheever | first1 = N. A. | last2 = Rosen | first2 = L. D. | last3 = Carrier | first3 = L. M. | last4 = Chavez | first4 = A. | year = 2014 | title = Out of sight is not out of mind: The impact of restricting wireless mobile device use on anxiety levels among low, moderate and high users | journal = Computers in Human Behavior | volume = 37 | pages = 290–297 |doi = 10.1016/j.chb.2014.05.002| s2cid = 9196376 }}&lt;/ref&gt; 

A &quot;[[smombie]]&quot; (a combination of &quot;smartphone&quot; and &quot;[[zombie]]&quot;) is a walking person using a smartphone and not paying attention as they walk, possibly risking an accident in the process, an increasing social phenomenon.&lt;ref name=&quot;sunday-times&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article1670471.ece | archive-url=https://web.archive.org/web/20160222100235/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article1670471.ece | url-status=dead | archive-date=February 22, 2016 | title=Walkers hit by curse of the smombie | newspaper=[[The Sunday Times]] | location=UK | first1=Mark | last1=Hookham | first2=Isabel | last2=Togoh | first3=Alex | last3=Yeates | date=21 February 2016 | access-date=23 February 2016 }}&lt;/ref&gt; The issue of slow-moving smartphone users led to the temporary creation of a &quot;mobile lane&quot; for walking in [[Chongqing]], China.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/blogs-china-blog-29201934 | title=Chongqing's 'mobile lane' | first=Celia | last=Hatton | publisher=[[BBC]] | work=[[BBC News]] | location=UK | date=15 September 2014 | access-date=23 February 2016 }}&lt;/ref&gt; The issue of distracted smartphone users led the city of [[Augsburg]], Germany, to embed pedestrian traffic lights in the pavement.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Rick Noack |date=April 25, 2016 |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/04/25/this-city-embedded-traffic-lights-in-the-sidewalks-so-that-smartphone-users-dont-have-to-look-up/ |title=This city embedded traffic lights in the sidewalks so that smartphone users don't have to look up |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=5 May 2016}}&lt;/ref&gt;

===While driving===
{{Main|Mobile phones and driving safety|Texting while driving}}

[[File:Hand held phones.JPG|thumb|right|A [[New York City]] driver holding two phones]]
[[File:Range Rover mapping app.jpg|thumb|A user consulting a mapping app on a phone]]

Mobile phone use while driving—including [[Telephone call|call]]ing, [[text messaging]], playing media, [[web browsing]], [[Video game|gaming]], using mapping apps or operating other phone features—is common but controversial, since it is widely considered dangerous due to what is known as [[distracted driving]]. Being distracted while operating a motor vehicle has been shown to increase the risk of [[accident]]s. In September 2010, the US [[National Highway Traffic Safety Administration]] (NHTSA) reported that 995 people were killed by drivers distracted by phones. In March 2011 a US insurance company, [[State Farm Insurance]], announced the results of a study which showed 19% of drivers surveyed accessed the Internet on a smartphone while driving.&lt;ref name=post&gt;{{cite news |title=Quit Googling yourself and drive: About 20% of drivers using Web behind the wheel, study says |work=Los Angeles Times |date=March 4, 2011 |url=http://latimesblogs.latimes.com/technology/2011/03/honk-if-youre-googling-20-of-drivers-using-web-behind-the-wheel-says-study.html/ }}&lt;/ref&gt; Many jurisdictions prohibit the use of mobile phones while driving. In Egypt, Israel, Japan, Portugal and Singapore, both handheld and hands-free [[telephone call|calling]] on a mobile phone (which uses a [[speakerphone]]) is banned. In other countries, including the UK and France, and in many US states, calling is only banned on handheld phones, while hands-free calling is permitted.

A 2011 study reported that over 90% of college students surveyed text (initiate, reply or read) while driving.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = The Choice to Text and Drive in Younger Drivers: Behaviour May Shape Attitude|last1 = Atchley|first1 = Paul|date = January 2011|journal = Accident Analysis and Prevention|doi = 10.1016/j.aap.2010.08.003|pmid = 21094307|first2 = Stephanie|last2 = Atwood|last3 = Boulton|first3 = Aaron|volume=43|issue = 1|pages=134–142}}&lt;/ref&gt;
The [[scientific literature]] on the danger of driving while sending a text message from a mobile phone, or [[texting while driving]], is limited. A simulation study at the [[University of Utah]] found a sixfold increase in distraction-related accidents when texting.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.democratandchronicle.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070714/NEWS01/707140333&amp;template=printart|title=Text messaging not illegal but data clear on its peril|newspaper=Democrat and Chronicle|access-date=February 7, 2021|archive-date=February 2, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202041811/http://www.democratandchronicle.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070714%2FNEWS01%2F707140333&amp;template=printart|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Due to the complexity of smartphones that began to grow more after, this has introduced additional difficulties for law enforcement officials when attempting to distinguish one usage from another in drivers using their devices. This is more apparent in countries which ban both handheld and hands-free usage, rather than those which ban handheld use only, as officials cannot easily tell which function of the phone is being used simply by looking at the driver. This can lead to drivers being stopped for using their device illegally for a call when, in fact, they were using the device legally, for example, when using the phone's incorporated controls for car stereo, [[GPS]] or [[satnav]].
[[File:NocellphonesSouthsidePlaceTX.JPG|thumb|A sign along [[Bellaire Boulevard]]&lt;!--Wikified, as it is a notable east-west artery in Houston--&gt; in [[Southside Place, Texas]] ([[Greater Houston]]) states that using mobile phones while driving is prohibited from 7:30 am to 9:00 am and from 2:00 pm to 4:15 pm.]]

A 2010 study reviewed the incidence of phone use while [[cycling]] and its effects on behavior and safety.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=de Waard|first1=Dick|last2=Schepers|first2=Paul|last3=Ormel|first3=Wieke|last4=Brookhuis|first4=Karel|title=Mobile phone use while cycling: Incidence and effects on behaviour and safety|journal=Ergonomics|volume=53|issue=1|date=January 2010|pages=30–42|doi=10.1080/00140130903381180|pmid=20069479|hdl=11370/1ad6e9a1-37c9-44fb-8978-65dbdce42456|s2cid=205403680|url=https://www.rug.nl/research/portal/en/publications/mobile-phone-use-while-cycling(1ad6e9a1-37c9-44fb-8978-65dbdce42456).html|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; In 2013 a national survey in the US reported the number of drivers who reported using their phones to access the Internet while driving had risen to nearly one of four.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2013/11/12/distracted-driving-accessing-internet/3497721/|title=Drivers still Web surfing while driving, survey finds|first=Larry|last=Copeland|website=USA TODAY}}&lt;/ref&gt; A study conducted by the University of Vienna examined approaches for reducing inappropriate and problematic use of mobile phones, such as using phones while driving.&lt;ref&gt;{{cite journal | url = https://homepage.univie.ac.at/andreas.hergovich/php/reaching_the_mobile_respondent_soc.sci.comp.rev.pdf | title = Reaching the Mobile Respondent: Determinants of High-Level Mobile Phone Use Among a High-Coverage Group | journal = Social Science Computer Review | doi = 10.1177/0894439309353099 | volume = 28 | year = 2010 | pages = 336–349 | last1 = Burger | first1 = Christoph | last2 = Riemer | first2 = Valentin | last3 = Grafeneder | first3 = Jürgen | last4 = Woisetschläger | first4 = Bianca | last5 = Vidovic | first5 = Dragana | last6 = Hergovich | first6 = Andreas | s2cid = 61640965 | archive-date = March 30, 2024 | access-date = January 24, 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240330091657/https://homepage.univie.ac.at/andreas.hergovich/php/reaching_the_mobile_respondent_soc.sci.comp.rev.pdf/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240330091657/https://homepage.univie.ac.at/andreas.hergovich/php/reaching_the_mobile_respondent_soc.sci.comp.rev.pdf/ |date=March 30, 2024 }}&lt;/ref&gt;

Accidents involving a driver being distracted by being in a [[Telephone call|call]] on a phone have begun to be prosecuted as negligence similar to speeding. In the [[United Kingdom]], from 27 February 2007, motorists who are caught using a handheld phone while driving will have three penalty points added to their license in addition to the fine of £60.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6287005.stm|title=BBC NEWS - UK - UK Politics - Drivers face new phone penalties|website=news.bbc.co.uk|date=January 22, 2007}}&lt;/ref&gt; This increase was introduced to try to stem the increase in drivers ignoring the law.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/6382077.stm|title=BBC NEWS - UK - Magazine - Careless talk|website=news.bbc.co.uk|date=February 22, 2007}}&lt;/ref&gt; [[Japan]] prohibits all use of phones while driving, including use of hands-free devices. New Zealand has banned handheld phone use since 1 November 2009. In the United States, as of May 2025, 31 states had banned handheld phone use while driving, and 49 states had banned text messaging while driving.&lt;ref name=&quot;NHTSA2025DistractedLaws&quot;&gt;{{cite web |title=Distracted Driving Laws by State |url=https://www.trafficsafetymarketing.gov/sites/tsm.gov/files/2025-10/distracted-distracted-driving-law-maps-graphic-en-2025-16302-v4-tag.pdf |publisher=National Highway Traffic Safety Administration |date=October 27, 2025 |access-date=May 31, 2026 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

Public Health Law Research maintains a list of distracted driving laws in the [[United States]]. This database of laws provides a comprehensive view of the provisions of laws that restrict the use of mobile devices while driving for all 50 states and the District of Columbia between 1992, when first law was passed through December 1, 2010. The dataset contains information on 22 dichotomous, continuous or categorical variables including, for example, activities regulated (e.g., texting versus talking, hands-free versus handheld calls, web browsing, gaming), targeted populations, and exemptions.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://publichealthlawresearch.org/product/distracted-driving-laws-map |title=Distracted Driving Laws |publisher=Public Health Law Research |date=2011-07-15 |access-date=2014-06-27}}&lt;/ref&gt;

===Legal===
{{Main|Smartphone wars}}

A &quot;patent war&quot; between Samsung and Apple started when the latter claimed that the original [[Samsung Galaxy S (2010 smartphone)|Galaxy S]] Android phone copied the interface{{nsmdns}}and possibly the hardware{{nsmdns}}of Apple's iOS for the [[iPhone 3GS]]. There was also smartphone patents licensing and litigation involving [[Sony Mobile]], [[Google]], [[Apple Inc.]], [[Samsung Electronics|Samsung]], [[Microsoft]], [[Nokia]], [[Motorola]], [[HTC]], [[Huawei]] and [[ZTE]], among others. The conflict is part of the [[Technology patent wars|wider &quot;patent wars&quot;]] between multinational technology and software corporations. To secure and increase [[market share]], companies granted a [[patent]] can sue to prevent competitors from using the methods the patent covers. Since the 2010s the number of lawsuits, counter-suits, and trade complaints based on patents and [[Industrial design right|designs]] in the market for smartphones, and devices based on smartphone operating systems such as Android and iOS, has increased significantly. Initial suits, countersuits, rulings, license agreements, and other major events began in 2009 as the smartphone market stated to grow more rapidly by 2012.

===Security===
{{Main|Mobile security|Malware|Mobile virus|Media Transfer Protocol}}

Smartphone malware is easily distributed through an insecure app store.&lt;ref name=&quot;Juniper-malware&quot;&gt;{{cite web |url=http://globalthreatcenter.com/?p=2492 |title=Mobile Malware Development Continues To Rise, Android Leads The Way}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=trustbus11&gt;{{cite book|title=8th International Conference on Trust, Privacy &amp; Security in Digital Business (TRUSTBUS-2011)|year=2011|publisher=Springer Berlin / Heidelberg|pages=49–61|first1=Mylonas |last1=Alexios |first2=Tsoumas |last2=Bill |first3=Dritsas |last3=Stelios |first4=Gritzalis |last4=Dimitris }}&lt;/ref&gt; Often, malware is hidden in [[Copyright infringement of software|pirated]] versions of legitimate apps, which are then distributed through third-party app stores.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.androidpolice.com/2011/03/01/the-mother-of-all-android-malware-has-arrived-stolen-apps-released-to-the-market-that-root-your-phone-steal-your-data-and-open-backdoor/ |title = The Mother Of All Android Malware Has Arrived |work=Android Police |date=March 6, 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Perez |first=Sarah |url=http://www.readwriteweb.com/archives/android_vulnerability_so_dangerous_shouldnt_use_web_browser.php |title=Android Vulnerability So Dangerous, Owners Warned Not to Use Phone's Web Browser |publisher=Readwriteweb.com |date=February 12, 2009 |access-date=August 8, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810074456/http://www.readwriteweb.com/archives/android_vulnerability_so_dangerous_shouldnt_use_web_browser.php |archive-date=August 10, 2011}}&lt;/ref&gt; Malware risk also comes from what is known as an &quot;update attack&quot;, where a legitimate application is later changed to include a malware component, which users then install when they are notified that the app has been updated.&lt;ref name=&quot;Lookout-malware&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.appleinsider.com/articles/11/08/03/lookout_retrevio_warn_of_growing_android_malware_epidemic_note_apples_ios_is_far_safer.html |title=Lookout, Retrevo warn of growing Android malware epidemic, note Apple's iOS is far safer |publisher=Appleinsider.com |date=August 3, 2011 |access-date=January 5, 2012}}&lt;/ref&gt; As well, one out of three robberies in 2012 in the United States involved the theft of a mobile phone. An online petition has urged smartphone makers to install [[kill switch]]es in their devices.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sfexaminer.com/sanfrancisco/plea-urges-anti-theft-phone-tech/Content?oid=2447711|title=Plea urges anti-theft phone tech|work=The San Francisco Examiner|date=June 7, 2013|access-date=June 11, 2013|archive-date=October 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016082504/http://www.sfexaminer.com/sanfrancisco/plea-urges-anti-theft-phone-tech/Content?oid=2447711|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; In 2014, Apple's &quot;Find my iPhone&quot; and Google's &quot;Android Device Manager&quot; can locate, disable, and wipe the data from phones that have been lost or stolen. With BlackBerry Protect in OS version 10.3.2, devices can be rendered unrecoverable to even BlackBerry's own Operating System recovery tools if incorrectly authenticated or dissociated from their account.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://helpblog.blackberry.com/2015/06/getting-started-with-anti-theft-protection-in-blackberry-10-os-version-10-3-2/|title=Getting started with Anti-Theft Protection in BlackBerry 10 OS version 10. - Inside BlackBerry Help Blog|work=blackberry.com|access-date=2016-01-18}}&lt;/ref&gt;

Leaked documents from 2013 to 2016 codenamed [[Vault 7]] detail the capabilities of the [[United States]] [[Central Intelligence Agency]] (CIA) to perform electronic surveillance and [[cyber warfare]], including the ability to compromise the operating systems of most smartphones (including iOS and Android).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.computing.co.uk/ctg/news/3006021/vault-7-wikileaks-reveals-details-of-cias-hacks-of-android-iphone-windows-linux-macos-and-even-samsung-tvs|title=Vault 7: Wikileaks reveals details of CIA's hacks of Android, iPhone Windows, Linux, MacOS, and even Samsung TVs|website=[[Computing (magazine)|Computing]]|date=7 March 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307194849/http://www.computing.co.uk/ctg/news/3006021/vault-7-wikileaks-reveals-details-of-cias-hacks-of-android-iphone-windows-linux-macos-and-even-samsung-tvs|archive-date=2017-03-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2017/03/cia-can-hack-phone-pc-tv-says-wikileaks/|title=How the CIA Can Hack Your Phone, PC, and TV (Says WikiLeaks)|last=Greenberg|first=Andy|date=2017-03-07|magazine=[[WIRED]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; In 2021, journalists and researchers reported the discovery of [[spyware]], called [[Pegasus (spyware)|Pegasus]], developed and distributed by a private company which can and has been used to infect iOS and Android smartphones often{{Em dash}}partly via use of [[Zero-day (computing)|0-day exploits]]{{Em dash}}without the need for any user-interaction or significant clues to the user and then be used to exfiltrate data, track user locations, capture film through its camera, and activate the microphone at any time.&lt;ref&gt;{{cite news |title=What is Pegasus spyware and how does it hack phones? |url=https://www.theguardian.com/news/2021/jul/18/what-is-pegasus-spyware-and-how-does-it-hack-phones |access-date=13 August 2021 |work=The Guardian |date=18 July 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Packet analysis|Analysis of data traffic]] by popular smartphones running variants of Android found substantial by-default data collection and sharing with no opt-out by this [[pre-installed software]].&lt;ref&gt;{{cite news |title=Study reveals scale of data-sharing from Android mobile phones |url=https://techxplore.com/news/2021-10-reveals-scale-data-sharing-android-mobile.html |access-date=16 November 2021 |work=[[Trinity College Dublin]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Liu |first1=Haoyu |last2=Patras |first2=Paul |last3=Leith |first3=Douglas J. |title=Android Mobile OS Snooping By Samsung, Xiaomi, Huawei and Realme Handsets |date=6 October 2021 |url=https://www.scss.tcd.ie/Doug.Leith/Android_privacy_report.pdf |access-date=16 November 2021}}&lt;/ref&gt;

Guidelines for mobile device security were issued by NIST&lt;ref&gt;{{cite tech report|url=https://www.nist.gov/publications/guidelines-managing-security-mobile-devices-enterprise|title=Guidelines for Managing the Security of Mobile Devices in the Enterprise|date=June 21, 2013|first1=Murugiah P.|last1=Souppaya|first2=Karen A.|last2=Scarfone|series=Special Publication (NIST SP)|id=800-124 Rev 1|doi=10.6028/NIST.SP.800-124r1|publisher=[[National Institute of Standards and Technology]]|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; and many other organizations. For conducting a private, in-person meeting, at least one site recommends that the user switch the smartphone off and disconnect the battery.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://securityinabox.org/en/guide/smartphones/|title=Use Your Smartphone As Securely As Possible|website=Security in-a-box}}&lt;/ref&gt;

== Health effects ==

=== General effects on health ===

According to the findings of these medical experts in recent years, excessive smartphone use in society may lead to headaches, sleep disorders and insufficient sleep, while severe smartphone addiction may lead to physical health problems, such as hunchback, muscle relaxation and uneven nutrition.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shankar|first1=S Barani|last2=Rani|first2=S Leslie|last3=Brundha|first3=M P|date=July 2020|title=Comparison study of factors associated with smartphone addiction among college students|journal=Drug Invention Today|volume=14|issue=7|pages=1165–1168|issn=0975-7619|via=Academic Search Complete}}&lt;/ref&gt;

===Impacts on cognition and mental health===
{{Main|Digital media use and mental health}}

There is a debate about beneficial and detrimental impacts of smartphones or smartphone-uses on cognition and mental health.

=== Hemorrhoids risk ===

Use of a smartphone while sitting on the toilet has been associated with a higher prevalence of hemorrhoids. A study found that individuals who use a smartphone while sitting on the toilet spend, on average, more time there, and that the likelihood of developing hemorrhoids increases by approximately 46% compared to those who do not use a smartphone while on the toilet (after adjustment for age, sex, and other medical factors).&lt;ref name=&quot;Ramprasad2025&quot;&gt;{{cite journal| last1 = Ramprasad | first1 = Chethan| last2 = Wu | first2 = Colin| last3 = Chang | first3 = Jocelyn| last4 = Rangan | first4 = Vikram| last5 = Iturrino | first5 = Johanna| last6 = Ballou | first6 = Sarah| last7 = Singh | first7 = Prashant| last8 = Lembo | first8 = Anthony| last9 = Nee | first9 = Judy| last10 = Pasricha | first10 = Trisha| title = Smartphone use on the toilet and the risk of hemorrhoids| journal = PLOS One| volume = 20| issue = 9| pages = e0329983| date = 2025}}&lt;/ref&gt;

=== Regulation of mobile health applications ===

With the rise in number of mobile medical apps in the market place, government regulatory agencies raised concerns on the safety of the use of such applications. These concerns were transformed into regulation initiatives worldwide with the aim of safeguarding users from untrusted medical advice.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Yetisen | first1 = A. K. | last2 = Martinez-Hurtado | first2 = J. L. | display-authors = etal | year = 2014 | title = The regulation of mobile medical applications | journal = Lab on a Chip | volume = 14 | issue = 5| pages = 833–840 | doi = 10.1039/C3LC51235E | pmid = 24425070 | s2cid = 16910239 }}&lt;/ref&gt;

===Sleep===
{{Main|Electronic media and sleep}}

Using smartphones late at night can disturb sleep, due to the blue light and brightly lit screen, which affects [[melatonin]] levels and [[sleep cycles]]. In an effort to alleviate these issues, &quot;Night Mode&quot; functionality to change the [[color temperature]] of a screen to a warmer hue based on the time of day to reduce the amount of blue light generated became available through several apps for Android and the [[f.lux]] software for [[Jailbreak (iPhone OS)|jailbroken]] iPhones.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.howtogeek.com/199303/reduce-eye-strain-and-get-better-sleep-by-using-f.lux-on-your-computer/|title=Reduce Eye Strain and Get Better Sleep by Using f.lux on Your Computer|last1=Hoffman|first1=Chris|date=October 23, 2014|website=How-To Geek|access-date=January 15, 2016}}&lt;/ref&gt; [[iOS 9|iOS 9.3]] integrated a similar, system-level feature known as &quot;[[Night Shift (software)|Night Shift]]&quot;. Several Android device manufacturers bypassed Google's initial reluctance to make Night Mode a standard feature in Android and included software for it on their hardware under varying names, before [[Android Oreo]] added it to the OS for compatible devices.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blichert |first=Frederick |title=How to enable Night Mode on Android to reduce eye strain |url=https://www.androidauthority.com/night-mode-on-android-886864/ |date=July 17, 2019 |access-date=November 8, 2019}}&lt;/ref&gt;

It has also been theorized that for some users, addiction to use of their phones, especially before they go to bed, can result in &quot;[[ego depletion]]&quot;. Many people also use their phones as alarm clocks, which can also lead to loss of sleep.&lt;ref name=&quot;cnet-bluelight&quot;&gt;{{cite web|title=Stop your gadgets from keeping you awake at night|url=http://www.cnet.com/how-to/stop-your-gadgets-from-keeping-you-awake-at-night/|website=CNET|access-date=1 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalsbeek |first=Andries |date=2012 |url=https://books.google.com/books?id=53Jxsj5ZZ98C |title=The Neurobiology of Circadian Timing |publisher=Elsevier |page=382 |isbn=978-0-444-59427-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Luisa |last=Dillner |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2013/jun/09/smartphones-tablets-in-bedroom-sleep |title=Should I keep my smartphone and tablet out of my bedroom? |work=The Guardian |date=June 9, 2013 |access-date=June 17, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2013/06/130603163610.htm |title=Are smartphones disrupting your sleep? |website=ScienceDaily |access-date=June 17, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Mahesh |last=Sharma |url=http://www.smh.com.au/digital-life/digital-life-news/switching-off-your-smartphone-at-night-makes-you-more-productive-20140403-zqpc4.html |title=Switching off your smartphone at night makes you more productive |newspaper=[[Sydney Morning Herald]] |access-date=June 17, 2014}}&lt;/ref&gt;

== Restrictions and bans ==
{{Further|Digital detox}}
In some countries authorities make efforts to reduce digital device use, including smartphones among students.

* [[South Korea]] passed nationwide classroom phone ban. The law will come to effect in March 2026. Exceptions allowed for students with disabilities, emergencies and educational purposes. 
* [[France]] and [[Finland]] made partial bans, generally for younger students. 
* [[Italy]], the [[Netherlands]], and [[China]] created stronger restrictions. The policy improved the situation in Dutch schools.
* In [[Australia]] there are state-level bans. [[Victoria (state)|Victoria]] and [[New South Wales]] are introducing policies that prohibit phone use during school hours.

&quot;There is significant scientific and medical proof that smartphone addiction has extremely harmful effects on students' brain development and emotional growth,&quot; [[Cho Jung-hun]], who introduced the bill in South Korea told the BBC. Not all students agree this will solve the problem. &quot;Rather than simply taking phones away, I think the first step should be teaching students what they can do without them,&quot; said Seo Min-joon, an 18-year-old high schooler. Another student, aged 13, said that he does not have time to be addicted to his phone due to an overloaded schedule.&lt;ref&gt;{{cite news |title=South Korea passes nationwide classroom phone ban to combat youth smartphone addiction |url=https://www.trtworld.com/article/32c9667fafd6 |access-date=11 September 2025 |agency=TRT World |date=27 August 2025}}&lt;/ref&gt;

In 2024–2025 Australia and France began to advance legislation which prohibits entirely the use of social media by children under the age of 15–16.&lt;ref&gt;{{cite news |title=France mulls total ban on social media for under 15, digital curfew for teens |url=https://trt.global/world/article/366d24cfd490 |access-date=11 September 2025 |agency=TRT World |date=11 September 2025}}&lt;/ref&gt; In Australia the law came into effect on 10 December 2025.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Turnbull |first1=Tiffanie |title=Can you ban kids from social media? Australia is about to, but some teens are a step ahead |url=https://www.bbc.com/news/articles/crk7xgzj8y8o |access-date=7 December 2025 |agency=BBC |date=6 December 2026}}&lt;/ref&gt;

==Replacement of dedicated digital cameras==
As the 2010s decade commenced, the sale figures of dedicated compact cameras decreased sharply since mobile phone cameras were increasingly perceived as serving as a sufficient surrogate camera.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-07-06 |title=As iPhone Turns 15, Smartphones Continue to Hurt Camera Sales |url=https://learningenglish.voanews.com/a/as-iphone-turns-15-smartphones-continue-to-hurt-camera-sales/6647692.html |access-date=2023-03-05 |website=VOA |language=en}}&lt;/ref&gt;

Increases in computing power in mobile phones enabled fast image processing and high-resolution filming, with 1080p Full HD being achieved in 2011 and the barrier to 2160p 4K being breached in 2013.

However, due to design and space limitations, smartphones lack several features found even on low-budget compact cameras, including a [[Hot swapping|hot-swappable]] memory card and battery for nearly uninterrupted operation, physical buttons and knobs for focusing and capturing and zooming, a [[Tripod (photography)#Bolt threads|bolt thread tripod mount]], a [[capacitor]]-charged [[xenon flash]] that exceeds the brightness of smartphones' LED flashlights, and an ergonomic grip for steadier holding during handheld shooting, which enables longer exposure times. Since dedicated cameras can be more spacious, they can house larger image sensors and feature [[optical zoom]]ing.

Since the late 2010s, smartphone manufacturers have bypassed the lack of optical zoom to a limited extent by incorporating additional rear cameras with fixed magnification levels.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mobile Photography vs. the DSLR {{!}} B&amp;H eXplora |url=https://www.bhphotovideo.com/explora/photography/hands-review/mobile-photography-vs-dslr |access-date=2023-03-05 |website=www.bhphotovideo.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jones |first=Brad |date=2017-08-16 |title=DSLRs vs. Smartphone Cameras, Compared: The Pros and Cons |url=https://www.makeuseof.com/tag/dslr-vs-smartphone-cameras-comparison/ |access-date=2023-03-05 |website=MUO |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Lifespan==
{{Further|Lithium-ion battery#Lifespan|Planned obsolescence#Batteries}}
[[File:Day_4_Agbogloshie_(25891029818).jpg|thumb|[[Electronic waste|E-waste]] in [[Agbogbloshie]]]]
In mobile phones released since the second half of the 2010s, operational life span commonly is limited by built-in batteries which are not designed to be interchangeable. The life expectancy of batteries depends on usage intensity of the powered device, where activity (longer usage) and tasks demanding more energy expire the battery earlier.

[[Lithium-ion battery|Lithium-ion]] and [[Lithium polymer battery|lithium-polymer]] batteries, those commonly powering [[Mobile computing#Portable computing devices|portable electronics]], additionally wear down more from fuller charge and deeper discharge cycles, and when unused for an extended amount of time while depleted, where self-discharging may lead to a harmful depth of discharge.&lt;ref name=&quot;Cycle-life&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/j.jpowsour.2010.11.134| title = Cycle-life model for graphite-LiFePO4 cells| journal = Journal of Power Sources| volume = 196| issue = 8| pages = 3942–3948| year = 2011| last1 = Wang | first1 = J.| last2 = Liu | first2 = P.| last3 = Hicks-Garner | first3 = J.| last4 = Sherman | first4 = E.| last5 = Soukiazian | first5 = S.| last6 = Verbrugge | first6 = M.| last7 = Tataria | first7 = H.| last8 = Musser | first8 = J.| last9 = Finamore | first9 = P.| bibcode = 2011JPS...196.3942W}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/j.jpowsour.2016.07.057| title = Cycle life testing and modeling of graphite/LiCoO2 cells under different state of charge ranges| journal = Journal of Power Sources| volume = 327| pages = 394–400| year = 2016| last1 = Saxena | first1 = S.| last2 = Hendricks | first2 = C.| last3 = Pecht | first3 = M.| bibcode = 2016JPS...327..394S}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Questions and answers related to lithium - ion rechargeable b attery care |url=https://www.plarad.de/fileadmin/downloads/FAQ_related%20to%20lithium%20ion%20rechargeable%20battery%20care_DA1_en_0216.pdf |publisher=PLARAD Torque &amp; Tension Systems |access-date=January 4, 2021 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111235201/https://www.plarad.de/fileadmin/downloads/FAQ_related%20to%20lithium%20ion%20rechargeable%20battery%20care_DA1_en_0216.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Manufacturers have prevented some smartphones from operating after repairs, by associating components' unique serial numbers to the device so it will refuse to operate or disable some functionality in case of a mismatch that would occur after a replacement. Locking of the serial number was first documented in 2015 on the [[iPhone 6]], which would become inoperable from a detected replacement of the &quot;home&quot; button. Later, some functionality was restricted on Apple and Samsung smartphones when a battery replacement not authorized by the vendor was detected.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shahid |first=Furqan |date=2021-01-18 |title=Samsung Secretly Restricts 3rd Party Hardware Repairs |url=https://wccftech.com/samsung-secretly-restricts-3rd-party-hardware-repairs/ |access-date=2023-01-30 |website=Wccftech |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-07-26 |title=Apple apologises, releases fix for iPhones bricked by Error 53 |url=https://www.macworld.com/article/671975/what-is-iphone-error-53-and-how-do-i-avoid-it.html |access-date=2023-01-30 |website=Macworld |language=en}}&lt;/ref&gt;

==See also==

{{portal|Telephones|Internet|Modern history}}
{{div col|colwidth=30em}}
* [[Lists of mobile computers]]
* [[List of mobile app distribution platforms]]
* [[Media Transfer Protocol]]
* [[Mobile Internet device]]
* [[Portable media player]]
* [[Second screen]]
* [[Smartphone kill switch]]
* [[Smartphone zombie]]
{{div col end}}

==Notes==
{{notelist}}

==References==
{{reflist}}

==External links==
{{wikiquote}}
*{{commons-inline}}

{{Computer sizes}}
{{Mobile phones}}
{{Table Mobile operating systems}}
{{Telecommunications}}
{{Authority control}}

[[Category:Smartphones| ]]
[[Category:Articles containing video clips]]
[[Category:Cloud clients]]
[[Category:Consumer electronics]]
[[Category:Information appliances]]
[[Category:Personal digital assistants]]</text>
      <sha1>1irsijf02gmafcqmj1jce3j7ifysvwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طبقاتي جدوجھد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100409</id>
    <revision>
      <id>395631</id>
      <parentid>394935</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T01:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100418" sha1="9plvsrxjpi1m3ra9wwtdn9uujj0pkhr" xml:space="preserve">{{Short description|سياست ۽ سماجي سائنس جو هڪ تصور}}

[[File:Anti-capitalism color Restored.jpg|thumb|376x376px|[[سرمائيداراڻو نظام]] تي طنز ڪندڙ مشهور ڪارٽون '''[[سرمائيداراڻي نظام جو پيرامڊ]]'''.]]


[[سياسي سائنس]] ۾ '''طبقاتي جدوجهد''' (''class struggle'')، '''طبقاتي تڪرار''' (''ڪلاس ڪنفلڪٽ'') ۽ '''طبقاتي جنگ''' (''ڪلاس وار'') اهڙن معاشي تضادن ۽ سياسي ڇڪتاڻن کي چيو ويندو آهي، جيڪي [[سماجي طبقو|سماجي طبقن]] جي وچ ۾ مفادن جي ٽڪراءَ، محدود وسيلن لاءِ مقابلي، ۽ [[سماجي-معاشي]] درجابندي اندر طاقت جي اڻبرابر ورڇ سبب پيدا ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Isaac Harrison Lipold&quot;&gt;{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-820195-4.00248-X |chapter=Class Conflict in Capitalist Society |title=Encyclopedia of Violence, Peace, &amp; Conflict |date=2022 |last1=Isaac |first1=Larry W. |last2=Harrison |first2=Daniel M. |last3=Lipold |first3=Paul F. |pages=118–136 |isbn=978-0-12-820312-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Survey Finds Rising Perception of Class Tension |last=Tavernise |first=Sabrina |date=January 11, 2012 |url=https://www.nytimes.com/2012/01/12/us/more-conflict-seen-between-rich-and-poor-survey-finds.html |newspaper=The New York Times}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي طبقاتي تضاد جا عام مثال [[غلام]] مالڪن ۽ غلامن، جاگيردارن ۽ هارين (سرفن)، زميندارن ۽ آبادگارن، ۽ سرمائيدارن ۽ مزدورن جي وچ ۾ لاڳاپا سمجهيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hunt |first=Stephen |title=Class Conflict |url=https://doi.org/10.1002/9781405165518.wbeosc049.pub2 |publisher=Wiley Online Library |date=22 September 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Erikson |first=Kai |title=The Sociologist's Eye: Reflections on Social Life |year=2017 |publisher=Yale University Press |page=97 |isbn=978-0300106671}}&lt;/ref&gt;

ڪيترن ئي [[کاٻي ڌر جي سياست|کاٻي ڌر]]، [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ۽ [[مارڪسزم|مارڪسي]]/[[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] مفڪرن جي لکڻين ۾ طبقاتي جدوجهد کي بنيادي اصول ۽ اڪثريتي [[پورهيت طبقو|پورهيت طبقي]] جي حق ۾ بنيادي سماجي ۽ سياسي تبديلي آڻڻ جو هڪ عملي ذريعو قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |editor1-last=Bullock |editor1-first=Allan |editor2-last=Trombley |editor2-first=Stephen |encyclopedia=The New Fontana Dictionary of Modern Thought |title=class conflict |date=1999 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-255871-6 |page=127}}&lt;/ref&gt; اهو [[سماجيات]] ۽ [[سياسي فلسفو]] جي [[تڪراري نظريا|تڪراري نظرين]] جو پڻ هڪ مرڪزي تصور آهي.

طبقاتي جدوجهد مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ:

* سڌي تشدد جي صورت ۾، جيئن ته سياسي قتل، [[بغاوت]]، [[انقلاب]]، [[جوابي انقلاب]] ۽ حڪومت، قدرتي وسيلن يا محنت تي ڪنٽرول لاءِ گهرو ويڙهه؛
* اڻ سڌي تشدد جي صورت ۾، جهڙوڪ غربت، غذائي کوٽ، بيمارين يا غير محفوظ ڪم جي جڳهن سبب ٿيندڙ موت؛
* معاشي دٻاءَ جي صورت ۾، جيئن [[بائيڪاٽ]]، [[هڙتال]]، بيروزگاري جو خطرو، [[سرمائي جي ڀڄڻ]] يا [[سيڙپڪاري]] جي واپسي؛
* سياسي چالبازين جي صورت ۾، جيئن قانوني يا غير قانوني لابنگ، قانونسازن کي رشوت ڏيڻ، [[ووٽرن کي ووٽ ڏيڻ کان روڪڻ]] ۽ [[حق راءِ دهي کان محروم ڪرڻ]]؛
* نظرياتي جدوجهد جي صورت ۾، جيڪا [[پروپيگنڊا]] ۽ [[:زمرو:سياسي ادب|سياسي ادب]] ذريعي هلائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Isaac Harrison Lipold&quot;/&gt;

معاشي ميدان ۾ طبقاتي جدوجهد ڪڏهن کليءَ طرح ظاهر ٿيندي آهي، مثال طور جڏهن ڪارخانا مالڪ مزدورن جي [[لاڪ آئوٽ (صنعت)|لاڪ آئوٽ]] ڪن ٿا ته جيئن مزدورن جي [[سوديبازي]] واري طاقت يا انهن جي [[مزدور يونين]] کي ڪمزور ڪري سگهجي؛ يا وري لڪل صورت ۾، جيئن مزدورن طرفان ڄاڻي واڻي پيداوار سست ڪرڻ، يا وڏي انگ ۾ هڪ ئي وقت بيمار موڪل استعمال ڪرڻ (مثال طور ''[[بلو فلو]]'')، جنهن جو مقصد [[غير منصفاڻا مزدوري طريقا]]، گهٽ اجرت، خراب [[ڪم جي وقت ۽ حالتن|ڪم جون حالتون]] يا ڪنهن ساٿي مزدور سان ٿيل ناانصافي خلاف احتجاج ڪرڻ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Parenti_citation&quot;&gt;{{cite book| last=Parenti |first=Michael |title=Land of Idols: Political Mythology in America |date=1993 |pages=66–67 |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-09841-4 }}&lt;/ref&gt;

'''طبقاتي ڪشمڪش'''  دنيا ۾ مظلوم ۽ پيڙيل طبقن ۽ حاڪم ۽ ورسايل طبقن وچ ۾ مفادن خاطر ڪشمڪش رهندي آهي. ان ڪشمڪش کي طبقاتي ڪشمڪش چيو ويندو آهي. طبقاتي ڪشمڪش جو وڏو سبب غير هموار ۽ عدم مساوات وارو معاشي نظام هوندو آهي. طبقاتي ڪشمڪش جو خاتمو، ادب جو صدين کان خاص موضوع رهيو آهي&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== استعمال ==
[[File:battle strike 1934.jpg|thumb|[[1934ع جي منيئاپولس ٽيمسٽرز هڙتال]] دوران ٽرڪ ڊرائيور پوليس سان وڙهندي.]]
[[File:Storming the bastille 4 - 2.jpg|thumb|[[باسٽيل تي حملي]] دوران نيزن تي چاڙهيل اشرافيه جا مٿا.]]
[[File:Choubapi.jpg|thumb|[[چين جي زميني سڌارن جي تحريڪ]] دوران هڪ هاري زميندار سان مهاڏو اٽڪائيندي.]]

جڏهن [[مارڪسسٽ]] طبقاتي جدوجهد جي ڳالهه ڪن ٿا، تڏهن اهي ڪنهن طبقي جي وصف بنيادي طور معاشي اصطلاحن ۾، يعني [[پيداوار جا وسيلا|پيداوار جي وسيلن]] سان ان جي لاڳاپي جي بنياد تي ڪن ٿا. ان جي ابتڙ، جڏهن [[انارڪزم|انارڪسٽ]]، جهڙوڪ [[ميخائيل باڪونين|باڪونين]]، طبقاتي جدوجهد جي ڳالهه ڪن ٿا، تڏهن اهي ”سماجي طبقي“ جي وڌيڪ وسيع وصف اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ سياسي، ثقافتي ۽ معاشي شعبن اندر ”تسلط ۽ مراعت جا تصور“ پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Bakunin_book&quot;&gt;{{cite book |title=Freedom or Death: The Theory and Practice of Mikhail Bakunin |last=Corrêa |first=Felipe |date=2024 |publisher=Black Rose Books |isbn=978-1-55164-812-5 }}{{pn|date=August 2024}}&lt;/ref&gt; باڪونين جو خيال هو ته محڪوم طبقن جي ڪامياب جدوجهد اهڙو انقلاب آڻيندي، جيڪو حڪمران اشرافيه کي اقتدار تان هٽائي بي رياست سماج يا [[آزادي پسند سوشلزم]] قائم ڪندو؛ ۽ ڪامياب انقلاب لاءِ طبقاتي [[يڪجهتي]] هڪ لازمي اڳواٽ شرط آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/various/soc-anar.htm |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Stateless Socialism: Anarchism |date=1873 |via=Mikhail Bakunin Reference Archive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/writings/ch04.htm |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Solidarity in Liberty: The Workers' Path to Freedom |date=1867 |via=Mikhail Bakunin Reference Archive}}&lt;/ref&gt;

[[مارڪس جو تاريخي نظريو]] دعويٰ ڪري ٿو ته [[سرمائيداري]] ۽ [[جاگيرداري]] جهڙن معاشي نظامن جي تاريخ ۾ طبقاتي جدوجهد ”سماجي ارتقا جي مرڪزي حقيقت“ رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Class struggle |last1=McLellan |first1=David T. |last2=Chambre |first2=Henri |date=July 30, 2024 |url=https://www.britannica.com/topic/Marxism/Class-struggle |publisher=Britannica}}&lt;/ref&gt; حقيقت ۾، ''[[ڪميونسٽ منشور]]'' جي پهرئين باب جو پهريون جملو هن ريت آهي: ”اڄ تائين موجود سڀني سماجن جي تاريخ طبقاتي جدوجهدن جي تاريخ آهي.“&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ch01.htm |last1=Marx |first1=Karl |last2=Engels |first2=Friedrich |title=Manifesto of the Communist Party |at=Chapter I. Bourgeois and Proletarians |date=1848 |via=Marx-Engels Archive}}&lt;/ref&gt; مارڪسسٽن جي نظر ۾ [[دولتمند اشرافيه جي حڪمراني|دولتمند اشرافيه جي بالادستيءَ]] هيٺ سرمائيداري نظام ۾ هن جدوجهد جو پورهيت طبقي جي حق ۾ نبيرو ٿيڻ لازمي آهي.{{Citation needed|date=July 2026}}

== قديم يونان ۾ اشرافيه ۽ عام ماڻهن جي وچ ۾ تڪرار ==

جن سماجن ۾ دولت، سماجي حيثيت يا سماجي پيداوار ۽ ورڇ تي ڪنٽرول جي بنياد تي ورهاست موجود هوندي آهي، اتي طبقاتي ڍانچا جنم وٺندا آهن، ۽ انهيءَ لحاظ کان اهي تهذيب جي اوسر سان گڏ وجود ۾ آيا آهن. طبقاتي ڍانچن جي قيام سان آخرڪار طبقاتي تڪرار پڻ پيدا ٿيندو آهي. اهو هڪ اهڙو نمونو آهي، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ يورپي [[ڪلاسيڪي قدامت]] کان وٺي بار بار ڏسڻ ۾ آيو آهي، جيئن [[طبقاتي حڪمن جو تڪرار]] ۽ [[اسپارٽاڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ غلامن جي بغاوت مان ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=de Ste. Croix |first1=Geoffrey Ernest Maurice |title=The Class Struggle in the Ancient Greek World: From the Archaic Age to the Arab Conquests |date=1989 |publisher=Cornell University Press |pages=333–37, 409 |isbn=978-0-8014-9597-7}}&lt;/ref&gt;

=== ٿوسيڊيڊيز ===

پنهنجي ڪتاب ''[[پيلوپونيسي جنگ جي تاريخ]]'' ۾ [[ٿوسيڊيڊيز]] [[ڪورڪيرا]] جي شهر ۾ عام ماڻهن جي [[اٿينس]] نواز ڌر ۽ [[قديم ڪورنٿ]] جي حامي [[اشرافيه]] جي وچ ۾ طبقاتي بنيادن تي ٿيل گهرو ويڙهه جو ذڪر ڪري ٿو. جدوجهد جي انتها تي، ”اشرافيه مڪمل شڪست جي حالت ۾ هئي، ۽ کين اهو خوف هو ته فاتح عام ماڻهو هٿيارخاني تي قبضو ڪري کين قتل ڪري ڇڏيندا؛ تنهن ڪري هنن بازار جي چوڌاري گهرن ۽ مسافر خانن کي باهه ڏئي ڇڏي، جيئن سندن اڳڀرائي روڪي سگهجي.“&lt;ref&gt;Thucydides. [https://classics.mit.edu/Thucydides/pelopwar.3.third.html ''The History of the Peloponnesian War'']. Book Three, Chapter X, Translated by Richard Crawley. [https://classics.mit.edu/ The Internet Classics Archive].&lt;/ref&gt; بعد ۾ مورخ [[ٽيسيٽس]] [[سيلوسيا]] جي شهر ۾ به اهڙي ئي طبقاتي تڪرار جو احوال بيان ڪيو، جتي اشرافيه ۽ عام ماڻهن جي وچ ۾ اختلافن سبب ٻنهي ڌرين پنهنجي مخالف کي شڪست ڏيڻ لاءِ ٻاهرين قوتن کان مدد گهري.&lt;ref&gt;Cornelius Tacitus. [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/6B*.html ''Annals''], Book VI, Section 42, Translated by John Jackson. [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/home.html LacusCurtius].&lt;/ref&gt;

=== سقراط ===

[[سقراط]] پهريون [[قديم يوناني فلسفو|يوناني فلسفي]] هو، جنهن طبقاتي تڪرار جو ذڪر ڪيو. [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' ۾ سقراط کان هيءُ قول منسوب آهي: ”هر شهر، ڀلي ڪيترو به ننڍو هجي، حقيقت ۾ ٻن شهرن ۾ ورهايل هوندو آهي: هڪ غريبن جو شهر ۽ ٻيو اميرن جو شهر؛ ۽ اهي ٻئي هڪ ٻئي سان جنگ جي حالت ۾ هوندا آهن.“&lt;ref&gt;Plato. [https://www.gutenberg.org/files/1497/1497-h/1497-h.htm ''The Republic''], Book IV. Translated by Benjamin Jowett. [[Project Gutenberg]].&lt;/ref&gt; هو [[اشرافيه]] جي حڪومت جو مخالف هو، جتي دولتمند زميندار يا ملڪيت وارا سياسي اقتدار تي قبضو ڪري غريب عام ماڻهن تي حڪمراني ڪندا هئا. سقراط [[سامونڊي جهاز]] جي ناخدا جو مثال ڏيندي چوي ٿو ته جيئن جهاز جو اڳواڻ پنهنجي مهارت جي بنياد تي چونڊيو وڃي ٿو، نه ته دولت جي بنياد تي، تيئن ئي [[پولس]] (شهري رياست) جو حڪمران به صلاحيت جي بنياد تي چونڊجڻ گهرجي.&lt;ref&gt;Plato. [https://www.gutenberg.org/files/1497/1497-h/1497-h.htm ''The Republic''], Book VIII.&lt;/ref&gt;

=== ارسطو ===

[[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ۾ طبقاتي تڪرار جي بنيادي پاسن جو تجزيو ڪندي لکي ٿو: ”ڇاڪاڻ⁠تہ امير عام طور تي تعداد ۾ ٿورا هوندا آهن، جڏهن⁠تہ غريب گهڻا هوندا آهن، تنهن ڪري اهي هڪ ٻئي جا مخالف بڻجي ويندا آهن، ۽ جنهن ڌر کي غلبو حاصل ٿيندو آهي، اها حڪومت قائم ڪندي آهي.“&lt;ref&gt;Aristotle. [https://classics.mit.edu/Aristotle/politics.2.two.html ''Politics''], Book Four, Part IV.&lt;/ref&gt; غلاميءَ تي ٻڌل يوناني سماج ۾ طبقاتي دشمني گهٽائڻ لاءِ ارسطو غلامن سان ورتاءَ ۾ نرمي ۽ سختيءَ جي وچ وارو رستو اختيار ڪرڻ جي صلاح ڏني. سندس چوڻ هو ته ”جيڪڏهن غلامن کي ضابطي ۾ نه رکيو وڃي ته اهي سرڪش ٿي ويندا ۽ پاڻ کي پنهنجي مالڪن جي برابر سمجهندا؛ ۽ جيڪڏهن ساڻن تمام سختي ڪئي وڃي ته اهي نفرت ڪندا ۽ سندن خلاف سازشون ڪندا.“&lt;ref&gt;Aristotle. [https://classics.mit.edu/Aristotle/politics.2.two.html ''Politics''], Book Two, Part IX.&lt;/ref&gt; جيئن [[چارلس اي. بيئرڊ]] لکيو آهي، ''سياست'' جو وڏو حصو مختلف معاشي گروهن جي انتهاپسند روين کي اعتدال ۾ آڻي سياسي استحڪام حاصل ڪرڻ بابت آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beard |first=Charles A. |author-link=Charles A. Beard |year=1922 |title=The Economic Basis of Politics |pages=20–21 |location=New York |publisher=A. A. Knopf |oclc=1437092}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Aristotle. [https://classics.mit.edu/Aristotle/politics.3.three.html ''Politics''], Book Three, Part X.&lt;/ref&gt;

=== پلوٽارڪ ===

[[File:Amphora olive-gathering BM B226.jpg|thumb|upright|برٽش ميوزيم ۾ محفوظ ڇهين صدي ق.م. جي اٿينائي ڪاري نقش واري هن مٽيءَ جي ٿانوَ تي زيتون جي لاباري جو منظر ڏيکاريل آهي. قرض سبب غلام بڻيل ڪيترائي هاري پنهنجي قرض ڏيندڙن جي وڏين جاگيرن تي ڪم ڪندا هئا.]]

مورخ [[پلوٽارڪ]] بيان ڪري ٿو ته يوناني عوام اشرافيه جي خلاف جدوجهد ڪئي. اشرافيه جي قرضن هيٺ دٻيل اٿينس جي ماڻهن [[سولون]] کي قانونساز چونڊيو، جيئن هو کين قرض ڏيندڙن جي غلاميءَ مان آزاد ڪري سگهي.&lt;ref&gt;Plutarch. [https://www.gutenberg.org/files/674/674-h/674-h.htm ''Lives''], ''Solon''. Translated by John Dryden. [[Project Gutenberg]].&lt;/ref&gt; فلسفي [[جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل]] جو خيال هو ته سولون جي آئين تحت اٿينس جي [[ايڪليسيا (قديم يونان)|عوامي اسيمبلي]] هڪ اهڙو سياسي ميدان پيدا ڪيو، جنهن اٿينس جي مختلف ڌرين جي مقابلي وارن مفادن ۾ توازن قائم ڪيو.&lt;ref&gt;Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, [https://socialsciences.mcmaster.ca/econ/ugcm/3ll3/hegel/history.pdf ''The Philosophy of History''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230624135743/https://socialsciences.mcmaster.ca/econ/ugcm/3ll3/hegel/history.pdf |date=2023-06-24 }}, Part II: &quot;An antagonism had early arisen between ancient and wealthy families and such as were poorer.... The polity of the state was wavering between Aristocracy and Democracy. [[Solon]] effected, by his division into four property-classes, a medium between these opposites.&quot; [[McMaster University]].&lt;/ref&gt;

يونان جي طبقاتي تڪرارن ۾ ڪنهن هڪ ڌر جي حمايت ڪرڻ ڪڏهن ڪڏهن انتهائي خطرناڪ ثابت ٿيندو هو. ''[[متوازي زندگيون]]'' ۾ پلوٽارڪ اسپارٽا جي ٻن بادشاهن، [[ڪليومينس ٽيون]] ۽ [[اگس چوٿون]]، جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي ”عوام کي مٿي آڻڻ ۽ حڪومت جي شريف ۽ عادلانه صورت کي بحال ڪرڻ جا خواهشمند هئا... پر اميرن ۽ طاقتور ماڻهن جي دشمنيءَ جو شڪار ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پنهنجي پراڻين خودغرض مراعتن کان محروم ٿيڻ برداشت نه ڪري سگهيا.“&lt;ref&gt;Plutarch. [https://www.gutenberg.org/files/674/674-h/674-h.htm ''Lives''], ''Agis''.&lt;/ref&gt;

== قديم روم ۾ پيٽريشيئن ۽ پليبيئن ==

رومين لاءِ پڻ مٿئين طبقي جي [[پيٽريشيئن (قديم روم)|پيٽريشيئنن]] ۽ هيٺئين طبقي جي [[پليبيئن|پليبيئنن]] وچ ۾ امن قائم رکڻ ڏکيو هو. فرانسيسي [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]] جي فلسفي [[مونٽيسڪيو]] موجب، [[رومي بادشاهت جي خاتمي]] کان پوءِ هي تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو.&lt;ref&gt;[[Charles Louis de Secondat, Baron de Montesquieu]]. [https://oll-resources.s3.amazonaws.com/titles/837/Montesquieu_0171-01_EBk_v6.0.pdf ''The Spirit of Laws'', Volume 1], Book XI, Chapter 13. [[Liberty Fund]].&lt;/ref&gt;

پنهنجي ڪتاب ''[[قانونن جو روح]]'' ۾ هن پليبيئنن جون چار بنيادي شڪايتون بيان ڪيون آهن، جن جو ازالو [[لوسيوس تارڪئينيوس سپربس|بادشاهه تارڪئن]] جي برطرفيءَ کان پوءِ وارن سالن ۾ ڪيو ويو:

* پيٽريشيئنن کي سرڪاري عهدن تائين حد کان وڌيڪ آسانيءَ سان رسائي حاصل هئي.
* [[رومي آئين]] [[رومي قونصل|قونصلن]] کي حد کان وڌيڪ اختيار ڏنا هئا.
* پليبيئنن جي مسلسل زباني توهين ڪئي ويندي هئي.
* پليبيئنن کي پنهنجين اسيمبلين ۾ تمام ٿورو اختيار حاصل هو.&lt;ref&gt;Montesquieu. [https://oll-resources.s3.amazonaws.com/titles/837/Montesquieu_0171-01_EBk_v6.0.pdf ''The Spirit of Laws'', Volume 1], Book XI, Chapter 14.&lt;/ref&gt;

=== ڪيميلس ===

[[رومي سينيٽ|سينيٽ]] کي اهو اختيار حاصل هو ته ڪنهن مئجسٽريٽ کي [[رومي آمر|آمريت]] جا اختيار ڏئي، جنهن جي نتيجي ۾ هو مقرر ڪيل مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ عوامي قانونن کي نظرانداز ڪري سگهندو هو. مونٽيسڪيو موجب، هن اداري جو مقصد طاقت جو توازن پيٽريشيئنن جي حق ۾ جهڪائڻ هو.&lt;ref&gt;Montesquieu. [https://oll-resources.s3.amazonaws.com/titles/837/Montesquieu_0171-01_EBk_v6.0.pdf ''The Spirit of Laws'', Volume 1], Book XI, Chapter 16.&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، پيٽريشيئنن ۽ پليبيئنن جي وچ ۾ تڪرار حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي آمر [[مارڪس فوريوس ڪيميلس|ڪيميلس]] پنهنجي آمراڻن اختيارن کي استعمال ڪري سينيٽ کي مجبور ڪيو ته پليبيئنن کي ٻن قونصلن مان هڪ چونڊڻ جو حق ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;Plutarch. [https://www.gutenberg.org/files/674/674-h/674-h.htm ''Lives''], ''Camillus''.&lt;/ref&gt;

=== ماريوس ===

[[ٽيسيٽس]] جو خيال هو ته رومي طاقت ۾ واڌ پيٽريشيئنن کي وڌيڪ ۽ وڌيڪ شهرن تي پنهنجو اختيار وڌائڻ لاءِ اتساهيو. سندس نظر ۾، هن عمل پليبيئنن سان اڳ ۾ موجود طبقاتي ڇڪتاڻ کي وڌيڪ شديد ڪيو، جيڪا نيٺ پيٽريشيئن [[سولا]] ۽ [[عواميت پسند]] سڌارڪ [[گائيوس ماريوس|ماريوس]] جي وچ ۾ گهرو ويڙهه تي وڃي پهتي.&lt;ref&gt;Cornelius Tacitus. [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Histories/2A*.html ''The Histories''], Book II, Section 38. Translated by C. H. Moore. [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/home.html LacusCurtius].&lt;/ref&gt; ماريوس پهريون ڀيرو ''[[ڪاپيتي سينسي]]''، يعني شهرين جي سڀ کان هيٺئين طبقي، کي فوج ۾ ڀرتي ڪيو، جنهن سان بي زمين ماڻهن کي پڻ [[رومي فوجي لشڪر|رومي لشڪرن]] ۾ شامل ٿيڻ جو موقعو مليو.

=== ٽائبيريوس گريڪس ===

[[File:Tiberius Gracchus.jpg|thumb|left|upright|ٽائبيريوس گريڪس]]

پلوٽارڪ ۽ ٽيسيٽس پاران ذڪر ڪيل نمايان شخصيتن مان [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] جو حامي [[ٽائبيريوس گريڪس]] هيٺين طبقن جو پرجوش علمبردار هو. عام سپاهين کي خطاب ڪندي هن سندن حالتن تي افسوس جو اظهار ڪندي چيو:

{{blockquote|جيڪي ماڻهو هٿيار کڻن ٿا ۽ پنهنجي ملڪ جي سلامتيءَ لاءِ پنهنجون جانيون خطري ۾ وجهن ٿا، تن کي انهيءَ ملڪ ۾ هوا ۽ روشنيءَ کان سواءِ ٻيو ڪجهه به حاصل ناهي؛ پنهنجا گهر يا رهائشون نه هئڻ سبب، هو پنهنجين زالن ۽ ٻارن سميت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ ڀٽڪڻ تي مجبور آهن.&lt;ref&gt;Plutarch. [https://www.gutenberg.org/files/674/674-h/674-h.htm ''Lives''], ''Tiberius Gracchus''.&lt;/ref&gt;}}

هن وڌيڪ چيو ته سپاهي ”وڙهندا ۽ ماريا ويندا ته هئا، پر ٻين ماڻهن جي عيش عشرت ۽ دولت کي برقرار رکڻ لاءِ.“&lt;ref&gt;Plutarch. [https://www.gutenberg.org/files/674/674-h/674-h.htm ''Lives''], ''Tiberius Gracchus''.&lt;/ref&gt; ٽائبيريوس قانون ۾ تبديلي آڻي سينيٽ جي طاقت گهٽائي، جنهن تحت ججن کي سينيٽري طبقي جي مٿانهن ماڻهن بدران [[ايڪوائٽس|سوار طبقي]] مان چونڊيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Montesquieu. [https://oll-resources.s3.amazonaws.com/titles/837/Montesquieu_0171-01_EBk_v6.0.pdf ''The Spirit of Laws'', Volume 1], Book XI, Chapter 18.&lt;/ref&gt; [[سسرو]] جو خيال هو ته ٽائبيريوس جي سڌارڪ ڪوششن روم کي مطلق العنان حڪمرانيءَ کان بچايو.&lt;ref&gt;Montesquieu. [https://oll-resources.s3.amazonaws.com/titles/837/Montesquieu_0171-01_EBk_v6.0.pdf ''The Spirit of Laws'', Volume 1], Book XI, Chapter 15. &quot;Tiberius Gracchus (says Cicero) caused the [[Freedman|free-men]] to be admitted into the [[Roman tribe|tribes]], not by the force of his eloquence, but by a word, by a gesture; which had he not effected, the republic, whose drooping head we are at present scarce able to uphold, would not even exist.&quot;&lt;/ref&gt;

=== جوليس سيزر ===


[[وليم شيڪسپيئر|شيڪسپيئر]] جي الميي ''[[جوليس سيزر (ناٽڪ)|جوليس سيزر]]'' ۾ سيزر کي قتل ڪندڙ سينيٽرن کي هڪ ممڪن جابر خلاف وار ڪندڙن طور پيش ڪيو ويو آهي. ان جي ابتڙ، مورخ [[مائيڪل پيرينٽي]] دليل ڏنو ته سيزر جابر نه، پر هڪ عواميت پسند اڳواڻ هو، جيڪو روم جي عام ماڻهن جي فائدي لاءِ پاليسيون لاڳو ڪري رهيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Parenti |first=Michael |author-link=Michael Parenti |title=The Assassination of Julius Caesar: A People's History of Ancient Rome |year=2003 |location=New York |publisher=The New Press |pages=2–3 |isbn=978-1565847972}}&lt;/ref&gt; هن تشريح موجب، سيزر جو قتل دولتمند رومين پاران اقتدار تي پنهنجي گرفت برقرار رکڻ لاءِ ڪيل طبقاتي جنگ جو عمل هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Assassination of Julius Caesar: A People's History of Ancient Rome |url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/michael-parenti/the-assassination-of-julius-caesar/ |work=[[Kirkus Reviews]] |access-date=12 November 2014 |date=1 June 2003 |quote=Populist historian Parenti [...] views ancient Rome's most famous assassination not as a tyrannicide but as a sanguinary scene in the never-ending drama of class warfare.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Assassination of Julius Caesar: A People's History of Ancient Rome |work=[[Publishers Weekly]] |url=https://www.publishersweekly.com/978-1-56584-797-2 |access-date=12 November 2011 |date=26 May 2003 |quote=Parenti [...] narrates a provocative history of the late republic in Rome (100–33 BC) to demonstrate that Caesar's death was the culmination of growing class conflict, economic disparity and political corruption.}}&lt;/ref&gt;

=== ڪوريولانس ===

[[File:Gavin Hamilton - Coriolanus Act V, Scene III edit2.jpg|thumb|''ڪوريولانس''، پنجون ايڪٽ، ٽيون منظر؛ [[گيون هيملٽن (مصور)|گيون هيملٽن]] جي تصوير تان جيمز ڪالڊويل پاران ڪيل اُڪير.]]

پيٽريشيئن [[گائيوس مارشيوس ڪوريولانس|ڪوريولانس]]، جنهن جي زندگيءَ کي شيڪسپيئر پنهنجي ناٽڪ ''[[ڪوريولانس]]'' ۾ پيش ڪيو، پنهنجي طبقي جي حق ۾ ۽ پليبيئنن جي خلاف جدوجهد ڪئي. ناٽڪ ۾ طبقاتي تڪرار سان واسطو رکندڙ ٻولي پڻ استعمال ٿيل آهي. شروعاتي منظر ۾ ڪاوڙيل پليبيئنن جو هڪ ميڙ روم ۾ گڏ ٿي ڪوريولانس کي ”عوام جو سڀ کان وڏو دشمن“ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته ميڙ جو اڳواڻ رومي پيٽريشيئنن خلاف چوي ٿو:

{{blockquote|هنن ڪڏهن به اسان جي پرواهه نه ڪئي آهي: اسان کي بک مرڻ ڏين ٿا، جڏهن ته سندن گودام اناج سان ڀريل آهن؛ وياج خورن جي سهائتا لاءِ وياج بابت فرمان جاري ڪن ٿا؛ اميرن خلاف ٺاهيل هر فائديمند قانون روز رد ڪن ٿا، ۽ غريبن کي زنجيرن ۾ جڪڙڻ ۽ دٻائڻ لاءِ روز وڌيڪ سخت قانون ٺاهين ٿا. جيڪڏهن جنگون اسان کي ختم نه ٿيون ڪن ته اهي ماڻهو ضرور ڪندا؛ اسان لاءِ سندن سموري محبت بس اها ئي آهي.&lt;ref&gt;William Shakespeare. [https://shakespeare.mit.edu/coriolanus/full.html ''The Tragedy of Coriolanus''], Act I, Scene I. [https://shakespeare.mit.edu/ ''The Complete Works of William Shakespeare'']&lt;/ref&gt;}}

پلوٽارڪ لکي ٿو ته جڏهن روم ۾ شديد کوٽ ختم ڪرڻ لاءِ اناج پهتو ته پليبيئنن مطالبو ڪيو ته اهو کين تحفي طور ورهايو وڃي، پر ڪوريولانس سينيٽ ۾ هن تجويز جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ ان سان پيٽريشيئنن جي نقصان تي پليبيئنن جي طاقت وڌندي.&lt;ref&gt;Plutarch. [https://www.gutenberg.org/files/674/674-h/674-h.htm ''Lives''], ''Coriolanus''.&lt;/ref&gt; اهو فيصلو نيٺ ڪوريولانس جي زوال جو هڪ سبب بڻيو، جڏهن [[پليبيئنن جا ٽربيون|پليبيئن ٽربيونن]] جي مقدمي کان پوءِ مٿس مواخذو ڪيو ويو. مونٽيسڪيو بيان ڪري ٿو ته ڪوريولانس ٽربيونن کي هڪ پيٽريشيئن تي مقدمو هلائڻ تي سخت تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ اهڙو حق رڳو قونصل کي حاصل هو، جيتوڻيڪ هڪ قانون منظور ٿي چڪو هو، جنهن موجب ڪنهن شهري جي حياتيءَ سان لاڳاپيل سڀ اپيلون پليبيئنن جي آڏو پيش ٿيڻ ضروري هيون.&lt;ref&gt;Montesquieu. [https://oll-resources.s3.amazonaws.com/titles/837/Montesquieu_0171-01_EBk_v6.0.pdf ''The Spirit of Laws'', Volume 1], Book XI, Chapter 18.&lt;/ref&gt;

=== بي زميني ۽ قرض ===

[[File:Secessio plebis.JPG|thumb|left|''عوام جي مونس ساڪر ڏانهن علحدگي''؛ بي. بارلوچيني جي 1849ع واري اُڪير.]]

مورخ [[ايڊورڊ گبن]] پڻ روم جي طبقاتي تڪرار جو احوال لکيو. پنهنجي ڪتاب ''[[رومي سلطنت جي زوال ۽ خاتمي جي تاريخ]]'' جي ٽئين جلد ۾ هو هن تڪرار جي شروعات بابت لکي ٿو:

{{blockquote|روم جا پليبيئن [...] قديم ترين دور کان ئي قرض ۽ وياج جي بار هيٺ دٻيل هئا؛ ۽ فوجي خدمت دوران هاريءَ کي پنهنجي ٻنيءَ جي پوک ڇڏي وڃڻي پوندي هئي. اٽليءَ جون زمينون، جيڪي شروعات ۾ آزاد ۽ غريب مالڪن جي خاندانن ۾ ورهايل هيون، آهستي آهستي اميرن جي لالچ سبب خريد ڪيون ويون يا غصب ٿي ويون؛ ۽ جمهوريه جي زوال کان اڳ واري دور ۾ اندازو لڳايو ويو ته رڳو ٻه هزار شهرين وٽ آزاد گذر سفر جا وسيلا موجود هئا.&lt;ref name=Gibbon /&gt;}}

[[هيگل]] پڻ لکي ٿو ته ”پيٽريشيئن قرض ڏيندڙن جي سختي، جن جا قرض پليبيئنن کي غلاماڻي محنت وسيلي ادا ڪرڻا پوندا هئا، کين بغاوتن ڏانهن ڌڪيو.“&lt;ref&gt;[[Hegel]]. [https://socialsciences.mcmaster.ca/econ/ugcm/3ll3/hegel/history.pdf ''The Philosophy of History''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230624135743/https://socialsciences.mcmaster.ca/econ/ugcm/3ll3/hegel/history.pdf |date=2023-06-24 }}, Part III. [[McMaster University]].&lt;/ref&gt; گبن بيان ڪري ٿو ته [[آگسٽس]] ڪيئن [[ماني ۽ تماشا|مانيءَ ۽ تماشن]] وسيلي پليبيئنن کي مطمئن رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=Gibbon&gt;{{cite book |last=Gibbon |first=Edward |title=History of the Decline and Fall of the Roman Empire'': Volume Three, Chapter XXXI, Part III'' |url=https://www.gutenberg.org/files/25717/25717-h/25717-h.htm |via=[[Project Gutenberg]]}}&lt;/ref&gt;

معيشتدان [[ايڊم سمٿ]] نشاندهي ڪئي ته غريب آزاد شهرين وٽ زمين نه هئڻ، رومي [[ڪولونيا (رومي)|بيٺڪن]] جي قيام جو هڪ اهم محرڪ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ذريعي روم اندر اميرن ۽ بي زمين غريبن جي وچ ۾ طبقاتي ڇڪتاڻ گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.&lt;ref&gt;[[Adam Smith|Smith, Adam]]. [https://www.gutenberg.org/files/3300/3300-h/3300-h.htm ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''], Book IV, Chapter 7, Part 1. :The citizens, therefore, who had no land, had scarce any other means of subsistence but the bounties of the candidates at the annual elections. The tribunes, when they had a mind to animate the people against the rich and the great, put them in mind of the ancient divisions of lands, and represented that law which restricted this sort of private property as the fundamental law of the republic. The people became clamorous to get land, and the rich and the great, we may believe, were perfectly determined not to give them any part of theirs. To satisfy them in some measure, therefore, they frequently proposed to send out a new colony.&quot; – via [[Project Gutenberg]].&lt;/ref&gt; [[هيگل]] ساڳئي رجحان کي [[يوناني بيٺڪن جي قيام]] جو محرڪ قرار ڏنو.&lt;ref&gt;[[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]. [https://socialsciences.mcmaster.ca/econ/ugcm/3ll3/hegel/history.pdf ''The Philosophy of History''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230624135743/https://socialsciences.mcmaster.ca/econ/ugcm/3ll3/hegel/history.pdf |date=2023-06-24 }}, Part II. &quot;Nevertheless a part of the poorer classes would not submit to the degradations of poverty, for everyone felt himself a free citizen. The only expedient, therefore, that remained, was colonization. In another country, those who suffered distress in their own, might seek a free soil, and gain a living as free citizens by its cultivation.&quot; [[McMaster University]].&lt;/ref&gt;

== روشن خياليءَ جو دور ==

سرمائيداريءَ کان اڳ واري يورپ ۾ لکندي، سوئس [[فيلسوف|''فيلسوف'']] [[ژان ژاڪ روسو]] ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ جي ٻئي پاسي [[وفاقي پارٽي]] سان لاڳاپيل سياستدان [[جيمس ميڊيسن]] طبقاتي جدوجهد جي حرڪتن بابت اهم خيال پيش ڪيا. بعد ۾ [[جرمن مثاليت|جرمن مثاليت پسند]] [[جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل]] پڻ مالڪن ۽ ملازمن جي وچ ۾ طبقاتي تڪرار بابت بحث ۾ پنهنجو نقطه نظر شامل ڪيو.

=== ژان ژاڪ روسو ===

[[File:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|thumb|upright|[[موريس ڪينٽن ڊي لا تور]] جو 1753ع ۾ ٺاهيل روسو جو پورٽريٽ.]]

[[ژان ژاڪ روسو|روسو]] پنهنجي دور ۾ مالڪن ۽ سندن پورهيتن جي وچ ۾ موجود طبقاتي تڪرار کي تيز طنز سان هن ريت بيان ڪيو:

{{blockquote|توکي منهنجي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آءٌ امير آهيان ۽ تون غريب آهين. تنهن ڪري اچ ته هڪ ٺاهه ڪريون. آءٌ توکي پنهنجي خدمت ڪرڻ جو اعزاز ڏيندس، بشرطيڪ تون مون کي اهو ٿورو به ڏئي ڇڏين، جيڪو تنهنجي وٽ بچيو آهي؛ ان عيوض آءٌ توکي حڪم ڏيڻ جي تڪليف برداشت ڪندس.&lt;ref&gt;[[Jean-Jacques Rousseau]]. [https://oll.libertyfund.org/titles/rousseau-the-social-contract-and-discourses#lf0132_head_069 ''The Social Contract and Discourses''], ''On Political Economy''.&lt;/ref&gt;}}

روسو جي راءِ هئي ته هر حڪومت جو سڀ کان اهم فرض اهو هجڻ گهرجي ته اها مالڪن خلاف پورهيتن جو ساٿ ڏئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ مالڪ سماج جي خدمت جو بهانو ڪري سندن استحصال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;[[ژان ژاڪ روسو|Rousseau]]. [https://oll.libertyfund.org/titles/rousseau-the-social-contract-and-discourses#lf0132_head_069 ''The Social Contract and Discourses''], ''On Political Economy''. &quot;The law, which they thus abuse, serves the powerful at once as a weapon of offence, and as a shield against the weak; and the pretext of the public good is always the most dangerous scourge of the people. What is most necessary, and perhaps most difficult, in government, is rigid integrity in doing strict justice to all, and above all in protecting the poor against the tyranny of the rich.'  [[Liberty Fund]].&lt;/ref&gt; خاص طور تي، سندس خيال هو ته حڪومتن کي غربت ختم ڪرڻ ۽ تمام گهڻي دولت تمام ٿورن ماڻهن جي هٿن ۾ گڏ ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ معيشت ۾ سرگرم مداخلت ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;[[ژان ژاڪ روسو|Rousseau]]. [https://oll.libertyfund.org/titles/rousseau-the-social-contract-and-discourses#lf0132_head_069 ''The Social Contract and Discourses''], ''On Political Economy''. &quot;It is therefore one of the most important functions of government to prevent extreme inequality of fortunes; not by taking away wealth from its possessors, but by depriving all men of means to accumulate it; not by building hospitals for the poor, but by securing the citizens from becoming poor.&quot;&lt;/ref&gt;

=== ٿامس جيفرسن ===

آمريڪي [[گڏيل رياستن جا باني|باني اڳواڻ]] [[ٿامس جيفرسن]] کي انديشو هو ته طبقن جي وچ ۾ اها شديد اڻبرابري، جيڪا هن يورپ ۾ ڏٺي هئي، نئين قائم ٿيل گڏيل رياستن ۾ به ورجائجي سگهي ٿي. هن 1787ع ۾ ايڊورڊ ڪيرنگٽن ڏانهن لکيل خط ۾ يورپ بابت لکيو:

{{blockquote|حڪمرانيءَ جي نالي ۾ هنن پنهنجين قومن کي ٻن طبقن، بگهڙن ۽ رڍن، ۾ ورهائي ڇڏيو آهي. آءٌ وڌاءُ نٿو ڪريان. هي يورپ جي سچي تصوير آهي.... انفرادي استثنائن باوجود، هي ڄڻ ته اسان جي عام فطرت جو قانون آهي؛ ۽ تجربو ٻڌائي ٿو ته انسان ئي اهو اڪيلو جانور آهي، جيڪو پنهنجي ئي نوع کي کائي ٿو. يورپ جي حڪومتن ۽ اميرن پاران غريبن جي عام لٽ لاءِ آءٌ ان کان وڌيڪ نرم اصطلاح استعمال نٿو ڪري سگهان.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Letter to Edward Carrington |url=https://en.wikisource.org/wiki/Letter_to_Edward_Carrington_-_January_16,_1787 |date= January 16, 1787 |last=Jefferson |first=Thomas}}&lt;/ref&gt;}}

جيفرسن اهڙي طبقاتي ورهاست کي گهٽائڻ لاءِ آزاد پريس جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Miller |first=Floyd |date=May 6, 2022 |title=Why Thomas Jefferson and I applaud the ''West Texas Tribune'' |url=https://westtexastribune.org/2022/05/06/why-thomas-jefferson-and-i-applaud-the-west-texas-tribune/ |newspaper=West Texas Tribune }}&lt;/ref&gt;

=== جيمس ميڊيسن ===

''[[وفاقي مقالو نمبر 10]]'' ۾ [[جيمس ميڊيسن]] اميرن ۽ غريبن جي وچ ۾ تڪرار تي تبصرو ڪندي لکيو ته ”ڌڙابنديءَ جو سڀ کان عام ۽ پائيدار سبب ملڪيت جي مختلف ۽ اڻبرابر ورڇ رهيو آهي. جن وٽ ملڪيت آهي ۽ جن وٽ ملڪيت ناهي، تن سدائين سماج ۾ جدا جدا مفاد قائم ڪيا آهن. قرض ڏيندڙ ۽ قرضدار پڻ اهڙي ئي ورهاست هيٺ اچن ٿا.“&lt;ref&gt;[[James Madison]]. [https://guides.loc.gov/federalist-papers/text-1-10#s-lg-box-wrapper-25493273 ''The Federalist Papers''], [[Federalist No. 10]]. [[Library of Congress]]. &quot;The regulation of these various and interfering interests forms the principal task of modern legislation, and involves the spirit of party and faction in the necessary and ordinary operations of the government.&quot;&lt;/ref&gt; هن لکيو ته حڪومت جو هڪ بنيادي ڪردار سماج اندر طبقاتي بنيادن تي قائم ڌڙن کي سنڀالڻ ۽ ضابطي ۾ رکڻ آهي.

=== جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل ===

پنهنجي ڪتاب ''[[حق جو فلسفو]]'' ۾ [[جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل|هيگل]] ان امڪان تي ڳڻتي ظاهر ڪئي ته غريبن جو معيار زندگي ايترو هيٺ ڪري سگهي ٿو، جو اميرن لاءِ وڌيڪ دولت گڏ ڪرڻ اڃا آسان ٿي وڃي.&lt;ref&gt;[[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]. [https://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/pr/philosophy-of-right.pdf ''Elements of the Philosophy of Right''], Part III, Paragraph 244. &quot;When a large number of people sink below the standard of living regarded as essential for the members of society, and lose that sense of right, rectitude, and honour which is derived from self-support, a pauper class arises, and wealth accumulates disproportionately in the hands of a few.&quot; – via [[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]].&lt;/ref&gt; سندس خيال هو ته، خاص طور تي ان دور جي انگلينڊ جهڙي آزاد خيال ملڪ ۾، سڀ کان غريب ماڻهو پنهنجي حالتن کي سياسي صورت ڏيندا ۽ پنهنجي مايوسي ۽ ڪاوڙ کي اميرن خلاف رخ ڏيندا:

{{blockquote|فطرت خلاف انسان ڪنهن حق جي دعويٰ نٿو ڪري سگهي، پر جڏهن سماج قائم ٿي وڃي ٿو ته غربت فوري طور اهڙي ناانصافيءَ جي صورت اختيار ڪري ٿي، جيڪا هڪ طبقو ٻئي طبقي سان ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Hegel. [https://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/pr/philosophy-of-right.pdf ''The Philosophy of Right''], Addition 149.&lt;/ref&gt;}}

== سرمائيداراڻا سماج ==

طبقاتي تڪرار کي گهڻو ڪري سرمائيداراڻن سماجن ۾ واقع ٿيندڙ تڪرار طور بيان ڪيو ويندو آهي. هي تڪرار سرمائيدار طبقي ۽ پورهيت طبقي جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، ۽ ڪم جي ڪلاڪن، اجرت جي مقدار، منافعي جي ورڇ، ڪم جي جڳهه جي ثقافت، صارفين جي شين جي قيمتن، مسواڙ جي خرچ، [[پارليامينٽ]] يا سرڪاري [[بيوروڪريسي]] تي ڪنٽرول، ۽ [[معاشي اڻبرابري]] بابت اختلافن جي صورت اختيار ڪري ٿو. حڪومت پاران فراهم ڪيل آفتن جي امداد جهڙو ظاهري طور بي ضرر انسان دوست پروگرام پڻ طبقاتي تڪرار کي وڌائي سگهي ٿو، جيڪڏهن امداد جي ورڇ کي وصول ڪندڙ جي طبقي جي بنياد تي اڻبرابر سمجهيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gregpalast.com/burn-baby-burnthe-california-celebrity-fires/ |last=Palast |first=Greg |title=Burn Baby Burn - The California Celebrity Fires |date=October 26, 2007 |access-date=August 1, 2024}}&lt;/ref&gt;

=== ايڊم سمٿ ===

هڪ [[ڪلاسيڪي لبرل ازم|لبرل]] سياسي معيشتدان جي حيثيت ۾، [[ايڊم سمٿ]] جو خيال هو ته ملڪيت جو اقليت جي هٿن ۾ گڏ ٿيڻ فطري طور تي هڪ غيرهم آهنگ سماجي حالت کي جنم ڏئي ٿو. هن لکيو ته ”اميرن ۾ لالچ ۽ جاهه طلبي، ۽ غريبن ۾ محنت کان نفرت ۽ فوري آرام ۽ لطف جي خواهش، اهي جذبا آهن جيڪي ملڪيت تي قبضي لاءِ اُڀارين ٿا“؛ تنهن ڪري ملڪيت جي حقن جي حفاظت لاءِ حڪومت جي ضرورت پوي ٿي. هن ''[[قومن جي دولت]]'' ۾ ان خيال جي هن ريت وضاحت ڪئي:

{{blockquote|جتي به وڏي ملڪيت هوندي آهي، اتي وڏي اڻبرابري هوندي آهي. هڪ تمام امير ماڻهوءَ جي مقابلي ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنج سئو غريب ماڻهو ضرور هوندا آهن، ۽ ٿورن جي خوشحالي گهڻن جي محتاجيءَ تي بيٺل هوندي آهي. اميرن جي آسودگي غريبن ۾ ڪاوڙ پيدا ڪري ٿي، جيڪي اڪثر ضرورت سبب مجبور ۽ حسد سبب اُڀاريل ٿي سندن ملڪيت تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. رڳو شهري حاڪم جي پناهه هيٺ ئي اهڙي قيمتي ملڪيت جو مالڪ، جيڪا ڪيترن سالن يا شايد لڳاتار ڪيترن نسلن جي محنت سان حاصل ڪئي وئي هجي، هڪ رات به سلامتيءَ سان سمهي سگهي ٿو. هو هر وقت اڻڄاتل دشمنن سان گهيريل هوندو آهي، جن کي هن ڪڏهن به نه اڀاريو هجي، پر پوءِ به کين راضي نٿو ڪري سگهي؛ ۽ سندن ناانصافيءَ کان کيس رڳو شهري حاڪم جو طاقتور هٿ بچائي سگهي ٿو، جيڪو کين سزا ڏيڻ لاءِ سدائين تيار رکيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;[[ايڊم سمٿ|Smith, Adam]]. [https://www.gutenberg.org/files/3300/3300-h/3300-h.htm ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''], Book V, Chapter 1, Part 2. – via [[پروجيڪٽ گٽنبرگ]].&lt;/ref&gt;}}

سمٿ مشاهدو ڪيو ته انهن بيٺڪن کان سواءِ، جتي زمين سستي ۽ محنت مهانگي هوندي آهي، منافعي تي گذارو ڪندڙ مالڪ ۽ مسواڙ تي گذارو ڪندڙ مالڪ گڏجي اجرت تي گذارو ڪندڙ پورهيت طبقي کي ماتحت رکڻ لاءِ ڪم ڪندا آهن.&lt;ref&gt;Smith, Adam. [https://www.gutenberg.org/files/3300/3300-h/3300-h.htm#chap32 ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''], Book IV, Chapter 7, Part 2.&lt;/ref&gt; هن اجرت جي سطحن جو تجزيو سرمائي جي مالڪن ۽ مزدورن جي هڪ ٻئي سان ٽڪراءَ ۾ آيل مفادن جي حوالي سان ڪيو. مزدورن بابت هن چيو ته بک مرڻ جهڙين گهٽ اجرتن کان بچڻ لاءِ اهي اڪثر [[مزدور يونين|مزدور يونينون]] ٺاهڻ تي مجبور ٿيندا آهن:

{{blockquote|محنت جي عام اجرت هر هنڌ انهن ٻن ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ عام معاهدي تي دارومدار رکي ٿي، جن جا مفاد ڪنهن به صورت ۾ هڪجهڙا ناهن. مزدور جيترو ٿي سگهي اوتري وڌيڪ اجرت وٺڻ چاهين ٿا، جڏهن ته مالڪ جيترو ٿي سگهي اوتري گهٽ اجرت ڏيڻ چاهين ٿا. پهريان اجرت وڌائڻ لاءِ ۽ ٻيا اجرت گهٽائڻ لاءِ گڏجڻ ڏانهن مائل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;gutenberg.org&quot;&gt;Smith, Adam. [https://www.gutenberg.org/files/3300/3300-h/3300-h.htm ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''], Book I, Chapter 8.&lt;/ref&gt;}}

=== ڪارل مارڪس ===

[[File:Karl Marx.jpg|thumb|upright|ڪارل مارڪس، 1875ع]]

پنهنجين لکڻين ۾ [[ڪارل مارڪس]] دليل ڏنو ته تاريخ ۾ [[سماجي طبقو|طبقا]] [[پيداوار جو طريقو|پيداوار جي طريقن]] ۾ تبديلين جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيا. ڪنهن طبقي جا فرد سماج ۾ پنهنجي معاشي حيثيت کان واقف ٿي سگهن ٿا، جنهن کي [[طبقاتي شعور]] چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Sociological Theory in the Classical Era: Text and Readings |last1=Edles |first1=Laura Desfor |last2=Appelrouth |first2=Scott |location=[[ٿائوزنڊ اوڪس، ڪيليفورنيا|ٿائوزنڊ اوڪس]] |publisher=Pine Forge Press |year=2005 |isbn=978-1506347820 |pages=24–25}}&lt;/ref&gt; مزدورن لاءِ اهڙو شعور تڏهن پيدا ٿئي ٿو، جڏهن اهي سرمائيدار طبقي هٿان پنهنجي [[محنت جو استحصال|استحصال]] کان واقف ٿين ٿا. مارڪس موجب، ان کان پوءِ مزدور سرمائيدارن خلاف قدم کڻن ٿا ۽ سرمائيدار مزدورن خلاف.

اوڻويهين صديءَ جي صنعتي سماج جي تجزيي ۾ هن [[سماجي درجابندي]] جو ذريعو بڻجندڙ ٻن بنيادي گروهن جي سڃاڻپ ڪئي،&lt;ref name=Cox_essay&gt;{{cite web |last=Cox |first=Kimberley |title=Marx and Stratification |website=[[ايبسڪو انفارميشن سروسز|ايبسڪو]] |series=Research Starters |date=2021 |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/marx-and-stratification}}&lt;/ref&gt; جيڪي سندس نظر ۾ طبقاتي تڪرار کي جنم ڏيندا هئا:

* ''محنت''، يعني [[پرولتاريه]] يا مزدور، انهن سڀني ماڻهن تي مشتمل آهي، جيڪي پنهنجي [[پورهيت قوت]] وڪڻي ۽ پنهنجي محنت جي وقت عيوض اجرت يا پگهار حاصل ڪري گذارو ڪن ٿا. عام طور تي سندن وٽ آزاد نموني جيئري رهڻ جو ڪو وسيلو نه هوندو آهي، تنهن ڪري سرمائي لاءِ ڪم ڪرڻ کان سواءِ وٽن ٿورو ئي ٻيو ڪو رستو هوندو آهي.
* ''سرمايو''، يعني [[بورجوازي]] يا سرمائيدار، انهن ماڻهن تي مشتمل آهي، جن جي آمدني سندن پنهنجي محنت بدران گهڻو ڪري ان [[فاضل قدر]] مان ايندي آهي، جنهن تي اهي دولت پيدا ڪندڙ مزدورن کان قبضو ڪن ٿا. تنهن ڪري سرمائيدارن جي آمدني مزدورن، يعني پرولتاريه، جي [[استحصال (مارڪسزم)|استحصال]] تي ٻڌل هوندي آهي.

مارڪسي نظريي ۾ طبقاتي جدوجهد ان وقت وڌيڪ طاقتور عنصر بڻجي ٿي، جڏهن اها وڌيڪ عام ٿي وڃي، صنعتون دستڪاريءَ بدران منظم صورت اختيار ڪن، مزدور نظامي تبديليءَ لاءِ تحريڪ هلائين ۽ سندن طبقاتي شعور وڌي. مارڪس ان عمل کي پرولتاريه جي هڪ ”پنهنجي اندر طبقي“، يعني سماجي ڍانچي ۾ رڳو هڪ مقام رکندڙ طبقي، کان ”پنهنجي لاءِ طبقي“، يعني دنيا کي بدلائڻ جي قابل هڪ سرگرم ۽ باشعور قوت، ڏانهن اڳڀرائي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=André |last=Munro |url=https://www.britannica.com/topic/class-consciousness |title=Class consciousness - Social Stratification, Marxism {{&amp;}} Class Conflict |publisher=Britannica}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مارڪس طبقاتي جدوجهد جي اهميت کي نمايان ڪيو، پر هن اها دعويٰ نه ڪئي ته اهو تصور هن دريافت ڪيو هو. هن ايڊم سمٿ ۽ ٻين اڳين معيشتدانن ۽ مورخن کان پنهنجي فڪري وابستگيءَ جو اعتراف ڪيو. 1852ع ۾ [[جوزف ويڊيمائر]] ڏانهن لکيل هڪ خط ۾ مارڪس چيو: ”جيتري قدر منهنجو تعلق آهي، جديد سماج ۾ طبقن جي وجود يا انهن جي وچ ۾ جدوجهد جي دريافت ڪرڻ جو ڪو به اعزاز مون ڏانهن نٿو وڃي. مون کان گهڻو اڳ بورجوا مورخ هن طبقاتي جدوجهد جي تاريخي اوسر ۽ بورجوا معيشتدان طبقن جي معاشي جوڙجڪ جو بيان ڪري چڪا هئا.“&lt;ref&gt;{{cite book |title=Karl Marx and Frederick Engels: Selected Correspondence, 1846–1895, with explanatory notes |editor-last=Torr |editor-first=Dona |year=1942 |location=New York |publisher=International Publishers |chapter=Engels to Marx: Paris, 23–24 November 1847 |page=57 |lccn=43011421 |series=Marxist Library, Volume XXIX}}&lt;/ref&gt;

هن جو خيال هو ته طبقاتي جدوجهد بورجوازي جي انقلابي خاتمي تي وڃي پهچندي ۽ خانگي ملڪيت گڏيل ملڪيت ۾ تبديل ٿي ويندي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Foster |first=John Bellamy |title=Marx and Communal Society |magazine=[[منٿلي ريويو]] |volume=77 |number=3 |date=July–August 2025 |url=https://monthlyreview.org/articles/marx-and-communal-society/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Understanding Marxism: Differences vs. Communism, Socialism, Capitalism |encyclopedia=[[انويسٽوپيڊيا]] |url=https://www.investopedia.com/terms/m/marxism.asp |date=17 August 2025}}&lt;/ref&gt; هن اڳڪٿي ڪئي ته انقلاب کان پوءِ جيئن جيئن طبقاتي حدون ختم ٿينديون، تيئن رياستي نظام جي ضرورت پڻ گهٽجندي، ۽ ان جي نتيجي ۾ هڪ [[بي طبقاتي سماج|بي طبقاتي]]، بي رياست [[ڪميونسٽ سماج]] وجود ۾ ايندو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Communism: The Ideal Classless and Stateless Society |website=PolSci Institute |date=14 December 2025 |url=https://polsci.institute/understanding-political-theory/communism-ideal-classless-stateless-society/}}&lt;/ref&gt;

=== جان اسٽورٽ مل ===

ايڊم سمٿ وانگر، [[جان اسٽورٽ مل]] پڻ هڪ لبرل سياسي معيشتدان هو، جيڪو طبقاتي تڪرار بابت فڪرمند هو. پنهنجي ڪتاب ''[[نمائنده حڪومت بابت ويچار]]'' ۾ هو [[برطانيا جي پارليامينٽ]] ۾ مزدورن جي آواز جي مڪمل حاشيه نشينيءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ۽ سوال ڪري ٿو ته ڇا ان جا ميمبر هڙتال ڪرڻ جي حق جهڙن مسئلن تي مڪمل طور مالڪن جو ساٿ ڏيڻ بدران ڪڏهن مزدورن جي موقف سان همدردي به ڪن ٿا.&lt;ref&gt;[[جان اسٽورٽ مل]]. [https://www.gutenberg.org/files/5669/5669-h/5669-h.htm ''Representative Government''], Chapter 3. &quot;Yet does Parliament, or almost any of the members composing it, ever for an instant look at any question with the eyes of a working man? When a subject arises in which the laborers as such have an interest, is it regarded from any point of view but that of the employers of labor? I do not say that the working men's view of these questions is in general nearer to the truth than the other, but it is sometimes quite as near; and in any case it ought to be respectfully listened to, instead of being, as it is, not merely turned away from, but ignored.&quot; – via [[پروجيڪٽ گٽنبرگ]].&lt;/ref&gt; ڪتاب جي پوئين حصي ۾ هو دليل ڏئي ٿو ته [[نمائنده حڪومت]] جو هڪ اهم ڪم مزدورن ۽ مالڪن جي وچ ۾ طاقت جو نسبتاً برابر توازن قائم ڪرڻ آهي، جيئن سڄي سماج جي ڀلائيءَ کي پيش ايندڙ خطرن کان بچي سگهجي.&lt;ref&gt;Mill. [https://www.gutenberg.org/files/5669/5669-h/5669-h.htm ''Representative Government''], Chapter 6. &quot;In a state of society thus composed, if the representative system could be made ideally perfect, and if it were possible to maintain it in that state, its organization must be such that these two classes, manual laborers and their affinities on one side, employers of labor and their affinities on the other, should be, in the arrangement of the representative system, equally balanced, each influencing about an equal number of votes in Parliament&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mill |first=John Stuart |title=Utilitarianism |url=https://www.gutenberg.org/files/11224/11224-h/11224-h.htm |chapter=Chapter 5: On the Connexion Between Justice and Utility}} مل [[ترقي پسند محصول بندي]] کي طبقاتي ڇڪتاڻ جو هڪ ذريعو قرار ڏئي ٿو: ”ماڻهو اهو دليل ڏيڻ تي مجبور محسوس ڪن ٿا ته رياست غريبن جي ڀيٽ ۾ اميرن لاءِ وڌيڪ ڪم ڪري ٿي، جيئن انهن کان وڌيڪ محصول وٺڻ جو جواز پيش ڪري سگهجي؛ جيتوڻيڪ حقيقت ۾ اهو درست ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قانون يا حڪومت جي غيرموجودگيءَ ۾ امير غريبن جي ڀيٽ ۾ پنهنجي حفاظت ڪرڻ جي گهڻي بهتر صلاحيت رکندا، ۽ شايد غريبن کي پنهنجا غلام بڻائڻ ۾ به ڪامياب ٿي وڃن.“&lt;/ref&gt;

=== ميڪس ويبر ===

جيتوڻيڪ [[ميڪس ويبر]] درجابنديءَ سبب تڪرار ۾ آيل طبقن بابت مارڪسي تصور کي قبول ڪيو، پر هن ان تڪرار کي بورجوازي ۽ پرولتاريه جي وچ ۾ هڪ ٻطرفي جدوجهد تائين محدود نه ڪيو. ان جي بدران، ويبر جو خيال هو ته سماج ڪيترن ئي درجن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ملڪيت جي مالڪي، سياسي طاقت ۽ سماجي حيثيت ۾ اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Allen |first=Kieran |title=Max Weber Was a Class-Conscious Champion of the Bourgeoisie |url=https://jacobin.com/2023/05/max-weber-class-consciousness-bourgeoisie-social-theory-capitalism |date=17 May 2023 |magazine=[[جيڪوبن (رسالو)|جيڪوبن]]}}&lt;/ref&gt; سماجي درجابندي بابت سندس گهڻ طبقاتي رويي ۾ معاشي عنصرن کان علاوه مرتبي ۽ وقار جا اختلاف پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Theories of Social Stratification: Insights from Marx and Weber |date=8 April 2025 |publisher=BNS Institute |department=Behavioural Sciences |url=https://bns.institute/behavioural-sciences/social-stratification-theories-marx-weber/}}&lt;/ref&gt;

=== شارل ڪومت ۽ شارل ڊونوئي ===

[[شارل ڪومت]] ۽ [[شارل ڊونوئي]] جو خيال هو ته طبقاتي جدوجهد انهن [[سياسي ڌڙو|سياسي ڌڙن]] سبب پيدا ٿيندي آهي، جيڪي [[رياست]] جي نظام تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃن ٿا. [[حڪمران طبقو|حڪمران طبقا]] اهي گروهه آهن، جيڪي پنهنجو سياسي مقصد پورو ڪرڻ لاءِ رياستي طاقت تي قبضو ڪن ٿا؛ جڏهن ته ''محڪوم'' ماڻهن تي حڪمران طبقن جي فائدي لاءِ رياست پاران محصول لاڳو ۽ ضابطا نافذ ڪيا وڃن ٿا. [[محصول بندي]]، [[زر اعانت]]، [[محصولي ضابطو|محصولي ضابطن]]، قانونن ۽ مراعتن وسيلي رياست ڪن ماڻهن کي ٻين جي نقصان تي ترجيحي سلوڪ ڏئي طبقاتي تڪرار پيدا ڪري ٿي. ان جي ابتڙ، [[آزاد منڊي]] ۾ ڏي وٺ زبردستيءَ سان نه، پر گڏيل فائدي واري [[ٻنهي ڌرين جي فائدي واري راند|صورتحال]] ۾ سهڪار جي [[عدم جارحيت جو اصول|عدم جارحيت واري اصول]] تحت ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 March 2012 |title=James Mill and Libertarian Class Analysis |url=https://mises.org/library/james-mill-and-libertarian-class-analysis}}&lt;/ref&gt;

=== ٻيا نقطه نظر ===
{{expand section|date=November 2010}}

جديد معنيٰ ۾ طبقاتي جدوجهد تي تبصرو ڪندڙ ابتدائي ليکڪن مان هڪ [[فرانسيسي انقلاب|فرانسيسي انقلابي]] [[:fr:François Boissel|فرانسوا بواسل]] هو.&lt;ref name=&quot;Guthrie1907&quot;&gt;{{cite book |author=William Buck Guthrie |url=https://books.google.com/books?id=4DJJAAAAIAAJ |title=Socialism Before the French Revolution: A History |publisher=Macmillan |year=1907 |page=283}}&lt;/ref&gt; طبقاتي جدوجهد بابت ٻين تبصرو ڪندڙن ۾ [[آنري ڊي سينٽ سائمن]]،&lt;ref name=&quot;Blake1939&quot;&gt;{{cite book |author=William James Blake |url=https://books.google.com/books?id=iPnTAAAAMAAJ |title=An American Looks at Karl Marx |publisher=Cordon Company |year=1939 |page=622}}&lt;/ref&gt; [[آگسٽين ٿيري]]،&lt;ref&gt;Augustin Thierry: [https://web.archive.org/web/20180501215641/https://books.google.com/books?id=c5A1lIZb5H8C&amp;dq=Histoire+du+Tiers+%C3%89tat&amp;source=gbs_navlinks_s Recueil des monuments inédits de l'histoire du Tiers état]&lt;/ref&gt; [[فرانسوا گيزو]]،&lt;ref name=&quot;Blake1939&quot; /&gt; [[فرانسوا آگسٽ ميگني]] ۽ [[اڊولف ٿير]] شامل آهن. [[فزيوڪريٽ|فزيوڪريٽن]]، [[ڊيوڊ ريڪارڊو]] ۽ مارڪس کان پوءِ [[هينري جارج]] زمين جي غيرلچڪدار فراهميءَ ڏانهن ڌيان ڇڪايو ۽ دليل ڏنو ته ان سان زميندارن لاءِ ڪجهه مخصوص مراعتون، يعني [[معاشي مسواڙ]]، پيدا ٿين ٿيون. مورخ [[آرنلڊ جي. ٽوئنبي]] موجب طبقاتي درجابندي رڳو تهذيبن اندر ظاهر ٿيندي آهي، ۽ اها پڻ تهذيب جي واڌ واري مرحلي جي خاصيت نه، پر ان جي زوال واري عمل دوران ظاهر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Toynbee |first=Arnold |title=[[تاريخ جو مطالعو]]: Abridgment of Volumes I–VI |publisher=Oxford University Press |year=1947 |oclc=891822269 |editor=Dorothea Grace Somervell |location=New York |page=365 |chapter=The Nature of Disintegration}}&lt;/ref&gt;

[[پيئر جوزف پروڌون]] پنهنجي ڪتاب ''[[ملڪيت ڇا آهي؟]]'' (1840ع) ۾ لکي ٿو ته ”ڪجهه طبقا ملڪيت بابت ڪيل دعوائن ۽ ان جي افسانوي ۽ شايد شرمناڪ تاريخ جي جاچ کي پسند نٿا ڪن.“&lt;ref&gt;Pierre Proudhon, ''What is Property?'', chapter 2, remark 2.&lt;/ref&gt; پروڌون جو خيال هو ته حل هيٺين طبقن پاران ڪوآپريٽو ادارن ۽ خودانتظام هيٺ هلندڙ ڪم جي جڳهن تي ٻڌل هڪ متبادل، يڪجهتي واري معيشت قائم ڪرڻ ۾ آهي، جيڪا آهستي آهستي سرمائيداراڻي طبقاتي سماج کي ڪمزور ڪري ان جي جاءِ والاري. ان جي ابتڙ، انارڪسٽ [[ميخائيل باڪونين]] جو اصرار هو ته آزادي پسند سوشلزم قائم ڪرڻ لاءِ پورهيت طبقي، هارين ۽ غريبن جي وڏي پيماني واري طبقاتي جدوجهد ضروري آهي. ان لاءِ سماجي انقلاب جي صورت ۾ آخري مقابلي جي ضرورت پوندي.

نئين طبقن جي ظهور سان گڏ طبقن جي اوسر کي تڪرارن جي اوسر طور بيان ڪندڙ ابتدائي تجزين مان هڪ [[پيٽر ڪروپوٽڪن]] جي ڪتاب ''[[گڏيل سهڪار: ارتقا جو هڪ عنصر]]'' ۾ ملي ٿو. هن ڪتاب ۾ ڪروپوٽڪن ان ڳالهه جو تجزيو ڪري ٿو ته طبقي کان اڳ وارن يا [[شڪاري گڏ ڪندڙ]] سماجن ۾ مرڻ کان پوءِ ملڪيت ۽ شين کي ڪيئن ورهايو ويندو هو، ۽ وراثت ڪيئن ابتدائي [[طبقاتي ورهاست|طبقاتي ورهاستن]] ۽ تڪرارن کي جنم ڏئي ٿي.

[[فاشزم|فاشسٽن]] گهڻو ڪري ”افقي“ طبقاتي جدوجهد جي مخالفت ڪندي ان جي بدران عمودي قومي جدوجهد جي حمايت ڪئي آهي. هنن موجوده سماجي طبقن کي برقرار رکڻ جو واعدو ڪندي پورهيت طبقي کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ [[طبقاتي سهڪار]] نالي هڪ متبادل تصور پيش ڪيو.{{Dubious|date=June 2025}}

== ويهين ۽ ايڪيهين صديون ==
{{Expand section|date=September 2024}}

=== سوويت يونين ۽ ان جهڙا سماج ===

ڪيترائي مفڪر، جن مان گهڻا [[ٽراٽسڪي ازم|ٽراٽسڪي وادي]] ۽ [[انارڪزم|انارڪسٽ]] آهن، دليل ڏين ٿا ته [[سوويت طرز جي معاشي رٿابندي|سوويت طرز جي سماجن]] ۾ به طبقاتي تڪرار موجود هو. سندن دليلن موجب حڪمران [[سياسي پارٽي]] پاران قائم ڪيل بيوروڪريٽڪ [[سماجي پرت|پرت]]، جنهن کي [[سوويت يونين]] ۾ ''[[نومينڪلاتورا]]'' چيو ويندو هو، هڪ طبقو هئي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن ”[[نئون طبقو]]“ پڻ سڏيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Đilas |first=Milovan |title=The New Class: An Analysis of the Communist System |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1983 |isbn=978-0-15-665489-0 |edition=paperback |location=San Diego |author-link=Milovan Đilas |orig-date=1957 |page=39}}&lt;/ref&gt; جيڪا [[پيداوار جا وسيلا|پيداوار جي وسيلن]] تي ڪنٽرول رکندي ۽ انهن جي رهنمائي ڪندي هئي. هن حڪمران طبقي کي سماج جي باقي حصي، جنهن کي عام طور تي پرولتاريه سمجهيو ويندو هو، جي مخالف طور ڏٺو ويو. اهڙي نظام کي [[رياستي سوشلزم]]، [[رياستي سرمائيداري]]، [[بيوروڪريٽڪ اجتماعيت]] يا [[نئون طبقو|نئين طبقي وارو سماج]] چيو ويو آهي. 1917ع ۾ سوويت يونين قائم ٿيڻ کان اڳ ئي روس ۾ مارڪسزم هڪ طاقتور نظرياتي قوت بڻجي چڪو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي [[روسي سماجي جمهوري مزدور پارٽي]] نالي هڪ مارڪسي جماعت موجود هئي. اها جماعت جلد ٻن مکيه ڌڙن ۾ ورهائجي وئي: [[بالشويڪ]]، جن جي اڳواڻي [[ولاديمير لينن]] ڪندو هو، ۽ [[مينشويڪ]]، جن جي اڳواڻي [[جوليس مارتوف]] ڪندو هو.

تنهن هوندي به، ڪيترائي مارڪسسٽ دليل ڏين ٿا ته سرمائيداريءَ جي ابتڙ سوويت اشرافيه وٽ [[پيداوار جا وسيلا]] ذاتي ملڪيت طور نه هئا ۽ نه ئي اهي [[فاضل قدر]] کي پنهنجي ذاتي دولت لاءِ گڏ ڪندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ معيشت مان پيدا ٿيندڙ منافعو ٻيهر سوويت سماج ۾ خرچ ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Harpal |first1=Brar |title=Trotskyism or Leninism? |year=1993 |isbn=978-1-874613-03-9 |location=London |publisher=H. Brar |pages=647}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ٽراٽسڪي وادين، جهڙوڪ [[ارنسٽ منڊل]]، پڻ نئين حڪمران طبقي واري تصور کي [[لفظي تضاد]] قرار ڏيندي تنقيد ڪئي. منڊل لکيو: ”بيوروڪريسيءَ کي نئون حڪمران طبقو سمجهڻ واري مفروضي مان اهو نتيجو نڪري ٿو ته تاريخ ۾ پهريون ڀيرو اسان اهڙي ’حڪمران طبقي‘ سان منهن ڏئي رهيا آهيون، جيڪو حقيقت ۾ حڪمراني ڪرڻ کان اڳ طبقي طور وجود ئي نٿو رکي.“&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ernest |first1=Mandel |title=Why The Soviet Bureaucracy is not a New Ruling Class (1979) |url=https://www.ernestmandel.org/en/works/txt/1979/soviet_bureaucracy.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170522081826/http://www.ernestmandel.org/en/works/txt/1979/soviet_bureaucracy.htm |archive-date=22 May 2017 |access-date=26 April 2017}}&lt;/ref&gt;

=== گڏيل رياستون ===

گڏيل رياستن جي شروعاتي دور کان ئي غلام مالڪن ۽ غلامن جي وچ ۾ جدوجهد جي صورت ۾ طبقاتي تڪرار موجود هو. غلاميءَ جي خاتمي کان پوءِ طبقاتي تڪرار جو ذڪر گهڻو ڪري مزدورن ۽ انتظاميا جي وچ ۾ اختلافن جي حوالي سان ڪيو ويو. 1933ع ۾ [[ايئر لائن پائلٽس ايسوسيئيشن انٽرنيشنل]] جي ايڊورڊ هيملٽن انهيءَ سال [[نيشنل ليبر بورڊ]] جي ٻڌڻين دوران هوائي ڪمپنين جي انتظاميا جي مخالفت کي بيان ڪرڻ لاءِ ”طبقاتي جنگ“ جو اصطلاح استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kaps |first=Robert W. |title=Air Transport Labor Relations (Southern Illinois University Press Series in Aviation Management) |year=1997 |publisher=Southern Illinois Press |location=Carbondale |isbn=978-0-8093-1776-9 |page=51}}&lt;/ref&gt; طبقاتي تڪرار جي روزمره صورتن کان سواءِ بحران يا انقلاب جا دور به اچن ٿا، جن ۾ تڪرار پرتشدد صورت اختيار ڪري وٺي ٿو ۽ ان ۾ جبر، حملا، شهري آزادين تي پابنديون، سياسي قتل يا موت جا جٿا شامل ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zinn |first=Howard |title=A People's History of the United States: 1492–2001 |year=2003 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-052842-3 |location=New York |oclc=50622172 }}{{pn|date=August 2024}}&lt;/ref&gt;

آمريڪي [[ارب پتي]] سيڙپڪار [[وارن بفيٽ]]&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=The World's Billionaires |url=https://www.forbes.com/billionaires/list/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403013841/http://www.forbes.com/billionaires/list/ |archive-date=3 April 2013 |access-date=1 May 2018 |magazine=Forbes}}&lt;/ref&gt; ڪيترن موقعن تي چيو ته سندس طبقو، يعني ”امير طبقو“، سماج جي باقي حصي خلاف طبقاتي جنگ وڙهي رهيو آهي. هن 2005ع ۾ [[سي اين اين]] کي چيو: ”هي طبقاتي جنگ آهي، منهنجو طبقو کٽي رهيو آهي، پر ان کي کٽڻ نه گهرجي.“&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Dobbs |first1=Lou |title=Buffett: 'There are lots of loose nukes around the world' |url=https://www.cnn.com/2005/US/05/10/buffett/index.html |work=CNN |date=19 June 2005 }}&lt;/ref&gt; هن ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' کي ڏنل هڪ انٽرويو ۾ پڻ ساڳيو خيال ورجايو: ”طبقاتي جنگ ته ضرور هلي رهي آهي، پر اها منهنجو طبقو، يعني امير طبقو، وڙهي رهيو آهي ۽ اسين کٽي رهيا آهيون.“&lt;ref&gt;{{cite news |last=Buffett |first=Warren |date=26 November 2006 |title=In Class Warfare, Guess Which Class is Winning |url=https://www.nytimes.com/2006/11/26/business/yourmoney/26every.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103165340/http://www.nytimes.com/2006/11/26/business/yourmoney/26every.html |archive-date=3 January 2017 |url-status=live |newspaper=The New York Times}}&lt;/ref&gt; سماجياتدان ٿامس وولشو 2015ع ۾ لکيو ته 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر کان شروع ٿيندڙ [[نيو لبرل ازم|نيو لبرل انقلاب]] اهڙي طبقاتي تڪرار جو نتيجو هو، جنهن ۾ وڌندڙ طبقاتي شعور رکندڙ سرمائيدار اشرافيه جون [[پاول يادداشت|سياسي منظم ڪوششون]] ”1930ع واري ڏهاڪي جي نيو ڊيل، 1960ع واري ڏهاڪي جي غربت خلاف جنگ جي پروگرامن ۽ منظم مزدور تحريڪ جي طاقت“ خلاف هيون؛ انهن ڪوششن [[وال اسٽريٽ]] جي سياسي طاقت ۽ [[معاشي اڻبرابري]] ٻنهي کي نمايان طور وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Volscho |first1=Thomas |last2= |first2= |date=2015|title=The Revenge of the Capitalist Class: Crisis, the Legitimacy of Capitalism and the Restoration of Finance from the 1970s to Present |url= |journal=[[Critical Sociology (journal) |Critical Sociology]] |volume=43 |issue=2 |publisher= |pages= |doi= 10.1177/0896920515589003 |access-date=}}&lt;/ref&gt;

[[File:Noam Chomsky, 2004.jpg|thumb|upright|[[نوم چومسڪي]]، 2004ع]]

سياسي ڪارڪن [[نوم چومسڪي]] پڻ گڏيل رياستن ۾ طبقاتي تڪرار بابت چيو:

{{blockquote|طبقاتي جنگ ته سدائين هلي رهي آهي. گڏيل رياستون غيرمعمولي حد تائين ڪاروباري طبقن جي قبضي هيٺ هلندڙ سماج آهي، ٻين سماجن کان به وڌيڪ. ڪاروباري طبقا تمام گهڻو طبقاتي شعور رکن ٿا{{snd}}اهي پنهنجي طاقت وڌائڻ ۽ مخالفت گهٽائڻ لاءِ مسلسل سخت طبقاتي جنگ وڙهي رهيا آهن. ڪڏهن ڪڏهن هن حقيقت کي تسليم به ڪيو ويندو آهي... تمام گهڻو دولتمند ماڻهن کي ڏنل وڏا فائدا ۽ هتي کين حاصل مراعتون ٻين هم سطح سماجن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻيون آهن ۽ جاري طبقاتي جنگ جو حصو آهن. رڳو وڏين ڪمپنين جي سربراهن جون پگهارون ڏسو...&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Occupy: Class War, Rebellion and Solidarity |year=2013 |access-date=14 October 2014 |url=http://www.alternet.org/economy/chomsky-business-elites-are-waging-brutal-class-war-america-0?paging=off&amp;current_page=1#bookmark |editor-last=Ruggiero |editor-first=Greg |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016043703/http://www.alternet.org/economy/chomsky-business-elites-are-waging-brutal-class-war-america-0?paging=off&amp;current_page=1#bookmark |archive-date=16 October 2014 |url-status=dead |edition=2nd |isbn=978-1884519253 |location=[[ويسٽ فيلڊ، نيو جرسي]] |publisher=Zuccotti Park Press}}&lt;/ref&gt;}}

2024ع ۾ [[برائن ٿامپسن جو قتل|يونائيٽيڊ هيلٿ ڪيئر جي چيف ايگزيڪيوٽو برائن ٿامپسن جي قتل]] کي ڪجهه ماڻهن طبقاتي جنگ جو عمل قرار ڏنو. [[لوئيجي مانجيوني]] تي فائرنگ جو الزام لڳايو ويو ۽ هن ڏانهن منسوب هڪ منشور ۾ صحت جي انشورنس واري صنعت تي سخت تنقيد ڪئي وئي هئي. [[اين بي سي نيوز]] موجب سماجي ميڊيا تي اهڙيون پوسٽون پڻ هيون، جن ۾ ٿامپسن جي موت تي خوشيءَ جو اظهار ڪيو ويو، ٻين طاقتور ڪاروباري شخصيتن کي ممڪن هدف طور ذڪر ڪيو ويو ۽ فائرنگ کي طبقاتي جنگ جو پهريون وار قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-05 |title=Insurance executive's killing sparks online praise and hate |url=https://www.nbcnews.com/investigations/insurance-executives-murder-sparks-online-praise-hate-rcna183017 |access-date=2024-12-12 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=12/5/24 - Praise for United Healthcare CEO Assassination Goes Viral |url=https://networkcontagion.us/reports/praise-for-united-healthcare-ceo-assassination-goes-viral/ |access-date=2024-12-12 |website=Network Contagion Research Institute |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل پيرينٽي]] نشاندهي ڪئي ته طبقاتي جدوجهد جون سڀ صورتون بنيادي، پرتشدد يا جارحاڻيون نه هونديون آهن، جيئن هڙتالون، لاڪ آئوٽ، ڪم جي جڳهه تي تخريبڪاري ۽ سياسي قتل. هن لکيو ته طبقاتي دشمني ننڍين چورين، مزدورن جي گهٽ حوصلي، معمولي اختياريت خلاف انفرادي مزاحمت ۽ ڄاڻ لڪائڻ جهڙن عملن ۾ پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي. مالڪن جي پاسي کان مزدور يونين مخالف قانونن لاءِ لابنگ، گهٽ ۾ گهٽ اجرت وڌائڻ جي مخالفت ۽ مزدور يونينون ٽوڙيندڙ قانوني ادارن کي ڀرتي ڪرڻ پڻ طبقاتي جدوجهد جون صورتون آهن.&lt;ref name=&quot;Parenti_citation&quot;/&gt;

=== 2008ع جي مالي بحران کان پوءِ ===
{{Main|2008ع جو مالي بحران|اسين 99 سيڪڙو آهيون|آڪيوپائي تحريڪ}}

[[File:People's march (Columbus) IMG 7041 (54312985258).jpg|thumb|[[ڪولمبس، اوهايو]] ۾ [[پيپلز مارچ]] جو هڪ احتجاج ڪندڙ، جنهن جي هٿ ۾ لکيل آهي: ”هي ثقافتي جنگ نه، طبقاتي جنگ آهي.“]]

[[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] کان پوءِ واري دور ۾ طبقاتي تڪرار وڌيڪ شديد ٿيو. بحران سبب سڄي دنيا ۾ [[ڪفايت شعاري مخالف تحريڪ|ڪفايت شعاري مخالف احتجاجن]] جي لهر اڀري، جنهن ۾ [[يونان ۾ ڪفايت شعاري مخالف تحريڪ|يوناني]] ۽ [[اسپين ۾ ڪفايت شعاري مخالف تحريڪ|اسپيني انڊيگناڊوس تحريڪون]] ۽ پوءِ [[آڪيوپائي تحريڪ]] شامل هيون. آڪيوپائي تحريڪ جو نعرو ”[[اسين 99 سيڪڙو آهيون]]“ هو، جنهن روايتي مارڪسي پرولتاريه جي ڀيٽ ۾ مالي اشرافيه خلاف وڌيڪ وسيع طبقاتي مخالفت جو اظهار ڪيو.

صحافي [[بل موئرز]] پنهنجي 2013ع واري تقرير ”عظيم آمريڪي طبقاتي جنگ“ ۾ دليل ڏنو ته گڏيل رياستن ۾ جمهوريت ۽ [[دولتمند اشرافيه جي حڪمراني|دولتمند اشرافيه جي حڪمرانيءَ]] جي وچ ۾ سماجي طبقاتي تڪرار موجود آهي.&lt;ref&gt;Moyers, Bill (12 December 2013). [http://www.brennancenter.org/analysis/great-american-class-war The Great American Class War] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131222031232/http://www.brennancenter.org/analysis/great-american-class-war |date=22 December 2013 }}. [[Brennan Center for Justice]]. Retrieved 25 January 2014.&lt;/ref&gt; [[ڪرس هيجز]] ''[[ٽرٿ ڊگ]]'' لاءِ ”اچو ته هيءَ طبقاتي جنگ شروع ڪريون“ جي عنوان سان ڪالم لکيو، جيڪو [[پنڪ (ڳائڻي)|پنڪ]] جي گيت ”[[پارٽي شروع ڪريو|اچو ته هيءَ پارٽي شروع ڪريون]]“ جي عنوان تي لفظي راند هو.&lt;ref&gt;[https://therealnews.com/chedges1112raipt2 The Pathology of the Rich – Chris Hedges on Reality Asserts Itself pt 1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209060244/http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=31&amp;Itemid=74&amp;jumival=11150 |date=9 December 2013 }} ''[[دي ريئل نيوز]].'' 5 December 2013. Retrieved 25 January 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[ڪرس هيجز|Hedges, Chris]] (20 October 2013). [https://www.truthdig.com/articles/lets-get-this-class-war-started/ Let's Get This Class War Started] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021143451/http://www.truthdig.com/report/item/lets_get_this_class_war_started_20131020 |date=21 October 2013 }}. ''[[ٽرٿ ڊگ]].'' Retrieved 25 January 2014.&lt;/ref&gt; 2022ع جي هڪ مضمون ”آمريڪا جي نئين طبقاتي جنگ“ ۾ هيجز دليل ڏنو ته منظم مزدورن جي وڌندڙ طبقاتي جدوجهد ۽ [[اسٽرائيڪٽوبر|هڙتالون]]، جيڪي اڪثر مزدور يونينن جي قيادت جي مخالفت ۾ ڪيون وڃن ٿيون، ”گڏيل رياستن لاءِ آخري اميد“ آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Hedges|first1=Chris|title=America's New Class War|url=https://scheerpost.com/2022/01/18/hedges-americas-new-class-war/|work=Scheerpost|date=January 18, 2022|access-date=January 21, 2022}}&lt;/ref&gt;

''دي ايج آف اڪويئسنس'' جي ليکڪ ۽ مورخ اسٽيو فريزر 2014ع ۾ چيو ته جيڪڏهن موجوده سياسي ۽ معاشي حالتون جاري رهيون ته طبقاتي تڪرار ناگزير هوندو. هن چيو: ”ماڻهو وڌندڙ حد تائين بيزار ٿي رهيا آهن [...] سندن آواز نٿو ٻڌو وڃي. منهنجو خيال آهي ته اهڙي حالت گهڻو وقت جاري نٿي رهي سگهي، جيستائين اڳ طبقاتي جدوجهد يا طبقاتي جنگ سڏجندڙ واقعن جا وڌيڪ ۽ وڌيڪ ڌماڪا نه ٿين.“&lt;ref&gt;{{cite episode |series=[[Moyers &amp; Company]] |title=The New Robber Barons|date=December 19, 2014 |url=https://billmoyers.com/episode/steve-fraser-new-robber-barons/}}&lt;/ref&gt;

=== عرب بهار ===

[[انڊيگناڊوس تحريڪ|انڊيگناڊوس]] ۽ آڪيوپائي تحريڪن سان گڏ ساڳي ”چوڪن واري تحريڪ“ جو حصو سمجهي ويندڙ [[عرب بهار]] 2011ع کان شروع ٿيندڙ سماجي احتجاجن جي هڪ لهر هئي. عرب بهار جي پيدائش ۾ ڪيترائي عنصر گڏ ٿيا، جن ۾ آمريت يا [[مطلق بادشاهت]] جي مخالفت، [[انساني حقن]] جون ڀڃڪڙيون، [[سرڪاري بدعنواني]]، جنهن جو اظهار [[گڏيل رياستن جي سفارتي ڪيبلن جو افشا|وڪي ليڪس جي سفارتي ڪيبلن]] مان ٿيو،&lt;ref name=&quot;Walker 2011&quot;&gt;{{cite web | last=Walker | first=Peter | title=Amnesty International hails WikiLeaks and Guardian as Arab spring 'catalysts' |website=The Guardian | date=2011-05-12 | url=https://www.theguardian.com/world/2011/may/13/amnesty-international-wikileaks-arab-spring | access-date=2021-10-11}}&lt;/ref&gt; معاشي زوال، بيروزگاري، انتهائي غربت ۽ ڪيترائي آباديءَ جي جوڙجڪ سان لاڳاپيل عنصر شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Korotayev A, Zinkina J |author-link=Andrey Korotayev |url=https://www.academia.edu/29300010 |title=Egyptian Revolution: A Demographic Structural Analysis |journal=Entelequia. Revista Interdisciplinar |volume=13 |year=2011 |pages=139–165 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020144003/https://www.academia.edu/29300010/Egyptian_Revolution_A_Demographic_Structural_Analysis |archive-date=20 October 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mason 2013&quot;&gt;{{cite web | last=Mason | first=Paul | title=From Arab Spring to global revolution |website=The Guardian | date=2013-02-05 | url=https://www.theguardian.com/world/2013/feb/05/arab-spring-global-revolution | access-date=2021-10-11}}&lt;/ref&gt; انهن عنصرن مان هڪ آباديءَ ۾ تعليم يافته پر غيرمطمئن نوجوانن جو وڏو تناسب پڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wolframalpha.com/input/?i=arab+league+demographics|title=Demographics of the Arab League, computed by Wolfram Alpha|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302053128/http://www.wolframalpha.com/input/?i=arab+league+demographics|archive-date=2 March 2011}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، طبقاتي تڪرار پڻ هڪ اهم عنصر هو. سمورن [[اتر آفريڪا|اتر آفريقي]] ۽ [[فارسي نار جا ملڪ|فارسي نار جي ملڪن]] ۾ بغاوتن جا اهم محرڪ ڏهاڪن کان اقتدار ۾ ويٺل مطلق العنان حڪمرانن جي هٿن ۾ دولت جو مرڪوز ٿيڻ، ان جي ٻيهر ورڇ ۾ اڻپوري شفافيت، بدعنواني ۽ خاص طور تي نوجوانن جو موجوده حالت قبول ڪرڻ کان انڪار هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Breisinger |first1=Clemens |last2=Ecker |first2=Olivier |last3=Al-Riffai |first3=Perrihan |title=Economics of the Arab Awakening |url=http://www.ifpri.org/publication/economics-arab-awakening |publisher=International Food Policy Research Institute|access-date=25 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415185102/http://www.ifpri.org/publication/economics-arab-awakening|archive-date=15 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2012/04/08/opinion/sunday/friedman-the-other-arab-spring.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129012246/http://www.nytimes.com/2012/04/08/opinion/sunday/friedman-the-other-arab-spring.html|url-status=dead|title=Opinion &amp;#124; The Other Arab Spring|first=Thomas L.|last=Friedman|date=7 April 2012|archive-date=29 November 2016|via=NYTimes.com}}&lt;/ref&gt;

== نسل سان لاڳاپو ==
{{main|بين القطعيت}}

[[File:NORTH PHILADELPHIA JOBLESS BLACKS. MAN STANDING AT RIGHT IS GERALD &quot;HEAT WAVE&quot; JONES, WHO WORKS FOR &quot;THE NETWORK&quot;, A... - NARA - 552754.jpg|thumb|left|1973ع جي گرمين دوران [[فلاڊيلفيا]] ۾ بيروزگار ڪارا مزدور.]]

روايتي مارڪسزم جون ڪجهه تاريخي ڌارائون [[طبقاتي جنگ کان سواءِ ٻي ڪا جنگ نه|نسل پرستيءَ]]، [[جنسيت پسندي]] وغيره خلاف جدوجهدن کي اهڙيون ڪوششون سمجهن ٿيون، جيڪي مبينا طور [[ڪوڙو شعور|حقيقي طبقاتي جدوجهد]] کان ڌيان هٽائين ٿيون.{{Citation needed|date=September 2018}} هن نقطه نظر موجب، طبقي اندر اهڙيون ورهاستون هڪ ٻئي جا مخالف سمجهيل گروهن کي گڏيل طبقاتي مفادن مطابق عمل ڪرڻ کان روڪين ٿيون. تنهن هوندي به، ڪيترائي مارڪسي بين الاقواميت پسند ۽ نوآباديات مخالف انقلابي جنس، نسل ۽ طبقي کي پاڻ ۾ ڳنڍيل سمجهن ٿا. مارڪسي علمي ادب ۾ انهن موضوعن بابت بحث اڃا تائين جاري آهي.

[[مشل فوڪو]] موجب، اوڻويهين صديءَ ۾ ”[[نسل (انسانن جي درجابندي)|نسل]]“ جي [[ماهيت پسندي|ماهيت پسند]] تصور کي [[نسل پرستي|نسل پرستن]]، [[حياتياتدان|حياتياتدانن]] ۽ [[برتر نسل پيدا ڪرڻ|يوجينڪس جي حامين]] اختيار ڪيو، جن ان کي ”حياتياتي نسل“ جي جديد معنيٰ ڏني؛ پوءِ اهو تصور ”[[رياستي نسل پرستي]]“ ۾ شامل ڪيو ويو. ٻئي پاسي، فوڪو دعويٰ ڪئي ته جڏهن [[مارڪسسٽن]] ”طبقاتي جدوجهد“ جو تصور جوڙيو، تڏهن اهي جزوي طور ”نسل“ ۽ ”نسلي جدوجهد“ جي پراڻن، غير حياتياتي تصورن کان متاثر ٿيا هئا. هڪ ليڪچر دوران مارڪس کان فريڊرڪ اينگلز ڏانهن لکيل 1882ع جي هڪ غيرموجود خط جو حوالو ڏيندي فوڪو غلطيءَ سان دعويٰ ڪئي ته مارڪس لکيو هو: ”توهان چڱيءَ طرح ڄاڻو ٿا ته اسان کي طبقاتي جدوجهد جو خيال ڪٿان مليو؛ اهو اسان کي انهن [[فرانسيسي مورخ|فرانسيسي مورخن]] جي لکڻين مان مليو، جيڪي نسلي جدوجهد بابت ڳالهائيندا هئا.“&lt;ref&gt;Quoted in ''Society Must be Defended'' by Michel Foucault (trans. [[David Macey]]), London: Allen Lane, Penguin Press (1976, 2003), p. 79&lt;/ref&gt;{{Citation needed|reason=original source not listed|date=October 2016}} فوڪو لاءِ سماجي جنگ جو موضوع اهو بنيادي اصول مهيا ڪري ٿو، جيڪو طبقاتي ۽ نسلي جدوجهد کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.&lt;ref&gt;Ann Laura Stoler, ''Race and the Education of Desire: Foucault's &quot;History of Sexuality&quot; and the Colonial Order of Things '', Duke University Press (1995), p.71-72&lt;/ref&gt;

ابتدائي سوشلسٽ تحريڪ جي اهم نظريه دان ۽ [[پورهيت صهيونيت|پورهيت صهيونيت پسند]] [[موسس هيس]] پنهنجي ڪتاب ''[[روم ۽ يروشلم]]'' جي ”اختتاميي“ ۾ دليل ڏنو ته ”نسلي جدوجهد بنيادي آهي، جڏهن ته طبقاتي جدوجهد ثانوي آهي. [...] نسلن جي وچ ۾ دشمني ختم ٿيڻ سان طبقاتي جدوجهد پڻ رڪجي ويندي. سڀني نسلن جي [[آزادي]] کان پوءِ سماج جي سڀني طبقن جي برابري لازمي طور عمل ۾ ايندي، ڇاڪاڻ⁠تہ آخرڪار اهو سماجي معاشيات جو هڪ سائنسي سوال بڻجي ويندو.“&lt;ref&gt;Quoted in ''Prophecy and Politics: Socialism, Nationalism, and the Russian Jews'' by [[Jonathan Frankel (historian)|Jonathan Frankel]], Cambridge University Press (1981), p. 22. {{ISBN|978-0521230285}}.&lt;/ref&gt;

[[ڊبليو. اي. بي. ڊو بوئس]] جو نظريو هو ته نسل، طبقي ۽ قوم جا [[بين القطعي]] نمونا ڪارن ماڻهن جي سياسي معيشت جي ڪجهه رخن جي وضاحت ڪري سگهن ٿا. [[پيٽريشيا هِل ڪولنز]] لکي ٿي: ”ڊو بوئس نسل، طبقي ۽ قوم کي بنيادي طور ذاتي سڃاڻپ جي زمرن طور نه، پر اهڙين سماجي درجابندين طور ڏٺو، جيڪي افريقي آمريڪين جي حيثيت، غربت ۽ طاقت تائين پهچ کي شڪل ڏين ٿيون.“&lt;ref name=&quot;Collins 2000&quot;&gt;{{Cite journal | last = Collins | first = Patricia Hill | author-link = Patricia Hill Collins | title = Gender, black feminism, and black political economy | journal = [[Annals of the American Academy of Political and Social Science]] | volume = 568 | issue = 1 | pages = 41–53 | doi = 10.1177/000271620056800105 | date = March 2000 | s2cid = 146255922 }}&lt;/ref&gt;{{rp|44}}

جديد دور ۾ گڏيل رياستن ۽ ٻين ملڪن ۾ اڀرندڙ ڪجهه فڪري مڪتب ان جي ابتڙ موقف اختيار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Eastwood|first1=John H.|author-link1=John H. Eastwood|title=The Wonder of Grace|year=1995|publisher=Companion Press|location=Shippensburg, PA|isbn=978-1-56043-572-3|page=18|chapter=Ye Are the Salt of the Earth|quote=The system that was supposed to treat all men equally actually created a class society.}}&lt;/ref&gt; سندن دليل آهي ته نسلي جدوجهد جي ڀيٽ ۾ طبقاتي جدوجهد وڌيڪ بنيادي اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀني نسلن جا پورهيت گهڻو ڪري ساڳين مسئلن ۽ ناانصافين کي منهن ڏين ٿا.

== وقتوار ترتيب ==
قومپرست تحريڪون هن فهرست ۾ شامل ناهن.

{{columns-list|colwidth=18em|
ڪلاسيڪي قدامت:
* [[گريڪائي ڀائر|گريڪائي ٽربيون شپ]]
* [[سماجي جنگ (91–88 ق.م.)|سماجي جنگ]]، 91–88 ق.م.
* [[گالي جنگيون]] ۽ [[جوليس سيزر]] جو قتل
* [[طبقن جي وچ ۾ تڪرار]]
* [[رومي غلام جنگيون]]
* [[زرد پٽڪن جي بغاوت]]، 184–205ع

وچين دور:
* [[وچئين دور جي پڇاڙيءَ واري يورپ ۾ عوامي بغاوتون]]
* [[چيومپي]]، فلورنس، 1378ع
* [[هارين جي بغاوت]]، انگلينڊ، 1381ع
* [[جاڪري]]، چوڏهين صديءَ جو فرانس
* [[سينٽ جارج جي رات واري بغاوت]]

جديد دور:
* [[جرمن هارين جي جنگ]]، 1524ع کان
* [[شيمابارا بغاوت]]، 1637–1638ع
* [[انگريزي گهرو ويڙهه]]، 1642–1651ع
* [[فرانسيسي انقلاب]]، 1789ع کان&lt;ref&gt;ڏسو: Daniel Guérin، ''Class Struggle in the First French Republic''، Pluto Press، 1977. {{ISBN|978-0904383447}}.&lt;/ref&gt;
* [[پراڻي قيمت وارا فساد]]، 1809ع
* [[جولاءِ انقلاب]]، 1830ع
* [[ليون]] ۾ [[ڪانوٽ بغاوتون]]، 1831ع کان؛ انهن کي اڪثر جديد [[مزدور تحريڪ]] جي شروعات سمجهيو ويندو آهي
* [[جون بغاوت]]، 1832ع
* [[گاليشيا قتل عام]]، 1846ع
* فرانس ۽ يورپ جي ٻين حصن ۾ [[1848ع جا انقلاب]]
* [[نيوپورٽ بغاوت]]، 1839ع ۾ چارٽسٽن جي اڳواڻيءَ هيٺ سياسي بغاوت
* [[آمريڪي گهرو ويڙهه]]، 1861–1865ع
* [[تائيپنگ بغاوت]]، 1850–1864ع
* [[پيرس ڪميون]]، 1871ع
* [[پابنا هارين جون بغاوتون]]، 1873–1876ع
* [[جانسن ڪائونٽي جنگ]]، 1889–1893ع
* [[ڪوئلي جون جنگيون]]، 1890–1930ع
* ڪوريا ۾ [[ڊونگهاڪ هارين جو انقلاب]]، 1893–1894ع
* [[1905ع جو روسي انقلاب]]
* [[1907ع جي رومانوي هارين جي بغاوت]]
* [[ميڪسيڪي انقلاب]]، 1910–1920ع
* [[1917–1923ع جا انقلاب]]، جن ۾ [[روسي انقلاب|1917ع جو روسي انقلاب]] ۽ [[1918–1919ع جو جرمن انقلاب]] شامل آهن
* آئرلينڊ ۾ [[ليمرڪ سوويت]]، 1919ع
* [[سيئٽل]] ۾ [[1919ع جي سيئٽل عام هڙتال]]
* [[اسپين ۾ انارڪزم#1919ع جي عام هڙتال|1919ع جي عام هڙتال]]، [[اسپين]]
* [[وينيپيگ عام هڙتال]]، 1919ع
* جرمنيءَ ۾ [[روهر بغاوت]]، 1920ع
* [[ڪرونشٽاٽ بغاوت]]، 1921ع
* [[بليئر مائونٽين جي جنگ]]، 1921ع
* [[هيمبرگ بغاوت]]، 1923ع
* [[1926ع جي گڏيل بادشاهت واري عام هڙتال]]
* [[1934ع جي اولهندي سامونڊي ڪناري واري بندرگاهي هڙتال]]
* [[اسپيني گهرو ويڙهه]]، 1936–1939ع
* [[تيڀاگا تحريڪ]]، 1946–1947ع
* [[چين جي زميني سڌارن جي تحريڪ]]، 1947–1950ع
* [[ميانمار ۾ ڪميونسٽ بغاوت]]، 1948–1988ع
* [[ناچول بغاوت]]، 1949–1950ع
* [[اوڀر جرمنيءَ ۾ 1953ع جي بغاوت]]
* [[تلنگانا بغاوت]]
* [[ڪيوبا جو انقلاب]]، 1953–1959ع
* [[1956ع جو هنگري انقلاب]]
* [[پوزنان جا 1956ع وارا احتجاج]]
* [[نڪسلائيٽ-مائو نواز بغاوت]]، 1967ع کان هينئر تائين
* [[1968ع جا احتجاج]]، جن ۾ فرانس جو [[مئي 1968ع]] ۽ [[پراگ بهار]] شامل آهن
* اٽليءَ ۾ [[گرم سرءُ]]، 1969–1970ع
* [[فلپائن ۾ ڪميونسٽ بغاوت]]، 1969ع کان هينئر تائين
* [[1972–1975ع جي بنگلاديش بغاوت]]
* گڏيل بادشاهت ۾ ڪوئلي جي کاڻين جي مزدورن جون ڪيتريون هڙتالون:
** [[گڏيل بادشاهت جي کاڻ مزدورن جي هڙتال (1969ع)|1969ع]]
** [[گڏيل بادشاهت جي کاڻ مزدورن جي هڙتال (1972ع)|1972ع]]
** [[گڏيل بادشاهت جي کاڻ مزدورن جي هڙتال (1974ع)|1974ع]]
** [[گڏيل بادشاهت جي کاڻ مزدورن جي هڙتال (1984–1985ع)|1984–1985ع]]
* [[بي اطمينانيءَ جي سياري]]، 1978–1979ع
* [[نڪاراگوا جو انقلاب]]
* [[پول ٽيڪس فساد]]، 1990ع
* [[1993ع جو روسي آئيني بحران]]
* [[بنگلاديش ۾ مائو نواز بغاوت]]، 1993ع کان هينئر تائين
* [[1999ع جا سيئٽل عالمي واپاري تنظيم مخالف احتجاج]]
* ميڪسيڪو ۾ [[2006ع جا اوآخاڪا احتجاج]]
* [[بوليواري انقلاب]]
* [[2008ع جا يوناني فساد]]
* [[2010ع جو ڪرغز انقلاب]]
* [[2011ع جو مصري انقلاب]]
* [[عالمي سماجي فورم]]
* [[عالمي معاشي فورم]]
* [[آڪيوپائي وال اسٽريٽ]]، 2011ع، ۽ [[آڪيوپائي تحريڪ]]
* [[جاسڪ واقعو]]
* [[روجاوا انقلاب]]
* فلپائن ۾ [[روڊريگو دوتيرتي خلاف احتجاج]]، 2016–2022ع
* فلپائن ۾ [[بونگ بونگ مارڪوس خلاف احتجاج]]، 2021ع کان هينئر تائين
* فرانس ۾ [[زرد واسڪٽ تحريڪ]]، 2018–2020ع
* [[2019–2020ع جا چلي احتجاج]]
* [[2026ع جا بوليويا احتجاج]]
}}

== پڻ ڏسو ==
* [[طبقاتي سهڪار]]
* [[طبقاتي شعور]]
* [[طبقاتي نسل ڪشي]]
* [[طبقاتي امتياز]]
* [[سرمائيداري تي تنقيد]]
* [[سياسي معيشت تي تنقيد]]
* [[ڪم تي تنقيد]]
* [[معاشي درجابندي]]
* [[سماجي طبقو]]
* [[آقا–غلام جدليات]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |editor-last= Abidor|editor-first=Mitchell|date=2016 |title=Death to Bourgeois Society: The Propagandists of the Deed|url=https://pmpress.org/index.php?l=product_detail&amp;p=732|publisher=[[PM Press]] |isbn=978-1629631127}}
* {{cite book |last=Adamic |first=Louis |author-link=Louis Adamic |title=[[Dynamite: The Story of Class Violence in America]] |edition=Revised |year=1934}}
* {{cite book |first1=Gerson |last1=Antell |first2=Walter |last2=Harris |title=Economics For Everybody |publisher=Amsco School Publications |year=2007 |isbn=978-1-56765-640-4}}
* {{cite book |title=Class and Class Conflict in Industrial Society |url=https://archive.org/details/classclassconfli0000dahr |url-access=registration |first=Ralf |last=Dahrendorf |publisher=Stanford University Press |date=1959 |oclc=263443}} (2013ع ۾ پيپر بيڪ ايڊيشن طور ٻيهر ڇپيو: {{ISBN|1314811819|978-1314811810}}).
* {{cite book |title=The Global Class War: How America's Bipartisan Elite Lost Our Future and What It Will Take to Win It Back |first=Jeff |last=Faux |publisher=John Wiley and Sons |date=2006 |isbn=978-0471697619 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/globalclasswarho0000faux }}
* {{cite book |last1=Klein |first1=Matthew C.|last2= Pettis |first2=Michael |date=2020 |title=Trade Wars Are Class Wars: How Rising Inequality Distorts the Global Economy and Threatens International Peace |url=https://yalebooks.yale.edu/book/9780300244175/trade-wars-are-class-wars |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0300244175 }}
* {{cite book |author=Li Yi |date=2005 |title=The Structure and Evolution of Chinese Social Stratification |publisher=University Press of America |isbn=978-0-7618-3331-4 }}
* {{cite journal |last=Maavak |first=Mathew |url=https://jfsdigital.org/wp-content/uploads/2013/10/172-A02.pdf |title=Class Warfare, Anarchy and the Future Society |journal=Journal of Futures Studies |date=December 2012 |volume=17 |issue=2 |pages=15–36 |ssrn=2226762 }}
* {{cite book |title=The International Encyclopedia of Revolution and Protest: 1500 to the Present |editor-first=Immanuel |editor-last=Ness |location=Malden, MA |publisher=Wiley &amp; Sons |year=2009}}
* {{cite book |last=Ness |first=Immanuel |date=2014 |title=New Forms of Worker Organization: The Syndicalist and Autonomist Restoration of Class-Struggle Unionism |url=https://secure.pmpress.org/index.php?l=product_detail&amp;p=628 |publisher=PM Press |isbn=978-1604869569 |author-link=Immanuel Ness |access-date=2 August 2018 |archive-date=29 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329025349/https://secure.pmpress.org/index.php?l=product_detail&amp;p=628 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Tranjan|first=Ricardo |date=2023 |title=The Tenant Class |publisher=Between the Lines |isbn=978-1771136228}}
* {{cite journal |last1= Vasudevan |first1=Ramaa |date=2019 |title=The Global Class War |url=https://catalyst-journal.com/2019/07/the-global-class-war/ |journal=Catalyst |volume=3 |issue=1 |pages=110–139 }}
* {{cite book |editor-last=Zeilig |editor-first=Leo |title=Class Struggle and Resistance in Africa |publisher=New Clarion Press |year=2002}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Wikiquote}}

* [https://www.democracynow.org/2010/9/3/study_ceos_who_fired_most_workers 2008–2010ع جو مطالعو: جن ڪمپنين جي سربراهن سڀ کان وڌيڪ مزدورن کي برطرف ڪيو، انهن کي سڀ کان وڌيڪ پگهار ملي] – ''[[Democracy Now!]]'' جي وڊيو رپورٽ.
* [https://www.vice.com/en/article/how-a-real-class-war-like-with-guns-could-actually-happen/ هٿياربند حقيقي طبقاتي جنگ ڪيئن ٿي سگهي ٿي]. ''[[Vice Media|Vice]]''، 26 نومبر 2018ع.

{{anarchism}}
{{Marxist and communist phraseology}}
{{communism}}
{{socialism}}
{{Social class}}

{{Authority control}}

[[زمرو:سرمائيداري مخالف]]
[[زمرو:فاشزم مخالف]]
[[زمرو:تڪرار جو نظريو]]
[[زمرو:سياسي سائنس]]
[[زمرو:سماجي طبقا]]
[[زمرو:سماجي تڪرار]]
[[زمرو:سوشلزم]]</text>
      <sha1>9plvsrxjpi1m3ra9wwtdn9uujj0pkhr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سياسي معيشت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100412</id>
    <revision>
      <id>395630</id>
      <parentid>394979</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T01:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74821" sha1="mxg37r1cqpfrzm991oxtv246houe3r0" xml:space="preserve">{{Short description|سماجي پيداوار جي اوسر جو مطالعو}}

[[File:Rousseau - Discours sur l'oeconomie politique, 1758 - 5884558.tif|thumb|[[ژان ژاڪ روسو]]، ''Discours sur l'oeconomie politique''، 1758ع]]

'''سياسي معيشت'''، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''تقابلي معيشت''' پڻ چيو ويندو آهي، [[سياسي سائنس]] ۽ [[معاشيات]] جو هڪ [[بين شعبائي]] ميدان آهي، جيڪو سياسي ۽ معاشي نظامن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن ۾ اهو پڻ شامل آهي ته اهي نظام هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا.

هن ميدان جي شروعات سورهين صديءَ جي مغربي [[اخلاقي فلسفو|اخلاقي فلسفي]] اندر ٿي، جتي نظرياتي تصنيفن ۾ رياستن جي دولت جي انتظام جو جائزو ورتو ويندو هو. سياسي معيشت جون ابتدائي اهم تصنيفون عام طور برطانوي عالمن [[ايڊم سمٿ]]، [[ٿامس مالٿس]] ۽ [[ڊيوڊ ريڪارڊو]] ڏانهن منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ فرانسيسي [[فزيوڪريٽ|فزيوڪريٽن]] جو ڪم انهن کان اڳ جو هو. [[جان اسٽورٽ مل]] کان [[ڪارل مارڪس]] تائين مختلف مفڪرن معاشيات ۽ سياست کي هڪ ٻئي کان اڻٽٽ سمجهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Fishkin |first1=Joseph |url=https://books.google.com/books?id=xwpSEAAAQBAJ&amp;q=%22Adam%20Smith,%20John%20Stuart%20Mill,%20and%20Karl%20Marx%20understood%20economics%20and%20politics%20as%20inseparable%22 |title=The Anti-Oligarchy Constitution: Reconstructing the Economic Foundations of American Democracy |last2=Forbath |first2=William E. |date=2022-02-08 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-24740-6 |page=2 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سياسي معيشت هڪ الڳ علمي ميدان طور اڀري، جنهن ۾ انهن گهڻن مظاهرن جو مطالعو شامل هو، جيڪي اڄ معاشيات جي دائري ۾ آندا وڃن ٿا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[رياضياتي نموناسازي]] جي واڌ سان معاشيات سياسي معيشت کان الڳ هڪ خودمختيار علمي شعبو بڻجي وئي. هيءَ تبديلي 1890ع ۾ [[الفريڊ مارشل]] جي اثرائتي درسي ڪتاب ''[[معاشيات جا اصول (مارشل جو ڪتاب)|معاشيات جا اصول]]'' جي اشاعت سان هم وقت ٿي.

پنهنجي جديد صورت ۾ سياسي معيشت هڪ [[بين شعبائي]] ميدان آهي، جيڪو [[مزدور منڊي|مزدور منڊين]]، [[بين الاقوامي واپار]]، [[معاشي واڌ|واڌ]]، [[دولت جي ورڇ]] ۽ [[معاشي اڻبرابري]] جهڙن مظاهرن جو تجزيو ڪري ٿو. ان جي ابتڙ، ''معاشيات'' جو اصطلاح عام طور معيشت جي نسبتاً محدود مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻين سياسي ۽ سماجي پهلوئن کي يا ته شامل نه ڪيو ويندو آهي يا گهٽ اهميت ڏني ويندي آهي.

== اشتقاق ۽ تاريخ ==

=== شروعات ===
''[[معاشيات]]'' جي هڪ الڳ جديد علمي شعبي بڻجڻ کان اڳ، هي اصطلاح اصل ۾ گهر يا ملڪيت جي انتظام لاءِ استعمال ٿيندو هو ۽ يوناني لفظ ''اوئڪانمڪوس'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”گهر يا خاندان جي انتظام ۾ مهارت رکندڙ.“&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Economic - Etymology, Origin &amp; Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/economic |access-date=2026-05-09 |website=etymonline |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''سياسي معيشت'' اصل ۾ انهيءَ تصور کي رياست جي سطح تائين وڌايو، جنهن ۾ قومي سطح تي دولت، پيداوار، واپار، محصولن ۽ گذران جو انتظام شامل هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Veseth |first=Michael A. |last2=Balaam |first2=David N. |title=Political economy |url=https://www.britannica.com/money/political-economy/Historical-development |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website=Britannica}}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي اصطلاح ''اڪنامي پوليٽڪ''، جنهن جو انگريزي ترجمو ”پوليٽيڪل اڪانامي “ آهي، پهريون ڀيرو 1615ع ۾ فرانسيسي سپاهي ۽ معيشتدان [[انتوان ڊي مونڪريتيئن]] جي ڪتاب ''Traicté de l'oeconomie politique'' ۾ ظاهر ٿيو.

[[ايڊم سمٿ]] پنهنجي ڪتاب ''[[قومن جي دولت]]'' ۾ سياسي معيشت کي ”رياستي اڳواڻ يا قانونساز جي سائنس“ جو حصو قرار ڏنو، جنهن جا مقصد ماڻهن لاءِ آمدني يا گذران جا وسيلا ۽ رياست لاءِ آمدني مهيا ڪرڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Introduction {{!}} Adam Smith Works |url=https://www.adamsmithworks.org/documents/introduction-d4154ace-1f88-47db-87f0-77c9e862cea6 |access-date=2026-05-09 |website=www.adamsmithworks.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جديد عالم{{Who|date=May 2026}} هن مطالعي جون پاڙون چوڏهين صديءَ جي [[تيونس]]ي [[مورخ]] ۽ [[سماجيات|سماجياتدان]] [[ابن خلدون]] جي ڪم ۾ ڳولين ٿا، خاص طور سندس ”نفعي“ ۽ ”گذران“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري تجزيي ۾. هن سماج جي وضاحت لاءِ هڪ الڳ سائنس قائم ڪرڻ جو مطالبو پڻ ڪيو ۽ پنهنجي اهم تصنيف ''[[مقدمو ابن خلدون|المقدمه]]'' ۾ انهن خيالن جو خاڪو پيش ڪيو. ''المقدمه'' ۾ ابن خلدون لکي ٿو: ”تهذيب ۽ ان جي ڀلائي، ۽ ڪاروبار جي خوشحالي، پيداواري صلاحيت ۽ ماڻهن جي انهن ڪوششن تي دارومدار رکي ٿي، جيڪي هو هر رخ ۾ پنهنجي فائدي ۽ نفعي لاءِ ڪن ٿا“؛ هن خيال کي جديد [[ڪلاسيڪي معاشيات|ڪلاسيڪي معاشي فڪر]] جو اڳواٽ تصور سمجهيو ويو آهي.{{Citation needed|date=May 2026}}

فرانسيسي [[فزيوڪريٽ|فزيوڪريٽ]]، جن ۾ [[فرانسوا ڪيني]]، [[رچرڊ ڪينٽيلون]] ۽ [[اين-رابرٽ-ژاڪ ٽرگو]] شامل هئا، سياسي معيشت جا پهريان اهم علمبردار هئا،&lt;ref name=&quot;Steiner 2003 p62&quot;&gt;Steiner (2003), pp. 61–62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bertholet|first=Auguste|date=2020-05-27|title=The intellectual origins of Mirabeau|journal=History of European Ideas|volume=47|pages=91–96|doi=10.1080/01916599.2020.1763745|s2cid=219747599|issn=0191-6599}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ فزيوڪريٽن ڏانهن [[ايڊم سمٿ]]، [[جان اسٽورٽ مل]]، [[ڊيوڊ ريڪارڊو]]، [[هينري جارج]] ۽ [[ڪارل مارڪس]] جي فڪري جوابن کي جديد بحث ۾ عام طور وڌيڪ ڌيان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Bertholet |first1=Auguste |url=https://www.sgeaj.ch/wp-content/uploads/2024/12/bertholet-kapossy-la-physiocratie-et-la-suisse-2023.pdf |title=La Physiocratie et la Suisse |last2=Kapossy |first2=Béla |publisher=Slatkine |year=2023 |isbn=9782051029391 |location=Geneva |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.athabascau.ca/humanities-and-social-sciences/resources/ba-poec-what-is-political-economy.html|website=Political Economy, Athabasca University|language=en-CA|access-date=2022-02-06|title=What is Political Economy?|archive-date=2022-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207020919/https://www.athabascau.ca/humanities-and-social-sciences/resources/ba-poec-what-is-political-economy.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== نئين تعريف ۽ معاشيات سان لاڳاپو ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اهي موضوع، جيڪي هاڻي معاشيات سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جن ۾ ”پئسي، منڊين ۽ واپار بابت بنيادي اصول ۽ قانون“ شامل آهن، هڪ اهڙي منظم بحث ۾ تبديل ٿي چڪا هئا، جيڪو '''سياسي معيشت''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Schabas |first=Margaret |title=Economics in Early Modern Philosophy |date=2026 |work=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2026/entries/economics-early-modern/ |access-date=2026-05-09 |edition=Spring 2026 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ معاشيات آهستي آهستي هڪ وڌيڪ خودمختيار، فني ۽ اڪثر رياضياتي علمي شعبي بڻجڻ جي ڪوشش ڪئي. پنهنجي تصنيف ''اي جنرل ميٿميٽيڪل ٿيوري آف پوليٽيڪل اڪانامي'' ۾ [[وليم اسٽينلي جيونز]] [[حاشيائي افاديت|حاشيائي افاديت واري قدر جي نظريي]] کي ترقي ڏني، جنهن ”حاشيائي انقلاب“ کي جنم ڏنو ۽ معاشيات ۾ رياضياتي طريقا متعارف ڪرايا. هن اختصار لاءِ ''اڪانامڪس'' جي اصطلاح جي حمايت ڪئي ۽ اميد ظاهر ڪئي ته اهو ”هڪ سائنس جو مڃيل نالو“ بڻجي ويندو.&lt;ref&gt;Jevons, W. Stanley. ''The Theory of Political Economy'', 1879, 2nd ed. [https://books.google.com/books?id=aYcBAAAAQAAJ&amp;pg=PR14=ONEPAGE p. xiv.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412085429/https://books.google.com/books?id=aYcBAAAAQAAJ&amp;pg=PR14=onepage |date=2023-04-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Groenwegen&quot;&gt;Groenwegen, Peter. (1987 [[The New Palgrave Dictionary of Economics|[2008]]]). &quot;'political economy' and 'economics'&quot;, ''[[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]]'', v. 3, pp. 905–906. [Pp.&amp;nbsp;904–07.]&lt;/ref&gt;

ڪتاب ''فرام پوليٽيڪل اڪانامي ٽو اڪانامڪس'' ۾ ملوناڪس ۽ فائن دليل ڏين ٿا ته ”سياسي معيشت جي معاشيات ۾ تبديل ٿيڻ واري عمل“ ۾ ”سماجي ۽ تاريخي پهلوئن کان ڌار ٿيڻ“ شامل هو، ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ معاشيات کي ٻين سماجي سائنسن کان الڳ ڪيو ويو. اهي وليم اسٽينلي جيونز جي اڳواڻيءَ واري ”حاشيائي انقلاب“ تي پڻ تنقيد ڪن ٿا، ۽ لکن ٿا ته سياسي معيشت کان معاشيات ڏانهن منتقليءَ هن علمي شعبي کي ٻين سماجي شعبن کان آزاد نموني ترقي ڪرڻ جو جواز ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fine |first=Ben |title=From Political Economy to Economics: Method, the Social and the Historical in the Evolution of Economic Theory |last2=Milonakis |first2=Dimitris |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0415423212 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تقريباً ساڳئي وقت سياسي سائنس پڻ تاريخ ۽ سياسي معيشت کان الڳ هڪ خودمختيار علمي شعبو بڻجي رهي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roskin |first=Michael G. |title=19th-century roots of contemporary political science |url=https://www.britannica.com/topic/political-science/19th-century-roots-of-contemporary-political-science |access-date=2026-05-09 |website=Britannica}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، [[الفريڊ مارشل]] پنهنجي 1890ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''[[معاشيات جا اصول (مارشل جو ڪتاب)|معاشيات جا اصول]]'' ۾ دليل ڏنو ته هن ميدان کي ”سياسي معيشت“ جي نسبتاً محدود اصطلاح بدران ”معاشيات“ سڏڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Alfred |title=Principles of Economics |date=1890-07-01 |publisher=Macmillan and Co. |pages=36 |language=en}}&lt;/ref&gt;

”حاشيائي انقلاب“ بابت مائيڪل برنسٽائن وضاحت ڪري ٿو ته جديد معاشيات جون فڪري پاڙون ”ارڙهين ۽ اوڻيهين صدين جي اخلاقي فلسفي“ ۾ ڳولي سگهجن ٿيون، جنهن روايت ۾ ڪلاسيڪي سياسي معيشت پڻ شامل هئي. سندس چوڻ موجب حاشيائي ۽ نئون ڪلاسيڪي رخ معيشتدانن کي ان فڪري ورثي کان ڌار ٿيڻ ۽ ”هڪ نمايان طور پيشيواراڻي علم“ جوڙڻ جو موقعو ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernstein |first=Michael A. |date=2019 |title=PROFESSIONALIZING ECONOMICS: The ‘Marginalist Revolution’ in Historical Context |url=https://economics.ucr.edu/wp-content/uploads/2019/11/04-09-04Michael-Bernstein.pdf |access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;

تنهن ڪري معاشي فڪر جا مورخ اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ واري حاشيائي ۽ شروعاتي نئون ڪلاسيڪي رخ کي ”سياسي معيشت“ جي ”معاشيات“ ۾ وسيع تبديليءَ جو حصو سمجهن ٿا. معاشيات هڪ وڌيڪ محدود ۽ رياضياتي علمي شعبو بڻجي وئي، جيڪو تاريخ، سياست ۽ ٻين سماجي سائنسن کان الڳ هو. خاص طور مارشل جي 1890ع واري ''معاشيات جا اصول'' کان پوءِ ”معاشيات“ جو اصطلاح آهستي آهستي علمي شعبي جي مکيه نالي طور ”سياسي معيشت“ جي جاءِ وٺڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fine |first=Ben |date=2000 |title=Bringing the Social Back Into Economics: Progress or Reductionism? |url=https://fbe.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0009/805959/731.pdf |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website=The University of Melbourne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Milonakis |first=Dimitris |date=2016 |title=Formalising Economics: Social Change, Ideology and Mathematics in Economic Discourse |url=https://cpes.org.uk/wp-content/uploads/2016/06/Dimitris_Milonakis.pdf |access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;

[[گوگل اينگرام ويوئر]] جي حوالن جي ماپ مان ظاهر ٿئي ٿو ته تقريباً 1910ع ڌاري ''اڪانامڪس'' جو استعمال ''پوليٽيڪل اڪانامي'' کان وڌڻ لڳو ۽ 1920ع تائين اهو علمي شعبي لاءِ ترجيحي اصطلاح بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Mark Robbins (2016) &quot;Why we need political economy,&quot; ''Policy Options'', [http://policyoptions.irpp.org/magazines/january-2017/why-we-need-political-economy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402082231/http://policyoptions.irpp.org/magazines/january-2017/why-we-need-political-economy/|date=2019-04-02}}&lt;/ref&gt;

==== جديد تعريف ====
جديد دور ۾ ''سياسي معيشت'' جي تعريف تبديل ٿي چڪي آهي. جديد ''معاشيات'' ۽ ''سياسي سائنس'' جي اصطلاحن جي ابتڙ، سياسي معيشت هاڻي سياست ۽ معيشت جي باهمي لاڳاپي جي بين شعبائي مطالعي ڏانهن اشارو ڪري ٿي، يعني:

* رياست، قانوني نظام ۽ ادارا منڊين ۽ معاشي نتيجن کي ڪيئن شڪل ڏين ٿا؛ ۽
* منڊيون، دولت، ڪمپنيون ۽ معاشي مفاد سياست، جنهن ۾ رياست پڻ شامل آهي، کي ڪيئن شڪل ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

هن ميدان کي ڪڏهن ڪڏهن ''تقابلي سياسي معيشت'' ۽ ''بين الاقوامي سياسي معيشت'' ۾ ورهايو ويندو آهي. پهريون شعبو ملڪن اندر منڊي ۽ رياست جي باهمي لاڳاپن جو تجزيو ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو سياست ۽ معيشت جي عالمي سطح واري لاڳاپن تي ڌيان ڏئي ٿو.

=== تعليمي ادارا ===
دنيا ۾ سياسي معيشت جي پهرين پروفيسرشپ 1754ع ۾ ڏکڻ اٽليءَ جي [[نيپلز جي بادشاهت]] ۾ [[نيپلز فيڊريڪو ٻيون يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Collins |first=Philip |url=https://www.google.com/books/edition/To_Be_Clear/PB0bEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=1754+University+of+Naples+Federico+II+professor+political+economy&amp;pg=PT22&amp;printsec=frontcover |title=To Be Clear |date=2021-06-03 |publisher=Quercus Publishing |isbn=978-1-5294-1499-8 |language=en}}&lt;/ref&gt; نيپلز جي فلسفي [[انتونيو جينوويزي]] اٽليءَ جو سياسي معيشت جو پهريون پروفيسر هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Reinert |first=Erik S. |url=https://www.google.com/books/edition/Handbook_of_Alternative_Theories_of_Econ/nIAwDQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=political+economy+Antonio+Genovesi+first+tenured+professor&amp;pg=PA50&amp;printsec=frontcover |title=Handbook of Alternative Theories of Economic Development |last2=Ghosh |first2=Jayati |last3=Kattel |first3=Rainer |date=2016-09-28 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-78254-468-5 |pages=50 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1763ع ۾ [[يوزف فان زوننفلز]] کي آسٽريا جي [[ويانا يونيورسٽي]] ۾ سياسي معيشت جي چيئر تي مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Outram |first=Dorinda |url=https://www.google.com/books/edition/The_Enlightenment/mIqJJhpJFMQC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=1763+Joseph+von+Sonnenfels+Political+Economy+chair+University+Vienna&amp;pg=PA43&amp;printsec=frontcover |title=The Enlightenment |date=2013-01-10 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02739-8 |pages=43 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1805ع ۾ [[ٿامس مالٿس]] انگلينڊ جو سياسي معيشت جو پهريون پروفيسر بڻيو، جڏهن کيس [[ايسٽ انڊيا ڪمپني ڪاليج]]، هيلي بري، [[هرٽفورڊشائر]] ۾ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caraway |first=Brett |url=https://www.google.com/books/edition/A_Critical_Introduction_to_the_Economics/4JvEEQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=Thomas+%22Malthus%22+1805+England's+first+professor+political+economy+East+India+Company+College&amp;pg=PP48&amp;printsec=frontcover |title=A Critical Introduction to the Economics of Sustainability |date=2026-04-01 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-040-65613-6 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن وقت سياسي معيشت معاشي ۽ لاڳاپيل روين جي مطالعي لاءِ مختلف، پر پاڻ ۾ ڳنڍيل طريقن ڏانهن اشارو ڪري ٿي. انهن ۾ معاشيات کي ٻين شعبن سان گڏ استعمال ڪرڻ کان وٺي اهڙن بنيادي مفروضن جو استعمال شامل آهي، جيڪي اڳين معاشي مفروضن کي چئلينج ڪن ٿا.

== طريقا ==
[[File:Keohane small.jpg|thumb|170px|بين الاقوامي لاڳاپن جو نظريه دان [[رابرٽ ڪوهين]].]]

سياسي معيشت مان عام طور اهڙن [[بين شعبائي اڀياس|بين شعبائي اڀياسن]] ڏانهن اشارو ڪيو ويندو آهي، جيڪي [[معاشيات]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] مان فائدو وٺندي وضاحت ڪن ٿا ته سياسي ادارا، سياسي ماحول ۽ [[معاشي نظام]]—ڀلي اهو [[سرمائيداري|سرمائيداراڻو]]، [[سوشلزم|سوشلسٽ]]، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] يا [[مخلوط معيشت|مخلوط]] هجي—هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Weingast, Barry R., and Donald Wittman, ed., 2008. ''The Oxford Handbook of Political Economy''. Oxford UP. [http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/?view=usa&amp;view=usa&amp;ci=9780199548477&amp;cp=24297 Description] and [https://books.google.com/books?id=WgHcf8Y0r9UC&amp;pg=PR7=GBS_ATB preview.] {{web/20230430080740/https://books.google.com/books?id=WgHcf8Y0r9UC&amp;pg=PR7=gbs_atb |date=2023-04-30 }}&lt;/ref&gt; [[جي اي ايل درجابندي ڪوڊ|''جرنل آف اڪنامڪ لٽريچر'' جي درجابندي ڪوڊن]] ۾ سياسي معيشت کي ٽن ذيلي شعبن سان ڳنڍيو ويو آهي: (1) هر قسم جي [[معاشي نظام]] ۾ [[وسيلن جي ورڇ]] اندر حڪومت ۽/يا طبقي ۽ طاقت جي لاڳاپن جو ڪردار؛&lt;ref&gt;At [[JEL classification codes#Economic systems JEL: P Subcategories|JEL: P]] as in [http://www.aeaweb.org/jel/guide/jel.php JEL Classification Codes Guide] /http://www.aeaweb.org/jel/guide/jel.php |date=2013-11-18 }}, drilled to at each economic-system link.&lt;br /&gt;For example:&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Brandt, Loren, and Thomas G. Rawski (2008). &quot;Chinese economic reforms,&quot; ''[[The New Palgrave Dictionary of Economics]]'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_C000600&amp;edition=current&amp;q= Abstract.] {{web/20130528171420/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_C000600&amp;edition=current&amp;q= |date=2013-05-28 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Helsley, Robert W. (2008). &quot;urban political economy,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_U000067&amp;edition=current&amp;q= Abstract.]/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_U000067&amp;edition=current&amp;q= |date=2013-05-22 }}&lt;/ref&gt; (2) [[بين الاقوامي سياسي معيشت]]، جيڪا [[بين الاقوامي لاڳاپن]] جي معاشي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي؛&lt;ref&gt;At [[JEL classification codes#International economics JEL: F Subcategories|JEL: F5]] as drilled to in [http://www.aeaweb.org/jel/guide/jel.php JEL Classification Codes Guide] /web/20131118064704/http://www.aeaweb.org/jel/guide/jel.php |date=2013-11-18 }}.&lt;br /&gt;For example:&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[Robert Gilpin|Gilpin, Robert]] (2001), ''Global Political Economy: Understanding the International Economic Order'', Princeton. [http://press.princeton.edu/titles/7093.html Description] /web/20130122110319/http://press.princeton.edu/titles/7093.html |date=2013-01-22 }} and ch. 1, &quot; The New Global Economic Order&quot; [http://press.princeton.edu/chapters/s7093.pdf link.] {{web/20130309172355/http://press.princeton.edu/chapters/s7093.pdf |date=2013-03-09 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Mitra, Devashish (2008). &quot;trade policy, political economy of,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_T000213&amp;edition=current&amp;q= {{web/20130522043404/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_T000213&amp;edition=current&amp;q= |date=2013-05-22 }}&lt;/ref&gt; ۽ (3) سياسي يا استحصالي طبقاتي عملن جا معاشي نمونا.&lt;ref&gt;At [[JEL classification codes#Microeconomics JEL: D Subcategories|JEL: D72]] and [https://www.aeaweb.org/econlit/jelCodes.php?view=jel#D JEL: D74]/https://www.aeaweb.org/econlit/jelCodes.php?view=jel#D |date=2017-11-05 }} with context for its usage in [http://www.aeaweb.org/jel/guide/jel.php JEL Classification Codes Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118064704/http://www.aeaweb.org/jel/guide/jel.php |date=2013-11-18 }}, drilled to at JEL: D7.&lt;/ref&gt; سياسي سائنس اندر عام طور [[بين الاقوامي سياسي معيشت]]، جنهن جو مطالعو گهڻو ڪري بين الاقوامي لاڳاپن جا عالم ڪن ٿا، ۽ تقابلي سياسي معيشت، جنهن جو مطالعو بنيادي طور تقابلي سياست جا عالم ڪن ٿا، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citation |last1=Hacker |first1=Jacob S. |title=The American Political Economy: A Framework and Agenda for Research |date=2021 |url=https://www.cambridge.org/core/books/american-political-economy/american-political-economy-a-framework-and-agenda-for-research/FA0E70DF16B2133B7FE3ADA6BF699A90 |work=The American Political Economy: Politics, Markets, and Power |pages=4–5 |editor-last=Hertel-Fernandez |editor-first=Alexander |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-51636-2 |last2=Hertel-Fernandez |first2=Alexander |last3=Pierson |first3=Paul |last4=Thelen |first4=Kathleen |editor2-last=Hacker |editor2-first=Jacob S. |editor3-last=Thelen |editor3-first=Kathleen |editor4-last=Pierson |editor4-first=Paul |access-date=2022-06-18 |archive-date=2022-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503113836/https://www.cambridge.org/core/books/american-political-economy/american-political-economy-a-framework-and-agenda-for-research/FA0E70DF16B2133B7FE3ADA6BF699A90 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سماجي چونڊ جو نظريو]] اهو مطالعو ڪري ٿو ته فردن جون [[افاديت|افاديتون]] سڄي سماج ۾ ڪيئن گڏ ٿين ٿيون، جنهن کي [[سماجي ڀلائي تابع]] پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهو عمل سياسي جوڙجڪ تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref&gt;[[Kenneth J. Arrow|Arrow, Kenneth J.]] (1963). ''[[Social Choice and Individual Values]]'', 2nd ed., [http://cowles.econ.yale.edu/P/cm/m12-2/m12-2-08.pdf ch. VIII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701174737/http://cowles.econ.yale.edu/P/cm/m12-2/m12-2-08.pdf |date=2013-07-01 }}, sect. 2, The Social Decision Process, pp. 106–08.&lt;/ref&gt; [[عوامي چونڊ]] جو نظريو هڪ [[ننڍي بنياد|ننڍي بنيادن]] وارو نظريو آهي، جيڪو سياسي معيشت سان گهرو لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref&gt;[[Gordon Tullock|Tullock, Gordon]] ([[The New Palgrave: A Dictionary of Economics|[1987]]] 2008). &quot;public choice,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics''. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000240&amp;q=rational%20choice&amp;topicid=&amp;result_number=10 Abstract] {{web/20180107182712/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000240&amp;q=rational%20choice&amp;topicid=&amp;result_number=10 |date=2018-01-07 }}.&lt;/ref&gt; اهي ٻئي طريقا ووٽرن، سياستدانن ۽ بيوروڪريٽن کي بنيادي طور ذاتي مفاد مطابق عمل ڪندڙ فرض ڪن ٿا. معيشتدان ۽ سياسي سائنسدان اڪثر سياسي معيشت کي انهن طريقن سان ڳنڍين ٿا، جيڪي [[عقلي چونڊ جو نظريو|عقلي چونڊ]] جا مفروضا استعمال ڪن ٿا،&lt;ref&gt;Lohmann, Susanne (2008). &quot;rational choice and political science,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_R000253&amp;edition=current&amp;q= Abstract.] {{web/20130522051808/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_R000253&amp;edition=current&amp;q= |date=2013-05-22 }}&lt;/ref&gt; خاص طور [[راند جو نظريو|راند جي نظريي]] ۾،&lt;ref&gt;• [[Martin Shubik|Shubik, Martin]] (1981). &quot;Game Theory Models and Methods in Political Economy,&quot; in [[Kenneth Arrow|K. Arrow]] and M. Intriligator, ed., ''Handbook of Mathematical Economics'', Elsevier, v. 1, pp. [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B7P5Y-4FDF0FN-C&amp;_user=10&amp;_coverDate=01/01/1981&amp;_rdoc=11&amp;_fmt=high&amp;_orig=browse&amp;_origin=browse&amp;_zone=rslt_list_item&amp;_srch=doc-info(%23toc%2324615%231981%23999989999%23565707%23FLP%23display%23Volume)&amp;_cdi=24615&amp;_sort=d&amp;_docanchor=&amp;_ct=14&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=cb34198ec88c9ab8fa59af6d5634e9cf&amp;searchtype=a 285]{{dead link|date=March 2019|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}–330.&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ (1984). ''A Game-Theoretic Approach to Political Economy''. [[MIT Press]]. [http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?ttype=2&amp;tid=5086 Description] {{web/20110629151809/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?ttype=2&amp;tid=5086 |date=2011-06-29 }} and review [https://www.jstor.org/pss/4225764 extract].&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ (1999). ''Political Economy, Oligopoly and Experimental Games: The Selected Essays of Martin Shubik'', v. 1, Edward Elgar. [http://www.e-elgar.co.uk/bookentry_mainUS.lasso?id=834 Description] {{web/20120524055749/http://www.e-elgar.co.uk/bookentry_mainUS.lasso?id=834 |date=2012-05-24 }} and contents of [https://books.google.com/books?id=DZ_97SqmzagC&amp;pg=PR5 Part I] {{web/20230430080737/https://books.google.com/books?id=DZ_97SqmzagC&amp;pg=PR5 |date=2023-04-30 }}, Political Economy.&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[Peter C. Ordeshook]] (1990). &quot;The Emerging Discipline of Political Economy,&quot; ch. 1 in ''Perspectives on Positive Political Economy'', Cambridge, pp. [https://books.google.com/books?id=wKJu6g5ovhcC&amp;dq=%22The+emerging+discipline+of+political+economy%22+%22game+theory%22&amp;pg=PA9 9–30.] web/20230412083007/https://books.google.com/books?id=wKJu6g5ovhcC&amp;dq=%22The+emerging+discipline+of+political+economy%22+%22game+theory%22&amp;pg=PA9 |date=2023-04-12 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ (1986). ''Game Theory and Political Theory'', Cambridge.
[http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1132862/?site_locale=en_GB Description] {{/web/20130309165458/http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1132862/?site_locale=en_GB |date=2013-03-09 }} and [https://books.google.com/books?id=ZgbXUoEzxokC&amp;pg=PR5= preview.]&lt;/ref&gt; ۽ معاشيات جي روايتي دائري کان ٻاهر وارن مظاهرن، جهڙوڪ [[حڪومتي ناڪامي]] ۽ پيچيده فيصلو سازي، جي جائزي ۾؛ اهڙي حوالي سان ”مثبت سياسي معيشت“ جو اصطلاح عام آهي.&lt;ref&gt;Alt, James E.; Shepsle, Kenneth (eds.) (1990), ''Perspectives on Positive Political Economy'' (Cambridge [UK]; New York: Cambridge University Press). Description and content [http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1139893/?site_locale=en_GB links]/web/20130309165536/http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1139893/?site_locale=en_GB|date=2013-03-09}} and [https://books.google.com/books?id=wKJu6g5ovhcC&amp;pg=PA1=FALSE preview.] {{web/20230412083004/https://books.google.com/books?id=wKJu6g5ovhcC&amp;pg=PA1=false|date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;

ٻين ”روايتي“ موضوعن ۾ اهڙن عوامي پاليسيءَ وارن مسئلن جو تجزيو شامل آهي، جهڙوڪ [[معاشي ضابطا]]،&lt;ref&gt;Rose, N. L. (2001). &quot;Regulation, Political Economy of,&quot; ''[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]]'', pp.&amp;nbsp;12967–12970. [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B7MRM-4MT09VJ-2YX&amp;_rdoc=11&amp;_hierId=151000135&amp;_refWorkId=21&amp;_explode=151000131,151000135&amp;_fmt=high&amp;_orig=na&amp;_docanchor=&amp;_idxType=SC&amp;view=c&amp;_ct=14&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=275222d8e93eb1135b7ae20e38b67a8b Abstract.]&lt;/ref&gt; [[اجاره داري]]، [[ڪرائي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش]]، [[تحفظ پسندي|منڊيءَ جو تحفظ]]،&lt;ref&gt;[[Anne O. Krueger|Krueger, Anne O.]] (1974). &quot;The Political Economy of the Rent-Seeking Society,&quot; ''American Economic Review'', 64(3), [https://www.jstor.org/pss/1808883 pp. 291–303].&lt;/ref&gt; ادارتي [[بدعنواني جي معاشيات|بدعنواني]]&lt;ref&gt;• Bose, Niloy. &quot;corruption and economic growth,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics Online'', 2nd Edition, 2010. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2010_C000616&amp;edition=current&amp;q=%20corruption&amp;topicid=&amp;result_number=1 Abstract.]/web/20101229134928/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2010_C000616&amp;edition=current&amp;q=%20corruption&amp;topicid=&amp;result_number=1 |date=2010-12-29 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Rose-Ackerman, Susan (2008). &quot;bribery,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_B000199&amp;edition=current&amp;q= Abstract.]/web/20130522060248/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_B000199&amp;edition=current&amp;q= |date=2013-05-22 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[ورڇ (معاشيات)|ورڇي]] سياست.&lt;ref&gt;• [[Gary S. Becker|Becker, Gary S.]] (1983). &quot;A Theory of Competition among Pressure Groups for Political Influence,&quot; ''Quarterly Journal of Economics'', 98(3), pp. [http://www2.bren.ucsb.edu/~glibecap/BeckerQJE1983.pdf 371–400.]/web/20110511104632/http://www2.bren.ucsb.edu/~glibecap/BeckerQJE1983.pdf |date=2011-05-11 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Weingast, Barry R., Kenneth A. Shepsle, and Christopher Johnsen (1981). &quot;The Political Economy of Benefits and Costs: A Neoclassical Approach to Distributive Politics,&quot; '' Journal of Political Economy'', 89(4), pp. [http://www.walkerd.people.cofc.edu/400/Sobel/2A-5.%20Weingast%20-%20Political%20Economy%20of%20Benefits%20and%20Costs.pdf 642–664.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510191730/http://www.walkerd.people.cofc.edu/400/Sobel/2A-5.%20Weingast%20-%20Political%20Economy%20of%20Benefits%20and%20Costs.pdf |date=2013-05-10 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Breyer, Friedrich (1994). &quot;The Political Economy of Intergenerational Redistribution,&quot; ''European Journal of Political Economy'', 10(1), pp.&amp;nbsp;61–84/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6V97-46383PF-7&amp;_user=10&amp;_coverDate=05/31/1994&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=high&amp;_orig=search&amp;_origin=search&amp;_sort=d&amp;_docanchor=&amp;view=c&amp;_rerunOrigin=scholar.google&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=dfc37a3bb7197657fa1320111de1763a&amp;searchtype=a Abstract.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[Oliver E. Williamson|Williamson, Oliver E.]] (1995). &quot;The Politics and Economics of Redistribution and Inefficiency,&quot; ''Greek Economic Review'', December 17, pp. 115–136, reprinted in Williamson (1996), ''The Mechanisms of Governance'', Oxford University Press, [https://books.google.com/books?id=meERBVysP6YC&amp;pg=PR11 ch. 8]/web/20230412083001/https://books.google.com/books?id=meERBVysP6YC&amp;pg=PR11 |date=2023-04-12 }}, pp. 195–218.&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[Per Krusell|Krusell, Per]], and José-Víctor Ríos-Rull (1999). &quot;On the Size of U.S. Government: Political Economy in the Neoclassical Growth Model,&quot; ''American Economic Review'', 89(5), pp. [https://www.jstor.org/pss/117052 1156]–1181.&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Galasso, Vincenzo, and Paola Profeta (2002). &quot;The Political Economy of Social Security: A Survey,&quot; ''European Journal of Political Economy'', 18(1), pp. [http://www.nek.lu.se/NEKaha/Public%20finance/Galasso%20and%20Profeta.pdf 1–29.]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

تجربي بنياد تجزيي ۾ اقتصادي پاليسيءَ جي چونڊ تي چونڊن جو اثر، چونڊ نتيجن جا تعين ڪندڙ عنصر ۽ [[معاشي اڳڪٿي|اڳڪٿيءَ جا نمونا]]، [[ڪاروباري چڪر#سياسي ڪاروباري چڪر|سياسي ڪاروباري چڪر]]،&lt;ref&gt;• Drazen, Allan (2008). &quot;Political business cycles,&quot; ''[[The New Palgrave Dictionary of Economics]]'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000112&amp;edition=current&amp;q=Political%20business%20cycle&amp;topicid=&amp;result_number=4 Abstract.]/web/20101229135043/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000112&amp;edition=current&amp;q=Political%20business%20cycle&amp;topicid=&amp;result_number=4 |date=2010-12-29 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[William D. Nordhaus|Nordhaus, William D.]] (1989). &quot;Alternative Approaches to the Political Business Cycle,&quot; ''Brookings Papers on Economic Activity'', (2), pp. [https://www.jstor.org/pss/2534461 1] {{web/20200401075035/https://www.jstor.org/pss/2534461 |date=2020-04-01 }}–68.&lt;/ref&gt; [[مرڪزي بئنڪ#خودمختياري|مرڪزي بئنڪ جي خودمختياري]] ۽ حد کان وڌيڪ بجيٽ خسارن جي سياست شامل آهن.&lt;ref&gt;• [[James M. Buchanan|Buchanan, James M.]] (2008). &quot;public debt,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000241&amp;edition=current&amp;q= Abstract.] {{http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000241&amp;edition=current&amp;q= |date=2013-05-22 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Alesina, Alberto, and Roberto Perotti (1995). &quot;The Political Economy of Budget Deficits,&quot; ''IMF Staff Papers'', 42(1), pp. [https://www.jstor.org/pss/3867338 1]–31.&lt;/ref&gt; هڪ دلچسپ مثال 1954ع ۾ سوويت يونين ۾ سياسي معيشت جي پهرين درسي ڪتاب جي اشاعت آهي، جنهن جي تدوين [[ليو گاتوفسڪي]] ڪئي؛ ان ۾ ان وقت جي روايتي نظرياتي طريقي کي سوويت سياسي بيانيي سان گڏايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book |url=https://www.marxists.org/subject/economy/authors/pe/index.htm |title=Political Economy: A Textbook issued by the Economics Institute of the Academy of Sciences of the U.S.S.R |collaboration=K.V. Ostrovityanov; D.T. Shepilov; L.A. Leontyev; I.D. Laptev; I.I. Kuzminov; L.M. Gatovsky; P.F. Yudin; A.I. Pashkov; V. N. Starovsky |date=1954 |publisher=Economics Institute of the Academy of Sciences of the U.S.S.R |edition=1st |location=Moscow |publication-place=Marxists Internet Archive |publication-date=2014 |language=ru |trans-title=Political Economy: A Textbook issued by the Economics Institute of the Academy of Sciences of the U.S.S.R}}&lt;/ref&gt;

[[File:Professor Susan Strange, c1980.jpg|thumb|260x260px|بين الاقوامي لاڳاپن جي عالم [[سوزن اسٽرينج]].]]

تازو دور ۾ [[اقتصادي پاليسي]] ۽ سياسي ادارن جي [[تصوراتي نمونو|نموناسازي]] تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ [[عامل (معاشيات)|عاملن]] ۽ [[اقتصادي ادارو|اقتصادي]] توڙي [[سياسي ادارو|سياسي ادارن]] جي وچ ۾ ٿيندڙ باهمي عمل جو جائزو ورتو وڃي ٿو،&lt;ref&gt;• [[ٽموٿي بيسلي|Besley, Timothy]] (2007). ''Principled Agents?: The Political Economy of Good Government'', Oxford. [http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199283910.001.0001/acprof-9780199283910 Description.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ and Torsten Persson (2008). &quot;political institutions, economic approaches to,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_E000252&amp;edition=current&amp;q= Abstract.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[ڊگلس سي. نارٿ|North, Douglass C.]] (1986). &quot;The New Institutional Economics,&quot; ''Journal of Institutional and Theoretical Economics'', 142(1), pp. [https://www.jstor.org/discover/10.2307/40726723?uid=3739936&amp;uid=2&amp;uid=4&amp;uid=3739256&amp;sid=21101659658757 230]–237.&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ (1990). ''Institutions, Institutional Change and Economic Performance'', in the Political Economy of Institutions and Decisions series. Cambridge. [http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1139799/?site_locale=en_GB Description] and [https://books.google.com/books?id=oFnWbTqgNPYC&amp;pg=PR5=ONEPAGE preview.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[ايلينر آسٽرم|Ostrom, Elinor]] (1990). ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action''. Cambridge University Press. [http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1140521/?site_locale=en_GB Description] and preview [https://books.google.com/books?id=4xg6oUobMz4C&amp;pg=PR9 links.] {{ISBN|9780521405997}}.&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ (2010). &quot;Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems,&quot; ''American Economic Review'', 100(3), pp. [http://bnp.binghamton.edu/wp-content/uploads/2011/06/Ostrom-2010-Polycentric-Governance.pdf 641–672] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105113916/http://bnp.binghamton.edu/wp-content/uploads/2011/06/Ostrom-2010-Polycentric-Governance.pdf |date=2013-11-05 }}.&lt;/ref&gt; جنهن ۾ [[ڏيتي ليتي خرچ|ڏيتي ليتي خرچن]] جي نقطه نظر کان اقتصادي پاليسي ۽ معيشتدانن جي سفارشن جي وچ ۾ نظر ايندڙ اختلاف پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;[[اويناش ڊڪشٽ]] (1996). ''The Making of Economic Policy: A Transaction Cost Politics Perspective''. MIT Press. [http://mitpress.mit.edu/books/making-economic-policy Description] and chapter-preview [https://books.google.com/books?id=zbpJGZkvcuUC&amp;pg=PR5 links.] Review-excerpt [https://link.springer.com/article/10.1023%2FA%3A1005222327820?LI=true link].&lt;/ref&gt; 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان هي ميدان وسيع ٿيو، جنهن ۾ نون بين الملڪي انگن اکرن جي مجموعن پڻ مدد ڪئي، جن وسيلي [[تقابلي معاشي نظام|تقابلي معاشي نظامن]] ۽ ادارن بابت مفروضن کي آزمائي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;Beck, Thorsten ''et al.'' (2001). &quot;New Tools in Comparative Political Economy: The Database of Political Institutions,&quot; ''World Bank Economic Review'', 15(1), pp. [https://www.jstor.org/discover/10.2307/3990075?uid=3739936&amp;uid=2&amp;uid=4&amp;uid=3739256&amp;sid=21101764581027 165–176].&lt;/ref&gt;

هن ميدان جي موضوعن ۾ ملڪن جو ٽٽڻ،&lt;ref&gt;Bolton, Patrick, and Gérard Roland (1997). &quot;The Breakup of Nations: A Political Economy Analysis,&quot; ''Quarterly Journal of Economics'', 112(4), pp. [http://www0.gsb.columbia.edu/faculty/pbolton/PDFS/Breakup_Nations.pdf 1057–1090] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401115448/http://www0.gsb.columbia.edu/faculty/pbolton/PDFS/Breakup_Nations.pdf |date=2012-04-01 }}.&lt;/ref&gt; [[معاشي واڌ]] جي حوالي سان سياسي ادارن جي ابتدا ۽ انهن جي تبديليءَ جي رفتار،&lt;ref&gt;Alesina, Alberto, and Roberto Perotti (1994). &quot;The Political Economy of Growth: A Critical Survey of the Recent Literature,&quot; ''World Bank Economic Review'', 8(3), pp. [http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/1999/09/11/000178830_98101911401317/Rendered/PDF/multi_page.pdf 351–371.]&lt;/ref&gt; [[معاشي ترقي|ترقي]]،&lt;ref&gt;Keefer, Philip (2004). &quot;What Does Political Economy Tell Us about Economic Development and Vice Versa?&quot; ''Annual Review of Political Science'', 7, pp. 247–272. [https://books.google.com/books?id=1X5KZ3Uhx7kC&amp;pg=PR1 PDF.]&lt;/ref&gt; مالي منڊيون ۽ ضابطا،&lt;ref&gt;Perotti, Enrico (2014). &quot;The Political Economy of Finance&quot;, in ''Capitalism and Society'', Vol. 9, No. 1, Article 1 [https://ssrn.com/abstract=2427842]&lt;/ref&gt; ادارن جي اهميت،&lt;ref&gt;Chang, H. J. (2002). &quot;Breaking the Mould – An Institutionalist Political Economy Alternative to the Neo-Liberal Theory of the Market and State&quot;, ''Cambridge Journal of Economics'', 26(5), [http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/(httpAuxPages)/44552A491D461D0180256B5E003CAFCC/$file/chang.pdf].&lt;/ref&gt; [[پٺتي پيل حالت]]،&lt;ref&gt;[[ڊيرون ايسيموگلو|Acemoglu, Daron]], and James A. Robinson (2006). &quot;Economic Backwardness in Political Perspective,&quot; ''American Political Science Review'', 100(1), pp. [http://economics.mit.edu/files/4471 115–131] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527043328/http://economics.mit.edu/files/4471 |date=2012-05-27 }}.&lt;/ref&gt; [[معاشي سڌارو|سڌارا]]،&lt;ref&gt;• Mukand, Sharun W. (2008). &quot;policy reform, political economy of,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000363&amp;edition= Abstract.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[فيڊريڪو اسٽورزينيگر|Sturzenegger, Federico]], and Mariano Tommasi (1998). ''The Political Economy of Reform'', MIT Press. [http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?ttype=2&amp;tid=7698 Description] and chapter-preview [https://books.google.com/books/mitpress?id=oxhsaTkxzRUC&amp;printsec=find&amp;pg=PR5=gbs_atb#v=onepage&amp;q=&amp;f=false links.]&lt;/ref&gt; ۽ [[منتقلي واري معيشت|منتقلي واريون معيشتون]] شامل آهن،&lt;ref&gt;• [[جيرار رولان (معيشتدان)]] (2002), &quot;The Political Economy of Transition,&quot; ''Journal of Economic Perspectives'', 16(1), pp. [http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/0895330027102 29–50.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ (2000). ''Transition and Economics: Politics, Markets, and Firms'', MIT Press. [http://mitpress.mit.edu/books/transition-and-economics Description] and [https://books.google.com/books?id=1GCTRXEQ9SUC&amp;pg=PA1 preview.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Manor, James (1999). ''The Political Economy of Democratic Decentralization'', The World Bank. {{ISBN|9780821344705}}. [http://elibrary.worldbank.org/content/book/9780821344705 Description.]{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گڏوگڏ معاشي نتيجن جي وضاحت ۾ [[ثقافتي معاشيات|ثقافت]]، [[نسلي سڃاڻپ]] ۽ [[صنف]] جو ڪردار،&lt;ref name=&quot;Alesina&quot;&gt;[[البرٽو اليسينا]] (2007:3) &quot;Political Economy,&quot; ''NBER Reporter'', [http://www.nber.org/reporter/2007number3/2007number3.pdf pp. 1–5]. Abstract-linked-footnotes [http://www.nber.org/reporter/2007number3/ version.]&lt;/ref&gt; [[ڪل معاشي پاليسي]]،&lt;ref&gt;Drazen, Allan (2000). ''Political Economy in Macroeconomics'', Princeton. [http://press.princeton.edu/titles/6819.html Description] &amp; ch. 1-preview [http://press.princeton.edu/chapters/s6819.html link.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207135934/http://press.princeton.edu/chapters/s6819.html |date=2010-12-07 }}, and review [https://www.jstor.org/pss/2698665 extract.]&lt;/ref&gt; [[ماحولياتي معاشيات|ماحول]]،&lt;ref&gt;• Dietz, Simon, [[جوناٿن مچي]], and Christine Oughton (2011). ''Political Economy of the Environment: An Interdisciplinary Approach'', Routledge. [http://www.routledge.com/books/details/9780415437530/ Description] and [http://www.ewidgetsonline.net/dxreader/Reader.aspx?token=0ca43e7ab5694e34864d5105653e3c73&amp;rand=367513239&amp;buyNowLink=&amp;page=&amp;chapter= preview.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Banzhaf, H. Spencer, ed. (2012). ''The Political Economy of Environmental Justice''. Stanford University Press. Description and contents [http://www.sup.org/book.cgi?id=20260 links.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Gleeson, Brendan, and Nicholas Low (1998). ''Justice, Society and Nature: an Exploration of Political Ecology'', Routledge. [http://www.psypress.com/books/details/9780415145176/ Description] and [https://books.google.com/books?id=kzd10izMg78C&amp;pg=PA1 preview.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[جان ايس. ڊرائيزيڪ]], 2000. ''Rational Ecology: Environment and Political Economy'', Blackburn Press. [http://www.barnesandnoble.com/w/rational-ecology-john-s-dryzek/1004079160?ean=9781930665095 Description.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Barry, John (2001). &quot;Justice, Nature and Political Economy,&quot; ''Economy and Society'', 30(3), pp. [https://www.academia.edu/172734/Justice_nature_and_political_economy 381–394.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Boyce, James K. (2002). ''The Political Economy of the Environment'', Edward Elgar. [http://www.e-elgar.co.uk/bookentry_main.lasso?id=2080 Description.]&lt;/ref&gt; [[برابري (معاشيات)|انصاف ۽ برابري]]،&lt;ref&gt;• Zajac, Edward E. (1996). ''Political Economy of Fairness'', MIT Press [http://mitpress.mit.edu/books/political-economy-fairness Description] and chapter-preview [https://books.google.com/books?id=DBoWY7r-F3sC&amp;pg=PR7 links.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[ليسٽر سي. ٿرو|Thurow, Lester C.]] (1980). ''The Zero-sum Society: Distribution and the Possibilities For Economic Change'', Penguin. [https://books.google.com/books?id=V5uBbTOzYOAC&amp;pg=PA233 Description] and [https://books.google.com/books?id=V5uBbTOzYOAC&amp;pg=PP4=ONEPAGE preview.]&lt;/ref&gt; ۽ [[آئيني معاشيات|آئينن]] جو [[اقتصادي پاليسي]] سان لاڳاپو، نظرياتي&lt;ref&gt;• [[ٽورسٽن پرسن|Persson, Torsten]], and [[گيدو تابيلي ني]] (2000). ''Political Economics: Explaining Economic Policy'', MIT Press. Review [https://www.jstor.org/pss/2698665 extract], [https://web.archive.org/web/20060911000631/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?ttype=2&amp;tid=8754 description] and chapter-preview [https://books.google.com/books?id=q3h_M3QI7OYC&amp;pg=PR7=GBS_ATB links.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[ژان-ژاڪ لافون|Laffont, Jean-Jacques]] (2000). ''Incentives and Political Economy'', Oxford. [http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/0199248680.001.0001/acprof-9780199248681 Description.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Acemoglu, Daron (2003). &quot;Why Not a Political Coase Theorem? Social Conflict, Commitment, and Politics,&quot; ''Journal of Comparative Economics'', 31(4), pp. [http://econ-www.mit.edu/files/4461 620–652.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304202617/http://econ-www.mit.edu/files/4461 |date=2012-03-04 }}&lt;/ref&gt; ۽ تجربي بنياد،&lt;ref&gt;Persson, Torsten, and Guido Tabellini (2003). ''The Economic Effects of Constitutions'', Munich Lectures in Economics. MIT Press. [http://mitpress.mit.edu/books/economic-effects-constitutions Description] and [https://books.google.com/books?id=NjCw9eSvNPMC&amp;pg=PR11 preview], and review [https://www.jstor.org/pss/2698665 extract.]&lt;/ref&gt; پڻ شامل آهن.

سياسي معيشت جي اوسر ۾ ٻيا اهم سنگ ميل هي آهن:

* [[نئين سياسي معيشت]]، جيڪا مارڪسي سياسي معيشت جي روايت موجب معاشي نظرين کي پاڻ وضاحت طلب مظاهرو سمجهي سگهي ٿي. اهڙيءَ طرح [[چارلس ايس. ميئر]] جو چوڻ آهي ته سياسي معيشت وارو طريقو ”معاشي نظرين کان سندن سماجياتي ۽ سياسي مفروضن بابت سوال ڪري ٿو... مختصر طور، [اهو] معاشي خيالن ۽ روين کي تجزيي جي ڍانچن طور نه، پر اهڙن عقيدن ۽ عملن طور ڏسي ٿو، جن جي پاڻ وضاحت ڪرڻ ضروري آهي.“&lt;ref&gt;Maier, Charles S. (1987). ''In Search of Stability: Explorations in Historical Political Economy'', Cambridge University Press, Cambridge, pp. 3–6. [http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1135479/?site_locale=en_GB Description] and scrollable [https://books.google.com/books?id=nKOHoyAMnugC&amp;dq=false&amp;pg=PR7 preview.]&lt;/ref&gt; هي طريقو [[اينڊريو گيمبل]] جي ''دي فري اڪانامي اينڊ دي اسٽرانگ اسٽيٽ'' (پالگريو ميڪملن، 1988ع) ۽ [[ڪولن هي (سياسي سائنسدان)|ڪولن هي]] جي ''دي پوليٽيڪل اڪانامي آف نيو ليبر'' (مانچسٽر يونيورسٽي پريس، 1999ع) لاءِ فڪري بنياد مهيا ڪري ٿو. اهو ''نيو پوليٽيڪل اڪانامي'' ۾ ڇپيل گهڻي ڪم تي پڻ اثرانداز ٿيو آهي، جيڪو 1996ع ۾ شيفيلڊ يونيورسٽيءَ جي عالمن قائم ڪيل هڪ بين الاقوامي رسالو آهي.&lt;ref&gt;ڏسو: Baker, David (2006). [http://davidlewisbaker.net/baker_political_economy_of_fascism &quot;The political economy of fascism: Myth or reality, or myth and reality?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623033918/http://davidlewisbaker.net/baker_political_economy_of_fascism |date=2011-06-23 }}, ''New Political Economy'', 11(2), pp. 227–250.&lt;/ref&gt;

* [[بين الاقوامي سياسي معيشت]] هڪ بين شعبائي ميدان آهي، جنهن ۾ مختلف ڌرين جي عملن بابت ڪيترائي طريقا شامل آهن. بين الاقوامي لاڳاپن جي عالم ڪرس برائون موجب، [[وارڪ يونيورسٽي]] جي پروفيسر [[سوزن اسٽرينج]] ”تقريباً اڪيلي سر بين الاقوامي سياسي معيشت کي هڪ مطالعاتي ميدان بڻائڻ جي ذميوار هئي.“&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brown|first=Chris|date=July 1999|title=Susan Strange—a critical appreciation|journal=Review of International Studies|language=en|volume=25|issue=3|pages=531–535|doi=10.1017/S0260210599005318|issn=1469-9044|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ اهي طريقا رسالي ''[[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن]]'' سان ڳنڍيل آهن، جيڪو 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[رابرٽ ڪوهين]]، [[پيٽر جي. ڪيٽزن اسٽائن]] ۽ [[اسٽيفن ڪراسنر]] جي ادارت هيٺ بين الاقوامي سياسي معيشت جو اهم رسالو بڻيو. اهي رسالي ''[[ريويو آف انٽرنيشنل پوليٽيڪل اڪانومي]]'' سان پڻ لاڳاپيل آهن. بين الاقوامي سياسي معيشت جو هڪ وڌيڪ تنقيدي اسڪول پڻ موجود آهي، جيڪو [[انتونيو گرامشي]] ۽ [[ڪارل پولاني]] جهڙن مفڪرن کان متاثر آهي؛ ان جون ٻه اهم شخصيتون [[ميٿيو واٽسن (سياسي معيشتدان)|ميٿيو واٽسن]] ۽ [[رابرٽ ڊبليو. ڪاڪس]] آهن.&lt;ref&gt;Cohen, Benjamin J. &quot;The transatlantic divide: Why are American and British IPE so different?&quot;, ''Review of International Political Economy'', Vol. 14, No. 2, May 2007.&lt;/ref&gt;

* انسانياتدانن، سماجياتدانن ۽ جاگرافي دانن پاران سياسي معيشت واري طريقي جو استعمال اهڙن سياسي يا [[اقتصادي قدر|اقتصادي قدرن]] وارن نظامن لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪي بنيادي طور رياستن يا علائقائي حڪمرانيءَ جي سطح تي، پر ننڍن سماجي گروهن ۽ [[سماجي نيٽ ورڪ|سماجي نيٽ ورڪن]] اندر پڻ، ظاهر ٿين ٿا. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي نظام [[سماجي سرمايو|سماجي]] ۽ [[اقتصادي سرمايو|اقتصادي سرمائي]] جي تنظيم تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ پاڻ به ان کان متاثر ٿين ٿا، تنهن ڪري انهن پهلوئن جو تجزيو، جن جي ڪا معياري معاشي قيمت نه هوندي آهي، جهڙوڪ ٻولي، صنف يا مذهب جي سياسي معيشت، اڪثر [[سرمائيداراڻو پيداواري طريقو (مارڪسي نظريو)|سرمائي جي مارڪسي تنقيد]] ۾ استعمال ٿيندڙ تصورن تي ڀاڙي ٿو. اهڙا طريقا [[نئون مارڪسزم|نئين مارڪسي]] تحقيق کي اڳتي وڌائين ٿا، جيڪا [[معاشي ترقي|ترقي]] ۽ [[پٺتي پيل ترقي]] بابت [[آندري گنڊر فرينڪ]] ۽ [[ايمانوئل والرسٽين]] پيش ڪئي.

* [[مورخ]] سياسي معيشت کي اهو سمجهڻ لاءِ استعمال ڪندا رهيا آهن ته ماضي ۾ گڏيل معاشي مفادن رکندڙ ماڻهن ۽ گروهن سياست ۽ [[صفر-مجموعو سوچ]] جي مختلف صورتن وسيلي پنهنجي مفادن لاءِ فائديمند تبديليون ڪيئن آنديون.&lt;ref&gt;McCoy, Drew R. ''The Elusive Republic: Political Economy in Jeffersonian America'', Chapel Hill, University of North Carolina.&lt;/ref&gt;

* سياسي معيشت ۽ قانون، قانوني تحقيق اندر هڪ نسبتاً نئين ڪوشش آهي، جنهن جو مقصد سياسي معيشت جي علمي ادب سان سڌي ريت لاڳاپو قائم ڪرڻ آهي. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن ۾ [[قانوني حقيقت پسندي|قانوني حقيقت پسندن]]، جهڙوڪ [[رابرٽ لي هيل|رابرٽ هيل]]، ۽ [[جان آر. ڪامنز|جان ڪامنز]] جهڙن دانشورن سياسي معيشت سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪم ڪيو. ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شڪاگو اسڪول سان لاڳاپيل قانوندانن معاشيات جون ڪجهه فڪري روايتون اختيار ڪيون. تنهن هوندي به، 2007ع واري بحران کان پوءِ قانوني عالمن، خاص طور [[بين الاقوامي قانون]] جي ميدان ۾، سياسي معيشت جي متنن ۾ موجود بحثن، طريقن ۽ موضوعن ڏانهن وڌندڙ ڌيان ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/dkennedy/publications/PoliticalEconomy.pdf|title=Law and the Political Economy of the World|last=Kennedy|first=David|date=2013|journal=Leiden Journal of International Law|volume=26|pages=7–48|doi=10.1017/S0922156512000635|s2cid=153363066|access-date=December 24, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Research Handbook on Political Economy and Law|last=Haskell|first=John D.|publisher=Edward Elgar|year=2015|isbn=978-1781005347}}&lt;/ref&gt;

* [[ٿامس پڪيٽي]] جو طريقو ۽ عملي مطالبو، جنهن موجب معاشيات جي علمي مضبوطي وڌائڻ ۽ ان جي انهن خامين جو ازالو ڪرڻ لاءِ، جيڪي [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] کان پوءِ واضح ٿيون، سياسي خيالن ۽ سياسي سائنس جي ڄاڻ کي ٻيهر معاشيات ۾ شامل ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;''Capital in the Twenty-First Century'', [[Harvard University Press]], 2014, {{ISBN|978-0674430006}}.&lt;/ref&gt;

* 2010ع ۾ برطانيا ۾ سياسي معيشت جو واحد باقاعدي شعبو [[ڪنگز ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو. هن علمي اداري جي قيام جو بنياد اهو هو ته ”سياست ۽ معاشيات جا شعبا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ ڳنڍيل آهن“ ۽ ”ان معاشي پسمنظر جي جاچ کان سواءِ، جنهن اندر سياست ڪم ڪري ٿي، سياسي عملن کي صحيح نموني سمجهڻ ممڪن ناهي.“&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.kcl.ac.uk/political-economy/about/index |title=About Political Economy {{!}} Department of Political Economy {{!}} King's College London |access-date=2019-03-04}}&lt;/ref&gt;

* 2012ع ۾ شيفيلڊ پوليٽيڪل اڪانومي ريسرچ انسٽيٽيوٽ (SPERI) [[شيفيلڊ يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر ٽوني پين ۽ [[ڪولن هي (سياسي سائنسدان)|ڪولن هي]] قائم ڪيو. اهو سرمائيداريءَ جي سياسي ۽ معاشي تجزين کي گڏ ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ باني عالمن موجب اهي ٻئي شعبا الڳ الڳ [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] جي وضاحت لاءِ ڪافي نه هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-11-05 |title=Why Political Economy? |url=http://speri.dept.shef.ac.uk/2012/11/05/political-economy/ |access-date=2022-04-26 |website=SPERI |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

* 2017ع ۾ سياسي معيشت برطانيا گروپ، جنهن کي مختصر طور PolEconUK چيو وڃي ٿو، سياسي معيشت جي ميدان ۾ هڪ تحقيقي اتحاد طور قائم ٿيو. اهو سالياني ڪانفرنس منعقد ڪري ٿو ۽ ان جي ميمبر ادارن ۾ [[آڪسفورڊ يونيورسٽي|آڪسفورڊ]]، [[ڪيمبرج يونيورسٽي|ڪيمبرج]]، [[ڪنگز ڪاليج لنڊن]]، [[وارڪ يونيورسٽي]] ۽ [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.poleconuk.net/ |title=Home |website=The Political Economy UK Group |access-date=2019-03-04}}&lt;/ref&gt;

== سياست ۽ معيشت جي وچ ۾ لاڳاپو ==
ڪيترن تاريخي ۽ جديد سياسي مفڪرن خبردار ڪيو آهي ته مخصوص معاشي ڌرين، جهڙوڪ [[اجاره داري|اجاره دارين]]، جي هٿن ۾ معاشي طاقت جو مرڪوز ٿيڻ سياسي جمهوريت کي بگاڙي سگهي ٿو:

* [[ارسطو]] پنهنجي تصنيف ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ۾ دليل ڏنو ته هر حڪومتي نظام تي آخرڪار ان طبقي جا مفاد حاوي ٿي ويندا آهن، جيڪو حڪمران هوندو آهي. سندس نظر ۾ [[اشرافيه|اوليارڪي]] اميرن جي پنهنجي مفادن لاءِ حڪمراني بڻجي ويندي آهي. هن خبردار ڪيو ته انتهائي اڻبرابري خود حڪمرانيءَ کي تباهه ڪري ٿي، ۽ جڏهن دولت تمام گهڻي مرڪوز ٿي وڃي ٿي ته امير ماڻهو ادارن ۽ قانونن تي حاوي ٿي وڃن ٿا. تنهن ڪري سندس خيال ۾ سڀ کان بهتر تحفظ هڪ وڏو وچولو طبقو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نه امير اوليارڪن جي غلبي کي وڌڻ ڏئي ٿو ۽ نه مايوس عوامي هجوم جي حاڪميت کي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Politics by Aristotle |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/politics.html |access-date=2026-05-09 |website=classics.mit.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Miller |first=Fred |title=Aristotle’s Political Theory |date=2022 |work=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2022/entries/aristotle-politics/ |access-date=2026-05-09 |edition=Fall 2022 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}&lt;/ref&gt;

* [[ايڊم سمٿ]] پنهنجي ڪتاب ''[[قومن جي دولت]]'' ۾ خبردار ڪيو ته واپاري ماڻهو اڪثر اجاره داري، ڳجهي سهڪار ۽ رياستي رعايتن جي ڪوشش ڪندا آهن. هن لکيو ته واپاري ماڻهو گهٽ ئي گڏ ٿيندا آهن، سواءِ ان جي ته سندن گڏجاڻي ”عوام خلاف سازش“ تي ختم ٿئي. سمٿ جو خيال هو ته جيتوڻيڪ منڊيون خوشحالي وڌائين ٿيون، پر معاشي اشرافيه اجاره داري قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي آهي ۽ اهڙيءَ طرح معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت پڻ حاصل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wealth of Nations — Bk 1 Chpt 10 (II) |url=https://www.marxists.org/reference/archive/smith-adam/works/wealth-of-nations/book01/ch10b.htm |access-date=2026-05-09 |website=www.marxists.org}}&lt;/ref&gt;

* [[ڪارل مارڪس]] دليل ڏنو ته [[مارڪس جو رياست بابت نظريو|سرمائيداراڻي سماج ۾ رياست]] رڳو معاشي مفادن کان متاثر ٿيندڙ ادارو ناهي، ۽ نه ئي اها طبقن جي وچ ۾ غيرجانبدار ثالث آهي. سندس خيال ۾ سرمائيداريءَ هيٺ معاشي طاقت آخرڪار سياسي طاقت تي غالب رهي ٿي، ۽ سرمائيداري ۽ جمهوريت بنيادي طور هڪ ٻئي سان ٽڪراءَ ۾ آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ”هڪ ماڻهو، هڪ ووٽ“ وارو اصول لازمي طور معاشي اڻبرابري ختم نٿو ڪري سگهي ۽ نه ئي سماج تي [[بورجوازي]] جي ڪنٽرول کي محدود ڪري سگهي ٿو. هن ''[[ڪميونسٽ منشور]]'' ۾ لکيو ته ”جديد رياست جي انتظامي طاقت سڄي بورجوازيءَ جي گڏيل معاملن کي هلائڻ واري هڪ ڪميٽي کان سواءِ ڪجهه به ناهي.“&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Communist Manifesto (Chapter 1) |url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ch01.htm |access-date=2026-05-09 |website=www.marxists.org}}&lt;/ref&gt;

* [[نوم چومسڪي]] پڻ دليل ڏئي ٿو ته جديد جمهوريتن کي مرڪوز ڪارپوريٽ ۽ مالي طاقت گهڻو شڪل ڏئي ٿي، خاص طور ميڊيا جي مالڪي، لابنگ ۽ چونڊ مهمن جي مالي مدد وسيلي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Still Manufacturing Consent: An Interview With Noam Chomsky |url=https://chomsky.info/20190619/ |access-date=2026-05-09 |website=chomsky.info}}&lt;/ref&gt;

== لاڳاپيل علمي شعبا ==
سياسي معيشت هڪ متحد ۽ يڪسان علمي شعبو نه آهي؛ تنهن ڪري هن اصطلاح هيٺ اهڙا ڪيترائي اڀياس شامل ٿين ٿا، جيڪي موضوع جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان مٿي چڙهن ٿا، پر سندن نظريا ۽ طريقا بنيادي طور مختلف ٿي سگهن ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/political-economy|title=political economy|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-06-15|language=en}}&lt;/ref&gt;

* [[سياست]] طاقت جي لاڳاپن ۽ گهربل مقصدن حاصل ڪرڻ سان انهن جي تعلق جو مطالعو ڪري ٿي.

* [[فلسفو]] عقيدن ۽ خيالن جي مجموعن جو سخت تنقيدي جائزو وٺي ٿو ۽ حقيقت تي انهن جي لاڳو ٿيڻ جي صلاحيت جو مطالعو ڪري ٿو.

* [[معاشيات]] وسيلن جي ورڇ جو مطالعو ڪري ٿي، جيئن سماج جون مادي ضرورتون پوريون ٿين ۽ سماجي ڀلائي وڌي.

* [[سماجيات]] اهو مطالعو ڪري ٿي ته ماڻهن جي گروهن جي ميمبرن طور سماج ۾ شموليت انهن تي ڪهڙا اثر وجهي ٿي ۽ اها شموليت سندن سماجي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت کي ڪيئن بدلائي ٿي. ڪيترائي سماجياتدان [[ڪارل مارڪس]] جي پيروي ڪندي ان نقطه نظر کان شروعات ڪن ٿا ته پيداواري لاڳاپا سماجي ڍانچي کي متعين ڪن ٿا.{{Citation needed|date=September 2023}} سياسي معيشت بابت مارڪس جا نظريا سندس ڪتاب {{Lang|de|[[داس ڪيپيٽال]]}} ۾ بيان ٿيل آهن.

* [[انسانيات ۾ سياسي معيشت|انسانيات]] سياسي معيشت جو مطالعو انهن سياسي ۽ معاشي قدرن جي نظامن جي جاچ وسيلي ڪري ٿي، جيڪي سماجي ۽ ثقافتي عملن جي اڻچٽن پاسن کي شڪل ڏين ٿا؛ مثال طور آمريڪي تفريحي ميڊيا ۾ [[ٺٺولي واري اسپيني|ڪوڙي اسپيني]] اظهار جو توهين آميز استعمال. اهڙن عملن کي وسيع تاريخي، سياسي ۽ سماجياتي عملن جي حوالي سان سمجهيو ويندو آهي. بين الاقوامي عملن جي ساختي پاسن جو تجزيو عالمي سرمائيداراڻي نظام ۽ مقامي ثقافتن جي باهمي لاڳاپن تي ڌيان ڏئي ٿو.{{Citation needed|date=September 2023}}

* [[آثار قديمه]] گذريل سياسي معيشتن جي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جنهن لاءِ وسيلن کي ڪنٽرول ۽ متحرڪ ڪرڻ واري انتظامي حڪمت عمليءَ جا مادي ثبوت جاچيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;Hirth, Kenneth G. 1996. Political Economy and Archaeology: Perspectives on Exchange and Production. ''Journal of Archaeological Research'', 4(3):203–239.&lt;/ref&gt; اهڙن ثبوتن ۾ عمارتون، جانورن جا باقيات، دستڪاري ورڪشاپن جا نشان، ضيافتن ۽ رسمن جا ثبوت، وقار واري سامان جي درآمد يا برآمد جا ثبوت، يا خوراڪ جي ذخيرن جا نشان شامل ٿي سگهن ٿا.

* [[نفسيات]] اهو مرڪزي نقطو آهي، جنهن تي سياسي معيشت فيصلو سازيءَ جي مطالعي دوران پنهنجو تجزياتي زور وجهي ٿي؛ اهو رڳو قيمتن بابت فيصلن تائين محدود نه آهي، پر سياسي معيشت جا ڪيترائي نمونا نفسياتي مفروضن تي ٻڌل هوندا آهن.

* [[جاگرافي]] انسان ۽ ماحول جي باهمي لاڳاپن جي وسيع مطالعي اندر سياسي معيشت جو جائزو وٺي ٿي، جنهن ۾ انسانن جون معاشي سرگرميون قدرتي ماحول کي تبديل ڪن ٿيون. ان کان سواءِ اهڙي جاگرافيائي سياسي معيشت کي ترقي ڏيڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون آهن، جيڪا شين جي پيداوار ۽ سرمائيداريءَ جي ”مڪاني صورتن“ کي بنيادي اهميت ڏئي ٿي.

* [[تاريخ]] تبديليءَ کي قلمبند ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي سياسي معيشت بابت دليل ڏيڻ لاءِ استعمال ڪري ٿي؛ ڪجهه تاريخي تصنيفون سياسي معيشت کي پنهنجي بيان جي بنيادي ڍانچي طور اختيار ڪن ٿيون.

* [[ماحوليات]] جو سياسي معيشت سان گهرو تعلق آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انساني سرگرمي ماحول تي سڀ کان وڏو اثر وجهي ٿي، ۽ ماحوليات جو بنيادي سوال اهو آهي ته ماحول انساني سرگرمين لاءِ ڪيترو مناسب رهي ٿو. معاشي سرگرمين جا ماحولياتي اثر منڊي معيشت جي ترغيبات ۾ تبديليءَ بابت تحقيق کي جنم ڏين ٿا. وڌيڪ تازو، ماحولياتي نظريي کي معاشي نظامن جي اهڙن نظامن طور مطالعي لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي پاڻ ۾ لاڳاپيل حياتياتي جنسن وانگر ڪم ڪن ٿا، مثال طور ڪمپنيون.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=May|first1=Robert M.|last2=Levin|first2=Simon A.|last3=Sugihara|first3=George|title=Ecology for bankers|journal=Nature|volume=451|date=February 21, 2008|issue=7181|pages=893–895|doi=10.1038/451893a|pmid=18288170|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

* [[ثقافتي اڀياس]] سماجي طبقي، پيداوار، پورهيت، نسل، صنف ۽ جنسيت جو مطالعو ڪري ٿو.

* [[ابلاغيات]] ميڊيا ۽ ڏور ربط نظامن جي ادارتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي. انساني رابطي جي هڪ علمي شعبي طور اها مالڪن، پورهيتن، صارفين، اشتهار ڏيندڙن، پيداواري ڍانچن ۽ رياست جي وچ ۾ لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن اندر موجود طاقت جي حرڪتن، تي خاص ڌيان ڏئي ٿي.

== علمي رسالا ==
{{colbegin}}
* ''[[آئيني سياسي معيشت]]'' (''Constitutional Political Economy'')
* ''اقتصاد ۽ سياست'' (''Economics &amp; Politics''). {{ISSN|0954-1985}}
* ''[[يورپي سياسي معيشت جو رسالو]]'' (''European Journal of Political Economy'')
* ''[[لاطيني آمريڪي نقطه نظر]]'' (''Latin American Perspectives'')
* ''[[سياسي معيشت جو بين الاقوامي رسالو]]'' (''International Journal of Political Economy'')
* ''آسٽريليائي سياسي معيشت جو رسالو'' (''Journal of Australian Political Economy''). {{ISSN|0156-5826}}
* ''[[نئين سياسي معيشت (رسالو)|نئين سياسي معيشت]]'' (''New Political Economy'')
* ''[[بين الاقوامي سياسي معيشت جو جائزو]]'' (''Review of International Political Economy'')
* ''[[عوامي چونڊ (رسالو)|عوامي چونڊ]]'' (''Public Choice'')
* ''[[سياسي معيشت ۾ اڀياس]]'' (''Studies in Political Economy'')
{{colend}}

== پڻ ڏسو ==
{{div col|colwidth=22em}}
* {{anl|آئيني معاشيات}}
* {{anl|سياسي معيشت تي تنقيد}}
* {{anl|اقتصادي نظريو}}
* {{anl|اقتصادي سماجيات}}
* {{anl|اجتماعي عمل|اجتماعي عمل جو معاشي مطالعو}}
* {{anl|ارتقائي سياسي معيشت لاءِ يورپي انجمن|ارتقائي سياسي معيشت لاءِ يورپي انجمن (EAEPE)}}
* {{anl|سرڪاري قرض}}
* [[اقتصاديات ۾ اشاعتن جي فهرست#سياسي معيشت|سياسي معيشت بابت اهم اشاعتون]]
* {{anl|ادارتي معاشيات}}
* {{anl|زميني قدر تي ٽيڪس}}
* {{anl|ڪرائي جو قانون}}
* {{anl|مارڪسي معاشيات|مارڪسي سياسي معيشت}}
* {{anl|فڪري مڪتبن موجب سرمائيداري بابت نظرئي}}
* {{anl|سياسي ماحوليات}}
* {{anl|انسانيات ۾ سياسي معيشت}}
* {{anl|سماجي سرمايو}}
* [[سماجي ڀلائي جو ماڊل]]
* [[فاضل معيشت]]
* {{anl|ڀلائي واري معاشيات}}
{{colend}}


== حوالا ۽ حاشيا ==
{{Reflist|33em}}
{{refbegin|30em}}
* [[Paul A. Baran|باران، پال اي.]] (1957). ''The Political Economy of Growth''. Monthly Review Press، نيو يارڪ.
* [[John R. Commons|ڪامنز، جان آر.]] (1934 [1986]). ''Institutional Economics: Its Place in Political Economy''. Macmillan.
* David, F. (2017). &quot;Utopia and the Critique of Political Economy.&quot; ''Journal of Australian Political Economy''.
* Komlos، John (2023). ''Foundations of Real-World Economics: What Every Economics Student Needs To Know'' (ٽيون ايڊيشن). Routledge.
* Leroux، Robert (2011). ''Political Economy and Liberalism in France: The Contributions of Frédéric Bastiat''. Routledge.
* Maggi، Giovanni؛ ۽ Andrés Rodríguez-Clare (2007). &quot;A Political-Economy Theory of Trade Agreements.&quot; ''American Economic Review''، جلد 97، شمارو 4، ص. 1374–1406.
* O'Hara، Phillip Anthony (اد.) (1999). ''Encyclopedia of Political Economy''. 2 جلد. Routledge.
* [[Steven Pressman (economist)|Steven Pressman]]. ''Interactions in Political Economy: Malvern After Ten Years''. Routledge، 1996.
* [[Gordon Rausser|Gordon Rausser]]؛ Johan Swinnen؛ ۽ Pinhas Zusman (2011). ''Political Power and Economic Policy''. Cambridge University Press.
* Winch، Donald (1996). ''Riches and Poverty: An Intellectual History of Political Economy in Britain, 1750–1834''. Cambridge University Press.
{{refend}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
{{Wikibooks|Political Economy}}
{{NIE Poster|year=1905|Political Economy}}
{{Library resources box}}
* [[National Bureau of Economic Research|اقتصادي تحقيق لاءِ قومي بيورو (NBER)]] – سياسي معيشت بابت ورڪنگ پيپرن جا خلاصا.
* [[Centre for Economic Policy Research#VoxEU.org|VoxEU.org]] – &quot;سياست ۽ معاشيات&quot; بابت مضمون.
* ''An Inquiry into the Principles of Political Oeconomy''، [[James Steuart (economist)|جيمز اسٽيورٽ]] (1712–1780)، ٻه جلد.
* [[Harriet Martineau|هيريئٽ مارٽينو]] (1802–1876)، سياسي معيشت بابت ليکڪا، سندس ڪجهه ڪتاب [[Project Gutenberg]] تي موجود آهن.

{{Macroeconomics}}
{{International trade}}
{{Social sciences}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Political Economy}}
[[زمرو:سياسي معيشت]]
[[زمرو:اقتصادي فڪر جا مڪتب]]
[[زمرو:اقتصادي نظام]]
[[زمرو:سياسي معيشت تي تنقيد]]</text>
      <sha1>mxg37r1cqpfrzm991oxtv246houe3r0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انقلابي سوشلزم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100413</id>
    <revision>
      <id>395623</id>
      <parentid>394985</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T23:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24572" sha1="06hem6zcksltwz6cpplpcn0ka536i10" xml:space="preserve">{{Short description|سوشلسٽ سياسي نظريو جيڪو انقلاب تي زور ڏئي ٿو}}


'''انقلابي سوشلزم''' [[سوشلزم]] جي اندر هڪ [[سياسي فلسفو]]، نظريو ۽ فڪري روايت آهي، جيڪا ان خيال تي زور ڏئي ٿي ته سماج ۾ بنيادي ڍانچائي تبديليون آڻڻ لاءِ [[سماجي انقلاب]] ضروري آهي. وڌيڪ خاص طور تي، هي اهو موقف آهي ته [[سرمائيداراڻو طرزِ پيداوار]] کان [[سوشلسٽ طرزِ پيداوار]] ڏانهن منتقلي لاءِ انقلاب هڪ لازمي اڳواٽ شرط آهي. انقلاب کي لازمي طور تي پرتشدد بغاوت جي معنيٰ ۾ نه سمجهيو ويندو آهي؛ بلڪه ان مان مراد [[پورهيت طبقو|پورهيت طبقي]] جي عوامي تحريڪن وسيلي سياسي اقتدار تي قبضو ڪرڻ آهي، جنهن جي نتيجي ۾ [[رياست]] تي سڌو سنئون پورهيت طبقي جو ڪنٽرول قائم ٿئي يا رياست کي، [[سرمائيدار طبقو|سرمائيدار طبقي]] ۽ ان جي مفادن جي بدران، پورهيت طبقو ختم ڪري ڇڏي.&lt;ref name=&quot;sdvrds&quot;&gt;{{cite news |last=Thompson |first=Carl D. |date=October 1903 |url=http://www.marxists.org/history/usa/parties/spusa/1903/1000-thompson-whatrevsoc.pdf |title=What Revolutionary Socialism Means |work=The Vanguard |location=Green Bay |publisher=[[Socialist Party of America]] |volume=2 |number=2 |access-date=31 August 2020 |via=[[Marxists Internet Archive]]}}&lt;/ref&gt;

انقلابي سوشلسٽن جو خيال آهي ته اهڙي صورتحال سوشلزم جي قيام لاءِ لازمي شرط آهي، جڏهن ته [[روايتي مارڪسزم|روايتي مارڪسسٽ]] اهو سمجهن ٿا ته اها تاريخي طور ناگزير آهي، پر اڳواٽ طئي ٿيل ناهي. انقلابي سوشلزم ۾ ڪيترين ئي سياسي ۽ سماجي تحريڪن کي شامل ڪيو ويندو آهي، جيڪي &quot;انقلاب&quot; جي مفهوم کي هڪ ٻئي کان مختلف نموني بيان ڪن ٿيون. انهن ۾ روايتي مارڪسزم تي ٻڌل تحريڪون، جهڙوڪ [[ڊي ليونزم]]، [[امپاسيبلسٽ تحريڪ|امپاسيبلسزم]] ۽ [[لگزمبرگزم]] شامل آهن، جڏهن ته [[ليننزم]] ۽ اڳواڻ پارٽي (''vanguard'') جي قيادت هيٺ انقلاب واري نظريي تي ٻڌل تحريڪون، جهڙوڪ [[اسٽالنزم]]، [[مائوزم]]، [[مارڪسزم–ليننزم]] ۽ [[ٽراٽسڪيزم]] پڻ ان ۾ شامل آهن. انقلابي سوشلزم ۾ ٻين [[مارڪسزم|مارڪسسٽ]]، مارڪسزم کان متاثر، ۽ غير مارڪسسٽ تحريڪن کي پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن [[جمهوري سوشلزم]]، [[انقلابي سنڊيڪلزم]]، [[انارڪزم]] ۽ [[سوشل ڊيموڪريسي]] (جيئن ڪارل ڪائوٽسڪي ان جي وضاحت ڪئي آهي).&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kautsky |first=Karl |year=1903 |orig-year=1902 |url=https://www.marxists.org/archive/kautsky/1902/socrev/ |title=The Social Revolution |translator1-last=Simons |translator1-first=Algie Martin |translator2-last=Simons |translator2-first=May Wood |location=Chicago |publisher=Charles H. Kerr &amp; Co. |access-date=22 September 2020 |via=[[Marxists Internet Archive]]}}&lt;/ref&gt;

انقلابي سوشلزم کي [[اصلاح پسند سوشلزم]] جي ابتڙ سمجهيو ويندو آهي، خاص طور تي جديد سوشل ڊيموڪريسي جي اصلاح پسند رستي ۽ سوشلزم ڏانهن ٻين ارتقائي طريقن جي مقابلي ۾. انقلابي سوشلزم انهن سماجي تحريڪن جي مخالفت ڪري ٿو، جيڪي سياسي سڌارن ذريعي سرمائيداري جي معاشي ۽ سماجي مسئلن کي آهستي آهستي گهٽائڻ يا حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cox |first=Ronald W. |date=October 2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/339152622 |title=In Defense of Revolutionary Socialism: The Implications of Bhaskar Sunkara's 'The Socialist Manifesto' |journal=Class, Race and Corporate Power |volume=7 |issue=2 |doi=10.25148/CRCP.7.2.008327 |access-date=22 September 2020 |via=ResearchGate |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، انقلابي سوشلسٽ نظريي تحت وڙهندڙ باغي ٻين قسمن جي باغين جي ڀيٽ ۾ پنهنجي بغاوتن کي وڌيڪ مؤثر نموني برقرار رکڻ جي قابل هئا. تنهن هوندي به، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي حڪمران حڪومتن لاءِ هڪ معتبر خطرو بڻجي ويندا هئا، ان ڪري انهن جي خلاف وڌيڪ طاقتور [[انسدادِ انقلاب]]ي جوابي متحرڪ عمل شروع ٿيندو هو، جنهن جي نتيجي ۾ اهي باغي گهرو ويڙهه کٽڻ جا ٻين کان وڌيڪ امڪان نه رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Balcells |first1=Laia |last2=Kalyvas |first2=Stathis N. |date=2025 |title=Ideology and Revolution in Civil Wars: The &quot;Marxist Paradox&quot; |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/ideology-and-revolution-in-civil-wars-the-marxist-paradox/04E59A4D1DA17BD12089D99FA840724A |journal=American Political Science Review |pages=1–19 |language=en |doi=10.1017/S0003055425000188 |issn=0003-0554|url-access=subscription |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== شروعات ===

[[File:Karl Marx.jpg|thumb|1875ع ۾ [[ڪارل مارڪس]] جي تصوير]]

''[[ڪميونسٽ منشور]]'' ۾ [[ڪارل مارڪس]] ۽ [[فريڊرڪ اينگلس]] لکيو:

{{Quote|
پرولتاريه، جيڪو موجوده سماج جو هيٺيون ترين طبقو آهي، نه اٿي سگهي ٿو ۽ نه ئي پاڻ کي مٿي کڻي سگهي ٿو، جيستائين سرڪاري سماج جا سمورا مٿانهان طبقا هوا ۾ نه اڏامي وڃن. جيتوڻيڪ مادي لحاظ کان نه، پر شڪل جي لحاظ کان، پرولتاريه ۽ بورجوازيءَ جي وچ ۾ جدوجهد شروعات ۾ قومي جدوجهد هوندي آهي. هر ملڪ جي پرولتاريه کي سڀ کان پهرين پنهنجي بورجوازي سان حساب چڪتو ڪرڻو پوندو. پرولتاريه جي ترقيءَ جي عام مرحلن کي بيان ڪندي، اسان موجوده سماج اندر هلندڙ لڪل يا ظاهر گهرو ويڙهه جو جائزو ورتو، تان جو اها کليل انقلاب جي صورت اختيار ڪري ٿي، جتي بورجوازيءَ جي زبردستي خاتمي سان پرولتاريه جي حڪمرانيءَ جو بنياد پوي ٿو. [...]

ڪميونسٽ پورهيت طبقي جي فوري مقصدن ۽ عارضي مفادن جي حصول لاءِ جدوجهد ڪن ٿا. [...]

ڪميونسٽ پنهنجي نظرين ۽ مقصدن کي لڪائڻ کي عيب سمجهن ٿا. هو کليل نموني اعلان ڪن ٿا ته سندن مقصد رڳو موجوده سماجي حالتن جي زبردستي خاتمي سان ئي حاصل ٿي سگهن ٿا. حڪمران طبقا ڪميونسٽ انقلاب کان ڏڪي وڃن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Engels |first1=Friedrich |author1-link=Friedrich Engels |last2=Marx |first2=Karl |author2-link=Karl Marx |date=1969 |orig-date=1848 |title=[[The Communist Manifesto]] |chapter-url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ch01.htm |chapter=I. Bourgeois and Proletarians |series=[[Marx/Engels Collected Works]] |volume=I |location=Moscow |publisher=Progress Publishers |pages=98–137 |access-date=22 September 2020 |via=[[Marxists Internet Archive]]}}&lt;/ref&gt;
}}

1848ع ۾ پهريون ڀيرو شايع ٿيل ''ڪميونسٽ منشور'' کان چوويهه سال پوءِ، مارڪس ۽ اينگلس تسليم ڪيو ته ترقي يافته ملڪن ۾ &quot;پورهيت طبقو پنهنجو مقصد پرامن ذريعن سان به حاصل ڪري سگهي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;Engels, Friedrich; Marx, Karl (187 September 1872). [http://www.marxists.org/archive/marx/works/1872/09/08.htm &quot;La Liberté Speech&quot;]. The Hague Congress of the International. Retrieved 22 September 2020 – via the Marxist Internet Archive.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Engels, Friedrich, Marx, Karl (1962). ''Karl Marx and Frederick Engels on Britain''. Moscow: Foreign Languages Press.&lt;/ref&gt; مارڪسسٽ عالم [[آدم شاف]] دليل ڏنو ته مارڪس، اينگلس ۽ لينن اهڙو خيال &quot;ڪيترن ئي موقعن تي&quot; ظاهر ڪيو هو.&lt;ref&gt;Schaff, Adam (April–June 1973). &quot;Marxist Theory on Revolution and Violence&quot;. ''Journal of the History of Ideas''. University Press of Pennsylvania. '''34''' (2): 263–270.&lt;/ref&gt;

ان جي ابتڙ، [[بلانڪوازم]] ان ڳالهه تي زور ڏيندو هو ته انقلابي اقليت طاقت جي زور تي حڪمران اشرافيه کي اقتدار تان هٽائي، پوءِ سماج جي مجموعي تياري يا عوام جي انقلابي شعور جي پرواهه ڪرڻ کان سواءِ سوشلسٽ تبديليون لاڳو ڪري.{{citation needed|date=September 2023}}

1875ع ۾ [[جرمني جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (SPD) نسبتاً اصلاح پسند [[گوٿا پروگرام]] جاري ڪيو، جنهن تي مارڪس پنهنجي ڪتاب ''[[گوٿا پروگرام تي تنقيد]]'' ۾ تنقيد ڪندي ٻيهر [[پرولتاريه جي آمريت]] جي ضرورت تي زور ڏنو. مارڪسزم ۾ اصلاح پسند رخ [[ايڊوارڊ برنسٽائن]]، جيڪو SPD جي اڳواڻن مان هو، متعارف ڪرايو. 1896ع کان 1898ع تائين برنسٽائن &quot;{{lang|de|Probleme des Sozialismus}}&quot; (&quot;سوشلزم جا مسئلا&quot;) جي عنوان سان مضمونن جو سلسلو شايع ڪيو. انهن مضمونن SPD اندر [[مارڪسزم ۾ نظرثاني پسندي|نظرثاني پسندي]] بابت بحث کي جنم ڏنو، جنهن کي مارڪسزم ۾ اصلاح پسند رجحان جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو.{{citation needed|date=September 2023}}

1900ع ۾ [[روزا لگزمبرگ]] برنسٽائن جي نظرين جي جواب ۾ ''[[سماجي سڌارا يا انقلاب؟]]'' (''Social Reform or Revolution?'') لکيو. سندس خيال موجب سماجي سڌارا صرف &quot;آخري انقلاب سان قائم ٿيل سماجي ڍانچي&quot; جي اندر ممڪن آهن. سرمائيداراڻي سماج کي سوشلسٽ سماج ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ سماجي انقلاب لازمي آهي.

{{Quote|
برنسٽائن، جيڪو سياسي اقتدار جي قبضي کي بلانڪوازم جي تشدد واري نظريي طور پيش ڪري ٿو، بدقسمتيءَ سان ان ڳالهه کي بلانڪوازم جي غلطي قرار ڏئي ٿو، جيڪا هميشه انساني تاريخ جي محرڪ قوت رهي آهي. طبقاتي سماج جي وجود کان وٺي، سياسي اقتدار تي قبضو هر اڀرندڙ طبقي جو بنيادي مقصد رهيو آهي. [...] جديد دور ۾ اسين اهو فيوڊلزم خلاف بورجوازيءَ جي جدوجهد ۾ ڏسون ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Luxemburg |first=Rosa |author-link=Rosa Luxemburg |date=1986 |orig-date=1900 |title=[[Social Reform or Revolution?]] |chapter-url=http://www.marxists.org/archive/luxemburg/1900/reform-revolution/ch08.htm |chapter=8: Conquest of Political Power |location=London |publisher=Militant Publications |access-date=22 September 2020 |via=[[Marxists Internet Archive]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Luxemburg |first=Rosa |author-link=Rosa Luxemburg |date=1970 |title=Rosa Luxemburg Speaks |edition=2nd |publisher=Pathfinder |pages=107–108 |isbn=978-0873481465}}&lt;/ref&gt;
}}

1902ع ۾ [[ولاديمير لينن]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڇا ڪرڻ گهرجي؟]]'' ۾ برنسٽائن جي موقف تي تنقيد ڪئي. جڏهن برنسٽائن پنهنجا خيال پيش ڪيا، تڏهن SPD جي اڪثريت انهن کي رد ڪري ڇڏيو. 1899ع واري پارٽي ڪانگريس [[ايرفرٽ پروگرام]] جي ٻيهر توثيق ڪئي، ۽ 1901ع جي ڪانگريس پڻ اهوئي موقف برقرار رکيو. 1903ع جي ڪانگريس &quot;نظرثاني پسند ڪوششن&quot; جي مذمت ڪئي.{{citation needed|date=September 2023}}

=== پهرين عالمي جنگ ۽ زيمروالڊ ===

4 آگسٽ 1914ع تي SPD جي رائخسٽاگ ميمبرن حڪومت جي جنگي بجيٽ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جڏهن ته فرانس ۽ بيلجيم جي سوشلسٽن پنهنجي حڪومتن جي حمايت ڪئي ۽ انهن ۾ شامل ٿيا. سيپٽمبر 1915ع ۾ ٿيل [[زيمروالڊ ڪانفرنس]]، جنهن ۾ لينن ۽ [[ليون ٽراٽسڪي]] شرڪت ڪئي، [[ٻي بين الاقوامي]] جي اندر انقلابي ۽ اصلاح پسند سوشلسٽن جي گڏيل موجودگي جي خاتمي جي شروعات ثابت ٿي. ڪانفرنس ٽراٽسڪي جي ان تجويز کي منظور ڪيو ته فوري طور ٻي بين الاقوامي سان لاڳاپا نه ٽوڙيا وڃن. شروعاتي مخالفت باوجود، لينن پڻ ان تجويز جي حمايت ۾ ووٽ ڏنو ته جنگ مخالف سوشلسٽن ۾ ورهاست کان پاسو ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fagan |first=Guy |date=1980 |url=http://www.marxists.org/archive/rakovsky/biog/biog2.htm |title=Biographical Introduction to Christian Rakovsky, Selected Writings on Opposition in the USSR 1923–30 |edition=1st |location=London and New York |publisher=Allison &amp; Busby and Schocken Books |isbn=978-0850313796 |access-date=22 September 2020 |via=[[Marxists Internet Archive]]}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 1915ع ۽ مارچ 1916ع ۾، سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جي ارڙهن نمائندن، جيڪي [[هوگو هاسه|هاسه]]–[[جورج ليڊيبور|ليڊيبور]] گروهه سان لاڳاپيل هئا، جنگي قرضن جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب کين پارٽي مان خارج ڪيو ويو. 1916ع ۾ [[ڪارل ليبڪنيخت]] ''Revolutionary Socialism in Germany'' لکيو، جنهن ۾ هن دليل ڏنو ته جنگي قرضن جي مخالفت باوجود هي گروهه حقيقي معنيٰ ۾ انقلابي سوشلسٽ نه هو، ۽ پنهنجي نظر ۾ انقلابي سوشلزم جي وڌيڪ وضاحت پيش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Liebknecht |first=Karl |author-link=Karl Liebknecht |orig-date=1916 |chapter-url=http://www.marxists.org/archive/liebknecht-k/works/1916/misc/revolutionary-socialism-germany.htm |chapter=Revolutionary Socialism in Germany |editor-last=Fraina |editor-first=Louis C. |date=1919 |title=The Social Revolution in Germany |publisher=The Revolutionary Age Publishers |access-date=22 September 2020 |via=[[Marxists Internet Archive]]}}&lt;/ref&gt;

=== روسي انقلاب ۽ ان کان پوءِ ===


{{multiple image
 | align = right
 | total_width = 300
 | image1 = Lenin in 1920 (cropped).jpg
 | caption1 = [[ولاديمير لينن]]، [[سوويت يونين]] جو باني ۽ [[بالشوڪ پارٽي]] جو اڳواڻ.
 | image2 = Bundesarchiv Bild 183-R15068, Leo Dawidowitsch Trotzki.jpg
 | caption2 = [[ليون ٽراٽسڪي]]، [[ڳاڙهي فوج]] جو باني ۽ [[آڪٽوبر انقلاب]] جي اهم اڳواڻن مان هڪ.
}}

ڪيترن ئي انقلابي سوشلسٽن جو خيال آهي ته [[ولاديمير لينن]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل [[روسي انقلاب]] انقلابي سوشلزم جي ان نموني تي عمل هو، جنهن ۾ هڪ [[اڳواڻ پارٽي]] (''وينگارڊ پارٽي'') عوامي انقلابي تحريڪ جي رهنمائي ڪري ٿي. ان جي ابتڙ، [[آڪٽوبر انقلاب]] کي ڪڏهن ڪڏهن [[بلانڪوازم]] جي طرز تي ٿيل [[بغاوت]] يا ''ڪو ديتا'' طور به پيش ڪيو ويندو آهي.{{citation needed|date=September 2023}}

خاص طور تي ٽراٽسڪيسٽ انقلابي سوشلسٽ دليل ڏين ٿا ته [[بالشوڪ]]ن اقتدار تي قبضو صرف ان صورت ۾ ڪيو، جڏهن پورهيتن ۽ هارين جي وڏي اڪثريت، جنهن جي نمائندگي [[سوويت (ڪائونسل)|سوويتن]] ذريعي ٿيندي هئي، منظم انقلابي پارٽيءَ جي اڳواڻي هيٺ انقلابي تبديلي جي خواهش ظاهر ڪئي. انهن جي مطابق لينن فيبروري 1917ع جي انقلاب کان پوءِ قائم ٿيل [[اليگزينڊر ڪيرنسڪي]] جي اصلاح پسند عبوري حڪومت کي ان وقت تائين هٽائڻ جو حامي نه هو، جيستائين عوام جي اڪثريت ان جي مخالفت ۾ نه ٿي وئي.

''[[آڪٽوبر جا سبق]]'' ۾ [[ليون ٽراٽسڪي]] لکي ٿو:

{{Quote|
لينن، جاچ واري مرحلي کان پوءِ، عبوري حڪومت جي فوري خاتمي جو نعرو واپس ورتو، پر ڪنهن مقرر وقت لاءِ نه، بلڪه ان ڳالهه تي منحصر ڪري ته عوام جو مصالحت پسند ڌرين خلاف بغاوت ڪيتري تيزي سان وڌي ٿي.&lt;ref&gt;Trotsky, Leon (1937) [1924]. ''[[Lessons of October]]''.&lt;/ref&gt;{{Primary source inline|date=September 2023}}
}}

انهن مارڪسسٽن جي نظر ۾ اها حقيقت ته بالشوڪن (کاٻي [[سوشلسٽ انقلابي پارٽي]] سان اتحاد ۾) سوويتن جي ٻئي آل روسي ڪانگريس ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جيڪا جمهوري طور چونڊيل نمائندا ادارا هئا ۽ آڪٽوبر انقلاب جي وقت گڏ ٿي هئي، ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته کين روسي سماج جي اڪثريت، يعني پورهيتن، هارين ۽ سپاهين جي حمايت حاصل هئي.{{citation needed|date=September 2023}}

1924ع ۾ پهريون ڀيرو شايع ٿيل پنهنجي ڪتاب ''آڪٽوبر جا سبق'' ۾ ٽراٽسڪي دليل ڏنو ته آڪٽوبر انقلاب کان اڳ فوجي طاقت بالشوڪن وٽ موجود هئي، پر هنن اها طاقت حڪومت خلاف ان وقت تائين استعمال نه ڪئي، جيستائين کين عوامي حمايت حاصل نه ٿي.&lt;ref&gt;Trotsky, Leon (1937) [1924]. ''Lessons of October''.&lt;/ref&gt;{{Primary source inline|date=September 2023}}

جولاءِ 1917ع کان پوءِ سپاهين جي وڏي اڪثريت بالشوڪ پارٽيءَ جي قيادت هيٺ اچي وئي ۽ آڪٽوبر ۾ رڳو [[فوجي انقلابي ڪميٽي]] جي حڪمن تي عمل ڪرڻ لڳي، جنهن جي اڳواڻي ٽراٽسڪي ڪري رهيو هو.&lt;ref&gt;Trotsky, Leon. ''Lessons of October''.&lt;/ref&gt;{{Primary source inline|date=September 2023}}

[[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] (ٽين بين الاقوامي) [[آڪٽوبر انقلاب]] کان پوءِ قائم ڪئي وئي. اها تنظيم وڏي پيماني تي [[ڪميونزم]] سان وابسته ٿي وئي، پر پاڻ کي انقلابي سوشلزم جي نمائندي طور پڻ پيش ڪندي هئي. البت، 1938ع ۾ ٽراٽسڪيسٽن [[چوٿين بين الاقوامي]] قائم ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته ٽين بين الاقوامي [[مارڪسزم–ليننزم]] ڏانهن مڙي وئي هئي. ان کان پوءِ چوٿين بين الاقوامي پاڻ کي انقلابي سوشلزم جي نمائندي طور سڃاڻائڻ لڳي. [[لگزمبرگزم]] پڻ انقلابي سوشلزم جي هڪ اهم روايت آهي.{{citation needed|date=September 2023}}

1924ع کان پوءِ واري [[سوويت يونين]] تي تنقيد ڪندي، پر ڪميونسٽ انٽرنيشنل مان نڪتل ٽراٽسڪيسٽ روايت مغربي يورپ ۽ ٻين علائقن ۾ &quot;انقلابي سوشلزم&quot; جي اصطلاح کي استعمال ڪندي رهي. 1932ع ۾ ڪئناڊا جي پهرين ٽراٽسڪيسٽ اخبار ''دي وئنگارڊ'' جي پهرين شماري ۾ &quot;رووليوشنري سوشلزم بمقابلہ رفارمئزم&quot; جي عنوان سان اداريو شايع ٿيو.&lt;ref&gt;[http://www.socialisthistory.ca/Docs/TrotOrigin/VanguardEdits32.htm &quot;Revolutionary Socialism vs Reformism&quot;]. ''The Vanguard'' (1). 1932.&lt;/ref&gt;{{Primary source inline|date=September 2023}}

اڄ به ڪيترائي ٽراٽسڪيسٽ گروهه اصلاح پسنديءَ جي بدران انقلابي سوشلزم جي حمايت ڪن ٿا ۽ پاڻ کي انقلابي سوشلسٽ سڏين ٿا. [[ڪميٽي فار اي ورڪرز انٽرنيشنل]] (CWI) جو چوڻ آهي ته هو &quot;نوان پورهيت پارٽيون ٺاهڻ ۽ انهن کي سوشلسٽ پروگرام اختيار ڪرائڻ لاءِ مهم هلائين ٿا، ۽ ساڳئي وقت انقلابي سوشلزم جي خيالن جي حمايت پڻ وڌائين ٿا&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.socialistworld.net/z/bin/kw.cgi/show?id=2771] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927193256/http://www.socialistworld.net/z/bin/kw.cgi/show?id=2771 |date=2007-09-27 }}. Committee for a Workers International.&lt;/ref&gt;{{Primary source inline|date=September 2023}}

برطانيا جي [[سوشلسٽ ورڪرز پارٽي (برطانيا)|سوشلسٽ ورڪرز پارٽي]] سان لاڳاپيل ايلڪس ڪيلينيڪوس پنهنجي مضمون &quot;دي ڪيس فار رووليوشنري سوشلزم&quot; ۾ انقلابي سوشلزم جي حق ۾ دليل پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Callinicos, Alex (7 December 2003). &quot;The Case for Revolutionary Socialism&quot;.&lt;/ref&gt;{{Primary source inline|date=September 2023}}

== فلسفو ==

انقلابي سوشلسٽ فڪر ۾ ڊگهي عرصي کان ان سوال تي بحث هلندو رهيو آهي ته اڳواٽ سمجهيل انقلابي لمحو آخر ڪيئن پيدا ٿيندو، يعني بغاوت ڪيتري حد تائين منظم ڪرڻ جي ضرورت آهي، ۽ اها تنظيم ڪير ڪري.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Gandio |first1=Jason Del |url=https://books.google.com/books?id=XyAzDwAAQBAJ&amp;pg=PA1 |title=Spontaneous Combustion: The Eros Effect and Global Revolution |last2=Thompson |first2=A. K. |date=2017-08-28 |publisher=SUNY Press |isbn=978-1-4384-6727-6 |language=en}}&lt;/ref&gt;

خاص طور تي [[روزا لگزمبرگ]] پنهنجي ''انقلابي خودبخودي'' (''رووليوشنري اسپانٽينيئٽي'') جي نظريي جي ڪري مشهور هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Talmon |first=Jacob L. |date=1991 |title=Myth of the Nation and Vision of Revolution: Ideological Polarization in the Twentieth Century |url=https://books.google.com/books?id=8zMs3tMKKpwC&amp;pg=PA70 |page=70 |publisher=[[Routledge]]|isbn=9781412848992 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Guérin |first1=Daniel |title=For a Libertarian Communism |date=2017 |isbn=978-1-62963-236-0 |publisher=PM Press |page=75}}&lt;/ref&gt; سندس ناقدن جو خيال هو ته لگزمبرگ خودبخودي عمل جي ڪردار کي حد کان وڌيڪ اهميت ڏني ۽ انقلابي پارٽيءَ جي تنظيم ۽ قيادت جي اهميت کي مناسب توجهه نه ڏني.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Nowak |first1=Leszek |url=https://books.google.com/books?id=9yCZgJSwItkC&amp;pg=PA301 |title=Social System, Rationality and Revolution |last2=Paprzycki |first2=Marcin |date=1993 |publisher=Rodopi |isbn=978-90-5183-560-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|Socialism}}
{{div col|colwidth=15em}}
* [[انارڪزم]]
* [[انارڪو-ڪميونزم]]
* [[انارڪو-سنڊيڪلزم]]
* [[آمرانه سوشلزم]]
* [[ڪميونزم]]
* [[سرمائيداري تي تنقيد]]
* [[آزادي پسند سوشلزم]]
* [[سياسي انقلاب]]
{{div col end}}

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

{{revolutionary socialism}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اقتصادي نظريا]]
[[زمرو:سوشلزم جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي نظريا]]
[[زمرو:سوشلزم جا قسم]]</text>
      <sha1>06hem6zcksltwz6cpplpcn0ka536i10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بون يونيورسٽي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100419</id>
    <revision>
      <id>395625</id>
      <parentid>395143</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T00:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131939" sha1="l4fu3nuj4mmhv0g558mtpuxix1xg1xq" xml:space="preserve">{{Short description|جرمني جي بون شهر ۾ سرڪاري يونيورسٽي}}


{{Infobox university
 | name                   = بون يونيورسٽي
 | native_name            = Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn&lt;br/&gt;رائينش فريڊرش وِلهم بون يونيورسٽي 
 | image                  = University of Bonn seal.svg
 | image_size             = 166px
 | caption                = يونيورسٽي جي سرڪاري مهر
 | logo                   = Universität Bonn.svg
 | motto                  =
 | established            = {{start date and age|1777}} (''ڪورڪولون جي بون اڪيڊمي'' طور)؛&lt;br /&gt;بنياد: {{start date and age|1818|10|18|df=y}}
 | type                   = [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]]
 | coordinates            = {{coord|50|44|02|N|7|06|08|E|region:DE-NW_type:edu|display=title}}
 | mapframe               = yes
 | mapframe-zoom          = 12
 | pushpin_map            = Germany#North Rhine-Westphalia
 | students               = 31,318 (2025)&lt;ref name=&quot;facts&quot; /&gt;
 | city                   = [[بون]]
 | country                = جرمني
 | campus                 = شهري
 | campus_size            = {{convert|247|acre}}
 | | affiliations = {{hlist|[[يورپي يونيورسٽي ايسوسيئيشن| (اي يو اي)]]|[[فرانس-جرمن يونيورسٽي| (ايف جي يو)]]|[[جرمن يو15]]|[[سماجي اثر لاءِ عالمي يونيورسٽيون (جي يو ايس آء)]]|[[جرمن يونيورسٽين جي ايڪسيلينس انيشيئيٽو]]}}| colors                 = {{color box|#07529a}}{{color box|#eab90c}}{{color box| #909085}} نيرو، پيلو، سرمائي| website = [https://www.uni-bonn.de/ uni-bonn.de]| native_name_lang       = de
 | academic_staff         = 707 پروفيسر&lt;br&gt;5,536 (2025)&lt;ref name=&quot;facts&quot; /&gt;
 | administrative_staff   = 1,988 (2024)&lt;ref name=&quot;facts&quot; /&gt;
 | budget                 = 818.53 ملين يورو (2024) (يونيورسٽي اسپتال کان سواءِ)&lt;ref name=&quot;facts&quot;&gt;{{cite web | title=Zahlen und Fakten | website=Universität Bonn | url=https://www.uni-bonn.de/de/universitaet/ueber-die-uni/zahlen-und-fakten | language=de | access-date=23 February 2026}}&lt;/ref&gt;
 | rector                 = مائيڪل هوخ
}}

'''بون يونيورسٽي'''، جنهن جو سرڪاري نالو '''رائينش فريڊرش وِلهم بون يونيورسٽي''' آهي، جرمني جي رياست نارٿ رائين-ويسٽفيليا جي شهر [[بون]] ۾ واقع هڪ [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] [[تحقيقي يونيورسٽي]] آهي. هن جو موجوده ادارتي ڍانچو 18 آڪٽوبر 1818ع تي [[فريڊرش وِلهم ٽيون]] پاران ريئن يونيورسٽيٽ ('''رائين يونيورسٽي''') جي نالي سان قائم ڪيو ويو، جيڪا 1777ع ۾ قائم ٿيل بون جي ڪورڪولون اڪيڊمي (ڪولون جي چونڊيل شهزادي جي اڪيڊمي) جي قانوني جانشين آهي. بون يونيورسٽي مختلف شعبن ۾ بي اي، بي ايس، ماسٽرز ۽ اعليٰ درجي جا ڪيترائي تعليمي پروگرام پيش ڪري ٿي ۽ ان ۾ 544 پروفيسر آهن. بون يونيورسٽي جرمني جي اهم تحقيق تي ٻڌل يونيورسٽين جي تنظيم [[جرمن يو15]] جي ميمبر آهي ۽ [[جرمن يونيورسٽين جي ايڪسيلينس انيشيئيٽو]] تحت &quot;يونيورسٽي آف ايڪسيلينس&quot; جو درجو رکي ٿي.
بون يونيورسٽي وٽ اٺ ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' آهن، جيڪي جرمني جي ڪنهن به يونيورسٽي کان وڌيڪ آهن؛&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Clusters of Excellence |url=https://www.uni-bonn.de/en/research-and-teaching/research-profile/excellence-strategy/clusters-of-excellence |access-date=2026-02-11 |website=Universität Bonn |language=en}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]]، ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ لاءِ مادو ۽ روشني،  بون مرڪز براءِ انحصار ۽ غلاميءَ جا اڀياس،  فينو روب: فصلن جي مستقبل جي پيداوار بابت تحقيق،  مدافعتي حسي نظام،  ايڪانٽريبيوٽ: مارڪيٽون ۽ عوامي پاليسي،  رنگ ۽ ذائقو، ۽ اسانجي متحرڪ ڪائنات شامل آهن. [[بون يونيورسٽي ۽ رياستي لائبريري]] يونيورسٽي ۽ نارٿ رائين-ويسٽفيليا جي مرڪزي علمي ۽ آرڪائيو لائبريري آهي، جنهن ۾ پنجن ملين کان وڌيڪ جلدون محفوظ آهن. آڪٽوبر 2020ع مطابق يونيورسٽي جي مشهور اڳوڻن شاگردن، استادن ۽ محققن ۾ 11 [[نوبل انعام]] يافته، 5 [[فيلڊز ميڊل]] يافته، 12 [[گوٽفريڊ وِلهم لائبنٽس انعام]] يافته، ۽ قدرتي سائنس جي مشهور شخصيتن جهڙوڪ [[آگسٽ ڪيڪولي]]، [[هائنرش هرٽز]] ۽ [[جسٽس فون ليبيگ]]؛ نامور رياضي دان [[ڪارل وائرشٽراس]]، [[فيليڪس ڪلين]]، [[فريڊرش هرزبروخ]] ۽ [[فيليڪس هاوسڊورف]]؛ فلسفي [[فريڊرش نٽشي]]، [[ڪارل مارڪس]] ۽ [[يورگن هابرماس]]؛ جرمن شاعر ۽ اديب [[هائنرش هائنه]]، [[پال هائزه]] ۽ [[ٿامس مان]]؛ مصور [[ميڪس ارنسٽ]]؛ سياسي مفڪر [[ڪارل شميٽ]] ۽ [[اوٽو ڪرخائمر]]؛ مدبر [[ڪونراڊ آڊيناور]] ۽ [[رابرٽ شومان]]؛ معاشيات جا ماهر [[والٽر اوئڪن]]، [[فرڊيننڊ ٽونيز]] ۽ [[جوزف شمپيٽر]]؛ ۽ پڻ [[پرنس البرٽ]]، [[پوپ بينيڊڪٽ شانزدهم]] ۽ [[ولهيلم ٻيون، جرمن شهنشاهه]] شامل آهن.

==تاريخ==

===بنياد===

يونيورسٽي جو پيشرو ادارو ڪورڪولنيشه اڪيڊمي بون (ا''[[ڪولون]] جي [[چونڊيل شهزادو|چونڊيل شهزادي]] جي اڪيڊمي'') هو، جنهن کي 1777ع ۾ [[ميڪسميلين فريڊرش فون ڪونيگزيگ-روٿنفيلس]] قائم ڪيو. هو ڪولون جو چونڊيل شهزادو هو ۽ [[بيتهوون]] جي شروعاتي سرپرستن مان پڻ هڪ هو. [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ جي دور]] جي روح مطابق، نئين اڪيڊمي ڪنهن هڪ مذهبي فرقي تائين محدود نه هئي. اڪيڊمي ۾ [[الهيات]]، [[قانون]]، [[دواسازي]] ۽ عام تعليم جا شعبا قائم ڪيا ويا. 1784ع ۾ [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|شهنشاهه جوزف ٻئي]] اڪيڊمي کي علمي ڊگريون (''ليسينشيات'' ۽ پي ايڇ ڊي) ڏيڻ جو حق عطا ڪيو، جنهن سان اها اڪيڊمي هڪ يونيورسٽي بڻجي وئي. 1798ع ۾ [[فرانسيسي انقلابي جنگون|فرانسيسي انقلابي جنگن]] دوران فرانس طرفان [[رائين]] درياهه جي کاٻي ڪناري تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اڪيڊمي بند ڪئي وئي.

1815ع ۾ [[ويانا ڪانگريس]] جي نتيجي ۾ [[رائين لينڊ]] [[پروشيا]] جو حصو بڻجي ويو. ان کان پوءِ بادشاهه [[فريڊرش وِلهم ٽيون]] 18 آڪٽوبر 1818ع تي نئين صوبي ۾ هڪ نئين يونيورسٽي قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو (جرمن: ڊين آئوس لانڊيسفيٽرليشر فورزورگه فير اِهر بيسٽس گيفاسٽن اينٽشلوس، اِن اُنزرن رائنلانڊن آئينه يونيورسٽي تسو ايررشٽن. ترجمو:&quot;پنهنجي رعيت جي ڀلائي لاءِ پدرانه ذميواريءَ جي احساس تحت ڪيل اسان جي فيصلي موجب، اسان جي رائن علائقي ۾ هڪ يونيورسٽي قائم ڪئي وڃي.&quot;). ان وقت رائين لينڊ ۾ ڪا به يونيورسٽي موجود نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين موجود ٽيئي يونيورسٽيون فرانسيسي قبضي جي نتيجي ۾ بند ٿي چڪيون هيون. {{Lang|de|Kurkölnische Akademie Bonn}} انهن ٽنهي مان هڪ هئي، جڏهن ته ٻيون ٻه [[ڪولون يونيورسٽي]] (رومن ڪيٿولڪ) ۽ [[ڊوئسبرگ يونيورسٽي]] (پروٽيسٽنٽ) هيون.

{{Panorama
|image   = Universität Bonn.jpg
|height  = 250px
|width   =
|alt     = بون يونيورسٽي جي مکيه عمارت، اليڪٽورل محل
|caption = اليڪٽورل محل، بون يونيورسٽي جي مکيه عمارت
|dir     =
|align   = center
}}

===رائين يونيورسٽي===

[[File:Friedrich Wilhelm III., König von Preußen (unbekannter Maler).jpg|thumb|left|upright|[[فريڊرش وِلهم ٽيون]]، يونيورسٽي جو باني]]
[[File:2014-07-02 Koblenzer Tor, Bonn IMG 2077.jpg|thumb|ڪوبلينز دروازو ۽ آڊيناور آلي]]

نئين رائين يونيورسٽي (جرمن:رائن يونيورسٽيٽ) 18 آڪٽوبر 1818ع تي فريڊرش وِلهم ٽئين طرفان قائم ڪئي وئي. اها پروشيا جي ڇهين يونيورسٽي هئي، جيڪا [[گريفسوالڊ يونيورسٽي|گريفسوالڊ]]، [[برلن جي همبولٽ يونيورسٽي|برلن]]، [[ڪونيگسبرگ يونيورسٽي|ڪونيگسبرگ]]، [[مارٽن لوٿر يونيورسٽي هالي-ويٽنبرگ|هالي]] ۽ [[وروڪلاو يونيورسٽي|بريسلاو]] جي يونيورسٽين کان پوءِ قائم ٿي. نئين يونيورسٽي ٻنهي عيسائي فرقن جي وچ ۾ برابريءَ جي بنياد تي منظم ڪئي وئي. اهو به هڪ اهم سبب هو جو غير فرقيواراڻي تعليمي روايت رکندڙ بون کي ڪولون ۽ ڊوئسبرگ تي ترجيح ڏني وئي. رومن ڪيٿولڪ الهيات ۽ پروٽيسٽنٽ الهيات جي شعبن کان علاوه، يونيورسٽي ۾ طب، قانون ۽ فلسفي جا شعبا پڻ قائم ڪيا ويا. شروعات ۾ بون ۾ 35 پروفيسر ۽ اٺ معاون پروفيسر تدريس جا فرض انجام ڏئي رهيا هئا.

1827ع ۾ يونيورسٽي جو آئين منظور ڪيو ويو. [[ولهيلم فون همبولٽ]] جي فڪر جي روح مطابق، هن آئين يونيورسٽي جي خودمختياري ۽ تدريس ۽ تحقيق جي وحدت تي زور ڏنو. 1810ع ۾ قائم ٿيل [[برلن جي همبولٽ يونيورسٽي]] وانگر، هن نئين آئين بون يونيورسٽي کي [[يورپي تحقيقي يونيورسٽين جي تاريخ#اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ يورپي يونيورسٽي جا نمونا|جديد تحقيقي يونيورسٽي]] ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.

رائين يونيورسٽي جي قيام کان فقط هڪ سال پوءِ [[ناٽڪ نويس]] [[آگسٽ فون ڪوٽزيبو]] کي [[يينا جي فريڊرش شِلر يونيورسٽي]] جي شاگرد [[ڪارل لُڊوِگ سانڊ]] قتل ڪري ڇڏيو. 20 سيپٽمبر 1819ع تي لاڳو ڪيل [[ڪارلسباڊ فرمان]] جي نتيجي ۾ يونيورسٽين خلاف سخت ڪارروائيون شروع ٿيون، [[بورشنشافٽ]] تنظيمن کي ختم ڪيو ويو ۽ سينسرشپ جا قانون نافذ ڪيا ويا. انهن قدمن جو هڪ شڪار اديب ۽ شاعر [[ارنسٽ مورٽز آرنڊٽ]] به ٿيو، جيڪو تازو بون يونيورسٽي ۾ پروفيسر مقرر ٿيو هو، پر کيس تدريس کان روڪيو ويو. 1840ع ۾ فريڊرش وِلهم ٽئين جي وفات کان پوءِ ئي کيس پنهنجي پروفيسريءَ تي ٻيهر بحال ڪيو ويو.

[[ڪارلسباڊ فرمان]] جو هڪ ٻيو نتيجو اهو نڪتو جو فريڊرش وِلهم ٽئين نئين يونيورسٽي کي نه سرڪاري زنجيرِ منصب، نه سرڪاري مهر ۽ نه ئي ڪو سرڪاري نالو عطا ڪيو. اهڙيءَ طرح رائين يونيورسٽي 1840ع تائين بغير سرڪاري نالي جي رهي، جڏهن پروشيا جي نئين بادشاهه [[فريڊرش وِلهم چوٿون]] ان کي سرڪاري نالو رائنش فريڊرش ولھيلمس يونيورسٽيٽ ڏنو. (هي آخري جملو ''ڊي پروئيسسشن يونيورسٽيٽن'' (پروشيا جون يونيورسٽيون) جي صفحي 176 سان تضاد رکي ٿو، جتي ڄاڻايل آهي ته 28 جون 1828ع تي جاري ڪيل ڪابينا جي حڪم تحت يونيورسٽي کي رائينش فريڊرش ولھيلمس يونيورسٽيٽ نالو ڏنو ويو هو.)&lt;ref&gt;Johann Friedrich Wilhelm Koch: Die Preussischen Universitäten, vol. 1, Berlin: Posen und Bromberg: 1839, pg. 176.&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن جي باوجود، يونيورسٽي ترقي ڪندي رهي ۽ ڪيترن ئي عالمن ۽ شاگردن کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين يونيورسٽي کي پرنسٽن يونيورسٽيٽ (انگريزي: ''شهزادن جي يونيورسٽي'') پڻ چيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پروشيا جي بادشاهه جا ڪيترائي پٽ هتي تعليم حاصل ڪندا هئا. 1900ع تائين يونيورسٽي ۾ 68 مستقل پروفيسري ڪرسيون، 23 معاون پروفيسري ڪرسيون، ٻه اعزازي پروفيسر، 57 [[پريواٽڊوٽسينٽ]] (Privatdozent) ۽ ڇهه ليڪچرار موجود هئا. 1896ع کان پروشيا جي يونيورسٽين ۾ عورتن کي مهمان شاگرد طور ڪلاسن ۾ شرڪت ڪرڻ جي اجازت ملي. 1908ع ۾ بون يونيورسٽي مڪمل طور تي مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ گڏيل تعليمي ادارو بڻجي وئي.

===عالمي جنگيون===

[[File:Stolpersteins Felix Hausdorff, Charlotte Hausdorff, Edith Pappenheim Hausdorffstraße 61 Bonn.JPG|thumb|بون ۾ [[فيليڪس هاوسڊورف]] ۽ سندس خاندان جي ياد ۾ [[اسٽولپرشٽائن]]]]

[[پهرين عالمي جنگ]] سان گڏ يونيورسٽي جي ترقي رڪجي وئي. جنگ کان پوءِ جرمني کي پيش آيل مالي ۽ معاشي بحرانن سبب حڪومت طرفان يونيورسٽي لاءِ مالي امداد گهٽائي وئي. بون يونيورسٽي ان جي جواب ۾ خانگي شعبي ۽ صنعتن کان مالي سرپرستي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1930ع ۾ يونيورسٽي هڪ نئون آئين اختيار ڪيو. پهريون ڀيرو شاگردن کي يونيورسٽي جي خودمختيار انتظام ۾ حصو وٺڻ جو حق ڏنو ويو. ان مقصد لاءِ ساڳئي سال [[شاگرد يونين|شاگرد ڪائونسل]] ايسٽاگ (جرمن: آلگمائنه شٽوڊينٽِشه آربائٽسگيمائنشافٽ:عام شاگردن جي گڏيل تنظيمي انجمن) قائم ڪئي وئي. شاگرد ڪائونسل جا ميمبر ڳجهي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا هئا.

1933ع ۾ نازين جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ [[گلائخ شالٽونگ]] جي پاليسي تحت يونيورسٽي کي نازي تعليمي اداري ۾ تبديل ڪيو ويو. [[فيوهررپرنٽسيپ]] (اڳواڻ واري اصول) موجب يونيورسٽي جي خودمختيار ۽ خودانتظامي واري نظام کي ختم ڪري فوجي طرز جي درجابندي واري قيادت قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ يونيورسٽي جو صدر تعليم واري وزارت جي ماتحت هوندو هو. يهودي پروفيسرن، شاگردن ۽ سياسي مخالفن کي يونيورسٽي مان خارج ڪيو ويو. الهيات جي ماهر [[ڪارل بارٿ]] هٽلر سان وفاداريءَ جو قسم کڻڻ کان انڪار ڪرڻ سبب استعيفيٰ ڏيڻ ۽ سوئٽزرلينڊ هجرت ڪرڻ تي مجبور ٿيو. يهودي رياضي دان [[فيليڪس هاوسڊورف]] کي 1935ع ۾ يونيورسٽي مان برطرف ڪيو ويو، ۽ 1942ع ۾ جڏهن کيس پنهنجي ويجهي مستقبل ۾ حراستي ڪئمپ ڏانهن جلاوطنيءَ جي خبر پئي ته هن خودڪشي ڪري ڇڏي. فلسفي [[پال لُڊوِگ لينڊسبرگ]] ۽ يوهانس ماريا ويروائين کي [[نازي حراستي ڪئمپ]]ن ڏانهن موڪليو ويو، جتي سندن وفات ٿي وئي. 1937ع ۾ [[ٿامس مان]] کان سندس اعزازي ڊاڪٽري واپس ورتي وئي، جيڪا 1946ع ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي.

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران يونيورسٽي کي سخت نقصان پهتو. 18 آڪٽوبر 1944ع تي ٿيل هڪ [[ٻي عالمي جنگ دوران حڪمتِ عمليءَ واري هوائي بمباري|هوائي حملي]] ۾ يونيورسٽي جي مکيه عمارت تباهه ٿي وئي.{{Citation needed|date=July 2017}}

===جنگ کان پوءِ کان جديد دور تائين===

[[File:Hausdorff Center.jpg|thumb|[[Hausdorff Center for Mathematics|هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]]، بون ۾ دنيا جي اڳواڻ تحقيقي ادارن مان هڪ]]

يونيورسٽي 17 نومبر 1945ع تي [[جرمني ۾ اتحادي قبضي وارا علائقا|برطانوي قبضي واري علائقي]] ۾ ٻيهر کوليل پهرين يونيورسٽين مان هڪ هئي. يونيورسٽي جو پهريون صدر [[هائنرش ماتياس ڪونن]] هو، جنهن کي 1934ع ۾ [[نازيت]] جي مخالفت سبب يونيورسٽي مان خارج ڪيو ويو هو. 17 نومبر 1945ع تي پهرئين سيمسٽر جي شروعات وقت رڳو 2,500 جڳهن لاءِ 10,000 کان وڌيڪ درخواستون مليون.

جنگ کان پوءِ جي دور، خاص طور 1960ع ۽ 1970ع جي ڏهاڪن ۾، يونيورسٽي وڏي پيماني تي وڌي ويجهي. ان دور جي اهم واقعن ۾ 1949ع ۾ يونيورسٽي اسپتال کي شهر جي مرڪز مان [[بون#ضلعا|وينسبرگ]] منتقل ڪرڻ، 1960ع ۾ نئين يونيورسٽي لائبريري جو افتتاح، ۽ 1967ع ۾ قانون ۽ معاشيات جي شعبي لاءِ ''جيوريڊيڪم'' نالي نئين عمارت جو افتتاح شامل آهن.

1980ع ۾ [[پيڊاگاجيڪل يونيورسٽي بون]] (بون جي استادن لاء تدريسي يونيورسٽي) کي بون يونيورسٽي ۾ ضم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ آخرڪار 2007ع ۾ استادن جي تربيت جا سڀئي پروگرام بند ڪيا ويا. 1983ع ۾ نئين سائنس لائبريري جو افتتاح ٿيو. 1989ع ۾ [[ولفگانگ پال]] کي [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽن سالن کان پوءِ [[رائنهارڊ زيلٽن]] کي [[معاشيات جو نوبل انعام]] مليو. 1991ع ۾ [[جرمني جي ٻيهر اتحاد]] کان پوءِ جرمن حڪومت پاران گاديءَ جو هنڌ بون مان برلن منتقل ڪرڻ واري فيصلي جي نتيجي ۾ بون شهر کي وڏي پيماني تي معاوضو ڏنو ويو. هن معاوضي واري پيڪيج ۾ ٽي نوان تحقيقي ادارا شامل هئا، جيڪي يونيورسٽي سان لاڳاپيل يا ان سان ويجهي تعاون ڪندڙ هئا، جنهن سان بون يونيورسٽي جي تحقيقي حيثيت ۾ نمايان واڌارو آيو.

2000ع واري ڏهاڪي ۾ يونيورسٽي [[بولونيا عمل]] تي عمل ڪيو ۽ روايتي ڊپلوم ([[ڊپلوما]]) ۽ ماجسٽر ([[ماسٽر (ڊگري)|ماسٽر]]) ڊگري پروگرامن جي جاءِ تي بيچلر ۽ ماسٽر پروگرام متعارف ڪرايا. اهو عمل 2007ع تائين مڪمل ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last         = Becker
 |first        = Thomas P.
 |title        = Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität
 |date         = May 2007
 |url          = http://www.uni-bonn.de/Einrichtungen/Universitaetsverwaltung/Organisationsplan/Archiv/Unigeschichte.html
 |access-date   = 8 February 2008
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20070609093223/http://www.uni-bonn.de/Einrichtungen/Universitaetsverwaltung/Organisationsplan/Archiv/Unigeschichte.html
 |archive-date = 9 June 2007
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;

==ڪيمپس==

[[File:Poppelsdorfer Schloss seen from the East.jpg|thumb|265x265px|[[پوپلزڊورف محل]]]]
[[File:Friedrich-Hirzebruch-Allee Straßenschild.jpg|left|thumb|پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ رياضي دان [[فريڊرش هرزبروخ]] جي نالي سان منسوب گهٽيءَ جو بورڊ، جنهن جي پٺيان انفارميٽڪس فورم نظر اچي ٿو]]

بون يونيورسٽي وٽ ڪو مرڪزي ڪيمپس موجود ناهي. ان جي مکيه عمارت ''[[بون جو اليڪٽورل محل|ڪورفورسٽلشس شلوس]]'' آهي، جيڪو اڳ ڪولون جي چونڊيل شهزادي جي رهائشگاهه هو ۽ بون شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي. هيءَ مکيه عمارت [[اينريڪو زڪالي]] طرفان ڪولون جي چونڊيل شهزادي [[يوسيف ڪليمنس آف بويريا]] لاءِ 1697ع کان 1705ع جي وچ ۾ تعمير ڪئي وئي. اڄڪلهه هن عمارت ۾ انسانيات ۽ الهيات جا شعبا، گڏوگڏ يونيورسٽي جي انتظاميه قائم آهي.

[[هوفگارٽن]]، جيڪو مکيه عمارت جي سامهون هڪ وڏو باغ آهي، شاگردن جي گڏجڻ، مطالعي ۽ آرام ڪرڻ لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي. هوفگارٽن ڪيترائي ڀيرا سياسي مظاهرن جو مرڪز پڻ رهيو آهي، جن مان 22 آڪٽوبر 1981ع تي [[نيٽو جي ڊبل-ٽريڪ فيصلو|نيٽو جي ڊبل-ٽريڪ فيصلي]] خلاف ٿيل مظاهرو خاص طور مشهور آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 250,000 ماڻهن شرڪت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland
 | title = Weg der Demokratie – Path of Democracy
 | url = http://www.wegderdemokratie.de/tour/15_hofga.htm
 | access-date = 8 February 2008}}
&lt;/ref&gt;

قانون ۽ معاشيات جو شعبو، يونيورسٽي جي مرڪزي لائبريري، ۽ ڪيترائي ننڍا شعبا مکيه عمارت کان ٿوري ڏکڻ طرف جديد عمارتن ۾ واقع آهن. نفسيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جا شعبا بون جي اترئين مضافاتي علائقي ۾ موجود آهن.

سائنس جا شعبا ۽ سائنس جي مرڪزي لائبريري شهر جي مرڪز جي اولهه ۾ واقع پوپلزڊورف ۽ اينڊينش ۾ آهن، جتي تاريخي ۽ جديد عمارتن جو گڏيل مجموعو موجود آهي. انهن مان سڀ کان نمايان [[پوپلزڊورف محل]] (جرمن:پوپلزڊورفر) آهي، جيڪو 1715ع کان 1753ع جي وچ ۾ [[روبير ڊي ڪوٽ]] طرفان [[يوسيف ڪليمنس آف بويريا]] ۽ سندس جانشين [[ڪليمنس آگسٽ آف بويريا]] لاءِ تعمير ڪيو ويو. اڄ پوپلزڊورف محل ۾ يونيورسٽي جو معدنيات جو مجموعو ۽ سائنس جا ڪيترائي شعبا موجود آهن، جڏهن ته ان جي احاطي ۾ يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]] (بوٽانيشه گيئرٽن ڊير فريڊرش ولھيلمس يونيورسٽيٽ بون) واقع آهي.

طب جو شعبو بون جي اولهندي ڪناري تي واقع ٽڪري [[وينسبرگ]] تي قائم آهي. شاگردن لاءِ رهائشي هال شهر جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهن. مجموعي طور بون يونيورسٽي جي ملڪيت ۾ 371 عمارتون آهن.

===يونيورسٽي لائبريري===

[[File:2014-07-02 Hauptgebäude der Universitäts- und Landesbibliothek, Adenauerallee 39-41, Bonn-Südstadt IMG 2082.jpg|thumb|243x243px|يونيورسٽي لائبريري جي عمارت]]

يونيورسٽي لائبريري 1818ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ ان جي شروعات بند ٿيل [[ڊوئسبرگ يونيورسٽي]] (جرمن: گيرهارٽ مرڪيٽر يونيورسٽي) جي لائبريري مان ورثي ۾ مليل 6,000 جلدن سان ٿي. 1824ع ۾ لائبريري کي پروشيا جي رائين صوبي ۾ شايع ٿيندڙ سڀني ڪتابن جي [[قانوني جمع نسخو|قانوني جمع]] جو حق حاصل ٿيو. اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين لائبريري ۾ لڳ ڀڳ 200,000 جلدون موجود هيون، جڏهن ته [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات تائين اهو انگ تقريباً 600,000 جلدن تائين پهچي ويو.

10 آڪٽوبر 1944ع تي ٿيل هڪ [[ٻي عالمي جنگ دوران حڪمتِ عمليءَ واري هوائي بمباري|هوائي حملي]] ۾ لڳ ڀڳ 200,000 جلدون ۽ لائبريري جي فهرست (ڪيٽلاگ) جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو. جنگ کان پوءِ نئين مرڪزي لائبريري جي 1960ع ۾ تعمير مڪمل ٿيڻ تائين لائبريري کي ڪيترن ئي عارضي هنڌن تي منتقل ڪيو ويو. نئين عمارت [[پيئر واگو]] ۽ فريٽس بورنيمان جي رٿا موجب تعمير ڪئي وئي ۽ اها مکيه عمارت جي ويجهو واقع آهي.

1983ع ۾ مکيه عمارت جي اولهه ۾ پوپلزڊورف ۾ لائبريري جي هڪ نئين عمارت جو افتتاح ڪيو ويو. هن نئين عمارت ۾ سائنس، زراعت ۽ طب جا مجموعا رکيا ويا. اڄ يونيورسٽي جي لائبريري نظام ۾ مرڪزي لائبريري، سائنس، زراعت ۽ طب جي لائبريري، ۽ لڳ ڀڳ 160 ننڍيون لائبريريون شامل آهن. انهن ۾ مجموعي طور 2.2 ملين جلدون موجود آهن ۽ لائبريري لڳ ڀڳ 14,000 علمي رسالن جي رڪنيت رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Universitäts-und Landesbibliothek Bonn
 |title        = Geschichte der ULB Bonn
 |date         = October 2003
 |url          = http://www.ulb.uni-bonn.de/bibliothek/wir-ueber-uns/geschichte/index.htm
 |access-date   = 8 February 2008
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20071127114733/http://www.ulb.uni-bonn.de/bibliothek/wir-ueber-uns/geschichte/index.htm
 |archive-date = 27 November 2007
 |url-status     = dead
}}
&lt;/ref&gt;

===يونيورسٽي اسپتال===

{{main|بون يونيورسٽي جي اسپتال}}

[[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F001141-0003, Bonn, Universitäts-Kinderklinik.jpg|thumb|نومبر 1953ع ۾ بون يونيورسٽي اسپتال ۾ هڪ نرس ٻار جي سنڀال ڪندي]]

يونيورسٽي اسپتال (جرمن: يونيورسٽيٽس ڪلينيڪم) يونيورسٽي جي قيام سان گڏ ئي قائم ڪئي وئي ۽ 5 مئي 1819ع تي اڳوڻي اليڪٽورل محل (جرمن:ڪورفورسٽلشس شلوس)، جيڪو يونيورسٽي جي مکيه عمارت آهي، جي اولهندي حصي (اندروني طب) ۽ ٻي ماڙ (زچگي) ۾ سرڪاري طور کوليو ويو. پنهنجي پهرين سال دوران اسپتال ۾ 30 بسترا موجود هئا، 93 جراحتي آپريشن ڪيا ويا ۽ لڳ ڀڳ 600 ٻاهرين مريضن جو علاج ڪيو ويو.

1872ع کان 1883ع جي وچ ۾ اسپتال کي بون شهر جي مرڪز ۾ نئين عمارتن جي هڪ مجموعي ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي اڄ بيتهوون ڪنسرٽ هال واقع آهي، ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ ان کي بون جي اولهندي ڪناري تي واقع [[بون#ضلعا|وينسبرگ]] منتقل ڪيو ويو.

1 جنوري 2001ع تي يونيورسٽي اسپتال کي هڪ سرڪاري ڪارپوريشن جي حيثيت ڏني وئي. جيتوڻيڪ ان وقت کان پوءِ اسپتال انتظامي طور يونيورسٽي کان آزاد ٿي وئي، پر بون يونيورسٽي جو طب وارو شعبو ۽ يونيورسٽي اسپتال اڃا تائين ويجهي تعاون سان ڪم ڪن ٿا. اڄ يونيورسٽي اسپتال ۾ لڳ ڀڳ 30 انفرادي اسپتالون شامل آهن، جتي 990 کان وڌيڪ ڊاڪٽر، 1,100 کان وڌيڪ نرسون ۽ ڪلينڪي سهائتا وارو عملو ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته هر سال لڳ ڀڳ 50,000 داخل مريضن جو علاج ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Universitätsklinikum Bonn |title=Homepage of the University Hospital Bonn |url=http://www.ukb.uni-bonn.de |access-date=8 February 2008}}
&lt;/ref&gt;

===يونيورسٽي عجائب گهر===

[[File:Akademisches kunstmuseum bonn.jpg|thumb|254x254px|اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم]]

[[اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم]] (انگريزي: ''اڪيڊيمڪ ميوزم آف اينٽيڪز'') 1818ع ۾ قائم ٿيو ۽ دنيا ۾ قديم يوناني ۽ رومي مجسمن جي پلستر مان ٺهيل نقلن جي سڀ کان وڏين مجموعن مان هڪ جو مالڪ آهي. ان وقت پلستر جا اهي مجموعا بنيادي طور فنونِ لطيفه جي اڪيڊمين ۾ شاگردن جي تعليم لاءِ استعمال ٿيندا هئا. انهن کي پهريون ڀيرو 1763ع ۾ [[ڪرسچن گوٽلوب هائني]] طرفان [[گوٽنگن يونيورسٽي]] ۾ يونيورسٽي جي شاگردن جي تدريس لاءِ استعمال ڪيو ويو. بون جو اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم پنهنجي نوعيت جو پهريون ميوزيم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ ٻين يونيورسٽين جا اهڙا مجموعا مختلف لائبريرين ۾ پکڙيل هوندا هئا.

هن ميوزيم جو پهريون ڊائريڪٽر [[فريڊرش گوٽليب ويلڪر]] هو، جيڪو آثارِ قديمه جو پروفيسر پڻ هو. هن 1819ع کان 1854ع ۾ پنهنجي رٽائرمينٽ تائين هي عهدو سنڀاليو. کانئس پوءِ [[اوٽو يان]] ۽ [[فريڊرش وِلهم رِٽشل]] گڏيل طور ڊائريڪٽر مقرر ٿيا.

1870ع کان 1889ع تائين نامياتي ڪيميا جي ماهر [[فريڊرش آگسٽ ڪيڪولي فون اسٽراڊونٽس]] جي ڀائيٽي [[رائنهارڊ ڪيڪولي فون اسٽراڊونٽس]] ميوزيم جو ڊائريڪٽر رهيو. 1872ع ۾ ميوزيم کي هڪ نئين عمارت ۾ منتقل ڪيو ويو، جيڪا اڳ اناٽومي جي شعبي طور استعمال ٿيندي هئي. اها عمارت 1823ع کان 1830ع جي وچ ۾ [[ڪارل فريڊرش شنڪل]] ۽ [[هرمان فريڊرش وائيسمان]] جي رٿا موجب تعمير ڪئي وئي.

ميوزيم جا ٻيا ڊائريڪٽر [[جيورگ لوشڪي]] (1889ع–1912ع)، [[فرانتس ونٽر]] (1912ع–1929ع)، [[رچرڊ ڊيلبروڪ]] (1929ع–1940ع)، [[ايرنسٽ لانگلوٽس]] (1944ع–1966ع)، نڪولائوس هيملمان (1969ع–1994ع) ۽ هارالڊ ميلش (1994ع کان) رهيا آهن. [[فريڊرش وِلهم رِٽشل]] کان سواءِ سڀئي ڊائريڪٽر يونيورسٽي ۾ آثارِ قديمه جا پروفيسر پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = University of Bonn
 |title       = Official Homepage of the Akademisches Kunstmuseum
 |date        = January 2008
 |url         = http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen/Antikensammlung.html
 |access-date  = 8 February 2008
 |url-status     = dead
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20080210132052/http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen/Antikensammlung.html
 |archive-date = 10 February 2008
}}
&lt;/ref&gt;

[[File:Arithmeum (Bonn) jm01671.jpg|left|thumb|اريٿميئم]]

[[مصري ميوزيم]] (جرمن:ايگپٽشس ميوزم) 2001ع ۾ قائم ٿيو. ان جو مجموعو اوڻيهين صديءَ سان تعلق رکي ٿو ۽ اڳ اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم جو حصو هو. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ان مجموعي جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو. اڄ هن ميوزيم ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نوادرات موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Egyptian Museum of the University of Bonn
 | title = Official Homepage of the Egyptian Museum
 | date = September 2006
 | url = http://www.uni-bonn.de/en/The_University/Museums_and_Academic_Collections/Egyptian_Museum.html
 | access-date = 8 February 2008
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071124134912/http://www.uni-bonn.de/en/The_University/Museums_and_Academic_Collections/Egyptian_Museum.html
 |archive-date = 24 November 2007
}}&lt;/ref&gt;

[[اريٿميئم]] جو افتتاح 1999ع ۾ ٿيو. 1,200 کان وڌيڪ شين سان گڏ هن ميوزيم وٽ دنيا ۾ تاريخي [[ڳڻپ واري ھارڊويئرن جي تاريخ|ميخانياتي حسابي مشينن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي. هي ميوزيم ڊسڪريٽ رياضي جي تحقيقي اداري سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Arithmeum
 |title       = Official Homepage of the Arithmeum
 |url         = http://www.arithmeum.uni-bonn.de/en/home
 |access-date  = 8 February 2008
 |url-status     = dead
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20080218213126/http://www.arithmeum.uni-bonn.de/en/home/
 |archive-date = 18 February 2008
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Balaenoptera acustorostrata - Zwergwalskelett.jpg|right|thumb|256x256px|[[منڪي وهيل]] جو ڍانچو، [[ميوزيم ڪوئنگ]]]]

آثارِ قديمه ۽ بشريات جي تدريسي ۽ مطالعاتي مجموعي جو افتتاح 2008ع ۾ ڪيو ويو. هن مجموعي ۾ 7,500 کان وڌيڪ نوادرات شامل آهن، جن مان گهڻا ڪولمبس کان اڳ واري آمريڪي فن سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|last=University of Bonn |title=Museums and Academic Collections |url=http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen.html |access-date=8 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118041505/http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen.html#Arithmeum_ |archive-date=18 January 2008}}&lt;/ref&gt;

[[نباتاتي باغ، بون]] سرڪاري طور 1818ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ اهو پوپلزڊورف محل جي چوڌاري واقع آهي. انهيءَ هنڌ تي گهٽ ۾ گهٽ 1578ع کان باغ موجود هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ 1720ع ۾ [[ڪليمنس آگسٽ آف بويريا]] لاءِ اتي هڪ باروڪ طرز جو باغ تعمير ڪيو ويو. نباتاتي باغ جو پهريون ڊائريڪٽر [[نيس فون ايزينبيڪ]] هو، جنهن 1818ع کان 1830ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. مئي 2003ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو [[ٽائيٽن ايرم]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 2.74 ميٽر هئي، هن نباتاتي باغ ۾ ٽن ڏينهن تائين گل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Botanic Garden of the University of Bonn
 | title = Official Homepage of the Botanic Garden
 | url = http://botgart.uni-bonn.de/o_inter/engl01.php
 | access-date = 8 February 2008
 | archive-date = 16 December 2013
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131216195842/http://www.botgart.uni-bonn.de/o_inter/engl01.php
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;

قدرتي تاريخ جو ميوزيم 1820ع ۾ [[جيورگ آگسٽ گولڊفس]] قائم ڪيو. اهو رائين لينڊ جو پهريون عوامي ميوزيم هو. 1882ع ۾ ان کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو: ون يونيورسٽي جو معدنيات جو عجائب گهر، جيڪو پوپلزڊورف محل ۾ واقع آهي،،&lt;ref&gt;{{cite web|title=Das Mineralogische Museum|url=http://www.steinmann.uni-bonn.de/museen/mineralogisches-museum|website=uni-bonn.de|publisher=Uni Bonn|access-date=8 July 2012|archive-date=5 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505175608/https://www.steinmann.uni-bonn.de/museen/mineralogisches-museum|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ حياتياتي قديمات (پيلينٽالاجي) جو ميوزيم، جيڪو هاڻي گولڊفوس ميوزيم جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Institute of Paleontology
 | title = Geschichte des Museums und des Gebäudes
 | url = http://www.paleontology.uni-bonn.de/Geschichte.html
 | access-date = 8 February 2008
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080126193502/http://www.paleontology.uni-bonn.de/Geschichte.html
 | archive-date = 26 January 2008
}}&lt;/ref&gt;

هورسٽ اسٽوئڪل ميوزيم براءِ تاريخِ بيهوشيات جو افتتاح 2000ع ۾ ٿيو ۽ اهو يورپ ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو ميوزيم آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = University Hospital
 | title = Horst-Stoeckel-Museum für die Geschichte der Anästhesiologie
 | url = http://www.ukb.uni-bonn.de/quick2web/internet/internet.nsf/vwUNIDLookup/7B886711928F6CC5C1256F25003F1327
 | access-date = 8 February 2008
 | archive-date = 19 April 2015
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150419220533/http://www.ukb.uni-bonn.de/quick2web/internet/internet.nsf/vwUNIDLookup/7B886711928F6CC5C1256F25003F1327
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;

[[ميوزيم ڪوئنگ]] جرمني جي سڀ کان وڏن قدرتي تاريخ جي عجائب گهرن مان هڪ آهي ۽ بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهي. هن ميوزيم جو بنياد 1912ع ۾ اليگزينڊر ڪوئنگ وڌو، جنهن پنهنجي محفوظ ڪيل جانورن جي نمونن جو ذاتي مجموعو عوام لاءِ وقف ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Zoologisches Forschungsmuseum Alexander Koenig
 | title = Official Homepage of the Museum Koenig
 | url = http://www.zfmk.de/index.en.html
 | access-date = 8 February 2008
 | archive-date = 28 September 2011
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928211540/http://www.zfmk.de/index.en.html
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;

==تنظيم==

بون يونيورسٽي ۾ 32,500 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا، جن مان 4,000 بين الاقوامي شاگرد آهن. هر سال لڳ ڀڳ 3,000 بيچلر سطح جا شاگرد ڊگري حاصل ڪن ٿا. يونيورسٽي هر سال لڳ ڀڳ 800 پي ايڇ ڊي ڊگريون ۽ لڳ ڀڳ 60 [[هيبيليٽيشن]] جون سندون پڻ عطا ڪري ٿي. يونيورسٽي ۾ سڀني علمي شعبن ۾ 90 کان وڌيڪ تدريسي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا. يونيورسٽي موجب ان جا نمايان علمي شعبا [[رياضيات]]، [[طبعيات]]، [[قانون]]، [[معاشيات]]، [[عصبي سائنس]]، [[طبي وراثتيات]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، [[زراعت]]، [[ايشيائي اڀياس]]، [[مشرقي اڀياس]] ۽ [[فلسفو ۽ اخلاقيات]] آهن. يونيورسٽي ۾ 550 کان وڌيڪ پروفيسر، 3,900 اضافي علمي عملي جا ميمبر ۽ 1,700 کان وڌيڪ انتظامي عملي جا ميمبر آهن. 2016ع ۾ يونيورسٽي جي سالياني بجيٽ 570 ملين يورو کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;university_of_bonn_at_a_glance&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uni-bonn.de/the-university/the-university-of-bonn-at-a-glance |title=University of Bonn at a glance |website=University of Bonn |access-date=3 June 2017}}&lt;/ref&gt;

===فيڪلٽيون===

1818ع ۾ قيام کان وٺي 1928ع تائين بون يونيورسٽي ۾ پنج فيڪلٽيون هيون، يعني ڪيٿولڪ الهيات جي فيڪلٽي، پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي، قانون جي فيڪلٽي، ۽ فنون ۽ سائنس جي فيڪلٽي. 1928ع ۾ قانون جي فيڪلٽي ۽ معاشيات جو شعبو، جيڪو ان وقت تائين فنون ۽ سائنس جي فيڪلٽي جو حصو هو، گڏجي قانون ۽ معاشيات جي نئين فيڪلٽي قائم ڪئي.

1934ع ۾ ان وقت تائين آزاد حيثيت رکندڙ بون-پوپلزڊورف زرعي يونيورسٽي (جرمن: {{lang|de|لانڊوِرٽشافٽلشه هوخشولي بون-پوپلزڊورف}}) کي بون يونيورسٽي ۾ ضم ڪري زرعي سائنس جي فيڪلٽي بڻايو ويو. 1936ع ۾ سائنس جي شعبن کي فنون ۽ سائنس جي فيڪلٽي کان الڳ ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي ستن فيڪلٽين تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uni-bonn.de/institutions/faculties/faculties|title=Faculties|website=University of Bonn|language=en|access-date=4 February 2018|archive-date=3 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203121824/https://www.uni-bonn.de/institutions/faculties/faculties|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي====

[[File:2013-10-05-bonn-universitaet-innenansicht-aula-02.jpg|thumb|265x265px|[[آڊيٽوريم]]، اليڪٽورل محل ۾]]

پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي 1818ع کان بون يونيورسٽي جو حصو آهي. (ٻين گهڻين يونيورسٽين جي ابتڙ، رڳو بون يونيورسٽي ۽ 1811ع ۾ قائم ٿيل [[وروتسواف جي فريڊرش وِلهم يونيورسٽي]] وٽ ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ الهيات جون الڳ فيڪلٽيون موجود هيون.)

هن فيڪلٽي جا بنيادي علمي مرڪز &quot;الهيات جا متن&quot;، &quot;تاريخي الهيات&quot;، &quot;الهيات جو نظريو&quot;، &quot;انساني علمن سان مکالمو ڪندڙ الهيات&quot; ۽ &quot;ايڪيومينڪل الهيات&quot; آهن. فيڪلٽي سان لاڳاپيل ٻين ادارن ۾ [[هرمينيوٽڪس]] جو ادارو ۽ [[ايڪيومينزم]] جو ادارو شامل آهن.

هي فيڪلٽي يونيورسٽي جي مکيه عمارت ۾ واقع آهي، جتي پروٽيسٽنٽ محل گرجا گهر پڻ موجود آهي. يونيورسٽي جو [[واعظ]] ايبرهارڊ هائوشِلٽ آهي. فيڪلٽي پروٽيسٽنٽ الهيات جي شاگردن لاءِ پنهنجو رهائشي هاسٽل پڻ هلائي ٿي.

187 شاگردن سان گڏ، هي بون يونيورسٽي جي سڀ کان ننڍي فيڪلٽي آهي. استادن جي تربيت جي شعبي ۾، پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي [[ڪولون يونيورسٽي]] جي پروٽيسٽنٽ الهيات واري اداري سان سهڪار ڪري ٿي. فيڪلٽي جا ڪيترائي ميمبر يونيورسٽي جي مذهب ۽ سماج مرڪز سان پڻ لاڳاپيل آهن.

====زرعي فيڪلٽي====

1934ع ۾ يونيورسٽي ۾ زرعي فيڪلٽي قائم ڪئي وئي. ان جو بنياد اڳوڻي پوپلزڊورف زرعي يونيورسٽي تي هو، جيڪا 1847ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. اڄ هن فيڪلٽي جا بنيادي تحقيقي مرڪز &quot;زرعي نظامن جي مشاهدي، تجزيي ۽ انتظام&quot;، &quot;کاڌو ۽ غذائيت&quot;، ۽ &quot;ماليڪيولي حياتياتي طريقن ذريعي فصلن، مالوند جانورن ۽ انسانن ۾ جينياتي طور طئي ٿيل ميٽابولڪ عملن جي وضاحت&quot; (ماليڪيولن کان عمل تائين: فصل – مالوند جانور – انسان) آهن.

شاگردن لاءِ پيش ڪيل تعليمي پروگرامن ۾ زرعي سائنس، غذائيت ۽ خوراڪ جون سائنسون، جانورن جون سائنسون، گڏوگڏ [[جيوڊيزي]] ۽ [[جاگرافيائي معلومات]] شامل آهن. فيڪلٽي پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ واقع آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 2,500 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2008ع/09ع جي سياري واري سيمسٽر دوران فيڪلٽي ۾ ٿيئوڊور برِنڪمان ريسرچ ٽريننگ گروپ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BIGS - Land and Food — Landwirtschaftliche Fakultät |url=https://www.lf.uni-bonn.de/en/facilities/bigs |access-date=2022-03-27 |website=www.lf.uni-bonn.de}}&lt;/ref&gt;

[[File:Landwirtschaftliche Hochschule Poppelsdorf.jpg|thumb|249x249px|پوپلزڊورف زرعي يونيورسٽي]]

هن فيڪلٽي ۾ هيٺيان ست ادارا شامل آهن:

* IEL – غذائيت ۽ خوراڪ جي سائنسن جو ادارو،
* IGG – جيوڊيزي ۽ جاگرافيائي معلومات جو ادارو،
* ILR – خوراڪ ۽ وسيلن جي معاشيات جو ادارو،
* ILT – زرعي انجنيئرنگ جو ادارو،
* INRES – فصلن جي سائنس ۽ وسيلن جي تحفظ جو ادارو،
* IOL – حياتياتي زراعت جو ادارو،
* ITW – جانورن جي سائنسن جو ادارو۔

====رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي====

رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي ۾ [[رياضيات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[طبعيات]]–[[فلڪيات]]، [[ڪيميا]]، [[ارضياتي سائنسون]]، [[حياتيات]]، [[دواسازي]] ۽ [[ماليڪيولي حياتياتي طب]] جا علمي شعبا شامل آهن. 1936ع ۾ قدرتي سائنسن جي شعبن کي فلسفي جي فيڪلٽي کان الڳ ڪري رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;UniBonnGesch&quot;&gt;Thomas P. Becker: ''Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität''. [http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte (Online)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021214012/http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |date=21 October 2014 }}&lt;/ref&gt; 7,636 شاگردن سان گڏ، هي هاڻي يونيورسٽي جي سڀ کان وڏين فيڪلٽين مان هڪ آهي. هن فيڪلٽي جون عمارتون ڪاسٽيل، اينڊينيش ۽ پوپلزڊورف ضلعن ۾ پکڙيل آهن.

[[File:Bonn MathZ LWK.jpg|thumb|رائين لينڊ جي اڳوڻي زرعي چيمبر جي عمارت ۾ رياضيات جي فيڪلٽي]]

[[Image:ELSA extraktion.jpg|left|thumb|251x251px|طبعيات جي شعبي ۾ اي ايل ايس اي [[ذرڙن جو تيز ڪندڙ]]]]

[[File:Wolfgang Paul Hörsaal (Bonn) jm02206.jpg|left|thumb|251x251px|[[وولفگانگ پال]] ليڪچر هال جو داخلا وارو حصو]]

[[File:Bonn-524-Altes Chemisches Institut.jpg|left|thumb|250x250px|پراڻو ڪيميا انسٽيٽيوٽ]]

رياضيات جي شعبي ۾ رياضي جو ادارو، [[اطلاقي رياضيات]] جو ادارو، [[عددي سيموليشن]] جو ادارو ۽ غيرمسلسل رياضيات جو تحقيقي ادارو شامل آهن. رياضي جو ادارو (MI) ۽ اطلاقي رياضيات جو ادارو 2009ع ۾ رائين لينڊ زرعي چيمبر جي عمارت ۾ منتقل ٿيا. هن وقت رياضي جو ادارو [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) جي تحقيقاتي تربيتي گروپ جي ميزباني ڪري رهيو آهي، جنهن جو موضوع &quot;[[هوموٽوپي]] ۽ [[ڪوهومالاجي]]&quot; آهي.

ان کان علاوه، يونيورسٽي وٽ رياضيات جي شعبي ۾ هڪ ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' پڻ موجود آهي. انهيءَ مقصد لاءِ [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]] قائم ڪيو ويو. غيرمسلسل رياضيات جو تحقيقي ادارو يونيورسٽي جي رياضي وارن ادارن مان هڪ آهي، پر اهو رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي سان لاڳاپيل نه آهي، بلڪه سڌو سنئون يونيورسٽي جي سينيٽ کي جوابده آهي.

[[فيلڊز تمغو]] حاصل ڪندڙ [[پيٽر شولتسه]] هن شعبي مان تعليم حاصل ڪئي ۽ هن وقت به هتي تدريس جا فرائض سرانجام ڏئي رهيو آهي. هي ادارو عالمي رياضي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جنهن ۾ [[ايڪول نورمال سپيريئر، پيرس]]، [[نيويارڪ يونيورسٽي]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]] ۽ [[پيڪنگ يونيورسٽي]] شامل آهن. بون جي رياضيات واري شعبي جا [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[پرنسٽن يونيورسٽي]]، [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] ۽ [[واروِڪ يونيورسٽي]] سان پڻ مضبوط بين الاقوامي علمي لاڳاپا قائم آهن.&lt;ref name=&quot;docplayer.net&quot;&gt;{{Cite web |title=Bonn International Graduate School of Mathematics. Promoting the future of excellent research - PDF Free Download |url=https://docplayer.net/8267737-Bonn-international-graduate-school-of-mathematics-promoting-the-future-of-excellent-research.html |access-date=2022-04-04 |website=docplayer.net}}&lt;/ref&gt;

[[ڪمپيوٽر سائنس]] واري شعبي ۾ ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو ۽ بون-آخن بين الاقوامي مرڪز براءِ معلوماتي ٽيڪنالاجي (b-it) شامل آهن. اهي اپريل 2011ع ۾ قائم ڪيا ويا ۽ اڳوڻي رياضيات/ڪمپيوٽر سائنس واري شعبي مان وجود ۾ آيا.

اطلاقي رياضيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو 1969ع ۾ قائم ڪيو ويو. 1975ع ۾ هن اداري کي ورهائي ٻه آزاد ادارا قائم ڪيا ويا. 2018ع کان ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو b-it سان گڏجي پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ واقع ڪمپيوٽر سائنس مرڪز استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fachgruppe Informatik. Institut – Über uns|website=www.informatik.uni-bonn.de|publisher=|url=https://www.informatik.uni-bonn.de/de/institut|url-status=|format=|access-date=2019-09-18|archive-url=|archive-date=|last=|date=|year=|language=|pages=|quote=}}&lt;/ref&gt;

اطلاقي رياضيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو 1969ع ۾ قائم ٿيو. 1975ع ۾ هن اداري کي ورهائي ٻه آزاد ادارا قائم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.informatik.uni-bonn.de/de/start/about/ |title=Institut für Informatik |access-date=27 March 2022 |archive-date=17 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317150117/http://www.informatik.uni-bonn.de/de/start/about/ |url-status=dead }}, informatik.uni-bonn.de, retrieved 10 May 2012.&lt;/ref&gt;

2018ع کان ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو b-it سان گڏجي پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ قائم نئين ڪمپيوٽر سائنس مرڪز مان پنهنجون علمي ۽ تحقيقي سرگرميون سرانجام ڏئي رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Attraktive Lernumgebung: Informatik bezieht Neubau in Poppelsdorf — Universität Bonn|periodical=|publisher=|url=https://www.uni-bonn.de/neues/attraktive-lernumgebung-informatik-bezieht-neubau-in-poppelsdorf|url-status=|format=|access-date=2019-09-17|archive-url=|archive-date=|last=|date=|year=|language=|pages=|quote=}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[فزڪس]]–[[فلڪيات]] واري شعبي ۾ فزڪس جو ادارو (PI)، [[اطلاقي فزڪس]] جو ادارو (IAP)، آرگيلانڊر فلڪياتي ادارو (AIfA) ۽ هيلم هولٽز ادارو براءِ تابڪاري ۽ جوهري فزڪس (HISKP) شامل آهن.&lt;ref&gt;Fachgruppe Physik-Astronomie: [http://www.physik-astro.uni-bonn.de/institutes-de Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928055930/https://www.physik-astro.uni-bonn.de/institutes-de |date=28 September 2022 }} Retrieved 30 July 2015.&lt;/ref&gt;

[[ڪولون يونيورسٽي]] سان گڏجي، بون [[بون-ڪولون گريجوئيٽ اسڪول آف فزڪس اينڊ ايسٽرانامي]] جي ميزباني ڪري ٿي، جنهن کي ايڪسيلينس انيشيئيٽو ذريعي مالي سهڪار حاصل آهي. فزڪس جو ادارو اي ايل ايس اي ذرڙن جو تيز ڪندڙ هلائي ٿو ۽ وولفگانگ پال ليڪچرن جو پڻ اهتمام ڪري ٿو. نظرياتي فزڪس جون ڪرسيون ۽ رياضيات جون ڪجهه ڪرسيون 2008ع ۾ گڏ ٿي &quot;بيٿي سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس&quot; قائم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BCTP :: Home :: Mission|url=http://www.bctp.uni-bonn.de/?navigation=mission|access-date=2023-02-11|website=www.bctp.uni-bonn.de|language=en}}&lt;/ref&gt;

آرگيلانڊر فلڪياتي ادارو، جنهن جو نالو فلڪيات جي ماهر [[فريڊرش وِلهم آرگيلانڊر]] جي نالي تي رکيو ويو آهي، 2006ع ۾ اڳوڻن ٽن فلڪياتي ادارن جي انضمام سان قائم ٿيو. اهي ادارا رصدگاهه، ريڊيو فلڪياتي ادارو (RAIUB) ۽ فلڪياتي طبعيات ۽ ماورائي زميني تحقيق جو ادارو هئا.

1864ع کان 1867ع جي وچ ۾ تعمير ٿيل پراڻو ڪيميا انسٽيٽيوٽ پنهنجي دور ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي اداري واري عمارت هئي. اڄ ان ۾ [[خورد حياتيات]] جو ادارو ۽ جاگرافي جو ادارو قائم آهن.

حياتيات وارو شعبو (2019ع) اٺن ادارن تي مشتمل آهي: ارتقائي حياتيات ۽ حيواني ماحوليات جو ادارو، وراثتيات جو ادارو، خورد حياتيات ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي جو ادارو، ٻوٽن جي ماليڪيولي فعليات ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي جو ادارو (IMBIO)، خلوي حياتيات جو ادارو، خلوي ۽ ماليڪيولي نباتات جو ادارو (IZMB)، حيوانيات جو ادارو، ۽ حياتياتي تنوع لاءِ نيس ادارو. IZMB سان گڏ IMBIO جا ڪجهه حصا ۽ وراثتيات جو ادارو پراڻي سونيڪن عمارت ۾ واقع آهن. ان کان علاوه، [[ميوزيم ڪوئنگ|اليگزينڊر ڪوئنگ حياتياتي تحقيقي عجائب گهر]] ۽ [[نباتاتي باغ، بون|بون جا نباتاتي باغ]] حياتيات جي شعبي سان لاڳاپيل سهڪاري ادارا آهن.

جيالاجي، معدنيات ۽ حياتياتي قديمات لاءِ اسٽائنمان انسٽيٽيوٽ 2007ع کان اڳ موجود الڳ الڳ جيالاجي انسٽيٽيوٽ، معدنيات ۽ پيٽرولاجي انسٽيٽيوٽ، ۽ حياتياتي قديمات جي انسٽيٽيوٽ جي جاءِ ورتي. هي ادارو [[جيوڪيميا]]/[[پيٽرولاجي]]، [[جيالاجي]]، [[حياتياتي قديمات]] ۽ [[جيوفزڪس]] جي شعبن ۾ ورهايل آهي، ۽ موسميات واري اداري سان انضمام کان پوءِ هاڻي [[موسميات]] به ان جو حصو آهي.

ان کان علاوه، هي ادارو بون يونيورسٽي جي معدنيات جي عجائب گهر ۽ حياتياتي قديمات جي [[گولڊفوس ميوزيم]] سان پڻ لاڳاپيل آهي.

[[File:UKB-BMZ-2009.jpg|thumb|268x268px|[[بون يونيورسٽي اسپتال|بون يونيورسٽي اسپتال]]]]

====طب جي فيڪلٽي====

طب جي فيڪلٽي جا بنيادي تحقيقي مرڪز [[عصبي سائنسون]]، انساني بيمارين جا جينياتي بنياد ۽ جينياتي وبائيات، جگر ۽ معدي-آنڊي جون بيماريون، دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون، ۽ [[مدافعتي علم]] ۽ وچڙندڙ بيماريون آهن.

2012ع ۾ [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) پاران منظور ڪيل ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' &quot;اِميونوسينيزيشن: مدافعتي نظام هڪ حسي عضوو طور&quot; جو وڏو حصو طب جي فيڪلٽي ۾ قائم آهي.

صحت جي سار سنڀال جي شعبي ۾ فيڪلٽي [[بون يونيورسٽي اسپتال]] سان ويجهو سهڪار ڪري ٿي. فيڪلٽي جون گهڻيون عمارتون وينسبرگ ۾ واقع آهن، جڏهن ته ڪجهه انفرادي ادارا شهر جي مرڪز ۾ پڻ موجود آهن. پري-ڪلينڪل مرحلي جا ادارا پوپلزڊورف ضلعي جي نس آلي تي واقع اناٽومي اداري جي چوڌاري مرڪوز آهن.

هن فيڪلٽي ۾ 2,699 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا.

====قانون، معاشيات ۽ سماجي سائنسن جي فيڪلٽي====

[[File:Juridicum-Bonn.jpeg|left|thumb|225x225px|جوريڊيڪم، بون]]

قانون ۽ سياسي سائنس جي فيڪلٽي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] کان اڳ يونيورسٽي جي مکيه عمارت ۾ قائم هئي ۽ ان کان پوءِ عارضي طور مختلف هنڌن تي منتقل ڪئي وئي، 1967ع ۾ پنهنجي نئين تعمير ٿيل جوريڊيڪم عمارت ۾ منتقل ٿي. هي عمارت ايڊيناور آلي تي، بيٿوون جمنازيم جي سامهون ۽ [[بون يونيورسٽي ۽ رياستي لائبريري]] جي ويجهو واقع آهي. هن وقت فيڪلٽي ۾ لڳ ڀڳ 5,000 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا، ۽ اها [[قانون]] ۽ [[معاشيات]] جي شعبن تي مشتمل آهي.

قانون جي شعبي ۾ هن وقت تدريس لاءِ سورهن ادارا قائم آهن. 1989ع کان يورپي ڪاروباري قانون جو مرڪز پڻ قائم آهي، جنهن سان &quot;[[يورپي مالياتي علائقي]] جا قانوني مسئلا&quot; جي موضوع تي [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) جو تحقيقاتي تربيتي گروپ ۽ هڪ يورپي دستاويزي مرڪز لاڳاپيل آهن. ان کان علاوه، سياسي سائنس جي شعبي ۾ پاڻي ۽ فضلي جي انتظام جي قانون جو ادارو پڻ شامل آهي. هي هڪ تحقيقي ادارو آهي، جنهن جو مقصد پاڻيءَ جي قانون سان لاڳاپيل بنيادي مسئلن تي سائنسي تحقيق ڪرڻ ۽ انهن جا عملي حل تيار ڪرڻ آهي.

معاشيات جو شعبو تدريس لاءِ ٽن ادارن تي مشتمل آهي، جڏهن ته ان سان گڏ [[بون گريجوئيٽ اسڪول آف اڪنامڪس]] (BGSE)، [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) جو &quot;مقداري معاشيات&quot; بابت تحقيقاتي تربيتي گروپ، تجرباتي معاشي تحقيق جي ليبارٽري، ۽ رائنهارڊ زيلٽن انسٽيٽيوٽ جهڙا تحقيقي ادارا پڻ لاڳاپيل آهن.

هن شعبي سان لاڳاپيل مشهور ماهرن ۾ معاشيات جا ماهر [[ايزابيل شنابل]]، [[ليبنيز انعام]] يافته [[آرمين فالڪ]]، [[مارٽن هيلويگ]] ۽ [[معاشيات جو نوبل انعام|نوبل انعام]] يافته [[رائنهارڊ زيلٽن]] شامل آهن. انسٽيٽيوٽ فار دي فيوچر آف ورڪ (IZA) ۽ انسٽيٽيوٽ آن بيهيويئر اينڊ اِن اِڪوالٽي (briq) پڻ هن شعبي سان لاڳاپيل ٻه اهم تحقيقي ادارا آهن. ان کان علاوه، هن شعبي جو [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]] سان پڻ علمي سهڪار قائم آهي.

2018ع ۾ رائنهارڊ زيلٽن انسٽيٽيوٽ وفاقي ۽ رياستي حڪومتن جي ايڪسيلينس انيشيئيٽو تحت ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' **&quot;ايڪانٽريبيوٽ: مارڪيٽون ۽ عوامي پاليسي&quot;** حاصل ڪيو.

[[File:2016-05-04-bonn-universitaet-innenansicht-rosenhof-03.jpg|thumb|229x229px|اليڪٽورل محل جو اندروني صحن، جتي بون يونيورسٽي جي فنون جي فيڪلٽي واقع آهي]]

====فنون جي فيڪلٽي====

فنون جي فيڪلٽي ۾ انگريزي اڀياس، آمريڪي اڀياس ۽ ڪيلٽڪ اڀياس، تاريخ، جرمن اڀياس، تقابلي ادب ۽ ثقافتي اڀياس، قديم ۽ رومانوي لسانيات، ابلاغيات، [[مشرقي اڀياس]] ۽ [[ايشيائي اڀياس]]، [[فلسفو]]، [[سياسي سائنس]] ۽ [[سماجيات]]، [[نفسيات]]، [[آثار قديمه]] ۽ ثقافتي بشريات جا ادارا، ۽ فن جي تاريخ جو ادارو شامل آهن. 8,753 کان وڌيڪ شاگردن سان گڏ، هي يونيورسٽي جي سڀ کان وڏي فيڪلٽي آهي.

[[File:Tillmannhaus Bonn Foyer 1950er Foto Sachsse Archiv Studierendenwerk Bonn.jpg|thumb|228x228px|1950ع ۾ ٽلمان هائوس، بون جو داخلا هال، جيڪو جرمني ۾ شاگردن جي رهائشي سهولتن جي قديم ترين مرڪزن مان هڪ هو]]

4 مئي 1860ع تي يونيورسٽي ۾ فن جي تاريخ لاءِ جرمن ٻوليءَ جي پهرين پروفيسري قائم ڪئي وئي، ۽ [[انتون هاينرش اسپرنگر]] کي وچئين دور ۽ جديد فن جي تاريخ جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو. اڄ جو فن جي تاريخ وارو شعبو، جيڪو فن جي تاريخ ۽ آثار قديمه جي اداري جو حصو آهي، انهيءَ اصل اداري مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو آهي.{{Citation needed|date=March 2022}}

2009ع/2010ع جي سياري واري سيمسٽر کان بون يونيورسٽي ۽ [[ڪولون يونيورسٽي]] جي فلسفي وارين فيڪلٽين گڏيل سهڪار شروع ڪيو، جنهن تحت چونڊيل تدريسي پروگرامن ۾ شاگرد ٻنهي [[بون]] ۽ [[ڪولون]] ۾ علمي سرگرمين ۾ شرڪت ڪري سگهن ٿا.

فيبروري 2009ع ۾ وولفرام هوگريبي جي شروعات تي &quot;اتر رائين-ويسٽفيليا بين الاقوامي فلسفي مرڪز&quot; قائم ڪيو ويو. 2011ع کان [[ٿامس ڪلنگ]] شاعريءَ جي اعزازي پروفيسري، [[ڪنسٽشٽفٽنگ اين آر ڊبليو]] جي سهڪار سان، هر سال ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kunststiftung NRW richtet Thomas-Kling-Poetikdozentur an der Universität Bonn ein|periodical=|publisher=Kunststiftung NRW|url=http://www.germanistik.uni-bonn.de/kunststiftung-nrw-richtet-thomas-kling-poetikdozentur-an-der-universitaet-bonn-ein|url-status=|format=|access-date=2015-04-04|archive-url=|archive-date=|last=|date=|year=|language=|pages=|quote=}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ يونيورسٽي جي 200هين سالگرهه جي موقعي تي، خاص طور فنون جي فيڪلٽي سان لاڳاپيل 110 بون پروفيسرن، سياسي سائنسدانن [[لودگر ڪون هارٽ]] ۽ [[ٽِلمان مائر]] جي ادارت هيٺ ''بون انسائيڪلوپيڊيا آف گلوبيلٽي'' شايع ڪئي.&lt;ref&gt;{{citation |editor-surname1=Ludger Kühnhardt, Tilman Mayer |title=Bonner Enzyklopädie der Globalität |publisher=Springer VS |publication-place=Wiesbaden |at=(1627 Seiten pages) |isbn=978-3-658-13818-9 |date=2017 |language=German |url=http://www.springer.com/de/book/9783658138189 |access-date=2017-03-25}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، هيٺيان بين الشعباتي مرڪز پڻ قائم ڪيا ويا آهن:

* عمررسيده ثقافتن جو مرڪز (ZAK)
* معاصر تاريخي بنيادن جو مرڪز (ZHGG)
* قديم روايتن جو مرڪز (CCT)
* بون وچئين دور جو مرڪز (BMZ)
* ثقافتي اڀياس جو مرڪز (ZfKW)
* بون ايشيا مرڪز (BAZ)
* عالمي اڀياس جو مرڪز (CGS)

====شاگردن جي زندگي====

[[File:Mensa Roemerstrasze.jpg|thumb|227x227px|مينسا رومر شٽراسي. بون ۾ جرمني جي ٽن قديم ترين شاگرد يونينن مان هڪ موجود آهي.]]

بون جو ''اسٽوڊينٽن ويرڪ'' (سنڌي: شاگرد يونين) جرمني جي ٽن قديم ترين شاگرد يونينن مان هڪ آهي. جرمني ۾ ''اسٽوڊينٽن ويرڪي'' يونيورسٽين ۾ داخل [[شاگرد]]ن کي معاشي، سماجي، طبي ۽ ثقافتي سهائتا فراهم ڪندڙ عوامي ادارا آهن. خاص طور تي، اهي يونيورسٽي ڪيفيٽيريون، شاگردن جا هاسٽل هلائين ٿا، ۽ ''بي اي فوئي گي'' پروگرام ذريعي گرانٽن ۽ قرضن جي صورت ۾ شاگردن جي تعليم جي مالي مدد پڻ فراهم ڪن ٿا.

هن اداري جي قومي تنظيم ۾ جرمن سماج جا ڪيترائي لاڳاپيل ڌر شامل آهن ۽ اها دنيا جي ٻين شاگردن جي معاملن سان لاڳاپيل تنظيمن سان پڻ سهڪار ڪري ٿي. ان سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ [[بون ايف ايم]] يونيورسٽي ريڊيو، [[بون يونيورسٽي شيڪسپيئر ڪمپني]]، بون يونيورسٽي جو مباحثي وارو ڪلب (جنهن 2006ع ۾ يورپي چيمپيئن شپ کٽي هئي)، ۽ مختلف راندين جا ڪلب شامل آهن.

====يونيورسٽي رانديون====

بون يونيورسٽي وٽ اتر رائين-ويسٽفيليا جي سڀ کان وڏين [[يونيورسٽي راندين جا مرڪز|يونيورسٽي راندين جي تنظيمن]] مان هڪ آهي، جنهن جي ماتحت لڳ ڀڳ 200 راندين جا پروگرام، سڄي شهر ۾ پکڙيل 38 راندين جون سهولتون، ۽ بون جي ڪاسٽيل ضلعي ۾ وينسبرگ ۽ رومر شٽراسي تي واقع ٻه پنهنجا راندين جا مرڪز موجود آهن. ''هال 5'' جي صورت ۾ يونيورسٽي پنهنجو جديد جمنازيم پڻ هلائي ٿي، جنهن ۾ طاقت ۽ برداشت سان لاڳاپيل سڀني راندين لاءِ مشيني سامان ۽ تربيتي ڪورس روم موجود آهن.

ٻيڙيون هلائڻ (روئنگ) جي راند بون يونيورسٽي جي راندين ۾ علائقائي حدن کان ٻاهر به اهم حيثيت رکي ٿي. رائين درياهه جي ڪناري تي، بون جي بيئول ۽ لِمپيرش ضلعن جي وچ ۾ واقع پنهنجي ٻيڙين جي گودام ۾، بون جي روئنگ ٽيم وٽ تربيت ۽ مقابلي لاءِ جديد ۽ متنوع ٻيڙين جو وڏو مجموعو موجود آهي.

بون يونيورسٽي جي روئنگ ٽيم [[جرمن روئنگ ايسوسيئيشن]] جي سڀ کان قديم ۽ روايتي ٽيمن مان هڪ آهي. اها هر سال جرمني جي مختلف [[ريگاٽا|روئنگ مقابلن]] ۾، ڪڏهن گڏيل ۽ ڪڏهن مخلوط ٽيمن جي صورت ۾، چار يا اٺ رڪنن واريون ٽيمون ميدان ۾ لاهيندي آهي. ان جو سڀ کان نمايان اعزاز هر سال جرمن يونيورسٽي چيمپيئن شپ ۾ شرڪت آهي، جتي تازن سالن دوران بون جي روئرز بار بار فائنل مرحلي تائين پهچڻ ۾ ڪامياب رهيا آهن.

====علمي مٽاسٽا====

ايراسمس پروگرام شاگردن کي يورپ جي 300 کان وڌيڪ اعليٰ تعليمي ادارن سان علمي مٽاسٽا جو موقعو فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، گلوبل ايڪسچينج پروگرام تحت شاگرد بون يونيورسٽي جي يورپ کان ٻاهر واقع شريڪ يونيورسٽين ۾ هڪ يا ٻن سيمسٽرن تائين بغير فيس جي تعليم حاصل ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Exchange Program |url=https://www.uni-bonn.de/de/studium/studium-und-praktikum-im-ausland/studium-im-ausland/austauschprogramme/global-exchange-program |access-date=2022-04-07 |website=Universität Bonn |language=de}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ بون يونيورسٽي جي مٽاسٽا واري پروگرام ۾ شامل شاگردن لاءِ مختلف ملڪن جي عالمي شهرت يافته يونيورسٽين مان چونڊيل ادارن ۾ هيٺيون يونيورسٽيون شامل هيون:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mobility-Online Portal |url=https://mobility-international.uni-bonn.de/mobility/PortalServlet?identifier=BONN01&amp;kz_bew_pers=S&amp;kz_bew_art=OUT&amp;&amp;showAll=0&amp;showPartner=0&amp;showAgreements=1&amp;showCooperations=0&amp;showMultiCooperations=0&amp;showQuestions=0&amp;showCoursesPerSemester=0&amp;preselectTab=ver_nav_button&amp;studj_id=3648 |access-date=2022-04-07 |website=mobility-international.uni-bonn.de}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪن يونيورسٽي]]، [[ارسطو يونيورسٽي، ٿيسالونيڪي]]، [[آسٽريليا نيشنل يونيورسٽي]]، [[بارسلونا جي خودمختيار يونيورسٽي]]، [[چارلس يونيورسٽي، پراگ]]، [[هانگ ڪانگ جي چائنيز يونيورسٽي]]، [[ميڊرڊ جي ڪمپلوتينسي يونيورسٽي]]، [[ڊرهم يونيورسٽي]]، [[ايوٽووش لوراند يونيورسٽي]]، [[ايڪول پولي ٽيڪنيڪ فيڊرال ڊي لوزان]]، [[ريو گرانڊي دو سول جي وفاقي يونيورسٽي]]، [[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]، [[ماسڪو جي هائر اسڪول آف اڪنامڪس]]، [[ڪوريا يونيورسٽي]]، [[ڪي يو ليووين]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]]، [[ليڊن يونيورسٽي]]، [[سنگاپور جي قومي يونيورسٽي]]، [[پيرس-ساڪلي يونيورسٽي]]، [[اين ايس اي اي پيرس ٽيڪ]]، [[پولي ٽيڪنيڪو دي ميلانو]]، [[پومپيو فابرا يونيورسٽي]]، [[ڪوئينز يونيورسٽي بيلفاسٽ]]، [[ساپينزا يونيورسٽي آف روم]]، [[سائنسز پو]]، [[سيئول قومي يونيورسٽي]]، [[شنگهائي جياو ٽونگ يونيورسٽي]]، [[سوربون يونيورسٽي]]، [[اسٽاڪهوم يونيورسٽي]]، [[اسٽوني بروڪ يونيورسٽي]]، [[تل ابيب يونيورسٽي]]، [[ٽي يو آئيندهوفن]]، [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]]، [[ايمسٽرڊيم يونيورسٽي]]، [[بارسلونا يونيورسٽي]]، [[برٽش ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، سين ڊياگو]]، [[ڪيمبرج يونيورسٽي]]، [[چلي يونيورسٽي]]، [[ڪوئمبرا يونيورسٽي]]، [[ڪوپن هيگن يونيورسٽي]]، [[فلوريڊا يونيورسٽي]]، [[جنيوا يونيورسٽي]]، [[گلاسگو يونيورسٽي]]، [[هيلسنڪي يونيورسٽي]]، [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]]، [[لزبن يونيورسٽي]]، [[ميلان يونيورسٽي]]، [[اوسلو يونيورسٽي]]، [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊروز يونيورسٽي]]، [[ٽينيسي يونيورسٽي]]، [[ٽورانٽو يونيورسٽي]]، [[ٽولوز يونيورسٽي]]، [[ويانا يونيورسٽي]]، [[وارسا يونيورسٽي]]، [[واروِڪ يونيورسٽي]]، [[واسيدا يونيورسٽي]] ۽ [[وائزمين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]].

===مستقبل جي ترقي===

====ڍانچائي ترقي====

[[File:Innenhof BA Bonn.jpg|thumb|اليڪٽورل محل جي مرمت دوران رابن شٽراسي 8 تي واقع زيورخ انشورنس جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر جي عمارت، جتي فنون ۽ انسانيات جا شعبا قائم ڪيا ويا آهن.]]

يونيورسٽي ۽ اتر رائين-ويسٽفيليا جي رياستي تعميراتي ۽ جائيداد واري اداري موجوده عمارتن جي مرمت ۽ نئين تعمير لاءِ 2 ارب يورو جي سيڙپڪاري ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Seven key properties on the three campuses of Poppelsdorf, Endenich and City. |url=https://www.uni-bonn.de/en/university/press-and-communications/publications/forsch/forsch-2021-02/buildings |access-date=2022-04-07 |website=Universität Bonn |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن وقت تعمير هيٺ اهم منصوبن مان هڪ 55 ملين يورو جو ''تدريس ۽ تحقيق فورم I ۽ II'' آهي، جيڪو 2024ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. هي مرڪز معاشيات جي شعبي، ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس''، [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]]، HPCA ۽ DiCe لاءِ مرڪزي تحقيقي مرڪز بڻجندو، جتي ليڪچر هال، لائبريري ۽ [[سيمينار]] ڪمرا موجود هوندا.

2023ع جي وچ تائين [[ميوزيم ڪوئنگ|اليگزينڊر ڪوئنگ حياتياتي تحقيقي عجائب گهر]] سان لاڳاپيل حياتياتي تنوع ۾ تبديليءَ جي تجزيي لاءِ نئين ليبنيز انسٽيٽيوٽ جي 45 ملين يورو ماليت واري تحقيقي عمارت مڪمل ٿيڻ جي اميد هئي. ان سان عجائب گهر ۽ حياتيات جي شعبي جي وچ ۾ گڏيل تحقيق کي هٿي ملندي، جڏهن ته ان ۾ ڊيٽا سينٽر، ليبارٽريون، حياتياتي ذخيرو (بايو بئنڪ)، ڪرائيوجينيڪ ذخيرو، مجموعن لاءِ جايون ۽ لائبريري پڻ قائم ڪئي ويندي.

بون يونيورسٽي پنهنجي پراڻي ڪيميا جي عمارت جي جاءِ تي 37.2 ملين يورو جي لاڳت سان پنج ماڙ نئين عمارت پڻ تعمير ڪري رهي آهي، جيڪا 2023ع تائين ڪيميائي ادارن لاءِ لڳ ڀڳ 17,750 چورس فوٽ ليبارٽري جڳهه ۽ 6,500 چورس فوٽ آفيسن جي جڳهه فراهم ڪندي.

2022ع کان [[اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم]] اتر رائين-ويسٽفيليا جي رياستي تعميراتي اداري جي نگرانيءَ هيٺ مرمت هيٺ آهي، جيڪا 2025ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. مرمت کان پوءِ هتي [[طبقاتي آثار قديمه]] جي شعبي لاءِ لائبريري، آفيسون ۽ ليڪچر هال پڻ قائم ڪيا ويندا، ۽ تدريسي مقصدن لاءِ عجائب گهر جي مجموعي تائين رسائي پڻ فراهم ڪئي ويندي.

[[File:2013-10-05-bonn-universitaet-innenansicht-hoersaal-i-06.jpg|left|thumb|اليڪٽورل محل جو هڪ ليڪچر هال]]

مکيه عمارت، يعني اليڪٽورل محل، تي هڪ ارب يورو کان وڌيڪ خرچ ڪيو پيو وڃي. هي عمارت ڪيترن سالن تائين استعمال کان ٻاهر رهندي ۽ 2030ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. هن منصوبي ۾ باهه کان بچاءَ جا نظام، بجليءَ جي نئين وائرنگ، پاڻيءَ جي نئين پائپ لائين، ۽ ليڪچر هالن، گڏيل جڳهن ۽ آفيسن جي جديدڪاري شامل آهي.

تعميراتي ڪم دوران فنون ۽ انسانيات جا شعبا رابن شٽراسي تي واقع [[زيورخ انشورنس گروپ]] جي اڳوڻي عمارت ۾ منتقل ڪيا ويا آهن، جڏهن ته انتظامي عملو [[ڊوئچر هيرولڊ]] جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر ۾ ڪم ڪري رهيو آهي. ٻنهي عارضي جڳهن تي لائبريريون، سيمينار ڪمرا ۽ گڏجاڻين جا ڪمرا پڻ تيار ڪيا ويا آهن.

ان کان علاوه، 2031ع تائين 128 ملين يورو جي لاڳت سان ''علم جو فورم'' قائم ڪيو ويندو، جيڪو مکيه عمارت کي ڪيترن ئي ڏهائي هزار چورس فوٽن تي پکڙيل نئين حصي ذريعي وڌائيندو. هي مرڪز يونيورسٽي جي ميمبرن سان گڏ شهر جي رهواسين لاءِ پڻ کليل هوندو. نئين حصي ۾ مطالعي لاءِ جڳهون، دڪان، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ سائيڪلن جي پارڪنگ پڻ مهيا ڪئي ويندي.

====بين الاقواميت====

2015ع کان بون يونيورسٽي جو هڪ اهم حڪمتِ عملي وارو مقصد تحقيق، تدريس ۽ انتظام جي شعبن ۾ [[بين الاقواميت]] کي وڌائڻ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=2020 |title=The University of Bonn 2025 Internationalization Strategy |url=https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/2025-internationalization-strategy/ubn_brosch_2025-internationalization-strategy.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/2025-internationalization-strategy/ubn_brosch_2025-internationalization-strategy.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |journal=[[بون يونيورسٽي جي ريڪٽوريٽ]] }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/2025-internationalization-strategy/ubn_brosch_2025-internationalization-strategy.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt;

هن مقصد لاءِ 2015ع کان ڇهه بين الشعباتي عالمي تحقيقي شعبا ۽ ڇهه ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' قائم ڪيا ويا. ''نيچر انڊيڪس 2018'' موجب بين الاقوامي گڏيل سائنسي اشاعتن جي لحاظ کان بون جرمني ۾ ٻئي نمبر تي رهيو. بون انٽرنيشنل گريجوئيٽ اسڪولز (BIGS) جو نظام وڌائي ٻارهن گريجوئيٽ اسڪولن تائين پهچايو ويو، ۽ [[جرمن علمي مٽاسٽا سروس]] (DAAD) جي سهڪار سان ''انٽرنيشنل ڊاڪٽوريٽ'' پروگرام جاري رکيو ويو.

2025ع تائين موجوده حڪمتِ عملي وارن تحقيقي مقصدن ۾ غير جرمن قوميت رکندڙ پروفيسرن جو تناسب وڌائي ڪل پروفيسرن جو 15 سيڪڙو ڪرڻ، گڏيل بين الاقوامي تحقيقي منصوبن جو انگ وڌائڻ، يورپي يونين جي تحقيقي فنڊنگ پروگرامن ۾ درخواستن ۽ منظوريءَ جي شرح بهتر ڪرڻ، يورپي تحقيقي ۽ جدت واري نيٽ ورڪن کي وڌائڻ، ۽ بون انٽرنيشنل گريجوئيٽ اسڪولز (BIGS) جي عالمي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شامل آهي.

انهن مقصدن ۾ موجوده حڪمتِ عملي وارن شريڪ يونيورسٽين سان عالمي نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ، تحقيق، تدريس ۽ انتظام لاءِ نون شريڪ ادارن کي شامل ڪرڻ، يورپي يونيورسٽي نيٽ ورڪ جي مالي سهڪار هيٺ ''يورپي يونيورسٽي آف برين اينڊ ٽيڪنالاجي'' (NeurotechEU) جي قيام لاءِ جاري ڪوششن کي اڳتي وڌائڻ، آفريڪا، ايشيا ۽ لاطيني آمريڪا مان گهٽ ۾ گهٽ ٻن ملڪن کي بين الاقوامي سهڪار لاءِ ترجيحي ملڪ چونڊڻ، گڏيل ڊاڪٽوريٽ پروگرام قائم ڪرڻ، ۽ ٻن ملڪن جي گڏيل ڊاڪٽوريٽ پروگرامن کي وڌائڻ شامل آهن.

[[File:2016-05-04-bonn-universitaet-innenansicht-saeulenhalle-05.jpg|thumb|اليڪٽورل محل جو ستونن وارو هال]]

2025ع تائين تدريس جي حڪمتِ عملي جا مقصد تدريسي پروگرامن جي ڊجيٽل بين الاقواميت، انگريزي ٻوليءَ ۾ بيچلر سطح جي تدريسي ماڊيولن جو تعداد وڌائڻ، خاص طور بيچلر پروگرامن ۾ ايندڙ بين الاقوامي مٽاسٽا وارن شاگردن جو انگ وڌائڻ، [[ايراسمس پروگرام|گلوبل ايڪسچينج پروگرام]] ذريعي ٻاهر ويندڙ شاگردن جي حرڪت وڌائڻ، ۽ گهٽ نمائندگي رکندڙ شاگردن لاءِ تعليم تائين رسائي بهتر بڻائڻ آهن.

انهن مقصدن ۾ مرڪزي انتظامي خدمتن کي [[ٻه لساني]] بڻائڻ، عملي لاءِ پرڏيهي ٻولين ۽ بين الثقافتي صلاحيتن جي تربيت جا وڌيڪ موقعا فراهم ڪرڻ، فيڪلٽين، شعبن ۽ ادارن ۾ موجود بين الاقواميت جي ڍانچي کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ، بون يونيورسٽي ۾ بين الاقوامي شاگردن ۽ محققن لاءِ خدمتن کي ڊجيٽل بڻائڻ، ۽ بون يونيورسٽي جي عالمي تشهير ۽ عوامي لاڳاپن کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ شامل آهن.

يونيورسٽي جي ٻين حڪمتِ عملي وارن مقصدن ۾ بون يونيورسٽي ۽ [[گڏيل قومن جي يونيورسٽي]] جي وچ ۾ ٻطرفي سهڪار کي وڌائڻ، بون ۾ سرگرم بين الاقوامي علمي ۽ سائنسي تنظيمن سان تعاون کي مضبوط ڪرڻ، علائقي ۾ قائم [[خانگي شعبو|خانگي شعبي]] جي ادارن سان وڌيڪ سهڪار، بين الاقواميت سان لاڳاپيل منصوبن ۾ بون شهر سان ويجهو تعاون، ۽ [[پائيداري ۽ تبديليءَ جو منصوبو|پائيداري پاليسي]] جي عالمي مرڪز طور بون شهر جي سڃاڻپ سان هم آهنگ ڊگهي مدي وارا بين الاقواميت جا منصوبا تيار ڪرڻ شامل آهن.==علمي پروفائل==

===تحقيقي ادارا===

[[File:Bonn, Max-Planck-Institut für Mathematik (Vivatsgasse) -- 2016 -- 3993.jpg|left|thumb|244x244px|[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ميٿميٽڪس]]، هڪ نامور تحقيقي ادارو، جيڪو بون يونيورسٽي جي عالمن سان لاڳاپيل آهي]]

فرانز يوزف ڊولگر انسٽيٽيوٽ [[ديرين قديم دور]]، خاص طور ان دور ۾ عيسائين، يهودين ۽ مشرڪن جي وچ ۾ لاڳاپن ۽ رابطن جو مطالعو ڪري ٿو. هي ادارو {{Lang|de|ريئال ليڪسيڪون فئر انٽيڪي اونڊ ڪرسٽنٽوم}} شايع ڪري ٿو، جيڪا [[جرمن ٻولي]] جي هڪ [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي ۽ ديرين قديم دور ۾ ابتدائي عيسائيت جي تاريخ تي مشتمل آهي.

هن اداري جو نالو چرچ جي مؤرخ [[فرانز يوزف ڊولگر]] جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو 1929ع کان 1940ع تائين يونيورسٽي ۾ الهيات جو پروفيسر رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = F.J. Dölger-Institut
 |title        = Official Homepage of the F.J. Dölger-Institut
 |url          = http://www.antike-und-christentum.de/index.php?scr=home&amp;lang=en
 |access-date   = 8 February 2008
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20090314031849/http://www.antike-und-christentum.de/index.php?scr=home&amp;lang=en
 |archive-date = 14 March 2009
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;

غيرمسلسل رياضيات جو تحقيقي ادارو [[غيرمسلسل رياضيات]] ۽ ان جي استعمالن، خاص طور [[ترڪيبي بهتري]] ۽ [[گڏيل سرڪٽ|ڪمپيوٽر چِپ]] جي ڊزائن تي تحقيق ڪري ٿو. هي ادارو [[آءِ بي ايم]] ۽ [[ڊوئچي پوسٽ]] سان گڏيل سهڪار ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Research Institute for Discrete Mathematics
 | title = Research of the Institute for Discrete Mathematics
 | url = http://www.or.uni-bonn.de/research/research.eng.html
 | access-date = 8 February 2008
}}&lt;/ref&gt; هن اداري جي محققن [[آءِ بي ايم ڊيپ بلو]] شطرنج ڪمپيوٽر کي وڌيڪ بهتر بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Karnbach |first=Bodo |title=Chip-Design mit diskreter Mathematik – Weltweit erfolgreiche Kooperation verlängert |date=October 2000 |url=http://www.uni-protokolle.de/nachrichten/id/63809 |access-date=8 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930155332/http://www.uni-protokolle.de/nachrichten/id/63809/ |archive-date=30 September 2007}}&lt;/ref&gt;

[[File:Biomedizinisches Zentrum II.jpg|thumb|215x215px|حياتياتي طب جو مرڪز، بون]]

[[Image:Bonn caesar.jpg|thumb|right|[[اعليٰ يورپي اڀياس ۽ تحقيق جو مرڪز]]]]

بيٿي سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس مختلف ادارن سان لاڳاپيل نظرياتي طبعيات دانن ۽ رياضي دانن جو گڏيل ادارو آهي، جيڪي بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهن. هانس بيٿي جي فڪري روايت موجب، هي مرڪز نظرياتي ۽ رياضيائي طبعيات جي وسيع ميدانن ۾ تحقيق کي فروغ ڏئي ٿو. هن مرڪز جي سرگرمين ۾ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا مهمان محقق پروگرام، مخصوص تحقيقي موضوعن تي ورڪشاپون، بيٿي سيمينار سيريز، ۽ گريجوئيٽ شاگردن لاءِ ليڪچر ۽ سيمينار شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Bethe Center for Theoretical Physics
 | title = Official Homepage of the BCTP
 | url = http://www.bctp.uni-bonn.de/
 | access-date = 25 March 2009
}}&lt;/ref&gt;

حياتياتي سائنسن ۾ اخلاقيات لاءِ جرمن حوالاتي مرڪز (جرمن: {{Lang|de|ڊوئچس ريفرينٽس سينٽرم فئر ايٿڪ اِن ڊين بائيو ويسنشافٽن}}) 1999ع ۾ قائم ڪيو ويو. اهو [[جارج ٽائون يونيورسٽي]] جي ''نيشنل ريفرينس سينٽر فار بايو ايٿڪس لٽريچر'' جي نموني تي ٺاهيو ويو هو. هي مرڪز حياتياتي سائنسن جي شعبن ۾ ڪم ڪندڙ ماهرن ۽ محققن کي سائنسي معلومات تائين رسائي فراهم ڪري ٿو ۽ جرمني ۾ پنهنجي نوعيت جو واحد ادارو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = German Reference Center for Ethics in the Life Science
 | title = Official Homepage of the DRZE
 | url = http://www.drze.de
 | access-date = 8 February 2008
}}&lt;/ref&gt;

[[File:IZA Bonn 2008.jpg|thumb|2008ع ۾ انسٽيٽيوٽ فار دي اسٽڊي آف ليبر جو هيڊڪوارٽر]]

1991ع ۾ جرمن حڪومت طرفان جرمني جي گاديءَ جو هنڌ بون مان برلن منتقل ڪرڻ جي فيصلي کان پوءِ، بون شهر کي وفاقي حڪومت طرفان وڏي پئماني تي مالي معاوضو ڏنو ويو. ان جي نتيجي ۾ 1995ع ۾ ٽي تحقيقي ادارا قائم ڪيا ويا، جن مان ٻه بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهن:

* [[يورپي انضمام جي اڀياس جو مرڪز]] (جرمن: {{Lang|de|سينٽرم فئر يوروپيشي انٽيگريشنس فورشنگ}}) [[يورپي انضمام]] جي عمل جي قانوني، معاشي ۽ سماجي اثرن جو مطالعو ڪري ٿو. هي ادارو ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام هلائي ٿو ۽ شاگردن لاءِ گرما جي اسڪولن جو پڻ اهتمام ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Center for European Integration Studies
 | title = Official Homepage of the ZEI
 | url = http://www.zei.de/index2_e.html
 | access-date = 8 February 2008
}}&lt;/ref&gt;

* ترقياتي تحقيق جو مرڪز (جرمن: {{Lang|de|سينٽرم فئر اينٽوِڪلنگس فورشنگ}}) بين الشعباتي نقطهٔ نظر سان عالمي ترقيءَ تي تحقيق ڪري ٿو ۽ بين الاقوامي ترقيءَ ۾ ڊاڪٽوريٽ پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Center for Development Research
 |title        = Official Homepage of the ZEF
 |url          = http://www.zef.de/aboutzef.0.html
 |access-date   = 8 February 2008
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20080227042603/http://www.zef.de/aboutzef.0.html
 |archive-date = 27 February 2008
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;

* [[اعليٰ يورپي اڀياس ۽ تحقيق جو مرڪز]] (CAESAR) هڪ بين الشعباتي اطلاقي تحقيقي ادارو آهي. هتي نينوتيڪنالاجي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ طبي ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هي ادارو هڪ خانگي فائونڊيشن آهي، پر بون يونيورسٽي سان ويجهي تعاون ۾ ڪم ڪري ٿو.

[[انسٽيٽيوٽ فار دي اسٽڊي آف ليبر]] (جرمن: {{Lang|de|فورشنگس انسٽيٽيوٽ تسور زوڪونفٽ ڊير آربائيٽ}}) هڪ خانگي تحقيقي ادارو آهي، جنهن کي [[ڊوئچي پوسٽ]] مالي سهڪار فراهم ڪري ٿي. هي ادارو محنت جي معاشيات تي تحقيق ڪري ٿو ۽ مزدور مارڪيٽ سان لاڳاپيل پاليسين بابت صلاحون پڻ ڏئي ٿو. اهو هر سال ''IZA انعام براءِ محنت جي معاشيات'' پڻ عطا ڪري ٿو. بون يونيورسٽي جي معاشيات واري شعبي ۽ هن اداري جي وچ ۾ ويجهو تعاون موجود آهي.

[[File:Max Planck Institute Radioastronomie Bonn.jpg|left|thumb|200x200px|[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ريڊيو فلڪيات]]]]

[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ميٿميٽڪس]] (جرمن: {{Lang|de|ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فئر ميٿميٽڪ}}) [[ميڪس پلانڪ سوسائٽي]] جو حصو آهي، جيڪا جرمني جي سائنسي تحقيقي ادارن جو هڪ نيٽ ورڪ آهي. هي ادارو 1980ع ۾ [[فريڊرش هرٽسيبروخ]] طرفان قائم ڪيو ويو.

[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ريڊيو فلڪيات]] (جرمن: {{Lang|de|ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فئر ريڊيو آسٽرونومي}}) 1966ع ۾ ميڪس پلانڪ سوسائٽي جي اداري طور قائم ٿيو. هي [[ايفيلسبرگ]] ۾ واقع ريڊيو دوربين هلائي ٿو.

[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ريسرچ آن ڪليڪٽو گڊز]] (جرمن: {{Lang|de|ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ تسور ايرفورشنگ فون گيمائنشافٽس گيٽرن}}) 1997ع ۾ هڪ تحقيقي گروهه طور شروع ٿيو ۽ 2003ع ۾ ميڪس پلانڪ سوسائٽي جي اداري طور قائم ڪيو ويو. هي ادارو قانوني ۽ معاشي نقطهٔ نظر کان گڏيل وسيلن ۽ گڏيل مفادن تي تحقيق ڪري ٿو.

معاشيات ۽ عصبي سائنس جو مرڪز، جيڪو 2009ع ۾ [[ڪرسچن ايلگر]]، [[گوٽفريڊ وِلهم ليبنيز انعام]] يافته [[آرمين فالڪ]]، [[مارٽن رائوٽر]] ۽ [[برنڊ ويبر]] طرفان قائم ڪيو ويو، [[نيورو اڪنامڪس]] جي شعبي ۾ بين الشعباتي تحقيق لاءِ هڪ عالمي پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cens.uni-bonn.de/|title=Center for Economics and Neuroscience – Zentrale wissenschaftliche Einrichtung der Universität Bonn|website=www.cens.uni-bonn.de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www3.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/304-2011 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516025444/https://www.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/304-2011 |date=16 May 2016 }} Press release of the University of Bonn concerning the official welcoming of the center&lt;/ref&gt;

هن مرڪز ۾ تجرباتي معاشيات جي ليبارٽري شامل آهي، جتي هڪ ئي وقت ڪمپيوٽر ذريعي 24 شرڪت ڪندڙن تي رويوياتي تجربا ڪري سگهجن ٿا. ان سان گڏ ٻه [[مقناطيسي گونج تصويرڪشي]] (MRI) اسڪينر موجود آهن، جيڪي رابطي وارن رويوياتي تجربن ۽ فعالي تصويرڪشي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته مختلف جينياتي گهڻ رُخن (پوليمارفزم) جي جينياتي سڃاڻپ لاءِ حياتياتي ماليڪيولي ليبارٽري پڻ قائم آهي.

===تحقيق===

بون يونيورسٽي جي محققن سائنس ۽ انسانيات ٻنهي شعبن ۾ بنيادي نوعيت جون علمي خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. طبعيات ۾ هتان جي محققن [[ڪواڊروپول آئن ٽريپ]] ۽ [[گائسلر ٽيوب]] تيار ڪيا، [[ريڊيو لهرون]] دريافت ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، [[ڪيٿوڊ ڪرڻن]] جي وضاحت ۾ نمايان حصو ورتو ۽ [[متغير تاري جي سڃاڻپ]] وارو نظام تيار ڪيو. ڪيميا ۾ محققن [[ايلي سائيڪلڪ مرڪب]]ن ۽ [[بينزين]] جي سمجهه ۾ اهم واڌارو آندو. موادي سائنس ۾ هنن [[لوٽس اثر]] جي وضاحت ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو. رياضيات ۾ بون يونيورسٽي جي استادن جديد [[ٽوپولوجي]] ۽ [[الجبرائي جاميٽري]] جي ترقيءَ ۾ بنيادي خدمتون سرانجام ڏنيون. [[هرٽسيبروخ–ريمان–روخ نظريو]]، [[لپشٽز تسلسل]]، [[پيٽري نيٽ]]، [[شونهاگي–شٽراسن الگورٿم]]، [[فالٽنگس جو نظريو]] ۽ [[ٽوپلٽز ميٽرڪس]] سڀئي بون يونيورسٽي جي رياضي دانن جي نالن سان منسوب آهن. بون يونيورسٽي جي معاشيات جي ماهرن [[راندي جو نظريو|راندي جي نظريي]] ۽ [[تجرباتي معاشيات]] ۾ بنيادي علمي خدمتون انجام ڏنيون. بون يونيورسٽي جي تدريسي عملي ۾ شامل نامور مفڪرن ۾ شاعر [[آگسٽ وِلهم شليگل]]، مؤرخ [[بارٿولڊ جارج نيبور]]، علمِ الهيات جا ماهر [[ڪارل بارت]] ۽ [[پوپ بينيڊڪٽ سورهون|جوزف راٽسنگر]]، ۽ شاعر [[ايرنسٽ مورٽز آرنڊٽ]] شامل آهن.

[[File:Gebäude der Landwirtschaftskammer Rheinland 2021.jpg|alt=Endenicher Allee 60|thumb|310x310px|اينڊينيشر آلي 60، [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]] جي ڇهن عمارتن مان هڪ]]

يونيورسٽي وٽ [[جرمن سائنس فائونڊيشن]] جي مالي سهڪار سان هلندڙ گڏيل تحقيق جا نَوَ مرڪز ۽ پنج تحقيقي يونٽ موجود آهن، ۽ اها هر سال ٻاهرين ذريعن کان 75 ملين يورو کان وڌيڪ تحقيقي فنڊ حاصل ڪري ٿي.

2006ع ۾ جرمن حڪومت جي ''ايڪسيلينس انيشيئيٽو'' جي نتيجي ۾ [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]] قائم ڪيو ويو، جيڪو هن منصوبي تحت قائم ڪيل قومي سطح جي سترهن ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' مان هڪ هو. ان سان گڏ اڳ ۾ موجود [[بون گريجوئيٽ اسڪول آف اڪنامڪس]] (BGSE) کي پڻ وڌيڪ وسعت ڏني وئي.

''ايڪسيلينس انيشيئيٽو'' جي نتيجي ۾ [[بون-ڪولون گريجوئيٽ اسڪول آف فزڪس اينڊ آسٽرونامي]] پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڪولون يونيورسٽي]] سان گڏيل سهڪار هيٺ آنرز ماسٽرز ۽ پي ايڇ ڊي پروگرام هلائي ٿو. نومبر 2008ع ۾ بيٿي سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس پڻ قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بون ۾ رياضي دانن ۽ نظرياتي طبعيات دانن جي وچ ۾ ويجهو علمي رابطن کي هٿي ڏيڻ هو. هي مرڪز باقاعدي مهمان محققن جي آمد، سيمينارن ۽ ورڪشاپن جو پڻ اهتمام ڪري ٿو، جن جا موضوع [[اسٽرنگ نظريو]]، [[ايٽمي طبعيات]]، [[ڪنڊينسڊ ميٽر]] ۽ ٻيا لاڳاپيل شعبا شامل آهن.

===درجابنديون===
{{Infobox Germany university rankings
| QS = 239
| QS_N = 14
| QS_year = 2024
| QS_ref = &lt;ref name=&quot;QS&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2024|title=ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي 2024ع|access-date=16 July 2023|website=[[ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي]]}}&lt;/ref&gt;
| THE = 91
| THE_N = 6
| THE_year = 2024
| THE_ref = &lt;ref name=&quot;THE&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking|title=عالمي يونيورسٽي درجابندي 2024ع|access-date=27 September 2023|website=[[ٽائمز هائر ايجوڪيشن عالمي يونيورسٽي درجابندي]]|date=27 September 2023 }}&lt;/ref&gt;
| ARWU = 67
| ARWU_N = 4
| ARWU_year = 2023
| ARWU_ref = &lt;ref name=&quot;ARWU&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2023|title=2023ع جي عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي|website=[[عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي]]|access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;
| ARWU_Subject1_title = رياضيات
| ARWU_Subject1 = 15
| ARWU_Subject1_N = 1
| ARWU_Subject1_year = 2022
| ARWU_Subject1_ref = &lt;ref name=&quot;ARWUSubject&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/gras/2022|title=شنگهائي رينڪنگ جي علمي مضمونن جي عالمي درجابندي 2022ع|website=[[عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي]]|access-date=2023-08-02}}&lt;/ref&gt;
| QS_Subject1_title = رياضيات
| QS_Subject1 = 39
| QS_Subject1_N = 1
| QS_Subject1_year = 2023
| QS_Subject1_ref = &lt;ref name=&quot;QSSubject&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.topuniversities.com/subject-rankings/2022|title=مضمونن موجب ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي 2022ع|date=23 March 2023|website=[[ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي]]}}&lt;/ref&gt;
}}

2024ع جي [[ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي]] ۾ بون يونيورسٽي عالمي سطح تي 239هين ۽ جرمني ۾ 14هين نمبر تي هئي.&lt;ref name=&quot;QS&quot;/&gt; ان کان علاوه، [[ٽائمز هائر ايجوڪيشن عالمي يونيورسٽي درجابندي]] ۾ يونيورسٽيءَ کي نمايان طور وڌيڪ مٿانهون مقام حاصل ٿيو، جتي اها 2023ع لاءِ عالمي سطح تي 91هين ۽ ملڪ اندر ڇهين نمبر تي رهي.&lt;ref name=&quot;THE&quot;/&gt; يونيورسٽيءَ جي سڀ کان مٿانهين مجموعي درجابندي [[عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي]] ۾ رهي، جنهن ۾ اها 2023ع دوران عالمي سطح تي 67هين ۽ جرمني ۾ چوٿين نمبر تي هئي.&lt;ref name=&quot;ARWU&quot;/&gt;

2023ع جي رياضيات بابت ڪيو ايس درجابندي موجب، يونيورسٽي عالمي سطح تي 39هين نمبر تي ۽ جرمني جي سڀ کان مٿانهين درجي واري اداري طور پهرين نمبر تي هئي.&lt;ref name=&quot;QSSubject&quot;/&gt; 2022ع جي رياضيات بابت عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي پڻ هن شهرت کي وڌيڪ مضبوط ڪري ٿي، جنهن ۾ يونيورسٽي دنيا ۾ 15هين ۽ جرمني ۾ پهرين نمبر تي رهي.&lt;ref name=&quot;ARWUSubject&quot;/&gt;

{{col-begin}}
{{col-break}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 90%&quot;
|+ ڪيو ايس مضمونن جي درجابندي 2023ع&lt;ref name=&quot;QSSubject&quot; /&gt;
! مضمون !! عالمي !! قومي
|-
! {{Left|فنون ۽ انسانيات}}
! data-sort-value=&quot;236&quot; | {{Rise|size=9}}&amp;nbsp;236
! data-sort-value=&quot;13&quot; | {{Same position|size=9}}&amp;nbsp;13
|-
| الهيات، ديني علم ۽ مذهبي اڀياس
| data-sort-value=&quot;101–140&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;101–140}}
| data-sort-value=&quot;11–12&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;11–12}}
|-
| آثار قديمه
| data-sort-value=&quot;51–100&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;51–100}}
| data-sort-value=&quot;6–8&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;6–8}}
|-
| انگريزي ٻولي ۽ ادب
| data-sort-value=&quot;251–300&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;251–300}}
| data-sort-value=&quot;10–12&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;10–12}}
|-
| تاريخ
| data-sort-value=&quot;151–200&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;151–200}}
| data-sort-value=&quot;9–12&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;9–12}}
|-
| جديد ٻوليون
| data-sort-value=&quot;201–250&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;201–250}}
| data-sort-value=&quot;10–13&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;10–13}}
|-
| فلسفو
| data-sort-value=&quot;51–100&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;51–100}}
| data-sort-value=&quot;5–7&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;5–7}}
|-
! {{Left|انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي}}
! دستياب ناهي
! دستياب ناهي
|-
| ڪمپيوٽر سائنس ۽ معلوماتي نظام
| data-sort-value=&quot;251–300&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;251–300}}
| data-sort-value=&quot;13–14&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;13–14}}
|-
! {{Left|حياتياتي سائنسون ۽ طب}}
! data-sort-value=&quot;150&quot; | {{Fall|size=9}}&amp;nbsp;150
! data-sort-value=&quot;8&quot; | {{Fall|size=9}}&amp;nbsp;8
|-
| زراعت ۽ ٻيلن جي سائنس
| data-sort-value=&quot;66&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;66}}
| data-sort-value=&quot;4&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;4}}
|-
| حياتياتي سائنسون
| data-sort-value=&quot;117&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;117}}
| data-sort-value=&quot;8&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;8}}
|-
| ڏندن جي طب
| data-sort-value=&quot;51–80&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;51–80}}
| data-sort-value=&quot;1–4&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;1–4}}
|-
| طب
| data-sort-value=&quot;151–200&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;151–200}}
| data-sort-value=&quot;8–13&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;8–13}}
|-
| دواسازي ۽ دوائن جي علم
| data-sort-value=&quot;101–150&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;101–150}}
| data-sort-value=&quot;7–9&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;7–9}}
|-
! {{Left|قدرتي سائنسون}}
! data-sort-value=&quot;96&quot; | {{Fall|size=9}}&amp;nbsp;96
! data-sort-value=&quot;7&quot; | {{Same position|size=9}}&amp;nbsp;7
|-
| ارضياتي ۽ سامونڊي سائنسون
| data-sort-value=&quot;101–150&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;101–150}}
| data-sort-value=&quot;7–13&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;7–13}}
|-
| جاگرافي
| data-sort-value=&quot;101–150&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;101–150}}
| data-sort-value=&quot;4–7&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;4–7}}
|-
| ارضيات
| data-sort-value=&quot;101–150&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;101–150}}
| data-sort-value=&quot;7–13&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;7–13}}
|-
| جيوفزڪس
| data-sort-value=&quot;101–150&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;101–150}}
| data-sort-value=&quot;7–13&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;7–13}}
|-
| رياضيات
| data-sort-value=&quot;39&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;39}}
| data-sort-value=&quot;1&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;1}}
|-
! {{Left|سماجي سائنسون ۽ انتظام}}
! data-sort-value=&quot;275&quot; | {{Rise|size=9}}&amp;nbsp;275
! data-sort-value=&quot;10&quot; | {{Same position|size=9}}&amp;nbsp;10
|-
| معاشيات ۽ اقتصادسنجي
| data-sort-value=&quot;50&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;50}}
| data-sort-value=&quot;3&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;3}}
|-
| قانون ۽ قانوني اڀياس
| data-sort-value=&quot;201–250&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;201–250}}
| data-sort-value=&quot;9–12&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;9–12}}
|-
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 90%&quot;
|+ ٽائمز هائر ايجوڪيشن مضمونن جي درجابندي 2023ع&lt;ref name=&quot;THESubject&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/by-subject|title=مضمونن موجب عالمي يونيورسٽي درجابندي|access-date=27 October 2022|website=[[ٽائمز هائر ايجوڪيشن عالمي يونيورسٽي درجابندي]]}}&lt;/ref&gt;
! مضمون !! عالمي !! قومي
|-
| فنون ۽ انسانيات
| data-sort-value=&quot;201–250&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;201–250}}
| data-sort-value=&quot;18–20&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;18–20}}
|-
| ڪاروبار ۽ معاشيات
| data-sort-value=&quot;71&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;71}}
| data-sort-value=&quot;4&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;4}}
|-
| سماجي سائنسون
| data-sort-value=&quot;251–300&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;251–300}}
| data-sort-value=&quot;18–21&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;18–21}}
|-
| ڪمپيوٽر سائنس
| data-sort-value=&quot;99&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;99}}
| data-sort-value=&quot;8&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;8}}
|-
| ڪلينيڪي ۽ صحت جون سائنسون
| data-sort-value=&quot;176–200&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;176–200}}
| data-sort-value=&quot;11&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;11}}
|-
| حياتياتي سائنسون
| data-sort-value=&quot;86&quot; | {{Center|1={{Rise|size=9}}&amp;nbsp;=86}}
| data-sort-value=&quot;9&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;9}}
|-
| طبعي سائنسون
| data-sort-value=&quot;39&quot; | {{Center|1={{Rise|size=9}}&amp;nbsp;=39}}
| data-sort-value=&quot;4&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;4}}
|-
| نفسيات
| data-sort-value=&quot;251–300&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;251–300}}
| data-sort-value=&quot;24&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;24}}
|-
|}

{{col-break|gap=0.5em}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 90%&quot;
|+ عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابنديءَ جي مضمونن واري درجابندي 2022ع&lt;ref name=&quot;ARWUSubject&quot; /&gt;
! مضمون !! عالمي !! قومي
|-
! colspan=&quot;3&quot; | قدرتي سائنسون
|-
| رياضيات
| data-sort-value=&quot;15&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;15}}
| data-sort-value=&quot;1&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;1}}
|-
| طبعيات
| data-sort-value=&quot;51–75&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;51–75}}
| data-sort-value=&quot;3–5&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;3–5}}
|-
| ڪيميا
| data-sort-value=&quot;201–300&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;201–300}}
| data-sort-value=&quot;16–25&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;16–25}}
|-
| ارضياتي سائنسون
| data-sort-value=&quot;201–300&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;201–300}}
| data-sort-value=&quot;17–23&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;17–23}}
|-
| جاگرافي
| data-sort-value=&quot;101–150&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;101–150}}
| data-sort-value=&quot;3–7&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;3–7}}
|-
| وايومنڊلي سائنس
| data-sort-value=&quot;101–150&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;101–150}}
| data-sort-value=&quot;7–10&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;7–10}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | انجنيئرنگ
|-
| ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ
| data-sort-value=&quot;301–400&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;301–400}}
| data-sort-value=&quot;11–13&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;11–13}}
|-
| ماحولياتي سائنس ۽ انجنيئرنگ
| data-sort-value=&quot;401–500&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;401–500}}
| data-sort-value=&quot;22–28&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;22–28}}
|-
| آبي وسيلا
| data-sort-value=&quot;101–150&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;101–150}}
| data-sort-value=&quot;4–8&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;4–8}}
|-
| خوراڪ جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي
| data-sort-value=&quot;201–300&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;201–300}}
| data-sort-value=&quot;3–6&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;3–6}}
|-
| حياتياتي ٽيڪنالاجي
| data-sort-value=&quot;201–300&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;201–300}}
| data-sort-value=&quot;14–25&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;14–25}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | حياتياتي سائنسون
|-
| حياتياتي سائنسون
| data-sort-value=&quot;76–100&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;76–100}}
| data-sort-value=&quot;6–11&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;6–11}}
|-
| انساني حياتياتي سائنسون
| data-sort-value=&quot;51–75&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;51–75}}
| data-sort-value=&quot;6–8&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;6–8}}
|-
| زرعي سائنسون
| data-sort-value=&quot;46&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;46}}
| data-sort-value=&quot;3&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;3}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | طبي سائنسون
|-
| ڪلينيڪي طب
| data-sort-value=&quot;201–300&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;201–300}}
| data-sort-value=&quot;14–22&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;14–22}}
|-
| عوامي صحت
| data-sort-value=&quot;301–400&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;301–400}}
| data-sort-value=&quot;12–22&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;12–22}}
|-
| ڏندن جي طب ۽ وات جون سائنسون
| data-sort-value=&quot;51–75&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;51–75}}
| data-sort-value=&quot;3–4&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;3–4}}
|-
| طبي ٽيڪنالاجي
| data-sort-value=&quot;76–100&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;76–100}}
| data-sort-value=&quot;13–15&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;13–15}}
|-
| دواسازي ۽ دوائن جون سائنسون
| data-sort-value=&quot;51–75&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;51–75}}
| data-sort-value=&quot;5–6&quot; | {{Center|{{Fall|size=9}}&amp;nbsp;5–6}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | سماجي سائنسون
|-
| معاشيات
| data-sort-value=&quot;39&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;39}}
| data-sort-value=&quot;1&quot; | {{Center|{{Same position|size=9}}&amp;nbsp;1}}
|-
| انگ اکر
| data-sort-value=&quot;101–150&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;101–150}}
| data-sort-value=&quot;4–6&quot; | {{Center|{{Rise|size=9}}&amp;nbsp;4–6}}
|-
|}
{{col-end}}

=== حڪمت عملي وارا شراڪتي يونيورسٽيون ===

[[بون يونيورسٽي]] دنيا جي مشهور اعليٰ تعليمي ادارن سان مختلف قسمن جا لاڳاپا برقرار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University Partnerships |url=https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/partnerships-and-cooperations-worldwide/university-partnerships |access-date=25 March 2022 |website=Universität Bonn |language=en}}&lt;/ref&gt; پنهنجي عالمن، ادارن ۽ فئڪلٽين جي بيشمار تحقيقي سهڪار کان علاوه، بون يونيورسٽي وٽ 70 کان وڌيڪ عالمي اعليٰ تعليمي ادارن سان بين-فئڪلٽي شراڪتداريءَ جو نيٽ ورڪ پڻ موجود آهي. 2023ع ۾ بون پنهنجي اڳوڻين شراڪتي يونيورسٽين سان لاڳاپن کي وڌيڪ مضبوط ڪندي [[گلوبل يونيورسٽيز فار سوسائٽل امپيڪٽ]] (GUSI) نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن ۾ [[ايموري يونيورسٽي]]، [[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊريوز يونيورسٽي]] ۽ [[واسيدا يونيورسٽي]] شامل آهن، ته جيئن تعليم، تحقيق، قيادت ۽ جدت جي شعبن ۾ سهڪار کي فروغ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Global Network Officially Launched |url=https://www.uni-bonn.de/en/news/069-2023 |work=Universität Bonn |date=10 May 2023}}&lt;/ref&gt;

==== آفريڪا ====
* گھانا: [[گھانا يونيورسٽي]]، [[ڪوامي نڪروما سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] (KNUST).
* ڪينيا: [[نائيروبي يونيورسٽي]].
* مراڪش: [[محمد پنجين يونيورسٽي]].

==== ايشيا ۽ اوشيانا ====
* آسٽريليا: [[آسٽريليا نيشنل يونيورسٽي]]، [[نيو سائوٿ ويلز يونيورسٽي]]، [[ميلبورن يونيورسٽي]].
* چين: [[پيڪنگ يونيورسٽي]]، [[بيجنگ ٻولي ۽ ثقافت يونيورسٽي]]، [[بيجنگ فارين اسٽڊيز يونيورسٽي]]، [[نانجنگ يونيورسٽي]]، [[شنگهائي جياو تونگ يونيورسٽي]]، [[ٽونگجي يونيورسٽي]].
* هانگ ڪانگ: [[چائنيز يونيورسٽي آف هانگ ڪانگ]]، [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]].
* جاپان: [[ڪيو يونيورسٽي]]، [[رڪيو يونيورسٽي]]، [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[سوڪوبا يونيورسٽي]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]]، [[واسيدا يونيورسٽي]]، [[ٽوڪيو يونيورسٽي]].
* سنگاپور: [[نيشنل يونيورسٽي آف سنگاپور]].
* ڏکڻ ڪوريا: [[ڪوريا يونيورسٽي]]، [[سيئول نيشنل يونيورسٽي]]، [[سوگانگ يونيورسٽي]].
* تائيوان: [[نيشنل چينگچي يونيورسٽي]]، [[نيشنل تائيوان يونيورسٽي]]، [[تامڪانگ يونيورسٽي]].

==== يورپ ====
* چيڪيا: [[چارلس يونيورسٽي]].
* فرانس: {{lang|fr|[[ڪوليج ڊي فرانس]]|italic=no}}، [[پيرس سائنسز اي ليٽرس يونيورسٽي]]، [[پيرس-سڪلي يونيورسٽي]]، [[سوربون يونيورسٽي]]، [[اسٽراسبرگ يونيورسٽي]]، [[ٽولوز يونيورسٽي]].
* اٽلي: [[فلورنس يونيورسٽي]].
* لگزمبرگ: [[لگزمبرگ يونيورسٽي]].
* نيدرلينڊ: [[واگيننگن يونيورسٽي اينڊ ريسرچ]].
* پولينڊ: [[وارسا جي ڪارڊينل اسٽيفن ويشينسڪي يونيورسٽي]]، [[وارسا يونيورسٽي آف لائيف سائنسز]]، [[وارسا يونيورسٽي]]، [[وروٽسواف يونيورسٽي]].
* اسپين: [[بارسلونا جي خودمختيار يونيورسٽي]]، [[بارسلونا يونيورسٽي]]، [[ليون يونيورسٽي]]، [[سالامانڪا يونيورسٽي]].
* سوئٽزرلينڊ: [[باسل يونيورسٽي]].
* برطانيا: [[سينٽ اينڊريوز يونيورسٽي]]، [[واروڪ يونيورسٽي]]، [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]].

==== اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا ====
* برازيل: [[ريو ڊي جينيرو جي پونٽيفيڪل ڪيٿولڪ يونيورسٽي]]، [[ريو ڊي جينيرو جي وفاقي يونيورسٽي]].
* چلي: [[ٽالڪا يونيورسٽي]]، [[چلي جي پونٽيفيڪل ڪيٿولڪ يونيورسٽي]]، [[چلي يونيورسٽي]].
* ڪينيڊا: [[برٽش ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[ناردرن برٽش ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[اوٽاوا يونيورسٽي]]، [[ٽورنٽو يونيورسٽي]]، [[ميڪ گل يونيورسٽي]]، [[يارڪ يونيورسٽي]].
* ميڪسيڪو: [[پويبلا جي ميرٽوريس خودمختيار يونيورسٽي]].
* آمريڪا: [[ايموري يونيورسٽي]]، [[ڪالامازو ڪاليج]]، [[لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي]]، [[اوهايو اسٽيٽ يونيورسٽي]]، [[اسٽوني بروڪ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[فلوريڊا يونيورسٽي]]، [[ڪنساس يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف مسوري–سينٽ لوئس]]، [[نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي]]، [[سدرن مسيسيپي يونيورسٽي]]، [[مسيسيپي يونيورسٽي]]، [[ٽينيسي يونيورسٽي]]، [[وسڪانسن–ميڊيسن يونيورسٽي]]، [[واشنگٽن اسٽيٽ يونيورسٽي]].

==== وچ اوڀر ====
* افغانستان: [[ڪابل يونيورسٽي]].
* اسرائيل: [[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]، [[ٽيڪنيون – اسرائيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[رائخمان يونيورسٽي]]، [[وائزمين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]].

==== علائقائي نيٽ ورڪ ====
* ABCD-J: [[آر ڊبليو ٽي ايڇ آخن يونيورسٽي]]، [[ڪولون يونيورسٽي]]، [[هائنرش هائني يونيورسٽي ڊسلڊورف]]، [[فورشونگسزينٽرم يوليش]].
* بون-فرينڪفرٽ-مينز: [[گوئٽي يونيورسٽي فرينڪفرٽ]]، [[مينز يونيورسٽي]].

==== مضمون-مخصوص ====
بون يونيورسٽي هيٺين بين الاقوامي تحقيقي نيٽ ورڪن وسيلي ٻين يونيورسٽين سان ويجها لاڳاپا رکي ٿي:

* GlobalMathNetwork: [[ايڪول نارمال سپيريئر (پيرس)]]، [[نيويارڪ يونيورسٽي]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]]، [[پيڪنگ يونيورسٽي]]، [[واروڪ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[پرنسٽن يونيورسٽي]]&lt;ref name=&quot;docplayer.net&quot;/&gt;
* European Doctoral Programme in Quantitative Economics: [[پومپيو فابرا يونيورسٽي]]، [[يورپي يونيورسٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، [[ڪي يو ليووين]]، [[ايڇ اي سي پيرس]]، [[تل ابيب يونيورسٽي]].
* TAKeOFF: [[ايل ايم يو ميونخ]]، [[ڪوامي نڪروما سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] (KNUST)، [[تنزانيا انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]]، [[بيوا يونيورسٽي]].
* زرعي جدت: [[ايل ايم يو ميونخ]]، [[هوهنهايم يونيورسٽي]]، [[فورم فار ايگريڪلچرل ريسرچ اِن آفريڪا]] (FARA)، [[AGRODEP]].
* يورپي ثقافت ۽ سڃاڻپ: [[سوربون يونيورسٽي]]، [[فلورنس يونيورسٽي]]، [[ٽولوز يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊريوز يونيورسٽي]]، [[سالامانڪا يونيورسٽي]]، [[وارسا يونيورسٽي]]، [[فرائبرگ يونيورسٽي]]، [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، اروائن]].
* UN-Bonn-Tokyo: [[گڏيل قومن جي يونيورسٽي]]

== قابل ذڪر شخصيتون ==
{{main|بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل شخصيتن جي فهرست}}

هن وقت تائين [[بون يونيورسٽي]] جي استادن ۽ اڳوڻن شاگردن کي يارهن [[نوبل انعام]] ۽ پنج [[فيلڊز ميڊل]] ملي چڪا آهن:

* نوبل انعام [[File:Nobel Prize.png|15px]]:
** [[ايميل فشر]]، اڳوڻو شاگرد: ڪيميا، 1902ع
** [[ياڪوبس هينريڪس فان 'ٽ هوف]]، اڳوڻو شاگرد: ڪيميا، 1901ع
** [[هارالڊ زور هاوزن]]، اڳوڻو شاگرد: جسمانيات ۽ طب، 2008ع
** [[والٽر روڊولف هيس]]، استاد: جسمانيات ۽ طب، 1949ع
** [[رائنهارڊ زيلٽن]]، استاد: معاشيات، 1994ع
** [[وولف گانگ پال]]، استاد: طبعيات، 1989ع
** [[لوئيجي پيرانڊيلو]]، اڳوڻو شاگرد: ادب، 1934ع
** [[اوٽو والاخ]]، استاد: ڪيميا، 1910ع
** [[پال يوهان لڊوگ فان هائزه]]، اڳوڻو شاگرد: ادب، 1910ع
** [[فلپ لينارڊ]]، استاد: طبعيات، 1905ع
** [[رائنهارڊ گينزل]]، اڳوڻو شاگرد: طبعيات، 2020ع

* فيلڊز ميڊل:
** [[گرڊ فالٽنگز]]، 1986ع
** [[ماڪسم ڪونتسيوچ]]، 1998ع
** [[گريگوري مارگولس]]، 1978ع
** [[پيٽر شولتسه]]، 2018ع
** [[مارينا ويازووسڪا]]، 2022ع

بون يونيورسٽي جي مشهور استادن ۽ اڳوڻن شاگردن مان ڪجهه هيٺيان آهن:

* انسانيات جي شعبي ۾:

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Image:Bundesarchiv B 145 Bild-F078072-0004, Konrad Adenauer.jpg|[[ڪونراڊ آڊيناور]]&lt;br /&gt;1949ع کان 1963ع تائين [[جرمني جو چانسلر]]
Image:Ernst_Moritz_Arndt_(cropped).gif|[[ايرنسٽ مورٽز آرنڊٽ]]&lt;br /&gt;مورخ، ليکڪ، شاعر ۽ [[جرمن اتحاد]] جي اوڻيهين صديءَ واري تحريڪ جي باني شخصيتن مان هڪ
Image:Pope Benedict XVI 2.jpg|[[پوپ بينيڊڪٽ سورهون]]&lt;br /&gt;[[ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] جو خودمختيار حڪمران
Image:Joseph Karl Stieler's Beethoven mit dem Manuskript der Missa solemnis.jpg|[[لودوگ فان بيتهوون]]&lt;br /&gt;موسيقار ۽ پيانو نواز
Image:Max_bruch.jpg|[[ميڪس بروخ]]&lt;br /&gt;موسيقار ۽ آرڪيسٽرا جو نگران
Image:FranzBoas.jpg|[[فرانز بواس]]&lt;br /&gt;بشريات جو ماهر ۽ جديد بشريات جو باني
File:Bundesarchiv Bild 183-1989-0630-504, Heinrich Brüning.jpg|[[هائنرش بروننگ]]&lt;br /&gt;1930ع کان 1932ع تائين [[وائيمار جمهوريه]] دوران [[جرمني جو چانسلر]]
Image:Einde bezoek bondskanselier dr Ludwig Erhard en gaf persconferentie in het Haag, Bestanddeelnr 916-1330.jpg|[[لودوگ ايرهارڊ]]&lt;br /&gt;1963ع کان 1966ع تائين (اولهه) جرمني جو ٻيو چانسلر
Image:Konrad Duden 1829-1911.jpg|[[ڪونراڊ ڊوڊن]]&lt;br /&gt;لسانيات جو ماهر ۽ جرمن لغت [[ڊوڊن]] جو باني
Image:Walter_Eucken2.jpg|[[والٽر اوئڪن]]&lt;br /&gt;[[فرائبرگ اسڪول]] جو معاشيات دان، [[آرڊولبرلزم]] جو باني ۽ [[سماجي منڊي معيشت]] جي تصور جو واضع ڪندڙ
File:Emperor Friedrich III.png|[[فريڊرڪ ٽيون، جرمن شهنشاهه]]&lt;br /&gt;جرمن شهنشاهه
File:Bundesarchiv Bild 146-1968-101-20A, Joseph Goebbels.jpg|[[جوزف گوئبلز]]&lt;br /&gt;نازي سياستدان ۽ نازي جرمني جو پروپيگنڊا وارو وزير
File:Habermas10 (14298469242).jpg|[[يورگن هابرماس]]&lt;br /&gt;فلسفي ۽ سماجيات جو ماهر
File:Heinrich Heine-Oppenheim.jpg|[[هائنرش هائني]]&lt;br /&gt;شاعر، اديب ۽ ادبي نقاد
File:Moses-Hess.jpg|[[موسس هيس]]&lt;br /&gt;فلسفي ۽ [[ليبر صهيونيت]] جي باني شخصيتن مان هڪ
File:AxelHonneth2.JPG|[[اڪسل هونيت]]&lt;br /&gt;فلسفي ۽ ''[[انسٽيٽيوٽ فار سوشل ريسرچ]]'' جو ڊائريڪٽر
File:Sheik-Umarr Mikailu Jah.jpg|[[شيخ عمر ميڪائيلو جاه]]&lt;br /&gt;سرجن ۽ سياستدان
File:2017-03-26 Oskar Lafontaine by Sandro Halank–3.jpg|[[اوسڪار لافونتين]]&lt;br /&gt;[[زارلينڊ]] جو وزيراعليٰ، جرمني جو ناڻي وارو وفاقي وزير، [[جرمن سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ بعد ۾ [[دي ليفٽ (جرمني)]] جو اڳواڻ
File:Grundsteinlegung MiQua-7004 (cropped).jpg|[[آرمين لاشيٽ]]&lt;br /&gt;[[جرمني جي ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ يونين]] جو اڳواڻ ۽ [[اتر رائين-ويسٽفاليا]] جو وزيراعليٰ
File:2020-02-14 Christian Lindner (Bundestagsprojekt 2020) by Sandro Halank–2.jpg|[[ڪرسچن لنڊنر]]&lt;br /&gt;[[جرمني جي فري ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جو اڳواڻ
File:Bernd Lucke (2014).jpg|[[برنڊ لُڪي]]&lt;br /&gt;معاشيات جو ماهر ۽ ''[[الٽرنيٽو فار جرمني]]'' جو گڏيل باني
File:Thomas Mann in 1926.jpg|[[ٿامس مان]]&lt;br /&gt;[[ادب ۾ نوبل انعام]] يافته ناول نگار
File:Karl Marx 001.jpg|[[ڪارل مارڪس]]&lt;br /&gt;فلسفي، معاشيات دان، مورخ، سماجيات دان، سياسي مفڪر، صحافي ۽ سوشلسٽ انقلابي
File:Josef Mengele, Auschwitz. Album Höcker (cropped) b.jpg|[[جوزف مينگلي]]&lt;br /&gt;[[شوتس شٽافل]] (SS) جو آفيسر، طبيب، بشريات جو ماهر ۽ نازي جنگي ڏوهاري
File:2019-02-05 Andrea Nahles-4936.jpg|[[اينڊريا ناهلس]]&lt;br /&gt;[[جرمن سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ اڳوڻي وفاقي وزير براءِ محنت ۽ سماجي معاملا
File:Nietzsche187a.jpg|[[فريڊرڪ نٽشي]]&lt;br /&gt;فلسفي، ثقافتي نقاد، موسيقار، شاعر ۽ لسانيات جو ماهر
File:Thilo Sarrazin Leipziger Buchmesse 2014.JPG|[[ٿيلو سارازين]]&lt;br /&gt;سياستدان ۽ جرمني ۾ مسلمان مهاجرن بابت تڪراري ڪتابن جو ليکڪ
File:Bundesarchiv Bild 183-19000-2453, Robert Schuman.jpg|[[رابرٽ شومان]]&lt;br /&gt;سياستدان ۽ [[يورپي يونين]] جي باني شخصيتن مان هڪ
File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|[[جوزف شومپيٽر]]&lt;br /&gt;سياسي معاشيات دان
File:Carl-Schurz.jpg|[[ڪارل شورز]]&lt;br /&gt;جرمن انقلابي، آمريڪي سياستدان، صحافي، سڌارڪ ۽ آمريڪا جو 13هون گهرو وزير
File:Ferdinand Tönnies.jpg|[[فرڊيننڊ ٽونيز]]&lt;br /&gt;سماجيات دان، معاشيات دان ۽ فلسفي
File:Ministru prezidents Valdis Dombrovskis tiekas ar Vācijas ārlietu ministru Gvido Vestervelli (7849819858) (cropped).jpg|[[گائيڊو ويسٽرويله]]&lt;br /&gt;جرمني جو پرڏيهي وزير، 2009ع کان 2011ع تائين نائب چانسلر، ۽ انهن عهدن تي فائز ٿيندڙ پهريون کليل هم جنس پرست شخص
File:Kaiser Wilhelm II of Germany - 1902.jpg|[[ولهيلم ٻيون]]&lt;br /&gt;جرمن شهنشاهه
&lt;/gallery&gt;

* قدرتي سائنسن جي شعبي ۾:

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:Friedrich Wilhelm August Argelander 1852.jpg|[[فريڊرش ولهيلم آگسٽ آرگيلينڊر]]&lt;br /&gt;فلڪيات دان
File:Caratheodory Constantin Greek.JPG|[[ڪانسٽنٽين ڪارٿيئڊوري]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Peter Gustav Lejeune Dirichlet.jpg|[[پيٽر گستاف ليجون ڊيرشلي]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Gerd Faltings MFO.jpg|[[گرڊ فالٽنگز]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Emil-fischer.jpg|[[ايميل فشر]]&lt;br /&gt;نامياتي ڪيميا دان
File:Heinrich Geissler.jpg|[[هائنرش گائسلر]]&lt;br /&gt;طبعيات دان ۽ [[گائسلر ٽيوب]] جو موجد
File:Reinhard Genzel.jpg|[[رائنهارڊ گينزل]]&lt;br /&gt;فلڪياتي طبعيات دان
File:Hausdorff 1913-1921.jpg|[[فيلڪس هائوسڊورف]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Harald zur Hausen 03.jpg|[[هارالڊ زور هاوزن]]&lt;br /&gt;وائرسيات جو ماهر
File:HEINRICH HERTZ.JPG|[[هائنرش هرٽز]]&lt;br /&gt;طبعيات دان
File:Friedrich Hirzebruch.jpeg|[[فريڊرش هرزيبروخ]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Heinrich Eduard Heine 1.jpg|[[ايڊوارڊ هائني]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Walter Hess.jpg|[[والٽر روڊولف هيس]]&lt;br /&gt;جسمانيات جو ماهر
File:Frkekulé.jpg|[[آگسٽ ڪيڪولي]]&lt;br /&gt;نامياتي ڪيميا دان
File:Vant Hoff.jpg|[[ياڪوبس هينريڪس فان 'ٽ هوف]]&lt;br /&gt;طبعياتي ۽ نامياتي ڪيميا دان
File:Felix Klein, ante 1897 - Accademia delle Scienze di Torino 0078 B.jpg|[[فيلڪس ڪلائن]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:MaximKontsevich.jpg|[[ماڪسم ڪونتسيوچ]]&lt;br /&gt;رياضياتي طبعيات دان
File:Wolfgang Krull 1967.png|[[وولف گانگ ڪرول]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Phillipp Lenard in 1900.jpg|[[فلپ لينارڊ]]&lt;br /&gt;طبعيات دان
File:MJK 20229 Harald Lesch (Republica 2018).jpg|[[هارالڊ ليش]]&lt;br /&gt;طبعيات دان، فلڪيات دان، قدرتي فلسفي، ليکڪ ۽ ٽيليويزن پيشڪار
File:Justus von Liebig NIH.jpg|[[جسٽس فان ليبيگ]]&lt;br /&gt;نامياتي ڪيميا جو باني
File:Maria von Linden in 1894.PNG|[[ماريا فان لنڊن]]&lt;br /&gt;بيڪٽيريات جي ماهر ۽ حياتيات دان
File:RLipschitz.jpeg|[[روڊولف لپشٽز]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Jacob Lueroth.jpeg|[[ياڪوب لوروت]]&lt;br /&gt;رياضيدان ۽ ٽي-ورهاءَ (t-Distribution) جو دريافت ڪندڙ
File:Grigory Margulis 1978.jpg|[[گريگوري مارگولس]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Hermann Minkowski Portrait.jpg|[[هرمان منڪووسڪي]]&lt;br /&gt;رياضيدان ۽ طبعيات دان
File:Bonner-koepfe-friedrichstrasse-wolfgang-paul-07-2009-03.JPG|[[وولف گانگ پال]]&lt;br /&gt;طبعيات دان
File:Carl adam petri.jpg|[[ڪارل آدم پيٽري]]&lt;br /&gt;ڪمپيوٽر سائنسدان ۽ رياضيدان
File:Julius Plücker.jpg|[[يوليوس پلڪر]]&lt;br /&gt;رياضيدان ۽ تجربيڪار طبعيات دان
File:Peter Scholze (cropped).jpg|[[پيٽر شولتسه]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Schonhage1973 MFO3726.jpg|[[آرنولڊ شونهاگه]]&lt;br /&gt;ڪمپيوٽر سائنسدان ۽ رياضيدان
File:Schur.jpg|[[اِسائي شور]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Toeplitz.jpg|[[اوٽو ٽوئپليٽز]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Maryna Vazovska MFO 2013 crop.jpg|[[مارينا ويازووسڪا]]&lt;br /&gt;رياضيدان
File:Otto Wallach 1910.jpg|[[اوٽو والاخ]]&lt;br /&gt;نامياتي ڪيميا دان
File:Karl Weierstrass.jpg|[[ڪارل وائرشٽراس]]&lt;br /&gt;رياضيدان
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[يورپ ۾ جديد دور جي شروعاتي يونيورسٽين جي فهرست]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons|Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität}}
* {{Official website|URL=https://www.uni-bonn.de/en}}
* [http://www.ulb.uni-bonn.de/english يونيورسٽي لائبريري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203140150/http://www.ulb.uni-bonn.de/english |date=3 February 2017 }}

{{University of Bonn|state=expanded}}
{{Navboxes|list=
{{German Excellence Universities}}
{{German U15}}
{{Global Universities for Societal Impact}}
{{Universities and colleges in North Rhine-Westphalia}}
{{Universities in Germany}}
}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Bonn, University Of}}

[[زمرو:بون يونيورسٽي]]
[[زمرو:1818ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]]
[[زمرو:اتر رائين-ويسٽفاليا جون يونيورسٽيون ۽ ڪاليج]]
[[زمرو:بون جا سياحتي ماڳ]]
[[زمرو:جمعي لائبريريون]]
[[زمرو:بون جون لائبريريون]]
[[زمرو:1818ع ۾ پروشيا ۾ قائم ٿيل ادارا]]
[[زمرو:جرمني ۾ هولوڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڳ]]
[[زمرو:جرمني جون زرعي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج]]
[[زمرو:پروشيا جو فريڊرڪ وليم ٽيون]]</text>
      <sha1>l4fu3nuj4mmhv0g558mtpuxix1xg1xq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پيرس ڪميون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100431</id>
    <revision>
      <id>395635</id>
      <parentid>395196</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T02:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>395635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211251" sha1="npex7440mehelbw5k335flmugaekl7k" xml:space="preserve">{{Short description|1871ع جي انقلابي شهري ڪائونسل}}


{{Infobox military conflict
| conflict          = پيرس ڪميون
| partof            = [[فرانڪو-پروشيا جنگ]] دوران [[پيرس جو گهيرو (1870–1871)|پيرس جي گهيري]] کان پوءِ جا واقعا
| image             = Barricade18March1871 (cropped).jpg
| caption           = 18 مارچ 1871ع تي [[ڪميونارڊ]] [[فرانس جي قومي محافظ دستو|قومي محافظ دستي]] پاران قائم ڪيل رڪاوٽ.
| date              = 18 مارچ – 28 مئي 1871ع&lt;br&gt;({{Age in months, weeks and days|month1=3|month2=5|day1=18|day2=28}})
| place             = [[پيرس]]، [[فرانس]]
| coordinates       = {{Coord|type:city(2,100,000)_region:FR-75C|qid=Q90|format=dms|display=it}}
| result            = بغاوت دٻائي وئي
* فرانسيسي حڪومت پاران ٻي قومي محافظ دستي کي ختم ڪيو ويو.
| combatant1        = {{Flagicon|France|1794}} [[فرانس جي ٽين جمهوريه|فرانسيسي جمهوريه]]
* [[فرانسيسي فوج]]
| combatant2        = {{Flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[ڪميونارڊ]]&lt;br&gt;[[فرانس جي قومي محافظ دستو|قومي محافظ دستو]]
| commander1        = {{plainlist|
*{{flagicon|French Third Republic}} [[پيٽريس ڊي ميڪ ماهون]]
*{{flagicon|French Third Republic}} [[جوزف وينوا]]
*{{flagicon|French Third Republic}} [[گاسٽون ڊي گاليفي]]
*{{flagicon|French Third Republic}} [[ارنسٽ ڪورٽو ڊي سيسي]]
*{{flagicon|French Third Republic}} {{ill|مارٽن ڊوڊيل|fr|Martin Daudel}}
}}
| commander2        = {{plainlist|
*{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[لوئي شارل ڊليسڪلوز]]{{KIA}}
*{{Nowrap|{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[ياروسواف ڊومبروفسڪي]]{{KIA}}}}
}}
| strength1         = 170,000&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Les aspects militaires de la Commune par le colonel Rol-Tanguy |trans-title=The military aspects of the Commune by Colonel Rol-Tanguy |url=http://www.commune1871.org/bulletins/base/bulletin%2018/Textes/commune02.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030335/http://www.commune1871.org/bulletins/base/bulletin%2018/Textes/commune02.html |archive-date=4 March 2016 |access-date=16 September 2014 |publisher=Association des Amies et Amis de la Commune de Paris 1871 |language=fr}}&lt;/ref&gt;
| strength2         = 25,000–50,000{{Sfn|Milza|2009a|p=319}}
| casualties1       = 987–1,162 مارجي ويا&lt;br&gt;6,580–6,755 زخمي&lt;br&gt;183 لاپتا&lt;ref name=&quot;Versailles1875&quot;/&gt;
| casualties2       = 6,667&lt;ref name=&quot;RTombs&quot;&gt;[[Robert Tombs|Tombs, Robert]], &quot;How Bloody was la Semaine sanglante of 1871? A Revision&quot;. ''[[The Historical Journal]]'', September 2012, vol. 55, issue 03, pp. 619–704.&lt;/ref&gt;–20,000 مارجي ويا&lt;ref name=&quot;Audin, Michele 1871&quot;&gt;{{Cite book |last=Audin |first=Michele |title=La Semaine Sanglante, Mai 1871, Legendes et Conmptes |language=fr |publisher=Libertalia |date=2021}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Rougerie|2014|page=118}}{{Sfn|Lissagaray|2000|p=383}}&lt;br&gt;43,000 گرفتار&lt;br&gt;6,500–7,500 ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا{{Sfn|Milza|2009a|pp=431–432}}
| campaignbox       = {{Campaignbox Paris Commune}}
}}

'''پيرس ڪميون''' ({{Langx|fr|Commune de Paris}},  هڪ فرانسيسي انقلابي حڪومت هئي، جنهن 18 مارچ 1871ع تي [[پيرس]] تي قبضو ڪيو ۽ 28 مئي 1871ع تائين شهر جي ڪجهه حصن تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو. [[فرانڪو-پروشيا جنگ]] (1870–1871ع) دوران [[فرانس جي قومي محافظ دستو|فرانسيسي قومي محافظ دستي]] پيرس جو دفاع ڪيو هو، ۽ ان جي سپاهين ۾ [[پورهيت طبقو|پورهيت طبقي]] جي انقلابي سوچ وڌيڪ مضبوط ٿي وئي. سيپٽمبر 1870ع ۾ [[فرانس جي ٽين جمهوريه]] جي قيام (۽ فيبروري 1871ع کان [[ادولف ٿئير]] جي سربراهي) کان پوءِ، ۽ مارچ 1871ع تائين جرمن فوجن هٿان [[فرانسيسي فوج]] جي مڪمل شڪست کان پوءِ، قومي محافظ دستي جي سپاهين 18 مارچ تي شهر جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. [[ڪميونارڊ]] ٻن فرانسيسي جنرلن کي قتل ڪيو ۽ ٽين جمهوريه جي اختيار کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران، انهن انقلابي ڌرين پنهنجي هڪ آزاد حڪومت قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

ڪميون ٻن مهينن تائين پيرس تي حڪومت ڪئي ۽ اهڙيون پاليسيون اختيار ڪيون، جيڪي مجموعي طور [[ترقي پسندي|ترقي پسند]] ۽ [[مذهب دشمني|مذهب مخالف]] نظام ڏانهن مائل هيون ۽ جيڪي اوڻيهين صديءَ جي مختلف فڪري لاڙن جو گڏيل امتزاج هيون. انهن پاليسين ۾ [[مذهب ۽ رياست جي جدائي]]، [[خودانتظامي|خود پوليسنگ]]، گهرن جي ڀاڙي ۾ رعايت، [[ٻارن کان پورهيو]] ختم ڪرڻ، ۽ [[مزدورن جي خودانتظامي|ملازمن کي مالڪ پاران ڇڏيل ڪاروبار پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ جو حق]] شامل هئا. ڪميون پيرس جون سڀئي [[ڪيٿولڪ گرجا گهر]] ۽ مذهبي اسڪول بند ڪري ڇڏيا. [[حقوقِ نسواں|نسواني تحريڪ]]، [[ڪميونزم]]، پراڻي طرز جي [[سماجي جمهوريت]] (اصلاح پسندي ۽ انقلابيت جو ميلاپ)، [[انارڪزم|انارڪسٽ]] ۽ [[پيئر-جوزف پروڌون|پروڌونسٽ]] لاڙا، ۽ ٻين [[اشتراڪيت|اشتراڪي]] فڪري اسڪولن ڪميون ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مختلف ڪميونارڊن وٽ پنهنجا مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ٻن مهينن کان به گهٽ وقت هو، ان کان اڳ جو فرانسيسي قومي فوج 21 مئي 1871ع کان شروع ٿيندڙ {{lang|fr|[[semaine sanglante]]}} (&quot;رت ڀريو هفتو&quot;) دوران ڪميون کي ڪچلي ڇڏيو. ٽين جمهوريه سان وفادار قومي فوجن اندازاً 10,000 کان 15,000 ڪميونارڊن کي يا ته جنگ ۾ قتل ڪيو يا ڦاسي ڏني، جيتوڻيڪ 1876ع جي هڪ غير تصديق ٿيل اندازي موجب هي انگ 20,000 تائين پهچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Audin, Michele 1871&quot; /&gt; ڪميون پنهنجي آخري ڏينهن ۾ [[پيرس جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|پيرس جي آرچ بشپ]] [[جارج ڊاربوئي]] ۽ لڳ ڀڳ هڪ سئو يرغمالين، جن ۾ گهڻا [[جينڊارمري (فرانس)|جينڊارم]] ۽ پادري هئا، کي پڻ قتل ڪيو.

قومي فوج 43,522 ڪميونارڊن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ [[پيرس ڪميون ۾ عورتون|1,054 عورتون]] به شامل هيون. قيدين مان اڌ کان وڌيڪ جنگ ۾ حصو نه ورتو هو، تنهنڪري کين فوري طور آزاد ڪيو ويو. ٽين جمهوريه لڳ ڀڳ 15,000 ماڻهن تي مقدمو هلايو، جن مان 13,500 ڏوهي قرار ڏنا ويا. انهن مان 95 کي موت جي سزا، 251 کي جبري پورهئي، ۽ 1,169 کي جلاوطني (گهڻو ڪري [[نيو ڪيلڊونيا جي تعزيري ڪالوني|نيو ڪيلڊونيا]]) جي سزا ٻڌائي وئي. ڪميون جا ڪيترائي ٻيا حامي، جن ۾ ڪجهه اڳواڻ پڻ شامل هئا، انگلينڊ، بيلجيم ۽ سوئٽزرلينڊ ڏانهن ڀڄي ويا. 1880ع ۾ سڀني زندهه قيدين ۽ جلاوطن ماڻهن کي عام معافي ملي ۽ هو واپس فرانس موٽي آيا، جتي ڪجهه ماڻهن ٻيهر سياسي سرگرميون شروع ڪيون.{{Sfn|Milza|2009a|pp=431–432}}

ڪميون جي پاليسين ۽ ان جي نتيجن بابت ٿيندڙ بحثن [[ڪارل مارڪس]] ۽ [[فريڊرڪ اينگلز]] جي نظرين تي گهرو اثر وڌو. ٻنهي پيرس جي هن حڪومت کي [[پرولتاريه جي آمريت]] جو پهريون عملي مثال قرار ڏنو. اينگلز لکيو:

{{Quote|
&quot;تازو وري سماجي-جمهوري فلستيني 'پرولتاريه جي آمريت' وارن لفظن کان سخت ڊڄي ويو آهي. چڱو، حضرات، جيڪڏهن توهان ڄاڻڻ چاهيو ٿا ته اها آمريت ڪهڙي هوندي آهي، ته پوءِ پيرس ڪميون ڏانهن نظر ڪريو. اها ئي پرولتاريه جي آمريت هئي.&quot;
}}

{{Sfn|Rougerie|2004|pp=264–270|ps=، فريڊرڪ اينگلز جي 18 مارچ 1891ع تي لنڊن ۾ پيرس ڪميون جي ويهين سالگرهه جي موقعي تي ڪيل تقرير مان.}}

== پسمنظر ==

2 سيپٽمبر 1870ع تي [[سيڊان جي جنگ]] ۾ فرانس کي شڪست آئي ۽ شهنشاهه [[نيپولين ٽيون]] گرفتار ٿي ويو. جڏهن ٻئي ڏينهن اها خبر پيرس پهتي ته حيران ۽ ڪاوڙيل ماڻهو گهٽين ۾ نڪري آيا. قائم مقام ريجنٽ [[يوجيني ڊي مونتيجو|ملڪا يوجيني]] شهر ڇڏي ڀڄي وئي، ۽ [[فرانس جي ٻي سلطنت]] جي حڪومت جلدي ئي ختم ٿي وئي. [[قومي اسيمبلي (فرانس)|قومي اسيمبلي]] جي جمهوري ۽ انقلابي ميمبرن [[فرانسيسي جمهوريه جو اعلان (4 سيپٽمبر 1870ع)|نئين فرانسيسي جمهوريه جو اعلان]] ڪيو ۽ جنگ جاري رکڻ جي ارادي سان [[قومي دفاع جي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران پروشيائي فوج تيزيءَ سان پيرس ڏانهن وڌڻ لڳي.

=== آبادي ===

1871ع ۾ فرانس وڏي حد تائين ورهايل هو. هڪ پاسي فرانس جي ٻهراڙين جي وڏي، ڪيٿولڪ ۽ قدامت پسند آبادي هئي، جڏهن ته ٻئي پاسي پيرس، مارسيلي، ليون ۽ ڪجهه ٻين شهرن جي وڌيڪ جمهوري ۽ انقلابي آبادي هئي. [[1869ع جي فرانسيسي قانون ساز چونڊ]] جي پهرئين مرحلي ۾، جيڪا فرانسيسي سلطنت جي دور ۾ ٿي، 44,38,000 ماڻهن [[بوناپارٽسٽ]] اميدوارن کي ووٽ ڏنو، جيڪي نيپولين ٽئين جا حامي هئا، جڏهن ته 33,50,000 ماڻهن جمهوري يا [[ليجٽمسٽ]] اميدوارن کي ووٽ ڏنو. پر پيرس ۾ جمهوري اميدوارن کي واضح برتري حاصل رهي، جتي انهن کي 234,000 ووٽ مليا، جڏهن ته بوناپارٽسٽن کي صرف 77,000 ووٽ مليا.{{sfn|Milza|2009a|p=65}}

1869ع جي سرڪاري مردم شماري موجب، پيرس جي لڳ ڀڳ ويهه لک آباديءَ مان اٽڪل 500,000 صنعتي مزدور هئا، جيڪي فرانس جي سمورن صنعتي مزدورن جو لڳ ڀڳ پندرهن سيڪڙو هئا، جڏهن ته وڌيڪ 300,000 کان 400,000 ماڻهو ٻين ڪاروبارن ۾ ڪم ڪندا هئا. انهن مان رڳو لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهو ڪارخانن ۽ وڏين صنعتن ۾ ملازم هئا؛ اڪثريت ڪپڙي، فرنيچر ۽ تعميراتي شعبي جي ننڍين صنعتن ۾ ڪم ڪندي هئي. شهر ۾ 115,000 گهريلو ملازم ۽ 45,000 دربان پڻ هئا. مقامي فرانسيسي آبادي کان علاوه، لڳ ڀڳ 100,000 پرڏيهي مزدور ۽ سياسي پناهگير به موجود هئا، جن مان سڀ کان وڌيڪ اٽلي ۽ پولينڊ مان آيل هئا.{{sfn|Milza|2009a|p=65}}

جنگ ۽ [[پيرس جو گهيرو (1870–1871ع)|پيرس جي گهيري]] دوران وچولي ۽ مٿئين طبقي جا ڪيترائي ماڻهو شهر ڇڏي هليا ويا. ساڳئي وقت جرمن قبضي هيٺ آيل فرانس جي علائقن مان وڏي انگ ۾ پناهگير پيرس پهتا. جنگ ۽ گهيري سبب صنعتي سرگرمين جي بندش جو سڀ کان وڌيڪ اثر مزدورن ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن تي پيو، ۽ اهي ئي بعد ۾ ڪميون جي عوامي حمايت جو بنيادي بنياد بڻيا.{{sfn|Milza|2009a|p=65}}

=== پيرس جي مزدورن ۾ انقلابي رجحان ===

[[File:Second French Empire (1852-1870) (A10).jpg|thumb|فرانس جي ٻي سلطنت دوران هڪ لوهه ڳارڻ واري ڪارخاني ۾ ڪم ڪندڙ ٻار]]

پيرس ڪميون، ڪجهه حد تائين، پيرس جي مزدورن ۾ وڌندڙ بيچيني ۽ ناراضگيءَ جو نتيجو هئي.&lt;ref&gt;Haupt/Hausen 1979, pp. 74–75&lt;/ref&gt; هن بيچينيءَ جون پاڙون 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ليون ۽ پيرس ۾ ٿيندڙ مزدورن جي شروعاتي بغاوتن، يعني [[ڪانو بغاوتون|ڪانو بغاوتن]]، تائين پهچن ٿيون. ({{lang|fr|[[canut]]}} ليون جو ريشم اُڻيندڙ مزدور هوندو هو، جيڪو گهڻو ڪري [[جيڪارڊ اُڻت مشين]] تي ڪم ڪندو هو.){{sfn|Edwards|1971|p=1}} ڪيترائي پيرسي، خاص طور مزدور ۽ هيٺئين وچولي طبقي جا ماڻهو، هڪ جمهوري رياست جا حامي هئا. سندن هڪ خاص مطالبو اهو هو ته پيرس کي پنهنجي چونڊيل ڪائونسل ذريعي خود حڪومت جو حق ڏنو وڃي، جيئن فرانس جي ننڍن شهرن کي حاصل هو، پر قومي حڪومت، جيڪا راڄڌاني جي بي قابو سياسي ماحول کان ڊڄندي هئي، اهو حق پيرس کي نه ڏيندي هئي.

[[پهريون انٽرنيشنل|فرسٽ انٽرنيشنل]] جهڙيون اشتراڪي تحريڪون فرانس ۾ سوين لاڳاپيل تنظيمن سان گڏ تيزيءَ سان اثرانداز ٿي رهيون هيون. 1867ع جي شروعات ۾ پيرس جي پتل جي صنعت سان لاڳاپيل مالڪن پنهنجي مزدورن جي يونين ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش انٽرنيشنل پاران منظم ڪيل هڙتال سبب ناڪام ٿي وئي. ساڳئي سال پيرس ۾ ٿيل هڪ عوامي احتجاج جي جواب ۾ حڪومت انٽرنيشنل جي انتظامي ڪميٽي کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي اڳواڻن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو. ڇڪتاڻ وڌندي وئي؛ انٽرنيشنلسٽن نئين ڪميٽي چونڊي، وڌيڪ انقلابي پروگرام پيش ڪيو، حڪومت سندن اڳواڻن کي قيد ڪيو، ۽ [[پهريون انٽرنيشنل#1868ع جي برسلز ڪانگريس|1868ع جي برسلز ڪانگريس]] تائين تنظيم جو رخ وڌيڪ انقلابي بڻجي ويو. انٽرنيشنل جو اثر انهن فرانسيسي مزدورن تي به نمايان هو، جيڪي رسمي طور ان سان لاڳاپيل نه هئا، خاص طور پيرس ۽ ٻين وڏن شهرن ۾.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=March |first=Thomas |url=https://archive.org/details/historyofparisco00marcrich |title=The history of the Paris Commune of 1871 |publisher=London, S. Sonnenschein &amp; co., ltd.; New York, Macmillan &amp; co. |year=1896 |pages=3–6}}&lt;/ref&gt;

صحافي [[وڪٽر نوار]] جي قتل پيرس جي ماڻهن کي سخت ڪاوڙايو، ۽ شهنشاهه تي تنقيد ڪندڙ صحافين جي گرفتارين به شهر کي پرامن نه بڻايو. جرمن فوجي نمائندي [[الفريڊ فان والڊرزي]] فيبروري ۾ پنهنجي ڊائريءَ ۾ لکيو:

&gt; &quot;هر رات الڳ الڳ هنڌن تي رڪاوٽون بيهاريون وينديون هيون، جيڪي گهڻو ڪري استعمال کان ٻاهر ٿيل گاڏين، خاص طور اومني بسن، مان ٺاهيون وينديون هيون. بي ترتيب فائرنگ ٿيندي هئي، ۽ سوين ماڻهو، جن مان گهڻا بلڪل نوجوان هوندا هئا، هنگامن ۾ حصو وٺندا هئا.&quot;

پر هن اهو پڻ لکيو ته:

&gt; &quot;مزدور، هڪ طبقي جي حيثيت ۾، انهن واقعن ۾ حصو نه وٺندا هئا.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Waldersee |first=Alfred von |url=https://books.google.com/books?id=K5CkDwAAQBAJ&amp;q=%22working-men+as+a+class%22%22waldersee%22&amp;pg=PT33 |title=A Field Marshal's Memoirs: From the Diary, Correspondence and Reminiscences of Alfred, Count von Waldersee |date=2019 |publisher=Borodino Books |isbn=978-1-163-18135-5 |access-date=18 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310075136/https://books.google.com/books?id=K5CkDwAAQBAJ&amp;q=%22working-men+as+a+class%22%22waldersee%22&amp;pg=PT33 |archive-date=10 March 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1870ع جي شروعات ۾ بغاوت ذريعي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي هڪ ڪوشش پڻ ڪئي وئي، پر [[1870ع جي فرانسيسي آئيني ريفرنڊم]] کان پوءِ ڇڪتاڻ ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي. جولاءِ 1870ع ۾ نيپولين ٽئين پاران پروشيا خلاف شروع ڪيل جنگ کي شروعات ۾ وڏي حب الوطنيءَ واري جوش ۽ جذبي سان قبول ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=March |first=Thomas |url=https://archive.org/details/historyofparisco00marcrich |title=The history of the Paris Commune of 1871 |publisher=London, S. Sonnenschein &amp; co., ltd.; New York, Macmillan &amp; co. |year=1896 |pages=7–9}}&lt;/ref&gt;

=== انقلابي ۽ انقلاب پسند ===

[[File:Louis Auguste Blanqui.JPG|thumb|upright|[[لوئي آگسٽ بلانڪي]]، ڪميون جي انتهائي کاٻي ڌر جي اڳواڻ، ڪميون جي سڄي عرصي دوران قيد ۾ رهيو.]]

پيرس ڊگهي عرصي کان فرانس جي انقلابي تحريڪن جو مرڪز رهيو هو. [[جولاءِ انقلاب|جولاءِ 1830ع جي انقلاب]] ۽ [[1848ع جو فرانسيسي انقلاب]] دوران انقلابين عوامي بغاوتن وسيلي گهٽين ۾ نڪري پنهنجون حڪومتون ڪيرايون. ان کان پوءِ به ڪيترائي ناڪام انقلابي قدم کنيا ويا، جهڙوڪ 1832ع جي [[جون بغاوت]] ۽ [[جون 1848ع جي بغاوت]].

ڪميون جي زماني ۾ پيرس ۾ سرگرم انقلابي ۽ بنيادپرست گروهن مان سڀ کان وڌيڪ اعتدال پسند گروهه &quot;بنيادپرست جمهوري خواه&quot; (Radical Republicans) هو. هن گروهه ۾ نوجوان ڊاڪٽر ۽ مستقبل جو وزيراعظم [[جارج ڪليمانسو]] پڻ شامل هو، جيڪو [[قومي اسيمبلي (فرانس)|قومي اسيمبلي]] جو ميمبر ۽ [[پيرس جو 18هون ارونڊيسمان]] جو ميئر هو. ڪليمانسو ڪميون ۽ حڪومت جي وچ ۾ ٺاهه ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٻنهي ڌرين مٿس اعتماد نه ڪيو. فرانس جي ٻهراڙيءَ مان چونڊيل نمائندن جي نظر ۾ هو انتهائي انقلابي هو، جڏهن ته ڪميون جي اڳواڻن وٽ هو ضرورت کان وڌيڪ اعتدال پسند سمجهيو ويندو هو.

پيرس جا سڀ کان وڌيڪ سخت گير انقلابي [[لوئي آگسٽ بلانڪي]] جا پوئلڳ هئا، جيڪو هڪ ڪرشماتي پيشاور انقلابي هو ۽ جنهن پنهنجي بالغ زندگيءَ جو وڏو حصو جيل ۾ گذاريو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pilbeam |first=Pamela M. |title=French socialists before Marx: workers, women and the social question in France |date=2000 |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |isbn=9780773583856 |location=Montreal |pages=33 |oclc=767669805}}&lt;/ref&gt; سندس لڳ ڀڳ هڪ هزار پوئلڳ هئا، جيڪي گهڻو ڪري هٿياربند هئا ۽ ڏهن ڄڻن تي ٻڌل [[خفيه سيل نظام|خفيه سيلن]] ۾ منظم ٿيل هئا. هر سيل مڪمل طور آزاد نموني ڪم ڪندو هو ۽ ٻين سيلن جي ميمبرن کان بي خبر هوندو هو، جڏهن ته رابطي لاءِ صرف پنهنجي اڳواڻن سان رمزي اشارا استعمال ڪيا ويندا هئا. بلانڪي پنهنجي پوئلڳن جي رهنمائي لاءِ ''[[هٿياربند بغاوت لاءِ هدايتون]]'' (''Instructions for an Armed Uprising'') نالي هڪ رهنمائي ڪتاب پڻ لکيو. جيتوڻيڪ سندن تعداد گهڻو نه هو، پر [[بلانڪيست]] ڪميون کي ڪيترائي انتهائي منظم سپاهي ۽ ان جا ڪيترائي سينيئر اڳواڻ فراهم ڪيا.

=== پيرس جا محافظ ===

[[File:French Garde Nationale soldier with Tabatiere rifle 1870.jpg|thumb|upright|1870ع ۾ [[فرانس جي قومي محافظ دستو|فرانسيسي قومي محافظ دستي]] جو هڪ سپاهي]]

20 سيپٽمبر 1870ع تائين [[جرمن شاهي فوج]] پيرس جو گهيرو ڪري ورتو هو ۽ فرانسيسي مورچن کان رڳو {{convert|2000|m|ft}} جي فاصلي تي خيما هڻي ويٺي هئي. پيرس ۾ [[لوئي-جول ٽروشو|جنرل ٽروشو]] جي ڪمان هيٺ باقاعده [[فرانسيسي فوج]] وٽ رڳو 50,000 پيشاور سپاهي هئا. فرانسيسي فوج جا گهڻا پهرين صف جا سپاهي يا ته جنگي قيدي بڻجي چڪا هئا يا [[ميتز]] ۾ جرمن فوج جي گهيري ۾ ڦاٿل هئا.{{sfn|Milza|2009b|pp=143–145}}

تنهنڪري باقاعده فوج کي لڳ ڀڳ 5,000 باهه وسائڻ وارن، 3,000 [[قومي جينڊارمري (فرانس)|جينڊارمن]] ۽ 15,000 ملاحن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Milza|2009b|pp=143–145}} ان کان علاوه ''[[گارڊ موبيل]]'' پڻ سندن ساٿ ڏنو، جنهن ۾ نوان ڀرتي ٿيل نوجوان شامل هئا، جن وٽ نه مناسب تربيت هئي ۽ نه ئي جنگي تجربو. انهن مان 17,000 پيرس جا رهواسي هئا، جڏهن ته 73,000 [[فرانس جا صوبا|صوبن]] مان آيا هئا. انهن ۾ [[برٽني]] جا ويهه بٽالين پڻ شامل هئا، جن مان ڪيترائي ماڻهو فرانسيسي ٻولي به چڱيءَ طرح نه ڳالهائي سگهندا هئا.{{sfn|Milza|2009b|pp=143–145}}

پيرس جي سڀ کان وڏي هٿياربند قوت [[فرانس جي قومي محافظ دستو|قومي محافظ دستو]] هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو شامل هئا. انهن وٽ پڻ تمام ٿوري تربيت ۽ تجربو هو. اهي پاڙن (محلن) جي بنياد تي منظم ڪيا ويا هئا. [[فرانس جا ارونڊيسمان|ارونڊيسمانن]] جي مٿئين ۽ وچولي طبقي وارن علائقن جا دستا گهڻو ڪري قومي حڪومت جا حامي هئا، جڏهن ته پورهيت طبقن وارن پاڙن جا دستا وڌيڪ انقلابي ۽ سياسي طور سرگرم هئا. قومي محافظ دستي جي ڪيترين ئي يونٽن بابت مشهور هو ته انهن ۾ نظم و ضبط جي کوٽ هئي؛ ڪجهه يونٽ يونيفارم پائڻ کان به انڪار ڪندا هئا، حڪمن تي عمل ڪرڻ کان اڳ انهن تي بحث ڪندا هئا، ۽ پنهنجا آفيسر پاڻ چونڊڻ جو حق گهرندا هئا. پورهيت علائقن سان واسطو رکندڙ قومي محافظ دستي جا ميمبر ئي بعد ۾ پيرس ڪميون جي مکيه هٿياربند قوت بڻيا.{{sfn|Milza|2009b|pp=143–145}}

=== پيرس جو گهيرو؛ پهريان احتجاج ===

[[File:Varlin-eugene.jpg|thumb|upright|[[يوجين وارلان]] قومي محافظ دستي جي ڪيترن هزارن سپاهين جي اڳواڻي ڪندي، &quot;ڪميون زندهه باد!&quot; جا نعرا هڻندي، هوٽيل ڊي وِل ڏانهن مارچ ڪيو.]]

جڏهن جرمن فوج شهر جو گهيرو ڪري ورتو، تڏهن بنيادپرست گروهن محسوس ڪيو ته [[قومي دفاع جي حڪومت]] وٽ پنهنجي بچاءَ لاءِ ڪافي سپاهي موجود نه هئا، تنهنڪري هنن حڪومت خلاف پهريان احتجاج شروع ڪيا. 19 سيپٽمبر تي قومي محافظ دستي جون يونٽون، جيڪي پورهيت طبقي جي مکيه پاڙن—[[بيلويل، پيرس|بيلويل]]، [[مينيلمونتان]]، [[لا ويليت، سين|لا ويليت]]، [[مونتروژ]]، [[فوبورگ سينٽ-انتوان]] ۽ [[فوبورگ دو ٽامپل]]—سان تعلق رکنديون هيون، شهر جي مرڪز ڏانهن روانيون ٿيون ۽ مطالبو ڪيائون ته هڪ نئين حڪومت، يعني ڪميون، چونڊي وڃي. سندن سامهون قومي دفاع جي حڪومت سان وفادار باقاعده فوج جون يونٽون بيٺيون، ۽ نيٺ احتجاج ڪندڙ پرامن نموني منتشر ٿي ويا.

5 آڪٽوبر تي بيلويل مان لڳ ڀڳ 5,000 احتجاج ڪندڙ [[هوٽيل ڊي وِل، پيرس|هوٽيل ڊي وِل]] ڏانهن مارچ ڪري پهتا ۽ فوري بلدياتي چونڊن ۽ رائفلن جي فراهمي جو مطالبو ڪيو. 8 آڪٽوبر تي [[پهريون انٽرنيشنل]] جي اڳواڻ [[يوجين وارلان]] جي اڳواڻيءَ ۾ قومي محافظ دستي جا ڪيترائي هزار سپاهي &quot;ڪميون زندهه باد!&quot; جا نعرا هڻندا شهر جي مرڪز ڏانهن روانا ٿيا، پر اهي پڻ بنا ڪنهن جهيڙي جي منتشر ٿي ويا.

آڪٽوبر جي پڇاڙيءَ ۾ جنرل [[لوئي-جول ٽروشو]] جرمن گهيري کي ٽوڙڻ لاءِ هٿياربند حملن جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، پر انهن ۾ وڏي جاني نقصان باوجود ڪا به ڪاميابي حاصل نه ٿي. 27 سيپٽمبر تي جرمن فوج پيرس کي باقي فرانس سان ڳنڍيندڙ [[برقي تار]] (ٽيليگراف) جي لائين ڪٽي ڇڏي. 6 آڪٽوبر تي دفاع واري وزير [[ليون گامبيتا]] [[گرم هوا جي غباري]] ذريعي شهر ڇڏي ويو ته جيئن جرمنن خلاف سڄي ملڪ ۾ مزاحمت کي منظم ڪري سگهي.{{sfn|Milza|2009b|pp=143–165}}

=== 31 آڪٽوبر جي بغاوت ===

[[File:Le 31 octobre 1870.jpg|thumb|upright|31 آڪٽوبر 1870ع تي قومي محافظ دستي جي انقلابي يونٽن ٿوري وقت لاءِ هوٽيل ڊي وِل تي قبضو ڪيو، پر بغاوت ناڪام ٿي وئي.]]

{{main|1870ع جي پيرس بغاوت}}

28 آڪٽوبر تي پيرس ۾ اها خبر پهتي ته [[ميتز جو گهيرو (1870ع)|آگسٽ کان جرمن فوج جي گهيري]] ۾ ڦاٿل ميتز ۾ فرانسيسي فوج جا 160,000 سپاهي هٿيار ڦٽا ڪري چڪا هئا. ساڳئي ڏينهن اها خبر پڻ پهتي ته [[لي بورجي جي جنگ]] ۾ فرانسيسي فوج جي پيرس جو گهيرو ٽوڙڻ جي هڪ ٻي ڪوشش به وڏي جاني نقصان سان ناڪام ٿي وئي هئي. 31 آڪٽوبر تي پيرس جي مکيه انقلابي گروهن جي اڳواڻن، جن ۾ [[لوئي آگسٽ بلانڪي|بلانڪي]]، [[فيليڪس پيا]] ۽ [[لوئي شارل ڊليسڪلوز]] شامل هئا، جنرل ٽروشو ۽ حڪومت خلاف [[هوٽيل ڊي وِل، پيرس|هوٽيل ڊي وِل]] تي نئين احتجاج جي سڏ ڏني. لڳ ڀڳ 15,000 احتجاج ڪندڙ، جن مان ڪجهه هٿياربند به هئا، تيز برسات جي باوجود هوٽيل ڊي وِل آڏو گڏ ٿيا ۽ ٽروشو جي استعيفيٰ ۽ ڪميون جي قيام جو مطالبو ڪرڻ لڳا. هوٽيل ڊي وِل مان فائرنگ ڪئي وئي، جنهن ۾ هڪ گولي ٿوري فرق سان ٽروشو کي لڳڻ کان بچي وئي. ان کان پوءِ احتجاج ڪندڙ عمارت اندر داخل ٿي ويا، نئين حڪومت قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيائون ۽ ان جي امڪاني ميمبرن جون فهرستون تيار ڪرڻ لڳا.{{sfn|Milza|2009b|pp=206–213}}

سڀ کان وڌيڪ سخت گير ڌر جي اڳواڻ بلانڪي ويجهي [[سين (کاتو)|سين جي پريفيڪچر]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو، جتان هن پنهنجي پوئلڳن کي حڪم ۽ فرمان جاري ڪرڻ شروع ڪيا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي حڪومت قائم ڪرڻ جو ارادو رکي رهيو هو. جڏهن هوٽيل ڊي وِل جي اندر نئين حڪومت جي جوڙجڪ تي ڪم هلي رهيو هو، تڏهن جنرل ٽروشو سان وفادار قومي محافظ دستي ۽ ''گارڊ موبيل'' جون يونٽون پهچي ويون ۽ بنا ڪنهن خونريزيءَ جي عمارت تي ٻيهر قبضو ڪري ورتائون. منجهند جو لڳ ڀڳ ٽي وڳي احتجاج ڪندڙن کي محفوظ نموني نڪري وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هي مختصر بغاوت ختم ٿي وئي.{{sfn|Milza|2009b|pp=206–213}}

3 نومبر تي شهري اختيارين پيرس جي ووٽرن کان هڪ عوامي راءِ شماري ڪرائي، جنهن ۾ پڇيو ويو ته ڇا کين [[قومي دفاع جي حڪومت]] تي اعتماد آهي يا نه. &quot;ها&quot; جي حق ۾ 557,996 ووٽ پيا، جڏهن ته 62,638 ماڻهن &quot;نه&quot; ۾ ووٽ ڏنو. ٻن ڏينهن کان پوءِ پيرس جي ويهن ئي [[پيرس جا ارونڊيسمان|ارونڊيسمانن]] جي بلدياتي ڪائونسلن ميئر چونڊڻ لاءِ ووٽ ڏنا؛ انهن مان پنجن ڪائونسلن حڪومت مخالف بنيادپرست اميدوار چونڊيا، جن ۾ [[لوئي شارل ڊليسڪلوز]] ۽ [[مونٽ مارتر]] سان تعلق رکندڙ نوجوان ڊاڪٽر [[جارج ڪليمانسو]] پڻ شامل هئا.{{sfn|Milza|2009b|pp=212–213}}

=== جرمنن سان ڳالهيون؛ جنگ جو جاري رهڻ ===

سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر 1870ع دوران [[ادولف ٿئير]]، جيڪو قومي اسيمبليءَ جي قدامت پسند ڌر جو اڳواڻ هو، يورپ جو دورو ڪيو ۽ [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي متحده بادشاھت|برطانيا]]، [[روسي سلطنت]] ۽ [[آسٽريا-هنگري]] جي پرڏيهي وزيرن سان صلاح مشورا ڪيا، پر کيس معلوم ٿيو ته انهن مان ڪو به ملڪ جرمنن خلاف فرانس جي مدد ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. هن حڪومت کي اطلاع ڏنو ته جنگ بندي (آرمسٽس) تي ڳالهين کان سواءِ ٻيو ڪو به رستو موجود نه آهي. ان کان پوءِ هو جرمن قبضي هيٺ آيل [[ٽور]] ويو، جتي 1 نومبر تي سندس ملاقات [[اوٽو فان بسمارڪ]] سان ٿي. [[اتر جرمن اتحاد|جرمن]] چانسلر [[الساس]] جي مڪمل علائقي، [[لورين]] جي ڪجهه حصن جي حوالي ڪرڻ ۽ تمام وڏي پئماني تي جنگي تاوان ادا ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان جي باوجود [[قومي دفاع جي حڪومت]] جنگ جاري رکڻ ۽ جرمنن سان مقابلي لاءِ نئين فوج تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين منظم ڪيل فرانسيسي فوج 10 نومبر تي [[ڪولميئر جي جنگ]] ۾ هڪ اهم فتح حاصل ڪئي، پر 29 نومبر تي جنرل [[آگسٽ-اليگزاندر ڊڪرو]] جي [[ويليئر جي جنگ]] دوران پيرس جي گهيري مان نڪرڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي. هن ويڙهه ۾ فرانس جا 4,000 سپاهي مارجي ويا، جڏهن ته جرمن فوج جا لڳ ڀڳ 1,700 جاني نقصان ٿيا.

[[File:Bombardement de Paris en 1871.jpg|thumb|1870–1871ع جي پيرس جي گهيري دوران جرمن توپخاني طرفان پيرس تي بمباري]]

گهيري دوران پيرس جي رهواسين جي روزاني زندگي ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکي ٿيندي وئي. ڊسمبر ۾ گرمي پد {{convert|-15|C|F}} تائين لهي ويو، ۽ [[سين]] درياهه ٽن هفتن تائين ڄميل رهيو. پيرس واسي خوراڪ، ٻارڻ جي ڪاٺ، ڪوئلي ۽ دوائن جي سخت کوٽ کي منهن ڏئي رهيا هئا. رات جو سڄو شهر لڳ ڀڳ مڪمل اونداهيءَ ۾ ٻڏي ويندو هو. ٻاهرين دنيا سان رابطي جو واحد ذريعو غبارا، [[ڪبوتر پيغام رساں|پيغام رساں ڪبوتر]] يا لوهه جي گولن ۾ بند خط هئا، جيڪي سين درياهه ۾ وهائي موڪليا ويندا هئا. شهر ۾ افواهون ۽ سازشي نظريا وڏي پيماني تي ڦهلجي ويا. جڏهن عام خوراڪ ختم ٿي وئي ته بک کان مجبور ماڻهن شهر جي [[جاردان دي پلانتس جو جانورن جو باغ|جانورن جي باغ]] جا گهڻا جانور ذبح ڪري کائي ڇڏيا، ۽ آخرڪار چوهڙن تائين کائڻ تي مجبور ٿي ويا.

1871ع جي شروعات تائين بسمارڪ ۽ جرمن به ڊگهي گهيري کان ٿڪجي پيا هئا. هنن پيرس جي چوڌاري قلعن ۾ 120 ۽ 150 ملي ميٽر جون ٻاهتر توپون نصب ڪيون، ۽ 5 جنوري کان شهر تي ڏينهن رات مسلسل گولاباري شروع ڪري ڏني. هر روز لڳ ڀڳ 300 کان 600 گولا شهر جي مرڪزي علائقن تي ڪري رهيا هئا.{{sfn|Milza|2009b|pp=257–259}}

=== بغاوت ۽ جنگ بندي ===

{{Main|جنوري 1871ع جي پيرس بغاوت|ورسائي جي جنگ بندي}}

11 کان 19 جنوري 1871ع جي وچ ۾ فرانسيسي فوجن کي چئن مختلف محاذن تي شڪست آئي، ۽ پيرس ڏڪار جي خطري کي منهن ڏئي رهيو هو. جنرل ٽروشو کي [[پيرس جو پريفيڪٽ|پيرس جي پريفيڪٽ]] کان رپورٽون مليون ته حڪومت ۽ فوجي قيادت خلاف ناراضگي [[بيلويل، پيرس|بيلويل]]، [[لا شاپيل (پيرس)|لا شاپيل]]، [[مونٽ مارتر]] ۽ [[گرو-ڪائيو]] جي پورهيت پاڙن ۾ قائم سياسي ڪلبن ۽ قومي محافظ دستي جي يونٽن ۾ تيزيءَ سان وڌي رهي هئي.{{sfn|Milza|2009a|pp=420–425}}

[[File:Soulèvement du 22 janvier 1871.jpg|thumb|22 جنوري 1871ع تي هوٽيل ڊي وِل ۾ بغاوت]]

22 جنوري تي منجهند جو لڳ ڀڳ ٽي يا چار سئو قومي محافظ دستي جا سپاهي ۽ بنيادپرست گروهن جا ميمبر، جن مان گهڻا [[بلانڪيست]] هئا، [[هوٽيل ڊي وِل، پيرس|هوٽيل ڊي وِل]] جي ٻاهران گڏ ٿيا. عمارت جي اندر [[گارڊ موبيل]] جي برٽني سان تعلق رکندڙ هڪ بٽالين موجود هئي، جنهن کي ڪنهن به حملي جي صورت ۾ عمارت جي حفاظت جو ذمو ڏنو ويو هو. احتجاج ڪندڙن مطالبو ڪيو ته فوج کي شهري حڪومت جي ماتحت آندو وڃي ۽ فوري طور ڪميون جي چونڊ ڪرائي وڃي. ماحول انتهائي ڇڪتاڻ وارو هو، ۽ منجهند کان پوءِ ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ فائرنگ شروع ٿي وئي؛ هر ڌر ٻئي تي پهرين فائرنگ ڪرڻ جو الزام لڳايو. ان واقعي ۾ ڇهه احتجاج ڪندڙ مارجي ويا، ۽ فوج چوراهي کي خالي ڪرائي ڇڏيو. حڪومت فوري طور ڊليسڪلوز جي اخبار ''{{lang|fr|Le Reveil}}'' ۽ پيا جي اخبار ''{{lang|fr|Le Combat}}'' تي پابندي مڙهي ڇڏي ۽ 83 انقلابين کي گرفتار ڪيو.{{sfn|Rougerie|2014|page=39}}

ساڳئي وقت، جڏهن پيرس ۾ احتجاج جاري هو، [[قومي دفاع جي حڪومت]] جي اڳواڻن بوردو ۾ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنگ وڌيڪ جاري نٿي رکي سگهجي. 26 جنوري تي هنن جنگ بندي ۽ آرمسٽس تي صحيون ڪيون، جنهن ۾ پيرس لاءِ ڪجهه خاص شرط مقرر ڪيا ويا. شهر تي جرمن قبضو نه ڪندا. باقاعده فرانسيسي فوج پنهنجا هٿيار ڦٽا ڪندي، پر ان جي سپاهين کي جنگي قيدي نه بڻايو ويندو. پيرس کي 200 ملين فرانڪ جنگي تاوان ادا ڪرڻو پوندو. [[جول فيور]] جي درخواست تي بسمارڪ ان ڳالهه تي به راضي ٿيو ته قومي محافظ دستي کي غير هٿياربند نه ڪيو وڃي، جيئن شهر ۾ امن ۽ امان برقرار رهي سگهي.{{sfn|Rougerie|2014|pages=40–41}}

=== ادولف ٿئير؛ 1871ع جون پارلياماني چونڊون ===

{{See also|فيبروري 1871ع جي فرانسيسي قانون ساز چونڊ}}

[[File:Adolphe Thiers Nadar 2.JPG|thumb|upright|[[ادولف ٿئير]]، جيڪو ڪميون جي دور ۾ فرانسيسي حڪومت جو اعليٰ انتظامي سربراهه هو]]

بوردو ۾ قائم قومي حڪومت جنوري جي آخر ۾ قومي چونڊن جو اعلان ڪيو، جيڪي صرف ڏهن ڏينهن کان پوءِ، 8 فيبروري تي، منعقد ٿيون. فرانس جي اڪثر ووٽرن جو تعلق ٻهراڙيءَ سان هو، ۽ اهي ڪيٿولڪ ۽ قدامت پسند خيالن جا حامي هئا، جنهن جو اثر چونڊن جي نتيجن ۾ به نمايان نظر آيو. فيبروري ۾ [[بوردو]] ۾ گڏ ٿيل 645 نائبن مان لڳ ڀڳ 400 اهڙي آئيني بادشاهت جا حامي هئا، جيڪا يا ته [[هينري، ڪائونٽ آف شيمبور]] (جيڪو [[فرانس جو شارلس ڏهون|شارلس ڏهين]] جو پوٽو هو) يا [[شهزادو فلپ، ڪائونٽ آف پيرس]] (جيڪو [[لوئي فلپ]] جو پوٽو هو) جي سربراهيءَ ۾ قائم ٿئي.{{sfn|Milza|2009b|pp=420–421}}

نئين پارليامينٽ جي 200 جمهوري نائبن مان 80 اڳوڻا [[اورليئنسٽ]] (فلپ جا حامي) هئا، جيڪي اعتدال پسند قدامت پرست هئا. انهن جي اڳواڻي ادولف ٿئير ڪري رهيو هو، جيڪو 26 انتظامي علائقن مان چونڊجي آيو هو، ۽ ڪنهن به ٻئي اميدوار کان وڌيڪ علائقن مان ڪامياب ٿيو. ساڳئي تعداد ۾ وڌيڪ بنيادپرست جمهوري اڳواڻ پڻ موجود هئا، جن ۾ [[جول فيور]] ۽ [[جول فيري]] شامل هئا، جيڪي بادشاهت کان سواءِ جمهوري نظام جا حامي هئا ۽ سمجهندا هئا ته امن جي معاهدي تي صحيون ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه آهي. پارليامينٽ جي انتهائي کاٻي ڌر ۾ بنيادپرست جمهوري ۽ [[اشتراڪيت|اشتراڪي]] اڳواڻ هئا، جن ۾ [[لوئي بلان]]، [[ليون گامبيتا]] ۽ [[جارج ڪليمانسو]] شامل هئا. هي گروهه پيرس ۾ سڀ کان وڌيڪ مضبوط هو، جتي هنن 42 مان 37 سيٽون حاصل ڪيون.{{sfn|Milza|2009b|p=421}}

17 فيبروري تي نئين پارليامينٽ 74 ورهين جي ادولف ٿئير کي [[فرانس جي ٽين جمهوريه|ٽين جمهوريه]] جو اعليٰ انتظامي سربراهه چونڊيو. کيس اهڙو اميدوار سمجهيو ويندو هو، جيڪو امن قائم ڪرڻ ۽ ملڪ ۾ ٻيهر نظم ۽ ضبط بحال ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ صلاحيت رکي ٿو. پروشيا خلاف جنگ جو ڊگهي عرصي کان مخالف رهندڙ ٿئير پارليامينٽ کي قائل ڪيو ته امن قائم ڪرڻ ضروري آهي. ان کان پوءِ هو [[ورسائي جو محل|ورسائي]] ويو، جتي بسمارڪ ۽ [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|جرمن شهنشاهه ولهيلم پهريون]] سندس انتظار ڪري رهيا هئا، ۽ 24 فيبروري تي جنگ بنديءَ جي معاهدي تي صحيون ڪيون ويون.

[[File:Triumphal entry into Paris., by the German army 2.jpg|300px|thumb|center|[[1871ع ۾ پيرس ۾ جرمن فتح جي پريڊ|1 مارچ 1871ع تي جنگ بنديءَ جي معاهدي کان پوءِ جرمن فوجن جي پيرس ۾ فاتحانه داخلا]]]]

== قيام ==

=== پيرس جي توپن بابت تڪرار ===

[[File:Battery of the Montmartre Hills WDL1246.png|thumb|مونٽ مارتر جي ٽڪريءَ تي نصب توپن جي هڪ بيٽري، جنهن جي خريداري پيرس جي رهواسين چندو گڏ ڪري ڪرائي هئي.]]

جنگ جي پڄاڻيءَ تي، 400 پراڻيون نال مان ڀرڻ واريون پتل جون [[توپ]]ون، جيڪي پيرس جي شهرين چندو گڏ ڪري خريد ڪيون هيون، شهر ۾ ئي موجود رهيون. قومي محافظ دستي جي نئين مرڪزي ڪميٽي، جنهن تي هاڻي بنيادپرست ڌرين جو غلبو هو، فيصلو ڪيو ته انهن توپن کي [[بيلويل، پيرس|بيلويل]]، [[بُٽ-شومون]] ۽ [[مونٽ مارتر]] جي پورهيت پاڙن وارن باغن ۾ رکيو وڃي، جيئن اهي باقاعده فوج جي پهچ کان ٻاهر رهن ۽ قومي حڪومت جي ڪنهن به حملي جي صورت ۾ شهر جي بچاءَ لاءِ استعمال ٿي سگهن. ٻئي طرف، ٿئير به پڪو ارادو ڪري چڪو هو ته انهن توپن کي قومي حڪومت جي قبضي هيٺ آندو وڃي.

ڪليمانسو، جيڪو ڪيترن ئي انقلابين جو دوست هو، ٻنهي ڌرين وچ ۾ ٺاهه ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تجويز هئي ته ڪجهه توپون پيرس ۾ ئي رهڻ ڏنيون وڃن ۽ باقي فوج حوالي ڪيون وڃن. پر نه ٿئير ۽ نه ئي قومي اسيمبلي سندس تجويز قبول ڪئي. حڪومت جي اعليٰ انتظامي سربراهه جي حيثيت سان ٿئير چاهيو ٿي ته پيرس ۾ جلد کان جلد نظم ۽ قومي اقتدار بحال ڪيو وڃي، ۽ توپون ان اقتدار جي علامت بڻجي ويون هيون. قومي اسيمبلي جنگ دوران قرضن جي وصوليءَ تي لاڳو ٿيل رعايت واري مهلت کي وڌائڻ کان به انڪار ڪري ڇڏيو، ۽ ٻن بنيادپرست اخبارن، [[جول والس]] جي ''{{lang|fr|[[Jules Vallès#Le Cri du Peuple|Le Cri du Peuple]]}}'' ۽ [[هنري روشفور]] جي ''{{lang|fr|Le Mot d'Ordre}}''، کي بند ڪري ڇڏيو، جنهن سان پيرس جي بنيادپرست عوام ۾ وڌيڪ ڪاوڙ پکڙجي وئي. ٿئير اهو به فيصلو ڪيو ته قومي اسيمبلي ۽ حڪومت کي بوردو بدران ورسائي منتقل ڪيو وڃي، جيئن اهي پيرس جي احتجاجن جي دٻاءَ کان پري رهن. هن فيصلي قومي محافظ دستي ۽ بنيادپرست سياسي ڪلبن کي وڌيڪ مشتعل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Milza|2009a|pp=8–9}}

17 مارچ 1871ع تي ٿئير ۽ سندس ڪابينا جو اجلاس ٿيو، جنهن ۾ پيرس جو ميئر [[جول فيري]]، قومي محافظ دستي جو ڪمانڊر جنرل [[لوئي دوريل ڊي پالادين]]، ۽ پيرس ۾ باقاعده فوج جي يونٽن جو ڪمانڊر جنرل [[جوزف وينوا]] پڻ شامل هئا. ٿئير اعلان ڪيو ته ايندڙ ڏينهن فوج موڪلي توپن تي قبضو ڪيو ويندو. جنگ واري وزير [[ادولف لي فلو]]، دوريل ڊي پالادين ۽ وينوا هن منصوبي جي مخالفت ڪئي. سندن خيال هو ته فوج وٽ ڪافي سپاهي نه هئا، نظم و ضبط ڪمزور هو، سپاهي مايوس هئا ۽ ڪيترين ئي يونٽن ۾ سياسي اثر وڌي چڪو هو، تنهنڪري اهڙو قدم وقت کان اڳ هوندو. وينوا صلاح ڏني ته انتظار ڪيو وڃي، جيستائين جرمني فرانسيسي جنگي قيدين کي آزاد ڪري ۽ فوج ٻيهر مڪمل طاقت سان بحال نه ٿي وڃي. پر ٿئير اصرار ڪيو ته ڪارروائي جلد کان جلد ڪئي وڃي، جيئن اوچتي حملي جو فائدو حاصل ٿي سگهي. هن چيو ته جيڪڏهن توپن تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪامي ٿي ته حڪومت پيرس جي مرڪز مان نڪري ورسائي هلي ويندي، اتي فوج گڏ ڪندي ۽ پوءِ، جيئن [[جون 1848ع جي بغاوت]] دوران ڪيو ويو هو، زبردست فوجي طاقت سان شهر تي ٻيهر قبضو ڪيو ويندو. آخرڪار ڪابينا سندس فيصلي سان اتفاق ڪيو، ۽ جنرل وينوا ايندڙ ڏينهن لاءِ ڪارروائي جا حڪم جاري ڪري ڇڏيا.{{sfn|Milza|2009a|pp=9–11}}

=== توپن تي قبضي جي ناڪام ڪوشش ۽ حڪومت جي پسپائي ===

[[File:Les pièces de Montmartre.jpg|thumb|ادولف ٿئير پاران موڪليل فوج مونٽ مارتر جون اهي توپون قبضي ۾ وٺي رهي آهي، جيڪي پيرس جي شهرين چندي ذريعي خريد ڪيون هيون. 18 مارچ 1871ع جي بغاوت دوران قومي محافظ دستي انهن کي ٻيهر واپس وٺي ڇڏيو، ۽ اهو ئي واقعو پيرس ڪميون جي شروعات بڻيو.]]

18 مارچ جي صبح سوير فوج جون ٻه بريگيڊون [[مونٽ مارتر]] جي [[ٽڪري]] تي پهتيون، جتي سڀ کان وڌيڪ، يعني 170 توپون، رکيل هيون. اتي اڳ ئي قومي محافظ دستي جي انقلاب پسند سپاهين جو هڪ ننڍڙو دستو موجود هو، ۽ جنرل [[ڪلود ليڪومت]] جي اڳواڻيءَ واري بريگيڊ ۽ قومي محافظ دستي جي وچ ۾ مختصر جهيڙو ٿيو. قومي محافظ دستي جو هڪ سپاهي، ٽرپين نالي، گولي لڳڻ سبب زخمي ٿيو ۽ پوءِ فوت ٿي ويو.{{sfn|Horne|2012|loc=Chapter 17}}

فائرنگ جي خبر تيزيءَ سان سڄي پاڙي ۾ پکڙجي وئي، ۽ قومي محافظ دستي جا سپاهي، ڪيترائي رهواسي، ۽ [[جارج ڪليمانسو]] پڻ فوجين کي منهن ڏيڻ لاءِ اتي پهچي ويا.

[[File:Commune de Paris Les canons 18 mars 1871.jpg|thumb|left|قومي محافظ دستي پاران فوج کان ٻيهر حاصل ڪيل توپون.]]

جڏهن ته فوج [[بيلويل، پيرس|بيلويل]]، [[بُٽ-شومون]] ۽ ٻين اهم هنڌن تي توپن تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي، پر مونٽ مارتر ۾ ماڻهن جو هجوم مسلسل وڌندو رهيو ۽ صورتحال انتهائي ڇڪتاڻ واري بڻجي وئي. توپن کي کڻي وڃڻ لاءِ گهربل گهوڙا وقت تي نه پهتا، جنهن سبب فوج جا دستا اتي ئي بيهي رهيا. جڏهن سپاهي ماڻهن جي گهيري ۾ اچي ويا ته سندن قطارون ٽٽڻ لڳيون ۽ ڪيترائي سپاهي عوام سان وڃي مليا. جنرل ليڪومت پهرين پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي، پوءِ پنهنجن سپاهين کي حڪم ڏنو ته هو هٿيار ڀرين ۽ سنگينون لڳائن. هن ٽي ڀيرا فائرنگ جو حڪم ڏنو، پر سپاهين انڪار ڪري ڇڏيو. ڪجهه آفيسرن جا هٿيار کسيا ويا ۽ کين ڪليمانسو جي حفاظت هيٺ مونٽ مارتر جي ٽائون هال ۾ آندو ويو. جنرل ليڪومت ۽ سندس ساٿي آفيسر گرفتار ڪيا ويا ۽ ڪئپٽن [[سائمن شارل ميئر]] جي حڪم هيٺ قومي محافظ دستي جي مقامي هيڊڪوارٽر، [[شاتو روژ]] جي بال روم، ۾ منتقل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mayer Simon, Charles |url=https://maitron.fr/spip.php?article209181 |access-date=14 November 2022 |publisher=Le Maitron Dictionnaire Biographique |language=fr |location=Aubervilliers |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114001327/https://maitron.fr/spip.php?article209181 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اتي ماڻهن کين پٿر هنيا، بندوقن جي ڪندن سان ماريو، ڌمڪيون ڏنيون ۽ گاريون ڏنيون. منجهند ڌاري، پاڻ کي &quot;18هين ارونڊيسمان جي نگراني ڪميٽي&quot; سڏيندڙ گروهه جا ماڻهو کين [[رو دي روزييه]] نمبر 6 تي وٺي ويا، جتي سندن مقدمو هلائي کين قتل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو.{{sfn|Milza|2009a|pp=16–18}}

[[File:Jacques Léon Clément-Thomas (1809-1871).jpg|thumb|upright|جنرل ڪليمان-ٿوما، جنهن کي قومي محافظ دستي توپن تي قبضي جي ڪوشش سبب قتل ڪيو.]]

شام پنجين وڳي قومي محافظ دستي هڪ ٻيو اهم قيدي پڻ گرفتار ڪيو: جنرل [[ژاڪ ليئون ڪليمان-ٿوما]]. هو هڪ سرگرم جمهوري خواه ۽ سخت نظم و ضبط جو حامي هو، جنهن [[جون 1848ع جي بغاوت]] کي ڪچلڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو. پنهنجي جمهوري خيالن سبب هو نيپولين ٽئين جي دور ۾ گرفتار ۽ جلاوطن ڪيو ويو هو، ۽ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ ئي فرانس موٽي آيو هو. پيرس جي گهيري دوران سخت فوجي نظم لاڳو ڪرڻ سبب مونٽ مارتر ۽ بيلويل جي قومي محافظ سپاهين وٽ هو خاص طور ناپسنديده شخص هو.{{sfn|Milza|2009a|pp=18–19}}

ان ڏينهن هو عام شهري لباس ۾ شهر ۾ حالتن جو جائزو وٺي رهيو هو، جڏهن هڪ سپاهي کيس سڃاڻي ورتو، گرفتار ڪيو، ۽ رو دي روزييه واري عمارت ۾ وٺي آيو. 18 مارچ تي لڳ ڀڳ شام ساڍي پنجين وڳي قومي محافظ دستي جي ڪاوڙيل سپاهين ۽ ليڪومت جي رجيمينٽ مان ڀڄي ويل سپاهين کيس پڪڙي بندوقن جي ڪندن سان سخت تشدد ڪيو، باغ ۾ ڌڪي ڇڏيو ۽ مٿس بار بار فائرنگ ڪئي. ڪجهه منٽن کان پوءِ جنرل ليڪومت سان به ساڳيو سلوڪ ڪيو ويو. ڊاڪٽر [[ژان ڪازيمير فيليڪس گيون]]، جنهن ٿوري دير بعد ٻنهي لاشن جو معائنو ڪيو، ٻڌايو ته ڪليمان-ٿوما جي جسم ۾ چاليهه گوليون لڳل هيون، جڏهن ته ليڪومت جي پٺ ۾ نو گوليون لڳيون هيون.{{sfn|Milza|2009a|p=19}}{{sfn|Gluckstein|2006|page=231}}

صبح جي آخر تائين توپن تي ٻيهر قبضو ڪرڻ واري ڪارروائي مڪمل طور ناڪام ٿي چڪي هئي، ۽ پيرس جي تقريباً سڀني پورهيت پاڙن ۾ ماڻهو گڏ ٿيڻ ۽ رڪاوٽون ٺاهڻ شروع ڪري چڪا هئا. جنرل وينوا فوج کي سين درياهه جي ٻئي ڪناري ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم ڏنو، جڏهن ته ٿئير ورسائي ڏانهن پسپائي منظم ڪرڻ لڳو، جتي هو پيرس تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ ڪافي فوج گڏ ڪري سگهي.

=== قومي محافظ دستو اقتدار سنڀالي ٿو ===

[[File:Barricade18March1871.jpg|right|thumb|18 مارچ 1871ع تي [[قومي محافظ دستو (فرانس)|قومي محافظ دستي]] پاران اڏيل هڪ رڪاوٽ.]]

[[File:Barricades pres de Ministere de la Marine et l'Hötel Crillon.jpg|thumb|پيرس ڪميون دوران [[پلاس ڊي لا ڪونڪورڊ]] جي ڀرسان قائم ڪيل رڪاوٽون.]]

18 مارچ جي منجهند جو، جڏهن حڪومت مونٽ مارتر جي توپن تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ۾ ناڪام ٿي وئي، قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي ٽن بٽالينن کي [[هوٽيل ڊي وِل، پيرس|هوٽيل ڊي وِل]] تي قبضو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو خيال هو ته حڪومت اتي موجود آهي. کين اها خبر نه هئي ته ٿئير، حڪومت ۽ فوجي ڪمانڊر اڳ ئي پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ موجود هئا، جتي دروازا کليل هئا ۽ رڳو ٿورا محافظ مقرر هئا. کين اها به خبر نه هئي ته [[پيٽريس ڊي ميڪ ماهون]]، جيڪو پوءِ ڪميون خلاف حڪومتي فوجن جو سپهه سالار بڻيو، جرمني مان قيد مان آزاد ٿيڻ کان پوءِ ٿوري ئي دير اڳ پيرس ۾ پنهنجي گهر پهتو هو. بغاوت جي خبر ملندي ئي هو ريلوي اسٽيشن ڏانهن روانو ٿيو، جتي قومي محافظ دستي جا سپاهي شهر ڇڏيندڙ مسافرن جا سڃاڻپ ڪارڊ جاچي رهيا هئا. اسٽيشن جي هڪ همدرد منتظم کيس پنهنجي آفيس ۾ لڪائي ڇڏيو، پوءِ ريل ۾ سوار ٿيڻ ۾ مدد ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هو شهر مان نڪري ويو. ساڳئي وقت، مرڪزي ڪميٽي پاران موڪليل قومي محافظ سپاهي سندس گهر تي پهچي کيس ڳولي رهيا هئا.{{sfn|Milza|2009a|p=76}}{{sfn|Gluckstein|2006|page=4}}

جنرل وينوا جي صلاح تي ٿئير حڪم ڏنو ته پيرس ۾ موجود سموري باقاعده فوج، جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو ۽ جنهن ۾ شهر جي چوڌاري قلعن ۾ موجود فوج به شامل هئي، ورسائي منتقل ڪئي وڃي. هن اهو پڻ حڪم ڏنو ته فوج جي سڀني يونٽن کي ورسائي ۾ ٻيهر منظم ڪيو وڃي ۽ حڪومت جون سڀئي وزارتون به پيرس مان منتقل ڪيون وڃن.

فيبروري مهيني دوران، جڏهن قومي حڪومت بوردو ۾ پنهنجو انتظام سنڀالي رهي هئي، تڏهن پيرس ۾ ان جي مقابلي ۾ هڪ نئين اقتدار جو ڍانچو به اڀري رهيو هو. جنگ بنديءَ جي شرطن موجب قومي محافظ دستي کي غير هٿياربند نه ڪيو ويو هو، ۽ ڪاغذن تي ان وٽ 260 بٽالينون هيون، جن مان هر هڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,500 سپاهي شامل هئا؛ اهڙيءَ طرح مجموعي انگ 390,000 تائين پهچندو هو.{{sfn|Milza|2009a|p=35}} 15 کان 24 فيبروري جي وچ ۾ قومي محافظ دستي جا چونڊيل لڳ ڀڳ 500 نمائندا پيرس ۾ گڏ ٿيڻ لڳا. 15 مارچ تي، توپن بابت باقاعده فوج ۽ قومي محافظ دستي جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان ٿورو اڳ، قومي محافظ دستي پاران قائم ڪيل تنظيمن جي وفاق جي 1,325 نمائندن [[جيوسيپي گاريبالدي]] کي پنهنجو اڳواڻ چونڊيو (هو ان وقت اٽلي ۾ هو ۽ ادب سان اهو عهدو قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين)، ۽ 38 ميمبرن تي مشتمل هڪ مرڪزي ڪميٽي قائم ڪئي، جنهن پنهنجو هيڊڪوارٽر [[پلاس ڊي لا باستيل]] ۽ [[رو ڊي لا روڪيٽ]] جي وچ ۾ واقع رو باسفروي جي هڪ اسڪول ۾ قائم ڪيو. نئين مرڪزي ڪميٽي جي پهرين فيصلي ۾ ٿئير پاران مقرر ڪيل قومي محافظ دستي جي سرڪاري ڪمانڊر جنرل دوريل ڊي پالادين ۽ پيرس جي فوجي گورنر جنرل وينوا جي اختيار کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ويو.{{sfn|Milza|2009a|p=45}}

18 مارچ جي دير سان شام، جڏهن قومي محافظ دستي کي معلوم ٿيو ته باقاعده فوج پيرس ڇڏي رهي آهي، تڏهن ان جا دستا تيزيءَ سان شهر جي اهم هنڌن تي قبضو ڪرڻ لاءِ روانا ٿيا. سڀ کان اڳ [[لوئي آگسٽ بلانڪي|بلانڪي]] جا حامي [[لاطيني پاڙو، پيرس|لاطيني پاڙي]] ۾ پهتا ۽ [[پانٿيون، پيرس|پانٿيون]] ۾ رکيل بارود تي قبضو ڪري ورتائون، پوءِ [[گار ڊي آسٽرليٽز|اورليئنس ريلوي اسٽيشن]] تي به ڪنٽرول سنڀاليائون. قومي محافظ دستي جون چار بٽالينون [[سين]] درياهه پار ڪري [[پيرس پوليس پريفيڪچر|پوليس پريفيڪچر]] تي قابض ٿي ويون، جڏهن ته ٻين دستن [[پلاس وانڊوم]] ۾ واقع قومي محافظ دستي جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر ۽ انصاف واري وزارت تي قبضو ڪري ورتو. ساڳئي رات قومي محافظ دستي انهن سرڪاري آفيسن تي به قبضو ڪري ورتو، جيڪي حڪومت خالي ڪري وئي هئي. جلد ئي ماليات، داخلا ۽ [[فرانس جي جنگ واري وزارت|جنگ واري وزارت]] پڻ سندن قبضي ۾ اچي ويون. ايندڙ ڏينهن صبح جو اٺين وڳي مرڪزي ڪميٽي جو اجلاس [[هوٽيل ڊي وِل، پيرس|هوٽيل ڊي وِل]] ۾ ٿي رهيو هو. ڏينهن جي پڄاڻيءَ تائين 20,000 قومي محافظ سپاهي هوٽيل ڊي وِل جي سامهون واري ميدان ۾، ڪيترين ئي توپن سان گڏ، فاتحانه انداز ۾ گڏ ٿي چڪا هئا، ۽ عمارت تي ڳاڙهو جهنڊو ڦڙڪايو ويو.{{sfn|Milza|2009a|p=77}}

مرڪزي ڪميٽي جي انتهائي کاٻي ڌر، جنهن جي اڳواڻي بلانڪيست ڪري رهيا هئا، مطالبو ڪيو ته فوراً ورسائي تي چڙهائي ڪري ٿئير جي حڪومت کي ختم ڪيو وڃي ۽ سڄي فرانس تي پنهنجو اختيار مڙهيو وڃي. پر اڪثريت جي راءِ هئي ته سڀ کان پهرين پيرس ۾ قانوني اختيار جي وڌيڪ مضبوط بنياد قائم ڪئي وڃي. مرڪزي ڪميٽي سرڪاري طور شهر مان گهيري جي حالت ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، حڪومت هلائڻ لاءِ مختلف ڪميشنون مقرر ڪيون ۽ 23 مارچ تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. هنن [[جارج ڪليمانسو]] جي اڳواڻيءَ ۾ پيرس جي [[پيرس جا ارونڊيسمان|ارونڊيسمانن]] جي ميئرن جو هڪ وفد پڻ ورسائي موڪليو، جيئن ٿئير سان ڳالهين ذريعي پيرس لاءِ هڪ خاص خودمختيار حيثيت حاصل ڪري سگهجي.

22 مارچ 1871ع تي &quot;امن جا دوست&quot; جي نالي سان بينر کڻي احتجاج ڪندڙ ماڻهن کي قومي محافظ دستي [[پلاس وانڊوم]] ۾ داخل ٿيڻ کان روڪي ڇڏيو. جڏهن محافظن تي فائرنگ ٿي ته انهن به ميڙ تي گوليون هلائي ڇڏيون. ان واقعي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 12 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Milner |first=John |url=https://books.google.com/books?id=_4h7VyVr4mgC&amp;q=22+March+1871+paris+vendome&amp;pg=PA143 |title=Art, War and Revolution in France, 1870–1871: Myth, Reportage and Reality |date=2000 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=0300084072 |location=New Haven and London |pages=143–145 |access-date=1 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310075758/https://books.google.com/books?id=_4h7VyVr4mgC&amp;q=22+March+1871+paris+vendome&amp;pg=PA143 |archive-date=10 March 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن واقعي کي [[رو ڊي لا پي]] جو قتلِ عام سڏيو ويو.{{sfn|Horne|2012|loc=Chapter 18}}

=== ڪائونسل جون چونڊون ===

{{see also|پيرس ڪميون جي ڪائونسل}}

[[File:The Commune In Paris Sketch At The Hotel De Ville.png|thumb|هوٽيل ڊي وِل ۾ پيرس ڪميون جي هڪ خاڪي تصوير]]

پيرس ۾ چونڊيل جمهوري ميئرن، جن ۾ [[جارج ڪليمانسو]] پڻ شامل هو، ۽ قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي جي وچ ۾ اختلاف ڏينهون ڏينهن وڌندا پئي ويا. ميئرن جو خيال هو ته هو پيرس جا قانوني نمائندا آهن، جڏهن ته مرڪزي ڪميٽي ان دعويٰ کي رد ڪندي پاڻ کي شهر جي حقيقي حڪومت سمجهندي هئي.{{sfn|Milza|2009a|p=97}} 22 مارچ تي، چونڊن کان هڪ ڏينهن اڳ، مرڪزي ڪميٽي سرڪاري طور اعلان ڪيو ته پيرس جي جائز حڪومت ميئر نه، پر اها پاڻ آهي.{{sfn|Milza|2009a|p=103}} ڪميٽي اهو پڻ اعلان ڪيو ته ڪليمانسو هاڻي [[مونٽ مارتر]] جو ميئر نه رهيو آهي، ۽ مونٽ مارتر جي ٽائون هال سان گڏوگڏ پهرئين ۽ ٻئي [[پيرس جا ارونڊيسمان|ارونڊيسمان]] جي ٽائون هالن تي به قبضو ڪري ورتو، جتي وڌيڪ بنيادپرست قومي محافظ سپاهي موجود هئا. ڪليمانسو مايوسيءَ سان چيو: ''&quot;اسان ٻن پاڳلن جي ٽولن جي وچ ۾ ڦاٿل آهيون؛ هڪڙا ورسائي ۾ ويٺا آهن ۽ ٻيا پيرس ۾.&quot;''

26 مارچ تي ٿيل چونڊن ۾ هر ويهن هزار رهواسين جي نمائندگي لاءِ هڪ ميمبر چونڊيو ويو، ۽ اهڙيءَ طرح ڪميون جي ڪائونسل جا ڪل 92 ميمبر چونڊيا ويا. چونڊن کان اڳ مرڪزي ڪميٽي ۽ [[بين الاقوامي مزدور انجمن]] جي اڳواڻن پنهنجون اميدوارن جون فهرستون جاري ڪيون، جن ۾ اڪثر انتهائي کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا. اميدوارن وٽ مهم هلائڻ لاءِ رڳو ڪجهه ڏينهن هئا. ورسائي ۾ موجود ٿئير جي حڪومت پيرس واسين کي ووٽ نه ڏيڻ جي اپيل ڪئي. ووٽنگ ختم ٿيڻ تي، رجسٽرڊ 485,000 ووٽرن مان 233,000 ماڻهن ووٽ وڌا، يعني تقريباً 48 سيڪڙو شرڪت ڪئي. امير علائقن ۾ ووٽنگ جو بائيڪاٽ وڏي پيماني تي ٿيو: ستين ۽ اٺين ارونڊيسمان ۾ 77 سيڪڙو، پندرهين ۾ 68 سيڪڙو، سورهين ۾ 66 سيڪڙو، ۽ ڇهين ۽ نائين ارونڊيسمان ۾ 62 سيڪڙو ووٽرن ووٽ نه وڌو. ان جي ابتڙ، پورهيت علائقن ۾ ووٽنگ جو تناسب تمام گهڻو هو: ويهين ارونڊيسمان ۾ 76 سيڪڙو، اوڻيهين ۾ 65 سيڪڙو، ۽ ڏهين، يارهين ۽ ٻارهين ارونڊيسمانن ۾ 55 کان 60 سيڪڙو تائين ماڻهن ووٽ ڏنو.{{sfn|Rougerie|2014|pages=58–60}}

ڪجهه اميدوار، جن ۾ [[لوئي آگسٽ بلانڪي|بلانڪي]] پڻ شامل هو (جيڪو ان وقت پيرس کان ٻاهر گرفتار ٿي برٽني جي جيل ۾ قيد هو)، ڪيترن ئي {{lang|fr|arrondissements}} مان ڪامياب ٿيا. ٻيا چونڊيل اميدوار، جن ۾ لڳ ڀڳ ويهه اعتدال پسند جمهوري ۽ پنج بنيادپرست اڳواڻ شامل هئا، پنهنجيون سيٽون سنڀالڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. نتيجي طور، ڪائونسل ۾ رڳو 60 ميمبرن عملي طور ڪم سنڀاليو. انهن مان نَو بلانڪيست هئا (جن مان ڪجهه [[بين الاقوامي مزدور انجمن]] سان به لاڳاپيل هئا)، پنجويهه ميمبر، جن ۾ [[لوئي شارل ڊليسڪلوز]] ۽ [[فيليڪس پيا]] شامل هئا، پاڻ کي &quot;آزاد انقلابي&quot; سڏيندا هئا؛ لڳ ڀڳ پندرهن ميمبر بين الاقوامي مزدور انجمن سان واسطو رکندا هئا، جڏهن ته باقي مختلف بنيادپرست گروهن جا نمائندا هئا. مشهور اميدوارن مان هڪ، ڪليمانسو، کي صرف 752 ووٽ مليا. ڪائونسل ۾ 33 مزدور، پنج ننڍا واپاري، 19 ڪلارڪ، اڪائونٽنٽ ۽ ٻيا دفتري ملازم، ٻارهن صحافي، ۽ مختلف آزاد پيشن سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا. ويهه ميمبر [[فري ميسنري]] سان وابسته هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=de Jode |first=M.Cara |title=Dictionnaire universel de la franc-maçonnerie |publisher=Larousse |year=2011 |isbn=978-2035848406 |location=Paris |pages=226}}&lt;/ref&gt; سڀئي چونڊيل ميمبر مرد هئا، ڇو ته عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق حاصل نه هو.{{sfn|Milza|2009a|pp=109–113}}

چونڊن جا نتيجا 27 مارچ تي سرڪاري طور اعلان ڪيا ويا، ۽ ايندڙ ڏينهن قومي محافظ دستي هوٽيل ڊي وِل جي سامهون هڪ وڏي تقريب ۽ فوجي پريڊ منعقد ڪئي، جنهن لاءِ عمارت کي ڳاڙهن جهنڊن سان سينگاريو ويو هو.

=== تنظيم ۽ شروعاتي ڪم ===

[[File:Les hommes de la Commune.jpg|thumb|''L'Illustration'' رسالي ۾ شايع ٿيل &quot;ڪميون جا ماڻهو&quot;، جولاءِ 1871ع]]

نئين چونڊيل ڪميون 28 مارچ تي انتهائي جوش ۽ جذبي واري ماحول ۾ پنهنجو پهريون اجلاس منعقد ڪيو. ميمبرن ڪيترين ئي تجويزن جي منظوري ڏني، جن ۾ [[لوئي آگسٽ بلانڪي|بلانڪي]] کي اعزازي صدر مقرر ڪرڻ، [[موت جي سزا]] ختم ڪرڻ، [[لازمي فوجي ڀرتي]] جو خاتمو ڪرڻ، ٻين شهرن ڏانهن نمائندا موڪلڻ ته جيئن اُتي به ڪميونون قائم ڪرڻ ۾ مدد ملي، ۽ اهو اعلان شامل هو ته پيرس ڪميون جي رڪنيت قومي اسيمبلي جي رڪنيت سان گڏ نٿي رکي سگهجي. هن فيصلي جو خاص مقصد [[پير ٽيرار]] هو، جيڪو [[پيرس جو ٻيون ارونڊيسمان|ٻئي ارونڊيسمان]] جو جمهوري ميئر هو ۽ ساڳئي وقت ڪميون ۽ قومي اسيمبلي ٻنهي لاءِ چونڊجي آيو هو. نئين ڪميون جي وڌندڙ بنيادپرست سياسي رخ کي ڏسي ٽيرار ۽ لڳ ڀڳ ويهن جمهوري ميمبرن اهو مناسب سمجهيو ته هو ڪميون مان استعيفيٰ ڏئي ڇڏين. هڪ ڊگهي بحث کان پوءِ اهو فيصلو پڻ ڪيو ويو ته ڪائونسل جون ڪارروائيون ڳجهيون رکيون وينديون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪميون عملي طور ورسائي واري حڪومت سان جنگ جي حالت ۾ هئي، ۽ پنهنجي منصوبن بابت دشمن کي آگاهه ڪرڻ مناسب نه هو.{{sfn|Milza|2009a|pp=118–119}}

وڌيڪ بنيادپرست ميمبرن جي تجويز تي نئين حڪومت وٽ نه ڪو صدر هو، نه ميئر ۽ نه ئي ڪو سپهه سالار. ان جي بدران ڪميون پيرس جي انتظام هلائڻ لاءِ قومي اسيمبلي جي نموني تي نَو ڪميشنون قائم ڪيون. اهي سڀئي ڪميشنون هڪ ايگزيڪيوٽو ڪميشن کي جوابده هيون. سڀ کان پهرين منظور ڪيل قدمن مان هڪ اهو هو ته لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وڃي، راڄڌاني ۾ قومي محافظ دستي کان سواءِ ٻي ڪا به فوج نه ٺاهي وڃي ۽ نه ئي داخل ڪئي وڃي، ۽ هر صحتمند بالغ مرد کي قومي محافظ دستي جو ميمبر قرار ڏنو وڃي. پر هن نئين نظام ۾ هڪ اهم ڪمزوري به موجود هئي: قومي محافظ دستي وٽ هاڻي ٻه جدا جدا قيادتون موجود هيون. اهو هڪ ئي وقت قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي ۽ ايگزيڪيوٽو ڪميشن ٻنهي کي جوابده هو، ۽ اهو واضح نه هو ته ٿئير جي حڪومت خلاف ايندڙ جنگ ۾ حتمي فوجي اختيار ڪنهن وٽ هوندو.{{sfn|Milza|2009a|p=129}}

== انتظام ۽ ڪارروايون ==

=== پروگرام ===

[[File:communepawnshop.jpg|thumb|ڪميون، گهيري دوران گروي رکيل مزدورن جا اوزار واپس ڪري رهي آهي.]]

پنهنجي مختصر وجود دوران ڪميون اڳ ۾ رد ڪيل [[فرانسيسي جمهوري ڪئلينڊر]] اختيار ڪيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Robb |first=Graham |url=https://archive.org/details/parisiansadventu00robb/page/181 |title=Parisians: An Adventure History of Paris |date=2010 |publisher=W. W. Norton |isbn=978-0-393-06724-8 |page=[https://archive.org/details/parisiansadventu00robb/page/181 181] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ۽ [[فرانس جو جهنڊو|جمهوري ٽن رنگن واري جهنڊي]] بدران اشتراڪي [[ڳاڙهو جهنڊو (سياست)|ڳاڙهو جهنڊو]] استعمال ڪيو. اندروني اختلافن باوجود، ڪائونسل ان وقت ويهه لک رهواسين تي مشتمل شهر لاءِ عوامي خدمتن کي منظم ڪرڻ شروع ڪيو. اها ڪجهه اهڙين پاليسين تي به متفق ٿي، جيڪي ترقي پسند، سيڪيولر ۽ [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] رخ رکندڙ هيون. جيئن ته ڪميون کي دٻائڻ کان اڳ ان جو وجود رڳو ٻن مهينن تائين رهيو، تنهنڪري عملي طور رڳو ڪجهه فرمان لاڳو ٿي سگهيا. انهن فرمانن ۾ هيٺيان قدم شامل هئا:

* گهيري جي سڄي عرصي دوران رهيل مسواڙون معاف ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ ان عرصي ۾ مسواڙن جي ادائيگي معطل ڪئي وئي هئي؛
* [[ٻارن کان پورهيو]] ڪرائڻ ۽ بيڪرين ۾ [[رات جو ڪم]] ڪرائڻ جو خاتمو؛
* عملي خدمت دوران مارجي ويل قومي محافظ دستي جي سپاهين جي غير شادي شده ساٿين ۽ ٻارن کي پينشن ڏيڻ؛
* گهيري دوران گروي رکيل، وڌ ۾ وڌ 20 فرانڪ ماليت وارا مزدورن جا سڀئي اوزار ۽ گهريلو سامان گروي خانن مان مفت واپس ڪرڻ؛
* واپاري قرضن جي ادائيگي ملتوي ڪرڻ ۽ انهن قرضن تي وياج ختم ڪرڻ؛
* جيڪڏهن ڪنهن ڪاروباري اداري جو مالڪ ان کي ڇڏي وڃي ته [[مزدورن جو خود انتظام|ملازمن کي ان اداري تي قبضو ڪري پاڻ هلائڻ جو حق]] ڏيڻ؛ تنهن هوندي به، ڪميون اڳوڻي مالڪ جي معاوضي واري حق کي تسليم ڪيو؛
* مالڪن پاران مزدورن تي ڏنڊ لاڳو ڪرڻ تي پابندي.&lt;ref&gt;''Marx and the Proletariat: A Study in Social Theory'' by Timothy McCarthy&lt;/ref&gt;

=== عورتن جي حقن بابت قدم ===

[[File:Louise Michel2.jpg|thumb|left|upright|[[لوئيز ميشيل]]، انارڪسٽ ۽ مونٽ مارتر جي مشهور &quot;ڳاڙهي ڪنواري&quot;، ڪميون بابت روايتن جي هڪ اهم علامت بڻجي وئي.]]

عورتن ڪميون جي قيام ۽ ان جي انتظام، ٻنهي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيتوڻيڪ انهن کي ڪميون جي چونڊن ۾ ووٽ ڏيڻ جو حق حاصل نه هو ۽ ڪميون ۾ ڪا به چونڊيل عورت ميمبر نه هئي.{{sfn|Milza|2009a|pp=109–113}} سندن سرگرمين ۾ رڪاوٽون اڏڻ ۽ زخمي ويڙهاڪن جي سار سنڀال ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ڌوٻياڻي [[جوزفين مارشي]] 22 ۽ 23 مئي جي ويڙهن دوران بندوق کڻي چيو: ''&quot;اوهان بزدلن جو ٽولو! وڃو ۽ وڙهو! جيڪڏهن مان مارجي ويس ته ان کان اڳ ڪنهن کي ماري چڪي هونديس!&quot;'' کيس باهه لڳائيندڙ عورت جي الزام هيٺ گرفتار ڪيو ويو، پر ان ڳالهه جو ڪو به دستاويزي ثبوت موجود نه آهي ته هوءَ ڪا [[پيٽروليوز|عورت باهه لڳائيندڙ]] هئي. هن [[انفان پيردو]] سان گڏ [[ويونڊيئر]] طور ڪم ڪيو. قومي محافظ دستي جي سپاهين پاران ڌوئڻ لاءِ ڏنل ڪپڙا واپس کڻي ويندي، هوءَ پنهنجي محبوب ژان گي جو لاش پڻ پاڻ سان کڻي وئي، جيڪو هڪ قصاب جو شاگرد هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Merriman |first=John |title=Massacre: The Life and Death of the Paris Commune of 1871 |publisher=[[Yale University Press]] |year=2014 |isbn=9780465020171 |location=New Haven and London |pages=81}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Perny |first=Paul |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5447194n |title=Deux mois de prison sous la Commune; suivi de détails authentiques sur l'assassinat de Mgr l'archevêque de Paris (3e éd.) / par Paul Perny,... |date=1871 |access-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411100658/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5447194n |archive-date=11 April 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مختلف اخبارن ۾ عورت باهه لڳائيندڙن بابت رپورٽون شايع ٿيون، پر انهن بابت ثبوت ڪمزور رهيا. ''پيرس جرنل'' موجب فوجين 13 عورتن کي گرفتار ڪيو، جن تي مبينا طور گهرن ۾ پيٽرول اڇلائڻ جو الزام هو. اهي افواهون پڻ پکڙيون ته هر گهر کي باهه ڏيڻ جي بدلي [[پيٽروليوز]] عورتن کي 10 فرانڪ ڏنا ويندا هئا. جيتوڻيڪ اهو واضح هو ته ڪميون جي باهه لڳائيندڙن [[ٽويلري محل]]، هوٽيل ڊي وِل ۽ ٻين اهم عمارتن کي ساڙيو، پر ان وقت عورتن جي شموليت بابت رپورٽن کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Merriman |first=John |url=http://www.publishersweekly.com/978-0-465-02017-1 |title=Nonfiction Book Review: Massacre: The Life and Death of the Paris Commune by John Merriman |date=2014 |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-02017-1 |pages=156–157 |access-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315192926/http://www.publishersweekly.com/978-0-465-02017-1 |archive-date=15 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه عورتن، 1789ع ۽ 1848ع جي اڳوڻين ڪوششن جي تسلسل ۾، [[فرانس ۾ عورتن جي حقن جي تحريڪ|عورتن جي حقن جي تحريڪ]] منظم ڪئي. اهڙيءَ طرح، اشتراڪي ڪتاب جلدساز [[ناتالي ليميل]] ۽ نوجوان روسي جلاوطن ۽ پهرين انٽرنيشنل جي روسي شاخ جي ميمبر [[ايلزبيٿ دمتريئف]] 11 اپريل 1871ع تي [[پيرس جي بچاءَ ۽ زخمين جي سار سنڀال لاءِ عورتن جي يونين]] قائم ڪئي. عورتن جي حقن بابت ليکڪا [[آندري ليو]]، جيڪا [[پول منڪ]] جي دوست هئي، پڻ عورتن جي يونين ۾ سرگرم رهي. هن انجمن جو خيال هو ته عورتن جي حالت رڳو سرمائيداري خلاف عالمي جدوجهد ذريعي ئي بهتر ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ان [[جنسي برابري|صنفي برابري]]، [[عورتن لاءِ برابر اجورو|برابر اجوري]]، عورتن لاءِ طلاق جي حق، سيڪيولر تعليم جي حق ۽ ڇوڪرين لاءِ پيشاورانه تعليم جا مطالبا ڪيا.

انجمن شادي شده عورتن ۽ غير شادي شده ساٿين، ۽ جائز ۽ ناجائز ٻارن جي وچ ۾ قانوني فرق ختم ڪرڻ جو پڻ مطالبو ڪيو. ان [[جسم فروشي بابت قانون|جسم فروشي جي خاتمي]] جي حمايت ڪئي ۽ قانوني قحبہ خانن کي بند ڪرائڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. عورتن جي يونين ڪيترين ئي بلدياتي ڪميشنن ۾ پڻ حصو ورتو ۽ گڏيل سهڪار تي ٻڌل ورڪشاپون قائم ڪيون.&lt;ref&gt;[https://www.humanite.fr/journal/2005-03-19/2005-03-19-458756 Women and the Commune]، ''{{lang|fr|ليومانيتي}}''، 19 مارچ 2005ع {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070312190133/http://www.humanite.fr/journal/2005-03-19/2005-03-19-458756 |date=12 March 2007 }}&lt;/ref&gt; [[اوجين وارلين]] سان گڏ ناتالي ليميل گڏيل سهڪار تي ٻڌل ريسٽورانٽ ''{{lang|fr|لا مارميت}}'' قائم ڪيو، جيڪو ضرورتمندن کي مفت کاڌو فراهم ڪندو هو. ان کان پوءِ هوءَ خوني هفتي دوران رڪاوٽن تي وڙهي.&lt;ref name=&quot;Bodinaux&quot;&gt;François Bodinaux, Dominique Plasman, Michèle Ribourdouille. &quot;''[http://www.femmesprevoyantes.be/NR/rdonlyres/E9B8FF14-B989-404F-A844-DB71B8D98326/0/PETROLEUSESDEFVERSIONFPS.doc On les disait 'pétroleuses'...]''&quot; {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090326175450/http://www.femmesprevoyantes.be/NR/rdonlyres/E9B8FF14-B989-404F-A844-DB71B8D98326/0/PETROLEUSESDEFVERSIONFPS.doc |date=26 March 2009 }}&lt;/ref&gt;

پول منڪ [[سينٽ پيئر ڊي مونٽ مارتر]] جي چرچ ۾ هڪ مفت اسڪول کوليو ۽ [[سينٽ سلپيس، پيرس|سينٽ سلپيس جي چرچ]] ۾، جيڪو [[سين جو کاٻو ڪنارو|کاٻي ڪناري]] تي واقع هو، ''{{lang|fr|ڪلب ڊي لا وڪٽوار}}'' هلائي.&lt;ref name=Bodinaux/&gt; روسي عورت [[اين ژاڪلار]]، جنهن [[فيودور دوستوفسڪي]] سان شادي ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو ۽ پوءِ بلانڪيست ڪارڪن [[وڪٽر ژاڪلار]] جي زال بڻجي، آندري ليو سان گڏ ''{{lang|fr|لا سوسيال}}'' اخبار قائم ڪئي. هوءَ [[لوئيز ميشيل]] ۽ پول منڪ سان گڏ [[مونٽ مارتر جي نگراني ڪميٽي]] جي ميمبر ۽ پهرين انٽرنيشنل جي روسي شاخ سان پڻ لاڳاپيل هئي.

[[بين الاقوامي مزدور انجمن]] جي ڪارڪنن سان ويجهڙائي رکندڙ [[وڪٽورين بروشي]]، جنهن 1867ع ۾ گڏيل سهڪار تي ٻڌل هڪ بيڪري قائم ڪئي هئي، پڻ ڪميون ۽ خوني هفتي دوران وڙهي.&lt;ref name=Bodinaux/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Eichner |first=Carolyn |title=The Paris Commune: A Brief History |publisher=[[Rutgers University Press]] |year=2022 |location=Camden}}&lt;/ref&gt; [[لوئيز ميشيل]]، جنهن کي پوءِ [[نيو ڪيليڊونيا]] جلاوطن ڪيو ويو، انهن عورتن مان هڪ هئي، جيڪي بغاوت جي واقعن ۾ عورتن جي محدود پر سرگرم شموليت جي علامت بڻيون. قومي محافظ دستي جي هڪ عورتن واري بٽالين حڪومتي دٻاءَ دوران [[پلاس بلانش]] جو دفاع ڪيو.

=== بئنڪ آف فرانس ===

ڪميون [[فرانسوا ژورد]] کي مالياتي ڪميشن جو سربراهه مقرر ڪيو. اڳوڻو نوٽري ڪلارڪ، بئنڪ اڪائونٽنٽ ۽ شهر جي پلن ۽ رستن واري کاتي جو ملازم رهندڙ ژورد ڪميون جا حساب ڪتاب احتياط سان سنڀاليا. پيرس مان حاصل ٿيندڙ محصولن جي آمدني 20 ملين فرانڪ هئي، جڏهن ته وڌيڪ ڇهه ملين فرانڪ هوٽيل ڊي وِل مان هٿ ڪيا ويا. ڪميون جا خرچ 42 ملين فرانڪ هئا، جن جو سڀ کان وڏو حصو قومي محافظ دستي جي روزاني پگهارن تي خرچ ٿيندو هو. ژورد پهرين [[روٿسچائلڊ اينڊ ڪمپني|روٿسچائلڊ بئنڪ]] کان قرض ورتو، پوءِ شهر جي کاتي مان بل ادا ڪيا، جيڪو جلد ئي خالي ٿي ويو.

[[بئنڪ آف فرانس]] جا سون جا ذخيرا حفاظت خاطر آگسٽ 1870ع ۾ پيرس کان ٻاهر منتقل ڪيا ويا هئا؛ انهن کان سواءِ شهر ۾ 88 ملين فرانڪ جا سون جا سڪا ۽ 166 ملين فرانڪ جا بئنڪ نوٽ موجود هئا. جڏهن ٿئير جي حڪومت مارچ ۾ پيرس ڇڏي، تڏهن وٽن نه ايترو وقت هو ۽ نه اهڙا ڀروسي جوڳا سپاهي، جو اها رقم پاڻ سان کڻي سگهن. ذخيرن جي حفاظت 500 قومي محافظ سپاهي ڪري رهيا هئا، جيڪي پاڻ بئنڪ آف فرانس جا ملازم هئا.

ڪجهه ڪميون حامين سماجي منصوبن لاءِ بئنڪ جا ذخيرا قبضي ۾ وٺڻ گهريا، پر ژورد ان جي مخالفت ڪئي. هن وضاحت ڪئي ته سون جي ذخيرن کان سواءِ ڪرنسي تباهه ٿي ويندي ۽ ڪميون وٽ موجود سموري رقم بي قدر ٿي ويندي. ڪميون [[شارل بيسلي]] کي بئنڪ آف فرانس جو ڪمشنر مقرر ڪيو، ۽ هن اهڙو انتظام ڪيو، جنهن هيٺ بئنڪ ڪميون کي روزانو 400,000 فرانڪ قرض ڏيندي هئي. ٿئير پڻ ان انتظام جي منظوري ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ جرمن مستقبل جي امن معاهدي لاءِ پنج ارب فرانڪ جنگي تاوان جو مطالبو ڪري رهيا هئا؛ فرانڪ جي قدر مستحڪم رکڻ ۽ تاوان ادا ڪرڻ لاءِ سون جا ذخيرا ضروري هئا. ژورد جي انهن قدمن تي پوءِ [[ڪارل مارڪس]] ۽ ٻين مارڪسي مفڪرن تنقيد ڪئي، جن جو خيال هو ته ڪميون کي بئنڪ جا ذخيرا ضبط ڪرڻ گهرجن ها.&lt;ref&gt;Karl Marx: ''Selected Writings'' (ed. McLellan), pp. 592–594&lt;/ref&gt;

=== اخبارون ===

[[File:PereDuchesneIllustre1 1 0.png|thumb|upright|''{{lang|fr|[[لي پير دوشين (اوڻويهين صدي)|لي پير دوشين]]}}''، [[پلاس وانڊوم#وانڊوم ستون|وانڊوم ستون]] جي چوٽيءَ تي لڳل [[نيپولين]] جي مجسمي ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن کي ڪميون جا حامي ڊاهڻ وارا هئا.]]

21 مارچ کان قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي ورسائي جي حمايت ڪندڙ وڏين اخبارن، ''{{lang|fr|[[لي گولوا]]}}'' ۽ ''{{lang|fr|[[لي فيگارو]]}}''، تي پابندي مڙهي ڇڏي. ڪميون جي حامين جا ميڙ انهن جي آفيسن ۾ داخل ٿيا ۽ کين بند ڪري ڇڏيو. 18 اپريل کان پوءِ ورسائي سان همدردي رکندڙ ٻيون اخبارون پڻ بند ڪيون ويون. ان جي جواب ۾ ورسائي جي حڪومت سخت سينسرشپ لاڳو ڪئي ۽ ڪميون جي حمايت ڪندڙ هر قسم جي اشاعت تي پابندي وڌي.

ساڳئي وقت، ڪميون جي دور ۾ پيرس اندر ڪميون جي حمايت ڪندڙ اخبارن ۽ رسالن جو انگ تمام تيزيءَ سان وڌيو. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول اخبار [[جول والس]] جي شايع ڪيل ''{{lang|fr|لي ڪري دو پيپل}}'' هئي، جيڪا 22 فيبروري کان 23 مئي تائين جاري رهي. هڪ ٻي تمام مشهور اشاعت ''{{lang|fr|[[لي پير دوشين (اوڻويهين صدي)|لي پير دوشين]]}}'' هئي، جيڪا 1790ع کان 1794ع تائين شايع ٿيندڙ [[لي پير دوشين|ساڳئي نالي واري اخبار]] کان متاثر هئي. 6 مارچ تي ان جو پهريون شمارو نڪرڻ کان پوءِ جنرل وينوا ان کي عارضي طور بند ڪيو، پر اها ٻيهر شايع ٿيڻ لڳي ۽ 23 مئي تائين جاري رهي. اها اخبار مزاح، بازاري ٻولي ۽ ڪميون جي مخالفن خلاف انتهائي سخت تنقيد لاءِ مشهور هئي.{{sfn|Milza|2009a|p=250}}

جمهوري اخبارون پڻ وڏي پيماني تي شايع ٿيون. انهن ۾ [[هنري روشفور]] جي ''{{lang|fr|لي مو دوردر}}'' شامل هئي، جيڪا هڪ طرف ورسائي جي سخت مخالف هئي، ته ٻئي طرف ڪميون جي غلطين ۽ زيادتين تي به تنقيد ڪندي هئي. سڀ کان وڌيڪ مقبول جمهوري اخبار ''{{lang|fr|[[لي راپل]]}}'' هئي، جنهن ٿئير ۽ ڪميون حامين پاران جنرل ليڪومت ۽ ڪليمان-ٿوما جي قتل، ٻنهي جي مذمت ڪئي. ان جو ايڊيٽر [[اوگسٽ واڪري]]، [[وڪٽر هوگو]] جو ويجهو ساٿي هو، ۽ هوگو جو پٽ [[فرانسوا-وڪٽر هوگو]] پڻ هن اخبار لاءِ لکندو هو. اخبار جي ايڊيٽرن لکيو:

&lt;blockquote&gt;
&quot;اسان قومي اسيمبليءَ جي خلاف آهيون، پر ڪميون جي حمايت ۾ به نه آهيون. جنهن شيءِ جو اسين دفاع ڪريون ٿا، جنهن سان اسين محبت ڪريون ٿا ۽ جنهن کي اسين ساراهيون ٿا، اها پيرس آهي.&quot;{{sfn|Milza|2009a|p=253}}
&lt;/blockquote&gt;

=== پادريت مخالف پاليسي ===

[[File:Commune de Paris réunion de femmes (cropped).jpg|thumb|upright|right|[[سينٽ-جرمين لوسيروا]] جي چرچ کي ٿوري وقت لاءِ اشتراڪي عورتن جي ڪلب ۾ تبديل ڪيو ويو.]]

شروعات کان ئي ڪميون جا [[فرانس ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] سان لاڳاپا دشمنيءَ وارا هئا. 2 اپريل تي، ڪميون جي قيام کان ٿوري ئي دير پوءِ، هڪ فرمان منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪيٿولڪ چرچ تي &quot;بادشاهت جي ڏوهن ۾ ساٿ ڏيڻ&quot; جو الزام لڳايو ويو. فرمان ۾ چرچ ۽ رياست جي الڳ ٿيڻ جو اعلان ڪيو ويو، چرچ لاءِ مختص سرڪاري رقم ضبط ڪئي وئي، مذهبي جماعتن جي ملڪيت قبضي ۾ ورتي وئي، ۽ [[ڪيٿولڪ اسڪولن]] کي مذهبي تعليم بند ڪري سيڪيولر تعليم اختيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.

ايندڙ ستن هفتن دوران لڳ ڀڳ ٻه سئو پادري، راهبائون ۽ راهب گرفتار ڪيا ويا، جڏهن ته ڇويهه چرچ عوام لاءِ بند ڪيا ويا. وڌيڪ بنيادپرست اخبارن جي زور ڀرڻ تي قومي محافظ دستي جا دستا چرچن جي هيٺاهين خانن جي تلاشي وٺندا رهيا، جتي هو مبينا طور بي رحماڻي ۽ ڏوهاري عملن جا ثبوت ڳوليندا هئا. قومي محافظ دستي جي وڌيڪ انتهاپسند عنصرن مذهبي جلوسن ۽ عبادتي رسمن جون ٺٺوليون به ڪيون. ڪجهه چرچ، جهڙوڪ [[سينٽ-جرمين لوسيروا]]، اشتراڪي گڏجاڻين جي ڪلبن ۾ تبديل ڪيا ويا.

مئي جي شروعات ۾ ڪجهه سياسي ڪلبن پيرس جي آرچ بشپ داربوا ۽ جيل ۾ قيد ٻين پادرين کي فوري طور قتل ڪرڻ جو مطالبو شروع ڪيو. خوني هفتي دوران باقاعده فوج پاران ڪميون جي سپاهين کي قتل ڪرڻ جي بدلي ۾ آرچ بشپ ۽ ڪيترن پادرين کي ڦاسي ڏني وئي.{{sfn|Milza|2009a|pp=350–354}}

=== وانڊوم ستون جي تباهي ===

[[File:Souvenirs de la Commune de Paris, renversement de la colonne Vendôme, 1871.jpg|thumb|left|16 مئي 1871ع تي [[وانڊوم ستون]] کي ڪيرايو پيو وڃي. ستون جي تباهيءَ سان مصور [[گستاو ڪوربي]] جي گذريل سيپٽمبر ۾ پيش ڪيل سرڪاري تجويز پوري ٿي. ڪميون جي خاتمي کان پوءِ ڪوربي کي ڇهن مهينن جي قيد جي سزا ڏني وئي ۽ پوءِ ستون ٻيهر اڏائڻ جا خرچ ادا ڪرڻ جو حڪم پڻ مليو. هو اهي خرچ ڪڏهن به ادا نه ڪري سگهيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ جلاوطنيءَ ۾ فوت ٿي ويو.]]

[[File:Colonne Vendôme à terre.jpg|thumb|زمين تي پيل شهنشاهه نيپولين پهرئين جو مجسمو، جنهن کي شاهي آمريت جي علامت سمجهيو ويندو هو.]]

[[نيپولين پهريون]] جي فتحن جي ياد ۾ ٺهيل ۽ مٿان [[فرانسيسين جو شهنشاهه|شهنشاهه]] جو مجسمو رکندڙ [[وانڊوم ستون]] جي تباهي ڪميون جي دور جي سڀ کان نمايان شهري واقعن مان هڪ هئي. 12 اپريل تي ڪميون جي ايگزيڪيوٽو ڪميٽي ستون ڊاهڻ جي منظوري ڏني ۽ ان کي &quot;بربريت جي يادگار&quot; ۽ &quot;ڪچي طاقت ۽ ڪوڙي غرور جي علامت&quot; قرار ڏنو. اهو خيال اصل ۾ مصور [[گستاو ڪوربي]] پيش ڪيو هو، جنهن 4 سيپٽمبر تي [[قومي دفاع جي حڪومت]] کي خط لکي ستون ڊاهڻ جو مطالبو ڪيو هو. آڪٽوبر ۾ هن ڳريل جرمن توپن مان هڪ نئون ستون ٺاهڻ جي تجويز ڏني، جنهن کي هن &quot;قومَن جو ستون، جرمني ۽ فرانس جو ستون، جيڪي هميشه لاءِ وفاق ۾ گڏ هجن&quot; سڏيو.

ڪوربي 16 اپريل تي ڪميون جي ڪائونسل لاءِ چونڊيو ويو، جڏهن ستون ڊاهڻ جو فيصلو اڳ ئي ٿي چڪو هو. ستون کي رسماً 16 مئي تي ڊاٺو ويو. قومي محافظ دستي جي ٻن بٽالينن ۽ ڪميون جي اڳواڻن جي موجودگيءَ ۾ هڪ موسيقي ٽولي &quot;[[لا مارسييز]]&quot; ۽ &quot;[[شان دو ديپار]]&quot; وڄايا. ستون کي ڪيرائڻ جي پهرين ڪوشش ناڪام ٿي، پر شام ساڍي پنجين وڳي اهو بنياد کان ٽٽي ٽن حصن ۾ پئجي ويو. ان جي چبوتري کي ڳاڙهن جهنڊن سان ڍڪيو ويو، ۽ مجسمي جا ٽڪرا ڳارڻ ۽ سڪا ٺاهڻ لاءِ کڻي ويا.{{sfn|Milza|2009a|pp=294–296}}

12 مئي تي ڪميون پاران منظم ڪيل هڪ ميڙ [[پلاس سينٽ-جارج]] تي واقع ٽين جمهوريه جي اڳواڻ ادولف ٿئير جي رهائشگاهه تباهه ڪري ڇڏي. ''{{lang|fr|لي مو دوردر}}'' جي ايڊيٽر هنري روشفور اها تجويز 6 اپريل تي پيش ڪئي هئي، پر ڪميون ان تي 10 مئي تائين ووٽ نه ڪيو.{{sfn|Milza|2009a|pp=296–298}}

== قومي حڪومت سان جنگ ==

=== ٻنهي ڌرين جي فوجي تياري ۽ حڪومتي فوج جو حملو ===

ورسائي ۾ ٿئير اندازو لڳايو هو ته پيرس تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ کيس 150,000 سپاهين جي ضرورت پوندي، جڏهن ته وٽس رڳو لڳ ڀڳ 20,000 ڀروسي جوڳا پهرين صف جا سپاهي ۽ اٽڪل 5,000 ژاندارم موجود هئا. هن تيزيءَ سان هڪ نئين ۽ ڀروسي جوڳي باقاعده فوج گڏ ڪرڻ شروع ڪئي. گهڻا سپاهي جنگي قيدي هئا، جن کي جنگ بنديءَ جي شرطن تحت جرمنن تازو آزاد ڪيو هو. ٻيا سپاهي فرانس جي مختلف صوبن ۾ موجود فوجي يونٽن مان موڪليا ويا. نئين فوج جي قيادت لاءِ ٿئير [[پيٽريس ڊي ميڪ ماهون]] کي چونڊيو، جيڪو نيپولين ٽئين جي دور ۾ اٽلي ۾ [[اٽلي جي آزاديءَ جي ٻي جنگ|آسٽريا وارن خلاف وڙهندي]] شهرت ماڻي چڪو هو ۽ سيڊان جي جنگ ۾ سخت زخمي ٿيو هو. هو فوج ۽ ملڪ، ٻنهي ۾ گهڻو مقبول هو. 30 مارچ تائين، مونٽ مارتر ۾ فوج جي شڪست کان ٻن هفتن کان به گهٽ عرصي اندر، حڪومتي فوج پيرس جي ٻاهرين علائقن ۾ قومي محافظ دستي سان جهڙپن ۾ مصروف ٿي وئي.

پهريون حملو ورسائي جي فوج ڪيو. 21 مارچ تي ان مونٽ-واليرين جي قلعي تي قبضو ڪري ورتو، جتي ڪميون جي [[فيڊري#1871ع|فيڊري]] دستن پنهنجو بندوبست نه ڪيو هو. هيءَ جڳهه پيرس جي اولهندي ڀرپاسي وارن علائقن تي حاوي هئي ۽ حڪومتي فوج کي اهم فوجي برتري فراهم ڪندي هئي. 30 مارچ تي جنرل ڊي گاليفي ڪوربوا جي گول چڪر تي قبضو ڪيو، ۽ 2 اپريل تي ورسائي جي فوج ڪوربوا ۽ پوتو تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته فيڊري دستا نيوئي ڏانهن پوئتي هٽي ويا.

=== ورسائي ڏانهن مارچ جي ناڪامي ===

[[File:ROUQUETTE(1871) p237 Affaire du Mont-Valerien.jpg|thumb|3 اپريل تي [[مونٽ-واليرين قلعو|مونٽ-واليرين قلعي]] مان ٿيندڙ توپخاني جي فائرنگ سبب فيڊري دستن کي نانتيئر جي ميدان ڏانهن پوئتي ڌڪيو ويو.]]

پيرس ۾ فوجي ڪميشن، ڪميون جي ايگزيڪيوٽو ڪميٽي ۽ قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي جا ميمبر 1 اپريل تي گڏ ٿيا. هنن پنجن ڏينهن اندر ورسائي ۾ موجود فوج خلاف حملو شروع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پهريون حملو 2 اپريل جي صبح جو پنجن بٽالينن ڪيو، جيڪي [[پون ڊي نيوئي]] وٽان سين درياهه پار ڪري اڳتي وڌيون. قومي محافظ دستي جا سپاهي حڪومتي فوج هٿان جلدي شڪست کائي موٽي ويا، ۽ سندن لڳ ڀڳ ٻارهن سپاهي مارجي ويا. ورسائي فوج جو هڪ آفيسر، جيڪو طبي دستي جو جراح هو، پڻ مارجي ويو؛ قومي محافظ دستي جي سپاهين سندس وردي کي ژاندارم جي وردي سمجهي ورتو هو. پنج قومي محافظ سپاهي باقاعده فوج هٿان گرفتار ٿيا؛ انهن مان ٻه فوج مان ڀڄل سپاهي هئا ۽ ٻه هٿيارن سميت پڪڙيا ويا. پيرس جي فوجي ضلعي جي ڪمانڊر جنرل وينوا حڪم ڏنو هو ته جيڪي به قيدي فوج مان ڀڄل سپاهي هجن، تن کي گولي هڻي قتل ڪيو وڃي. باقاعده فوج جي ڪمانڊر ڪرنل [[جارج ارنسٽ بولانجي]] ان کان به اڳتي وڌي، چئن ئي قيدين کي مختصر ڪارروائي کان پوءِ گولي هڻڻ جو حڪم ڏنو. ايندڙ هفتن جي سخت ويڙهه دوران هٿيارن سميت گرفتار ٿيل قيدين کي گولي هڻي قتل ڪرڻ عام رواج بڻجي ويو.{{sfn|Milza|2009a|pp=138–139}}

هن پهرين ناڪاميءَ باوجود ڪميون جي اڳواڻن کي اڃا به يقين هو ته مونٽ مارتر وانگر فرانسيسي فوج جا سپاهي قومي محافظ دستي تي فائرنگ ڪرڻ کان انڪار ڪندا. هنن 27,000 قومي محافظ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي حملي جي تياري ڪئي، جن کي ٽن جدا جدا قطارن ۾ اڳتي وڌڻو هو. اميد هئي ته اهي 24 ڪلاڪن اندر [[ورسائي محل]] جي دروازن وٽ گڏ ٿي ويندا. 3 اپريل جي صبح اهي اڳتي وڌيا، پر سندن پاسن جي حفاظت لاءِ گهوڙيسوار دستا موجود نه هئا، توپخانو ساڻن نه هو، کاڌي ۽ گولا بارود جا ذخيرا نه هئا ۽ نه ئي ايمبولينسون هيون؛ تنهن هوندي به هو تيز ڪاميابيءَ بابت پراعتماد هئا. اهي شهر کان ٻاهر قلعن جي قطار وٽان لنگهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته اهي قلعا قومي محافظ دستي جي قبضي ۾ آهن. حقيقت ۾ فوج 28 مارچ تي ڇڏيل قلعن تي ٻيهر قبضو ڪري چڪي هئي. قومي محافظ دستو جلد ئي سخت توپخاني ۽ رائفلن جي فائرنگ هيٺ اچي ويو؛ سندن صفون ٽٽي پيون ۽ هو پيرس ڏانهن ڀڄي موٽيا. هڪ ڀيرو ٻيهر هٿيارن سميت گرفتار ٿيل قومي محافظ سپاهين کي حڪومتي فوجي يونٽن باقاعدي گولي هڻي قتل ڪيو.{{sfn|Milza|2009a|pp=141–152}}

=== يرغمالين بابت فرمان ===

فوج پاران قيدين کي قتل ڪرڻ جي جواب ۾ ڪميون جي اڳواڻن 5 اپريل تي هڪ نئون حڪم منظور ڪيو، جيڪو &quot;يرغمالين بابت فرمان&quot; جي نالي سان مشهور ٿيو؛ پر ان تي عملي عملدرآمد بغاوت جي دٻجڻ واري مرحلي، يعني خوني هفتي، دوران ٿيو. فرمان موجب ورسائي حڪومت سان سهڪار جي الزام هيٺ آيل ڪنهن به شخص کي فوراً گرفتار، قيد ۽ هڪ خاص الزام مقرر ڪندڙ جيوري آڏو پيش ڪري سگهجي پيو. جن ماڻهن کي جيوري ڏوهاري قرار ڏيندي، تن کي &quot;پيرس جي عوام جا يرغمالي&quot; قرار ڏنو ويندو. فرمان جي پنجين شق ۾ چيو ويو:

&lt;blockquote&gt;
&quot;جنگي قيدي يا پيرس ڪميون جي حڪومت جي ڪنهن حامي کي قتل ڪرڻ کان پوءِ، چوٿين شق تحت قيد ڪيل يرغمالين مان ٽي ڀيرا وڌيڪ ماڻهن کي فوراً قتل ڪيو ويندو.&quot;
&lt;/blockquote&gt;

جنگي قيدين کي هڪ جيوري آڏو پيش ڪيو ويندو، جيڪا فيصلو ڪندي ته کين آزاد ڪيو وڃي يا يرغمالي طور قيد رکيو وڃي.{{sfn|Milza|2009a|p=153}}

ورسائي ۾ قومي اسيمبلي ايندڙ ڏينهن هن فرمان جو جواب ڏنو. اسيمبلي اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت فوجي عدالتن کي شڪي ماڻهن تي 24 ڪلاڪن اندر مقدمو هلائي سزا ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو. [[ايميل زولا]] لکيو:

&lt;blockquote&gt;
&quot;اهڙيءَ طرح اسين پيرس جا شهري ٻن خوفناڪ قانونن جي وچ ۾ اچي ويا آهيون؛ ڪميون پاران ٻيهر نافذ ڪيل [[شڪ وارن ماڻهن جو قانون]] ۽ تيز ڦاسين وارو اهو قانون، جنهن کي اسيمبلي يقيناً منظور ڪندي. اهي توپن جي گولن سان نه پيا وڙهن، پر فرمانن وسيلي هڪ ٻئي کي ذبح ڪري رهيا آهن.&quot;&lt;ref&gt;Zola, Emile, ''La Cloche'', 8 April 1871&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

ڪميون پنهنجي خاتمي کان اڳ آرچ بشپ سميت لڳ ڀڳ هڪ سئو يرغمالين کي گولي هڻي قتل ڪيو.{{sfn|Milza|2009a|p=153}}
=== وڌيڪ بنيادپرستي ===

[[File:Edwin Buckman - A Republican Procession in London Sunday Morning - manifestation de soutien à la Commune de Paris le 16 avril 1871.jpg|thumb|16 اپريل 1871ع، آچر جي ڏينهن، لنڊن ۾ ڪلارڪن ويل گرين کان هائيڊ پارڪ تائين ست هزار مزدورن جو جلوس، جيڪو پيرس ڪميون جي حمايت ۾ ڪڍيو ويو.]]

اپريل تائين، جيئن ميڪ ماهون جون فوجون آهستي آهستي پيرس ڏانهن وڌنديون رهيون، تيئن ڪميون جي اندر اختلاف پيدا ٿيڻ لڳا ته ڇا فوجي دفاع کي مڪمل ترجيح ڏني وڃي يا سياسي ۽ سماجي آزادين ۽ سڌارن کي. اڪثريت، جنهن ۾ بلانڪيست ۽ وڌيڪ بنيادپرست انقلابي شامل هئا، ۽ جن کي پياٽ جي ''{{lang|fr|لي وانژور}}'' ۽ ورميرش جي ''{{lang|fr|لي پير دوشين}}'' جي حمايت حاصل هئي، فوجي معاملن کي اوليت ڏيڻ جي حمايت ڪئي. ٻئي طرف ''{{lang|fr|لا ڪميون}}''، ''{{lang|fr|لا جسٽيس}}'' ۽ والس جي ''{{lang|fr|لي ڪري دو پيپل}}'' کي خدشو هو ته وڌيڪ آمرانه حڪومت ان سماجي جمهوريه کي تباهه ڪري ڇڏيندي، جنهن کي هو قائم ڪرڻ چاهيندا هئا. آخرڪار، ڪميون جي ڪائونسل سخت مخالفت جي باوجود [[عوامي سلامتي ڪميٽي (1871ع)|عوامي سلامتي ڪميٽي]] قائم ڪرڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جيڪا [[دهشت جي دور]] (1793–1794ع) دوران ڪم ڪندڙ ساڳئي نالي واري ڪميٽي جي نموني تي ٺاهي وئي هئي. ان جي نالي سان وابسته تاريخي تاثر سبب ڪميون جا ڪيترائي ميمبر ان جي قيام جا مخالف هئا.

هن ڪميٽي کي ڪميون جي دشمنن کي ڳولي گرفتار ڪرڻ ۽ قيد ۾ رکڻ جا وسيع اختيار ڏنا ويا. [[رائول ريگول]] جي اڳواڻيءَ ۾ هن غداري، دشمن سان ڳجهن لاڳاپن يا ڪميون جي توهين جي شڪ ۾ ڪيترن ماڻهن کي گرفتار ڪرڻ شروع ڪيو. گرفتار ٿيلن ۾ [[ليزانواليڊ]] جو گورنر جنرل [[ايڊمون-شارل ڊي مارٽيمپري]] پڻ شامل هو، جنهن تي 1851ع جي ڊسمبر ۾ انقلابين جي قتل جو الزام هو، ۽ قومي محافظ دستي جا ڪجهه تازا ڪمانڊر، جن ۾ [[گستاو ڪلوزري]] به شامل هو. اعليٰ مذهبي اڳواڻن کي به گرفتار ڪيو ويو، جن ۾ آرچ بشپ داربوا، وائڪر جنرل ابي لاگارڊ ۽ [[لا مادلين]] جي پادري ابي ڊيگيري شامل هئا. ممڪن انتقامي ڪارروائين لاءِ يرغمال رکڻ واري پاليسي تي ڪميون جي ڪجهه حامين به تنقيد ڪئي، جن ۾ [[وڪٽر هوگو]] پڻ شامل هو، جنهن 21 اپريل تي برسلز ۾ شايع ٿيل پنهنجي نظم ''&quot;ڪو به انتقام نه&quot;'' ۾ ان جي مخالفت ڪئي.{{sfn|Milza|2009a|pp=346–347}}

12 اپريل تي ريگول تجويز ڏني ته آرچ بشپ داربوا ۽ ڪجهه ٻين پادرين جي بدلي ۾ قيد ٿيل [[لوئي آگسٽ بلانڪي|بلانڪي]] کي آزاد ڪيو وڃي. ٿئير هن تجويز کي رد ڪندي چيو ته اهڙي تبادلي سان وڌيڪ يرغمال بڻائڻ جي همت افزائي ٿيندي. 14 مئي تي ريگول وري ستر يرغمالين جي بدلي ۾ انتهائي کاٻي ڌر جي اڳواڻ بلانڪي کي آزاد ڪرڻ جي تجويز ڏني، پر ٿئير ٻيهر انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Milza|2009a|pp=345–350}}

=== قومي محافظ دستي جي جوڙجڪ ===

[[File:Barricade Paris 1871 by Pierre-Ambrose Richebourg.jpg|thumb|اپريل 1871ع ۾ ڪميون پاران [[رو ڊي ريوولي]] تي، هوٽيل ڊي وِل جي ويجهو، تعمير ڪيل هڪ رڪاوٽ. تصوير ۾ موجود ماڻهو ڪئميرا جي ڊگهي ايڪسپوژر سبب ڌنڌلا نظر اچن ٿا، جيڪو ابتدائي فوٽوگرافيءَ جو عام اثر هو.]]

ڇاڪاڻ⁠تہ پيرس ۾ هر صحتمند بالغ مرد لاءِ قومي محافظ دستي جو ميمبر ٿيڻ لازمي هو، تنهنڪري 6 مئي تي ڪاغذن موجب ڪميون وٽ لڳ ڀڳ 200,000 سپاهين تي مشتمل فوج موجود هئي. حقيقت ۾ انهن جو انگ گهڻو گهٽ هو ۽ اندازاً 25,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هو. مئي جي شروعات ۾ رپورٽ موجب قومي محافظ دستي جا ويهه سيڪڙو سپاهي بغير موڪل جي غير حاضر هئا.{{sfn|Milza|2009a|p=319}}

ڪميون جي خاتمي تائين 43,522 ماڻهو گرفتار ڪيا ويا، 7,000 کان 8,000 ڪميون جا حامي ملڪ کان ٻاهر جلاوطن ٿيا، ۽ اندازاً 10,000 کان 15,000 ڪميون جا حامي مارجي ويا. اهڙيءَ طرح ڪميون جي مجموعي فوجي قوت جو انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.

قومي محافظ دستي وٽ سوين توپون ۽ هزارين بندوقون موجود هيون، پر انهن مان رڳو اڌ توپون ۽ ٻه ٽيون بندوقون ئي عملي طور استعمال ٿيون. پيرس جي [[ٿئير ڀت|شهرپناهه]] تي وڏيون بحري توپون نصب هيون، پر انهن کي هلائڻ جي تربيت رکندڙ قومي محافظ سپاهي تمام ٿورا هئا. اپريل جي آخر کان 20 مئي تائين تربيت يافته توپچين جو انگ 5,445 مان گهٽجي 2,340 رهجي ويو.{{sfn|Milza|2009a|p=319}}

قومي محافظ دستي جا آفيسر سپاهي پاڻ چونڊيندا هئا، تنهنڪري سندن قيادتي صلاحيتن ۽ فوجي مهارت ۾ وڏو فرق هوندو هو. 1 مئي تي برطرف ٿيڻ تائين قومي محافظ دستي جو ڪمانڊر [[گستاو ڪلوزري]] فوج ۾ وڌيڪ نظم و ضبط آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪيترن غير ڀروسي جوڳن يونٽن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ سپاهين کي گهرن بدران فوجي بيرڪن ۾ رهڻ جو حڪم ڏنو. هن فوجي تجربو رکندڙ آفيسر به ڀرتي ڪيا، خاص طور تي [[پولينڊي ماڻهو|پولينڊي]]، جيڪي 1863ع ۾ [[جنوري بغاوت]] کي روسين جي دٻائڻ کان پوءِ فرانس ڀڄي آيا هئا؛ انهن ڪميون جي آخري ڏينهن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Milza|2009a|p=317}}

انهن آفيسرن مان هڪ جنرل [[ياروسواف ڊومبروفسڪي]] (فرانسيسي ۾ ''Jaroslav Dombrowski'') هو، جيڪو هڪ پولستاني امير ۽ اڳوڻو [[روسي شاهي فوج]] جو آفيسر هو. کيس سين درياهه جي ساڄي ڪناري تي ڪميون جي فوجن جو ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. 5 مئي تي کيس ڪميون جي سموري فوج جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو. ڊومبروفسڪي 23 مئي تائين ان عهدي تي رهيو، جڏهن هو شهر جي رڪاوٽن جو دفاع ڪندي مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zdrada |first=Jerzy |url=http://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=144915&amp;from=FBC |title=Jarosław Dąbrowski 1836–1871 |publisher=Wydawnictwo Literackie |year=1973 |access-date=2 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220011704/http://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=144915&amp;from=FBC |archive-date=20 February 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== اِسي قلعي تي قبضو ===

[[File:La Commune de Paris - Les francs-maçons plantant leurs bannières sur les fortifications à Porte Maillot (1871).jpg|thumb|29 اپريل 1871ع تي [[فرانس ۾ فري ميسنري|فري ميسنن]] پورت مايو جي مورچن تي پرامن نموني پنهنجا جهنڊا نصب ڪيا، جيئن ورسائي جي فوجن کان بمباري بند ڪرڻ ۽ ڳالهين ذريعي مسئلو حل ڪرڻ جي اپيل ڪري سگهن.]]

پيرس جي چوڌاري اهم فوجي هنڌن مان هڪ [[فورٽ ڊي اِسي]] هو، جيڪو شهر جي ڏکڻ ۾ [[پورٽ ڊي ورسائي]] جي ويجهو واقع هو ۽ حڪومتي فوج جي پيرس ڏانهن ايندڙ رستي کي روڪيندو هو. هن قلعي جي دستي جي قيادت ليون ميگي ڪري رهيو هو، جيڪو اڳوڻو مشين ساز ۽ سرگرم بلانڪيست هو. هڪ پوليس اهلڪار کي قتل ڪرڻ جي الزام ۾ کيس ويهن سالن جي سخت پورهئي جي سزا ٻڌائي وئي هئي. آزادي ملڻ کان پوءِ هن مارسيليا جي پريفيڪچر تي بنيادپرست انقلابين جي قبضي جي اڳواڻي ڪئي. جڏهن هو پيرس موٽي آيو ته قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي کيس ڪرنل جو عهدو ڏنو ۽ 13 اپريل تي فورٽ ڊي اِسي جي ڪمان سندس حوالي ڪئي.

فوجي ڪمانڊر جنرل [[ارنسٽ ڪورتو ڊي سيسي]] قلعي جو منظم گهيرو ڪيو ۽ مسلسل ٽن ڏينهن ۽ ٽن راتين تائين ان تي سخت بمباري جاري رکي. ساڳئي وقت، مارشل ميڪ ماهون جي اجازت سان جنرل سيسي ڪرنل ميگي ڏانهن پيغام موڪليو، جنهن ۾ واعدو ڪيو ويو ته جيڪڏهن هو قلعو حوالي ڪري ڇڏين ته ان جي محافظن جون حياتيون بخشيون وينديون ۽ کين پنهنجا ذاتي سامان ۽ هٿيار کڻي واپس پيرس وڃڻ جي اجازت هوندي. ڪرنل ميگي اهو حڪم جاري ڪيو، ۽ 29 ۽ 30 اپريل جي وچ واري رات اڪثر سپاهي قلعو خالي ڪري پيرس موٽي ويا. پر قلعي جي خالي ٿيڻ جي خبر قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي ۽ ڪميون تائين پهچي وئي. ان کان اڳ جو جنرل سيسي ۽ ورسائي جي فوج قلعو سنڀالي سگهي، قومي محافظ دستي اضافي فوجون اتي موڪليون، جن سڀئي مورچا ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ وٺي ورتا. قومي محافظ دستي جي ڪمانڊر جنرل [[گستاو ڪلوزري]] کي برطرف ڪري قيد ڪيو ويو. جنرل سيسي ٻيهر قلعي تي شديد بمباري شروع ڪئي. محافظن 7 ۽ 8 مئي جي وچ واري رات تائين مزاحمت جاري رکي، پر آخرڪار جڏهن وڌيڪ حملن کي روڪڻ ممڪن نه رهيو ته باقي بچيل قومي محافظ سپاهين قلعو ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو. قومي محافظ دستي جي نئين ڪمانڊر [[لوئي روسيل]] مختصر بيان جاري ڪندي چيو: ''&quot;ڪالهه دستي پاران ڇڏيل اِسي جي قلعي تي هاڻي ٽن رنگن وارو جهنڊو ڦڙڪي رهيو آهي.&quot;'' قلعي جي وڃائڻ کان پوءِ ڪميون روسيل کي برطرف ڪري سندس جاءِ تي [[لوئي شارل ڊليسڪلوز|ڊليسڪلوز]] کي مقرر ڪيو، جيڪو هڪ سرگرم ڪميون حامي هو، پر فوجي ماڻهو نه بلڪه صحافي هو.{{sfn|Milza|2009a|pp=327–330}}

ان کان پوءِ سخت ويڙهه جاري رهي، جيئن ميڪ ماهون جي فوج آهستي آهستي منظم انداز ۾ [[ٿئير ڀت|پيرس جي شهرپناهه]] ڏانهن وڌندي رهي. 20 مئي تي ميڪ ماهون جي توپخاني [[مونٽريتو]]، مونٽ-واليرين، [[بولون-بيانڪور]]، [[اِسي-لي-مولينو]] ۽ [[وانو]] مان شهر جي اولهندي پاڙن—[[اوتوي]]، [[پاسي]] ۽ [[ٽروڪاڊيرو]]—تي گولاباري شروع ڪئي، جنهن جا گولا [[پلاس شارل ڊي گول|ليتوال]] جي ويجهو ڪري رهيا هئا. ڊومبروفسڪي اطلاع ڏنو ته جن سپاهين کي هن پوائنٽ دو ژور ۽ پورٽ دوتوي جي وچ واري شهرپناهه جي دفاع لاءِ موڪليو هو، اهي شهر ڏانهن پوئتي هٽي آيا هئا، ۽ هاڻي وٽس لا ميوئت ۾ رڳو 4,000، [[نيوئي-سور-سين]] ۾ 2,000، ۽ [[ازنيئر-سور-سين]] ۽ [[سينٽ-اوئن-سور-سين]] ۾ رڳو 200 سپاهي بچيا هئا. هن چيو: ''&quot;مون وٽ نه ڪافي توپچي آهن ۽ نه ئي اهڙا ماڻهو، جيڪي هن تباهي کي روڪي سگهن.&quot;''{{sfn|Milza|2009a|p=337}}

19 مئي تي، جڏهن ڪميون جي ايگزيڪيوٽو ڪميٽي اڳوڻي فوجي ڪمانڊر ڪلوزري خلاف اِسي جي قلعي جي وڃائڻ بابت مقدمو ٻڌي رهي هئي، تڏهن کين اطلاع مليو ته مارشل ميڪ ماهون جون فوجون پيرس جي شهرپناهه تائين پهچي چڪيون آهن.

== &quot;خوني هفتو&quot; {{anchor|bloody week}} ==

{{See also|خوني هفتو}}

[[File:Versaillais(--)Communards.jpg|left|thumb|پيرس ڪميون ۽ &quot;خوني هفتي&quot; جو نقشو، جيڪو ميشيل اودان جي فرانسيسي ڪتاب ''خوني هفتو، مئي 1871ع: روايتون ۽ انگ اکر''، لبرٽاليا پبليڪيشنز، مونٽريئل، 2021ع، {{ISBN|978-2-37729-176-2}} موجب تيار ڪيو ويو.]]

=== 21 مئي: فوج جو پيرس ۾ داخل ٿيڻ ===

[[File:JAROSŁAW ŻĄDŁO DĄBROWSKI herbu (coat of arms) RADWAN.jpg|thumb|upright|[[ياروسواف ڊومبروفسڪي]]، هڪ پولستاني جلاوطن ۽ اڳوڻو فوجي آفيسر، قومي محافظ دستي جي ٿورن قابل ڪمانڊرن مان هڪ هو. هو خوني هفتي جي شروعات ۾ مارجي ويو.]]

ميڪ ماهون جي فوج پاران پيرس خلاف آخري حملو آچر، 21 مئي تي شروع ٿيو. ڏکڻ-اولهندي محاذ تي شهر کان ٿورو ٻاهر خيما کوڙي ويٺل سپاهين کي شهر جي ڀتين اندر موجود هڪ ايجنٽ کان خبر پئي ته قومي محافظ دستو پوائنٽ-دو-ژور وٽ شهرپناهه جي هڪ حصي تان هٽي ويو آهي ۽ اتي جا مورچا بي دفاع آهن. هڪ فوجي انجنيئر کاهي پار ڪري خالي مورچن جو معائنو ڪيو ۽ ترت اها خبر تار وسيلي مارشل ميڪ ماهون ڏانهن موڪلي، جيڪو ٿئير سان گڏ [[مونٽ-واليرين قلعو|مونٽ-واليرين قلعي]] ۾ موجود هو. ميڪ ماهون فوراً حڪم جاري ڪيو، ۽ ٻه بٽالينون بنا ڪنهن مزاحمت جي مورچن مان گذري ويون. ورسائي جي فوج شهر جي اندرئين پاسي کان [[پيرس جا شهري دروازا|شهر جي دروازن]]، پورٽ ڊي سينٽ-ڪلو، لا ميوئت ۽ پورٽ ڊي ورسائي تي تيزيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. صبح جو چئين وڳي تائين پنجاهه هزار سپاهي شهر ۾ داخل ٿي چڪا هئا ۽ [[شانز ايليزي]] تائين اڳتي وڌي ويا هئا.{{Sfn|Milza|2009a|pp=379–380}}&lt;ref name=&quot;Tombs 2009 p. 320-321&quot;&gt;{{Harvnb|Tombs|2009|pp=320–321}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڊومبروفسڪي کيس خبر ڏني ته فوج پيرس اندر داخل ٿي چڪي آهي، تڏهن ڪميون جي اڳواڻ ڊليسڪلوز ان ڳالهه کي مڃڻ کان انڪار ڪيو ۽ ايندڙ صبح تائين شهر کي خبردار ڪرڻ لاءِ گهنڊ وڄائڻ کان به انڪار ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Tombs 2009 p. 320-321&quot;/&gt; ڪميون ۾ اڳوڻي ڪمانڊر گستاو ڪلوزري خلاف مقدمو اڃا جاري هو، جڏهن کين جنرل ڊومبروفسڪي جو پيغام مليو ته فوج شهر ۾ داخل ٿي چڪي آهي. هن اضافي فوج جو مطالبو ڪيو ۽ فوري جوابي حملي جي تجويز ڏني. هن لکيو: ''&quot;پرسڪون رهو، ۽ سڀ ڪجهه بچي ويندو. اسان کي شڪست نه کائڻ گهرجي!&quot;''{{sfn|Milza|2009a|p=381}} اها خبر ملڻ کان پوءِ به ڪميون جي ايگزيڪيوٽو ميمبرن ڪلوزري جي قسمت بابت پنهنجا بحث ٻيهر شروع ڪيا، جيڪي ان شام اٺين وڳي تائين جاري رهيا.

قومي محافظ دستي جي ڪيترن ئي سپاهين جو پهريون ردعمل اهو هو ته ڪنهن کي ذميوار قرار ڏنو وڃي، ۽ سڀ کان پهرين ڊومبروفسڪي تي الزام لڳايو ويو. اهي افواهون پکڙيون ته هن شهر دشمن حوالي ڪرڻ لاءِ ڏهه لک فرانڪ قبول ڪيا هئا. انهن افواهن کيس سخت ڏک پهچايو. اهي افواهون ٻن ڏينهن کان پوءِ بند ٿيون، جڏهن ڊومبروفسڪي رڪاوٽن تي لڳل زخمن سبب فوت ٿي ويو. سندس آخري بيان ڪيل لفظ هئا: ''&quot;ڇا اهي اڃا به چون ٿا ته مان غدار هئس؟&quot;''{{sfn|Milza|2009a|p=394}}

=== 22 مئي: رڪاوٽون ۽ پهرين گهٽين واريون ويڙهيون ===

[[File:Commune de Paris barricade Place Blanche.jpg|thumb|خوني هفتي دوران [[پلاس بلانش]] تي هڪ رڪاوٽ، جنهن جي محافظن ۾ [[لوئيز ميشيل]] ۽ ٽيهه عورتن تي مشتمل هڪ دستو به شامل هو.]]

22 مئي جي صبح جو آخرڪار سڄي شهر ۾ گهنڊ وڄايا ويا، ۽ ڪميون جي جنگي معاملن واري نمائندي ڊليسڪلوز هڪ اعلان جاري ڪيو، جيڪو سڄي پيرس ۾ لڳايو ويو:

{{blockquote|هن شاندار فرانس جي نالي ۾، جيڪو سڀني عوامي انقلابن جي ماءُ ۽ انصاف ۽ يڪجهتيءَ جي انهن خيالن جو دائمي گهر آهي، جيڪي دنيا جا قانون ٿيڻ گهرجن ۽ ضرور ٿيندا، دشمن ڏانهن وڌو، ۽ پنهنجي انقلابي سگهه سان کيس ڏيکاريو ته ڪو ماڻهو پيرس کي وڪڻي ته سگهي ٿو، پر ڪوبه ان کي دشمن حوالي يا فتح نٿو ڪري سگهي! ڪميون اوهان تي ڀروسو ڪري ٿي، اوهان به ڪميون تي ڀروسو ڪريو!&lt;ref&gt;''Proclamation de Delescluze. delegue a la Guerre, au peuple de Paris'', ''[[Journal officiel de la République française|Journal officiel]],'' 22 May 1871&lt;/ref&gt;}}

عوامي سلامتي ڪميٽي پڻ پنهنجو فرمان جاري ڪيو:

{{blockquote|هٿيار کڻو! پيرس رڪاوٽن سان ڀرجي وڃي، ۽ انهن عارضي مورچن جي پٺيان هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي جنگي صدا، پنهنجي فخر جي صدا، پنهنجي للڪار جي صدا، پر ساڳئي وقت فتح جي صدا به بلند ڪري؛ ڇاڪاڻ⁠تہ رڪاوٽن سان ڀريل پيرس ناقابل شڪست آهي... اهو انقلابي پيرس، عظيم ڏينهن وارو پيرس، پنهنجو فرض نڀائي؛ ڪميون ۽ عوامي سلامتي ڪميٽي به پنهنجو فرض نڀائينديون!{{sfn|Milza|2009a|p=386}}}}

[[File:Maximilien Luce - A Street in Paris in May 1871 - Google Art Project.jpg|thumb|''مئي 1871ع ۾ پيرس جي هڪ گهٽي''، [[ميڪسيميليئن لوس]] جي تصوير.]]

انهن اپيلن باوجود رڳو پندرهن کان ويهه هزار ماڻهن، جن ۾ گهڻيون عورتون ۽ ٻار به شامل هئا، جواب ڏنو. ڪميون جي فوج جي ڀيٽ ۾ مارشل ميڪ ماهون جي فوج پنج ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;Da Costa, Gaston, ''La Commune vecue'', 3 vol. Paris, Librairies-impremeries reunies, 1903–1905, III, p. 81. Serman, William, ''La Commune de Paris'', p. 348&lt;/ref&gt;

جڏهن پيرس اندر ويڙهه شروع ٿي، تڏهن پاڙيسري علائقن سان اها مضبوط وابستگي، جيڪا اڳ ڪميون جي طاقت هئي، ڪجهه حد تائين ڪمزوري بڻجي وئي. هڪ گڏيل رٿابنديءَ تحت دفاع ڪرڻ بدران هر پاڙي پنهنجي بقا لاءِ الڳ ۽ سخت مزاحمت ڪئي، ۽ پوءِ هڪ ٻئي پٺيان شڪست کائيندو ويو. اڳين پيرسي انقلابن دوران سوڙهين گهٽين جو ڄار سڄن ضلعن کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائيندو هو، پر شهر جي مرڪز ۾ [[اوسمان پاران پيرس جي نئين سر تعمير]] دوران انهن جي جاءِ ويڪرن [[بولوارڊ|شاهراهن]] والاري ڇڏي هئي. ورسائي جي فوج وٽ مرڪزي ڪمانڊ، وڌيڪ سپاهي ۽ بهتر تنظيم موجود هئي. ايترو ئي اهم اهو به هو ته هنن 1848ع ۽ اڳين بغاوتن مان گهٽين ۾ جنگ ڪرڻ جا طريقا سکي ورتا هئا. اهي ڪميون جي رڪاوٽن تي سڌو حملو ڪرڻ کان پاسو ڪندا هئا. هو ڀرپاسي وارن گهرن جون ڀتيون ڀڃي رڪاوٽن کان مٿانهين هنڌن تي مورچا قائم ڪندا ۽ آهستي آهستي انهن جي چوڌاري ۽ پٺيان پهچي ويندا هئا، جنهن ڪري اڪثر ڪميون جي محافظن کي بنا ويڙهه جي پوئتي هٽڻو پوندو هو. پيرس جون گهڻيون رڪاوٽون بنا مقابلي جي ڇڏي ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;Lissagaray (1896) pp. 349–351&lt;/ref&gt;

22 مئي جي صبح جو باقاعده فوج پورٽ دوفين کان [[شان ڊي مارس]] ۽ [[ايڪول ميليٽيئر]] تائين، جتي جنرل سيسي پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو، ۽ اتان پورٽ ڊي وانو تائين هڪ وڏو علائقو قبضي ۾ وٺي چڪي هئي. ٿوري ئي وقت ۾ فوج جو پنجون ڪور [[پارڪ مونسو]] ۽ [[پلاس ڪليشي]] ڏانهن وڌيو، جڏهن ته جنرل [[فيليڪس دوئي]] [[پلاس ڊي ليتوال]] ۽ جنرل ڪليشان [[گار سينٽ-لازار]] تي قبضو ڪيو. اولهندي پيرس ۾ کين تمام ٿوري مزاحمت ملي، پر فوج بنا تڪڙ جي آهستي ۽ احتياط سان اڳتي وڌندي رهي.

ڪنهن کي به اميد نه هئي ته فوج شهر ۾ داخل ٿي ويندي، تنهنڪري اڳواٽ رڳو ڪجهه وڏيون رڪاوٽون [[رو سينٽ-فلورانتن، پيرس|رو سينٽ-فلورانتن]]، [[اَوَينيو ڊي لوپيرا]] ۽ [[رو ڊي ريوولي]] تي تيار هيون. رڪاوٽون اڳواٽ ٺاهيون نه ويون هيون؛ لڳ ڀڳ نَو سئو رڪاوٽون جلديءَ ۾ پٿرن ۽ مٽيءَ جي ٻورين مان ٺاهيون ويون. ٻين ڪيترن ماڻهن هيٺاهين خانن ۾ پناهه گاهون تيار ڪيون. پهرين سخت ويڙهه 22 مئي جي منجهند جو ٿي، جڏهن [[ڪي دورسي]] ۽ مادلين وٽ باقاعده فوج جي توپخاني ۽ ٽويلري محل جي ڇت تي قومي محافظ دستي جي توپن وچ ۾ گولاباري ٿي. ساڳئي ڏينهن پيرس اندر باقاعده فوج پاران قومي محافظ دستي جي سپاهين کي قتل ڪرڻ جا پهريان واقعا پڻ پيش آيا؛ [[رو دو باڪ، پيرس|رو دو باڪ]] تي گرفتار ڪيل لڳ ڀڳ سورهن قيدين جي مختصر ٻڌڻي ڪئي وئي ۽ پوءِ کين گولي هڻي قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;[[Pierre Milza|Milza, Pierre]], &quot;La Commune&quot;, p. 391&lt;/ref&gt;

=== 23 مئي: مونٽ مارتر جي جنگ؛ ٽويلري محل کي باهه ===

[[File:Combats dans la rue Rivoli.jpg|thumb|[[رو ڊي ريوولي]] تي هڪ رڪاوٽ جو دفاع ڪندڙ ڪميون جا حامي.]]

[[File:Commune de Paris nuit du 23 au 24 mai incendies dans Paris.jpg|thumb|23 ۽ 24 مئي جي وچ واري رات ڪميون پاران پيرس ۾ لڳايل باهيون.]]

23 مئي تي فوج جو ايندڙ مقصد [[مونٽ مارتر]] جي ٽڪري هئي، جتان بغاوت شروع ٿي هئي. قومي محافظ دستي ٽڪري جي چوڌاري رڪاوٽن ۽ عارضي قلعن جو هڪ گهيرو تعمير ڪري ان تي محافظ مقرر ڪيا هئا. ڪميون جي شروعات ۾ فوج کان قبضي ۾ ورتل پنجاسي توپون ۽ ويهه تيز فائر ڪندڙ بندوقون اڃا اتي موجود هيون، پر ڪنهن کي به حملي جي اميد نه هئي، تنهنڪري وٽن نه گولا بارود هو، نه بارود جا ڪارتوس ۽ نه تربيت يافته توپچي.&lt;ref&gt;Lissagaray (1896), p. 318&lt;/ref&gt;

شوسي ڪلينانڪور تي هڪ رڪاوٽ جي دستي ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه عورتن تي مشتمل هڪ بٽالين شامل هئي، جنهن ۾ [[لوئيز ميشيل]] به هئي. باقاعده فوجين کيس پڪڙي رڪاوٽ جي سامهون واري کاهيءَ ۾ اڇلائي ڇڏيو ۽ مئل سمجهي ڇڏيائون. هوءَ اتان ڀڄي نڪتي، پر ٿوري ئي دير کان پوءِ پنهنجي ماءُ جي گرفتاري روڪڻ لاءِ پاڻ فوج آڏو پيش ٿي وئي. قومي محافظ دستي جون بٽالينون باقاعده فوج جو مقابلو نه ڪري سگهيون؛ 23 مئي جي منجهند تائين حڪومتي سپاهي مونٽ مارتر جي چوٽيءَ تي پهچي ويا ۽ سولفيرينو ٽاور تي ٽن رنگن وارو جهنڊو ڦڙڪايو ويو. سپاهين 42 قومي محافظ سپاهين ۽ ڪيترين عورتن کي گرفتار ڪري رو ڊي روزيي واري ساڳئي گهر ڏانهن وٺي ويا، جتي جنرل ڪليمان-ٿوما ۽ ليڪومت کي قتل ڪيو ويو هو، ۽ اتي کين گولي هڻي قتل ڪيو. [[رو رويال، پيرس|رو رويال]] تي سپاهين [[لا مادلين، پيرس|مادلين چرچ]] جي چوڌاري ٺهيل مضبوط رڪاوٽ تي قبضو ڪيو؛ اتي هٿيارن سميت گرفتار ٿيل 300 قيدين کي گولي هڻي قتل ڪيو ويو، جيڪو باغين جي سڀ کان وڏي اجتماعي قتلن مان هڪ هو.{{sfn|Milza|2009a|p=394}}

ساڳئي ڏينهن فوج خلاف جنگ ۾ ٿوري ڪاميابي ملڻ سبب قومي محافظ دستي جي ڪجهه يونٽن حڪومت جي علامت سمجهيل [[پيرس ڪميون دوران لڳل باهيون|سرڪاري عمارتن کي ساڙي]] بدلو وٺڻ شروع ڪيو. ڪميون جي شروعاتي اڳواڻن مان هڪ [[پال برونيل]] جي اڳواڻيءَ هيٺ قومي محافظ سپاهي تيل جا دٻا کڻي رو رويال ۽ [[رو دو فوبور سينٽ-اونوري]] جي ويجهو عمارتن کي باهه ڏيڻ لڳا. برونيل جي مثال تي هلندي ٻين محافظن [[رو سينٽ-فلورانتن، پيرس|رو سينٽ-فلورانتن]]، [[رو ڊي ريوولي]]، [[رو دو باڪ، پيرس|رو دو باڪ]]، رو ڊي ليل ۽ ٻين گهٽين ۾ ڪيترين عمارتن کي باهه ڏني.

[[ٽويلري محل]]، جيڪو [[فرانس جو هينري چوٿون|هينري چوٿين]] کان نيپولين ٽئين تائين فرانس جي گهڻن بادشاهن ۽ شهنشاهن جي رهائشگاهه رهيو هو، ان جو دفاع لڳ ڀڳ ٽي سئو قومي محافظ سپاهي ڪري رهيا هئا، جڏهن ته باغ ۾ ٽيهه توپون رکيل هيون. اهي سڄو ڏينهن باقاعده فوج سان توپخاني جي ويڙهه ۾ مصروف رهيا. شام لڳ ڀڳ ستين وڳي دستي جي ڪمانڊر جول برژري محل کي باهه ڏيڻ جو حڪم ڏنو. ڀتين، فرشن، پردن ۽ ڪاٺ جي ڪم کي تيل ۽ تارپين سان ڀڄايو ويو، جڏهن ته بارود جا پيپا وڏي ڏاڪڻ ۽ صحن جي هيٺان رکيا ويا، پوءِ باهه ڏني وئي. اها باهه 48 ڪلاڪن تائين جاري رهي ۽ محل جو گهڻو حصو ساڙي اندر کان خالي ڪري ڇڏيو؛ رڳو ڏکڻ وارو آخري حصو، ''{{lang|fr|پاويو دو فلور}}''، بچي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=1956 |title=Paris |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=14th |volume=17 |page=293}}&lt;/ref&gt;

برژري هوٽيل ڊي وِل ڏانهن پيغام موڪليو:

&lt;blockquote&gt;
&quot;بادشاهت جا آخري نشان هاڻي غائب ٿي ويا آهن. منهنجي خواهش آهي ته پيرس جي سڀني يادگارن سان به ساڳيو ئي ٿئي.&quot;&lt;ref&gt;Joanna Richardson, ''Paris under Siege'' Folio Society London 1982 p. 185&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

ٽويلري سان ڳنڍيل [[لوور محل|لوور]] جي رشيليو لائبريريءَ کي به باهه ڏني وئي ۽ اها مڪمل طور تباهه ٿي وئي. لوور جو باقي حصو عجائب گهر جي منتظمن ۽ باهه وسائيندڙ دستن جي ڪوششن سان بچايو ويو.&lt;ref&gt;Rene Heron de Villefosse, ''Histoire de Paris'', Bernard Grasset (1959). The father of the author of this book was an assistant curator at the Louvre, and helped put out the fires&lt;/ref&gt; پوءِ جي تاريخدانن جو عام اتفاق آهي ته گهڻيون وڏيون باهيون قومي محافظ دستي ۽ ڪميون جي ڪجهه منظم گروهن لڳايون، جڏهن ته عورتن پاران باهه لڳائڻ جا واقعا يا ته تمام ٿورا هئا يا بلڪل نه هئا.{{sfn|Milza|2009a|pp=396–397}} سرڪاري عمارتن کان سواءِ قومي محافظ دستي نيپولين ٽئين جي حڪومت سان لاڳاپيل ڪيترن رهواسين جي گهرن کي پڻ باهه ڏني، جن ۾ تاريخدان ۽ ناٽڪ نويس [[پراسپر ميري مي]] جو گهر به شامل هو، جيڪو [[ڪارمين (ناولٽ)|''ڪارمين'']] جو ليکڪ هو.{{sfn|Milza|2009a|pp=396–397}}

=== 24 مئي: هوٽل ڊي وِل کي باهه؛ ڪميون جي حامين، آرچ بشپ ۽ يرغمالين جون ڦاسيون ===

[[File:Commune de Paris 24 mai incendie de l'Hôtel de Ville.jpg|thumb|[[هوٽيل ڊي وِل، پيرس|هوٽيل ڊي وِل]] ۾ باهه، جيڪو ڪميون جو هيڊڪوارٽر هو، ورسائي جي فوج ان تي حملو ڪيو ۽ قومي محافظ دستي ان کي ساڙي ڇڏيو.]]

24 مئي جي رات ٻن وڳي برونيل ۽ سندس ماڻهو هوٽيل ڊي وِل پهتا، جيڪو اڃا ڪميون ۽ ان جي انتظامي سربراهه ڊليسڪلوز جو هيڊڪوارٽر هو. عمارت جي هالن ۾ زخمين جي سار سنڀال ڪئي پئي وئي، جڏهن ته قومي محافظ دستي جا ڪجهه آفيسر ۽ ڪميون جا ميمبر پنهنجيون ورديون لاهي عام شهري لباس پائي رهيا هئا ۽ ڏاڙهيون ڪوڙي رهيا هئا، جيئن شهر مان فرار ٿي سگهن. ڊليسڪلوز سڀني کي عمارت خالي ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ برونيل جي ماڻهن ان کي باهه ڏئي ڇڏي.{{sfn|Milza|2009a|pp=397–398}}

24 مئي تي ڏينهن جي روشنيءَ سان ويڙهه ٻيهر شروع ٿي، جڏهن ساڙيل محلن ۽ وزارتن جي دونهين سبب آسمان ڪارو ٿي ويو هو. ڪميون جي پاسي نه ڪا گڏيل هم آهنگي هئي ۽ نه مرڪزي قيادت؛ هر پاڙو پاڻمرادو وڙهندو رهيو. قومي محافظ دستو ٽٽي پيو، ڪيترائي سپاهي عام لباس پائي شهر مان ڀڄي ويا، ۽ رڪاوٽن جي دفاع لاءِ رڳو 10,000 کان 15,000 ڪميون حامي رهجي ويا. ڊليسڪلوز پنهنجو هيڊڪوارٽر هوٽيل ڊي وِل مان [[پيرس جو يارهون ارونڊيسمان|يارهين ارونڊيسمان]] جي ٽائون هال ڏانهن منتقل ڪيو ۽ هوٽيل ڊي وِل کي باهه ڏئي ڇڏي. وڌيڪ سرڪاري عمارتن کي به باهه ڏني وئي، جن ۾ [[پالي ڊي جسٽس، پيرس|پالي ڊي جسٽس]]، [[پيرس پوليس پريفيڪچر|پوليس پريفيڪچر]]، [[ٿيئٽر دو شاتلي|شاتلي]] ۽ [[ٿيئٽر ڊي لا پورٽ سينٽ-مارٽن|پورٽ سينٽ-مارٽن]] جا ٿيئٽر ۽ [[سينٽ-اوستاش، پيرس|سينٽ-اوستاش چرچ]] شامل هئا. پالي ڊي جسٽس جو گهڻو حصو تباهه ٿي ويو، پر [[سينٽ-شاپيل]] بچي وئي. [[لوور محل]]، [[پالي-رويال]] ۽ [[نوتر دام ڊي پيرس|نوتر دام]] ۾ لڳايل باهيون وڏي نقصان کان اڳ وسايون ويون.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=pGTJAwAAQBAJ&amp;pg=PA11 ''The Paris Commune 1871''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200522201026/https://books.google.co.uk/books?id=pGTJAwAAQBAJ&amp;pg=PA11 |date=22 May 2020 }}, Robert Tombs, p. 11&lt;/ref&gt;

[[File:Exécution de communards parisiens par les troupes versaillaises.jpg|thumb|ورسائي جي فوجين پاران ڪميون جي حامين کي گولي هڻي قتل ڪيو پيو وڃي.]]

جيئن فوج منظم نموني اڳتي وڌندي رهي، تيئن گرفتار ڪيل ڪميون سپاهين کي مختصر ڪارروائيءَ کان پوءِ قتل ڪرڻ جو سلسلو پڻ جاري رهيو. [[مختصر ڦاسي|مختصر سزائن]] لاءِ غير رسمي [[فوجي عدالت|فوجي عدالتون]] ''{{lang|fr|[[ايڪول پوليٽيڪنيڪ]]|italic=no}}''، [[پلاس دو شاتلي|شاتلي]]، [[لگزمبرگ محل]]، [[پارڪ مونسو]] ۽ پيرس جي ٻين هنڌن تي قائم ڪيون ويون. گرفتار قيدين جا هٿ جاچيا ويندا هئا ته معلوم ڪري سگهجي ته هنن هٿيار هلايا هئا يا نه. قيدي پنهنجي سڃاڻپ ٻڌائيندا، ٻن يا ٽن ژاندارم آفيسرن تي مشتمل عدالت فيصلو ٻڌائيندي، پوءِ قيدين کي ٻاهر وٺي وڃي سزا فوراً لاڳو ڪئي ويندي هئي.{{sfn|Milza|2009a|p=401}}

شهر جي مختلف حصن ۾ فوج پاران وڌندڙ قتلن جون خبرون اچڻ دوران ڪميون جي حامين به ناڪام انتقامي ڪوشش طور پنهنجون ڦاسيون شروع ڪيون. عوامي سلامتي ڪميٽي جي سربراهه رائول ريگول ڪميون جي اجازت کان سواءِ چئن قيدين جي هڪ ٽولي کي قتل ڪرايو، پر پوءِ پاڻ فوجي گشت هٿان گرفتار ٿي گولي جو نشانو بڻيو. 24 مئي تي قومي محافظ دستي جي هڪ وفد ۽ عوامي سلامتي ڪميٽي جي ميمبر گستاو ژانتون يارهين ارونڊيسمان جي ٽائون هال ۾ قائم ڪميون جي نئين هيڊڪوارٽر پهچي [[لا روڪيٽ جيلون|لا روڪيٽ جيل]] ۾ رکيل يرغمالين کي فوراً قتل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪميون جي نئين سرڪاري وڪيل [[تيوفيل فيري]] ڪجهه دير هٻڪڻ کان پوءِ هڪ حڪم لکيو: ''&quot;لا روڪيٽ جي شهري ڊائريڪٽر کي ڇهن يرغمالين کي قتل ڪرڻ جو حڪم.&quot;''

ژانتون گولي هلائيندڙ دستي لاءِ رضاڪار گهريا ۽ لا روڪيٽ جيل ڏانهن روانو ٿيو، جتي ڪيترائي يرغمالي قيد هئا. کيس يرغمالين جي فهرست ڏني وئي، جنهن مان هن ڇهه نالا چونڊيا، جن ۾ پيرس جو آرچ بشپ [[جارج داربوا]] ۽ ٽي پادري شامل هئا. جيل جي گورنر مسيو فرانسوا ڪميون جي واضح حڪم کان سواءِ آرچ بشپ کي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ژانتون هڪ نائب کي سرڪاري وڪيل ڏانهن واپس موڪليو، جنهن پنهنجي حڪم جي هيٺان لکيو: ''&quot;۽ خاص طور آرچ بشپ.&quot;'' آرچ بشپ داربوا ۽ ٻين پنجن يرغمالين کي فوراً جيل جي صحن ۾ وٺي وڃي ڀت اڳيان قطار ۾ بيهاريو ويو ۽ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|Milza|2009a|pp=403–404}}

=== 25 مئي: ڊليسڪلوز جي موت ===

[[File:Louis Charles Delescluze.jpg|thumb|upright|left|[[لوئي شارل ڊليسڪلوز]]، ڪميون جو آخري فوجي اڳواڻ، هٿيار کان سواءِ هڪ رڪاوٽ جي چوٽيءَ تي بيهڻ کان پوءِ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.]]

24 مئي جي پڄاڻيءَ تائين باقاعده فوج [[لاطيني پاڙو، پيرس|لاطيني پاڙي]] جي اڪثر رڪاوٽن تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ پيرس جي لڳ ڀڳ ٽي پنجون حصو سندن قبضي ۾ اچي چڪو هو. ميڪ ماهون پنهنجو هيڊڪوارٽر [[ڪي دورسي]] تي قائم ڪيو. باغين وٽ رڳو [[پيرس جو يارهون ارونڊيسمان|يارهون]]، [[پيرس جو ٻارهون ارونڊيسمان|ٻارهون]]، [[پيرس جو اوڻيهون ارونڊيسمان|اوڻيهون]] ۽ [[پيرس جو ويهون ارونڊيسمان|ويهون ارونڊيسمان]]، ۽ [[پيرس جو ٽيون ارونڊيسمان|ٽئين]]، [[پيرس جو پنجون ارونڊيسمان|پنجين]] ۽ [[پيرس جو تيرهون ارونڊيسمان|تيرهين ارونڊيسمان]] جا ڪجهه حصا بچيا هئا. ڊليسڪلوز ۽ ڪميون جا لڳ ڀڳ ويهه باقي اڳواڻ [[پلاس وولٽيئر]] تي واقع تيرهين ارونڊيسمان جي ٽائون هال ۾ موجود هئا. تيرهين ارونڊيسمان ۽ موفيتار ضلعي جي لڳ ڀڳ 1,500 قومي محافظ سپاهين، جن جي قيادت [[واليري انتوني وروبليفسڪي]] ڪري رهيو هو—جيڪو هڪ پولستاني جلاوطن هو ۽ [[جنوري بغاوت|1863ع واري روسين خلاف بغاوت]] ۾ حصو وٺي چڪو هو—۽ جنرل ڊي سيسي جي قيادت هيٺ ٽن فوجي بريگيڊن وچ ۾ سخت ويڙهه ٿي.{{sfn|Milza|2009a|pp=404–407}}

25 مئي دوران باغين تيرهين ارونڊيسمان جو ٽائون هال وڃائي ڇڏيو ۽ [[پلاس ژان دارڪ]] تي قائم هڪ رڪاوٽ ڏانهن هٽي ويا، جتي 700 ماڻهو قيدي بڻايا ويا. وروبليفسڪي ۽ سندس ڪجهه ساٿي يارهين ارونڊيسمان جي ٽائون هال تائين پهچي ويا، جتي هنن ڪميون جي انتظامي سربراهه ڊليسڪلوز سان ملاقات ڪئي. ڪميون جا ٻيا ڪيترائي اڳواڻ، جن ۾ برونيل به شامل هو، زخمي ٿي چڪا هئا، جڏهن ته پياٽ غائب ٿي ويو هو. ڊليسڪلوز وروبليفسڪي کي ڪميون جي فوجن جي قيادت سنڀالڻ جي آڇ ڪئي، پر هن اهو چئي انڪار ڪيو ته هو هڪ عام سپاهي جي حيثيت سان وڙهڻ کي ترجيح ڏئي ٿو. شام لڳ ڀڳ ساڍي ستين وڳي ڊليسڪلوز پنهنجي عهدي واري ڳاڙهي پٽي ٻڌي، بنا هٿيارن جي [[پلاس ڊي لا ريپبلڪ|پلاس دو شاتو-دو]] تي قائم رڪاوٽ ڏانهن هليو، ان جي چوٽيءَ تي چڙهي سپاهين جي سامهون بيٺو، ۽ فوراً گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|Lissagaray|2000|pp=355–356}}

=== 26 مئي: پلاس ڊي لا باستيل تي قبضو؛ وڌيڪ ڦاسيون ===

26 مئي جي منجهند، ڇهن ڪلاڪن جي شديد ويڙهه کان پوءِ، باقاعده فوج [[پلاس ڊي لا باستيل]] تي قبضو ڪري ورتو. قومي محافظ دستي وٽ اڃا به ٽئين ارونڊيسمان جا ڪجهه حصا، [[ڪارو دو تمپل]] کان [[آرٽس اي ميتيي پيرس ٽيڪ]] تائين، موجود هئا، ۽ سندن [[مضبوط مورچو|مضبوط مورچا]] بٽ-شومون ۽ پير-لاشيز ۾ توپخانو اڃا سرگرم هو، جتان هو [[سينٽ مارٽن واهه]] جي ڪناري موجود باقاعده فوج تي گولاباري ڪندا رهيا.{{sfn|Milza|2009a|p=410}}

انتوان ڪلاوييه، جيڪو هڪ ڪميسار هو، ۽ قومي محافظ دستي جي ڪرنل ايميل گوا جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيترن ئي درجن قومي محافظ سپاهين جو هڪ دستو لا روڪيٽ جيل پهتو ۽ اتي موجود باقي يرغمالين کي بندوقن جي زور تي حوالي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. انهن يرغمالين ۾ ڏهه پادري، پنجٽيهه پوليس وارا ۽ ژاندارم، ۽ ٻه شهري شامل هئا. انهن کي پهرين ويهين ارونڊيسمان جي ٽائون هال ڏانهن وٺي ويا، پر ان ضلعي جي ڪميون اڳواڻ پنهنجي ٽائون هال کي قتل جي جاءِ طور استعمال ڪرڻ جي اجازت نه ڏني. تنهنڪري ڪلاوييه ۽ گوا کين [[رو هاڪسو]] ڏانهن وٺي ويا. يرغمالين جي جلوس سان قومي محافظ سپاهين ۽ عام شهرين جو هڪ وڏو ۽ سخت ڪاوڙيل هجوم به شامل ٿي ويو، جيڪو يرغمالين کي گاريون ڏيندو، مٿن ٿڪ اڇلائيندو ۽ کين ڌڪا ۽ ڌڪ هڻندو رهيو. جڏهن اهي هڪ کليل ميدان ۾ پهتا ته کين ڀت اڳيان قطار ۾ بيهاريو ويو ۽ [[رو هاڪسو قتل عام|ڏهن ڏهن ڄڻن جي ٽولن ۾ گولي هڻي قتل ڪيو ويو]]. هجوم ۾ موجود قومي محافظ سپاهين پڻ فائرنگ واري دستي سان گڏ گوليون هلايون. يرغمالين تي هر طرف کان فائرنگ ڪئي وئي، پوءِ بندوقن جي ڪنڌين سان ماريو ويو ۽ سنگينن سان وار ڪيا ويا.{{sfn|Milza|2009a|pp=411–412}}

ڪميون جي حامي [[پراسپر اوليوييه ليساگاري]] موجب، خوني هفتي دوران ڪميون مجموعي طور 63 ماڻهن کي قتل ڪرايو.{{sfn|Lissagaray|2000|p=383}}

== ڪميون جي قيدين ۽ جاني نقصان ==

=== قيدي ۽ جلاوطن ===

[[File:Commune de Paris Prisonniers à Satory.jpg|center|450px|thumb|[[ساتوري]] جي ڪيمپ ۾ قيد ڪيل ڪميون جا حامي]]

[[File:Commune de Paris éxécution de communards caserne Lobau.jpg|thumb|لوبو فوجي ڇانوڻيءَ ۾ ڪميون جي قيدين جي اجتماعي ڦاسي، فريڊرڪ لڪس جي چٽسالي]]

فرانسيسي فوج جي سرڪاري رڪارڊ موجب، خوني هفتي دوران ۽ ان کان فوراً پوءِ 43,522 قيدي گرفتار ڪيا ويا. انهن مان 1,054 عورتون هيون ۽ 615 جي عمر 16 سالن کان گهٽ هئي. انهن کي 150 يا 200 ڄڻن جي ٽولن ۾ گهوڙيسوارن جي نگراني هيٺ ورسائي يا [[ساتوري]] جي فوجي ڪيمپ ڏانهن وٺي وڃڻ ۾ آيو، جتي مقدمي هلڻ تائين کين انتهائي ڀريل ۽ غير صحت بخش حالتن ۾ رکيو ويو. قيدين مان اڌ کان وڌيڪ، يعني 22,727 ڄڻا، يا ته حالتن جي نرمي يا انسان دوستي جي بنياد تي مقدمي کان اڳ ئي آزاد ڪيا ويا. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪميون جي سڄي عرصي دوران پيرس تي سرڪاري طور گهيري جي حالت لاڳو هئي، تنهنڪري قيدين جا مقدما فوجي عدالتن ۾ هلايا ويا. 15,895 قيدين تي مقدمو هليو، جن مان 13,500 ڏوهاري قرار ڏنا ويا. 95 کي موت جي سزا، 251 کي جبري مشقت، 1,169 کي جلاوطني (اڪثر نيو ڪيلڊونيا)، 3,147 کي سادي جلاوطني، 1,257 کي اڪيلائيءَ واري قيد، 1,305 کي هڪ سال کان وڌيڪ قيد ۽ 2,054 کي هڪ سال کان گهٽ قيد جي سزا ٻڌائي وئي.{{sfn|Milza|2009a|pp=431–432}}

[[File:Théophile Ferré by Appert.jpg|thumb|upright|ڪميون جو نائب سرڪاري وڪيل [[تيوفيل فيري]]، جنهن ڇهن يرغمالين کي قتل لاءِ حوالي ڪيو هو، نومبر 1871ع ۾ پاڻ به ڦاسي ڏنو ويو.]]

7 آگسٽ کان ڪميون جي انهن اڳواڻن تي الڳ ۽ وڌيڪ باضابطه مقدمو هلايو ويو، جيڪي بچي ويا هئا ۽ گرفتار ٿي چڪا هئا. انهن ۾ تيوفيل فيري به شامل هو، جنهن يرغمالين جي موت واري حڪم تي صحيح ڪئي هئي، ۽ مصور [[گستاو ڪوربي]] به، جنهن پلاس وانڊوم واري ستون کي ڊاهڻ جي تجويز ڏني هئي. سندن مقدمو فوج جي ستن سينيئر آفيسرن جي پينل آڏو هليو. فيري کي موت جي سزا ڏني وئي، جڏهن ته ڪوربي کي ڇهن مهينن جي قيد جي سزا ملي ۽ پوءِ مٿس ستون جي ٻيهر تعمير جو خرچ به وڌو ويو. هن پيرس جي [[سينٽ-پيلاجي جيل]] ۾ سزا جو ڪجهه حصو ڪاٽيو، جتي کيس تصويرون ٺاهڻ لاءِ اسٽينڊ ۽ رنگ رکڻ جي اجازت هئي، پر جيئرا ماڊل سندس سامهون ويهڻ جي اجازت نه هئي. ان دوران هن گلن ۽ ميون جي ''اسٽل لائيف'' تصويرن جو هڪ مشهور سلسلو تيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Riat|1906|pp=120–122}}&lt;/ref&gt; آزادي ملڻ کان پوءِ هو ستون جي تعمير جو خرچ ادا نه ڪري سگهيو، تنهنڪري سوئٽزرلينڊ جلاوطن ٿي ويو، جتي ادائيگي ڪرڻ کان اڳ ئي سندس وفات ٿي وئي.

آڪٽوبر 1871ع ۾ قومي اسيمبليءَ جي هڪ ڪميشن سزائن جو جائزو ورتو؛ 310 ڏوهارين کي معافي ڏني وئي، 286 جون سزائون گهٽايون ويون، ۽ 1,295 جون سزائون تبديل ڪيون ويون. موت جي سزا ٻڌايل 270 ماڻهن مان—جن مان 175 کي [[غير موجودگيءَ ۾ مقدمو]] هلائي سزا ٻڌائي وئي هئي—25 کي گولي هڻي قتل ڪيو ويو، جن ۾ فيري ۽ گستاو ژانتون به شامل هئا، جنهن يرغمالين جي چونڊ ڪئي هئي.{{sfn|Milza|2009a|pp=436–437}} ڪميون جا هزارين حامي، جن ۾ [[فيليڪس پياٽ]] جهڙا اڳواڻ به شامل هئا، ويڙهه ختم ٿيڻ کان اڳ پيرس مان نڪري وڃڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا ۽ جلاوطن ٿي ويا؛ لڳ ڀڳ 3,500 انگلينڊ، 2,000 کان 3,000 بيلجيم ۽ 1,000 سوئٽزرلينڊ ويا.{{sfn|Milza|2009a|p=440}}

3 مارچ 1879ع تي جزوي عام معافي ڏني وئي، جنهن تحت نيو ڪيلڊونيا موڪليل 600 جلاوطنن مان 400 کي واپس اچڻ جي اجازت ملي، ۽ غير موجودگيءَ ۾ سزا ٻڌايل 2,400 مان 2,000 قيدين کي به موٽڻ جي اجازت ڏني وئي. 11 جولاءِ 1880ع تي عام معافي جو اعلان ڪيو ويو، جنهن تحت باقي 543 سزا يافته قيدين ۽ غير موجودگيءَ ۾ سزا ٻڌايل 262 ماڻهن کي فرانس واپس اچڻ جي اجازت ملي.{{sfn|Rougerie|2014|page=120}}

=== جاني نقصان ===

[[File:Commune de Paris enlèvement des cadavres par les parisiens.jpg|thumb|ويڙهه ختم ٿيڻ کان پوءِ پيرسين ڪميون جي حامين جا لاش عارضي اجتماعي قبرن ۾ دفنايا. بعد ۾ انهن کي سرڪاري قبرستانن ۾ منتقل ڪيو ويو، جتي 6,000 کان 7,000 جي وچ ۾ ڪميون جا حامي دفن ڪيا ويا.]]

تاريخدانن ۾ گهڻي عرصي کان اهو بحث جاري آهي ته ''[[خوني هفتو|خوني هفتي]]'' دوران ڪيترا ڪميون جا حامي مارجي ويا. جنرل فيليڪس انتوان آپير جي سرڪاري فوجي رپورٽ ۾ رڳو فوجي نقصان جو ذڪر ڪيو ويو، جيڪو اپريل کان مئي تائين 877 مارجي ويل، 6,454 زخمي ۽ 183 گم ٿيل سپاهين تي مشتمل هو. رپورٽ ۾ ڪميون جي جاني نقصان بابت ڄاڻ کي صرف &quot;تمام نامڪمل&quot; قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Versailles1875&quot;&gt;{{Citation |title=Rapport d'ensemble de M. le Général Appert sur les opérations de la justice militaire relatives à l'insurrection de 1871 |date=1875 |trans-title=Overall report by General Appert on the operations of military justice relating to the 1871 insurrection |trans-chapter=appendix to the minutes of the session of 20 July 1875 |chapter=annexe au procès verbal de la session du 20 juillet 1875 |place=Versailles |publisher=Assemblée nationale |language=fr}}&lt;/ref&gt;

خوني هفتي جي جاني نقصان جو سوال 28 آگسٽ 1871ع تي قومي اسيمبليءَ جي ٻڌڻيءَ ۾ به اٿاريو ويو، جتي مارشل ميڪ ماهون شاهدي ڏني. رڪن ايم. واشيروٽ کيس چيو: &quot;هڪ جنرل مون کي ٻڌايو آهي ته ويڙهه دوران، رڪاوٽن تي يا ويڙهه کان پوءِ مارجي ويل ماڻهن جو انگ 17,000 تائين پهتو.&quot; ميڪ ماهون جواب ڏنو: &quot;مون کي خبر ناهي ته اهو اندازو ڪهڙي بنياد تي لڳايو ويو آهي؛ منهنجي خيال ۾ اهو وڌايل آهي. مان رڳو ايترو چئي سگهان ٿو ته باغين جو نقصان اسان کان گهڻو وڌيڪ هو.&quot; واشيروٽ وري چيو: &quot;شايد اهو انگ سڄي گهيري ۽ اِسي ۽ وانو جي قلعن واري ويڙهه کي به شامل ڪري ٿو.&quot; ميڪ ماهون جواب ڏنو: &quot;اهو انگ وڌايل آهي.&quot; واشيروٽ وري زور ڀريو: &quot;اها ڄاڻ مون کي جنرل آپير ڏني هئي. شايد هن جو مطلب مارجي ويلن ۽ زخمين ٻنهي مان هو.&quot; ميڪ ماهون جواب ڏنو: &quot;اهو وري ٻي ڳالهه آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;Mac-Mahon 1871 p. 183&quot;&gt;Deposition de M. le maréchal Mac-Mahon (28 August 1871) in Enquéte Parlementaire sur l'insurrection du 18 mars 1871 (Paris: Librarie Législative, 1872), p. 183&lt;/ref&gt;

[[File:Exilés communards à Londres, juin 1872.jpg|thumb|لنڊن ۾ ڪميون جا جلاوطن، جون 1872ع]]

1876ع ۾ [[پراسپر اوليوييه ليساگاري]]، جيڪو خوني هفتي دوران رڪاوٽن تي وڙهيو هو ۽ پوءِ لنڊن جلاوطن ٿي ويو، ڪميون جي هڪ انتهائي مشهور ۽ همدرداڻِي تاريخ لکي. ڪتاب جي آخر ۾ هن لکيو: &quot;خوني هفتي جي متاثرين جو صحيح انگ ڪنهن کي به معلوم ناهي. فوجي انصاف واري کاتي جي سربراهه دعويٰ ڪئي ته سترهن هزار ماڻهن کي گولي هڻي قتل ڪيو ويو.&quot; اهو بيان درست نه هو؛ آپير اهڙي ڪا دعويٰ نه ڪئي هئي، هن رڳو قيدين بابت ڳالهايو هو. ليساگاري وڌيڪ لکيو: &quot;پيرس جي [[پيرس جي ميونسپل ڪائونسل|ميونسپل ڪائونسل]] سترهن هزار لاشن جي دفن جو خرچ ادا ڪيو؛ پر ان کان علاوه به ڪيترائي ماڻهو پيرس کان ٻاهر ماريا ويا يا ساڙيا ويا.&quot; بعد وارن تاريخدانن، جن ۾ [[رابرٽ ٽومبس]] به شامل آهي، کي سترهن هزار دفنن بابت ميونسپل ادائيگيءَ جو ڪو ثبوت نه مليو، ۽ ليساگاري به ان بابت ڪا شاهدي پيش نه ڪئي ته هزارين ڪميون جا حامي پيرس کان ٻاهر ساڙيا يا دفنايا ويا هئا. آخر ۾ هن نتيجو ڪڍيو: &quot;ويهه هزار چوڻ مبالغو نه ٿيندو، ۽ اهو انگ فوجي آفيسرن به قبول ڪيو.&quot;{{sfn|Lissagaray|2000|p=383}} پر حقيقت ۾ نه ميڪ ماهون ۽ نه ئي آپير ويهه هزار مارجي ويلن جو انگ قبول ڪيو هو؛ ٻنهي ان کي وڌايل قرار ڏنو هو.&lt;ref name=&quot;Mac-Mahon 1871 p. 183&quot; /&gt;

== تنقيد ==

=== همعصر فنڪار ۽ اديب ===

[[File:Paris Commune rue de Rivoli.jpg|thumb|خوني هفتي کان پوءِ رو ڊي ريوولي جو ڏيک]]

فرانسيسي اديبن ۽ فنڪارن جا ڪميون بابت سخت ۽ واضح رايا هئا. [[گستاو ڪوربي]] ڪميون ۾ حصو وٺندڙ سڀ کان نمايان فنڪار هو، ۽ هو ان جو سرگرم شريڪ ۽ حامي رهيو، جيتوڻيڪ هن شڪي دشمنن کي قتل ڪرڻ واري پاليسيءَ تي تنقيد ڪئي. ٻئي طرف نوجوان [[اناتول فرانس]] ڪميون کي &quot;قاتلن جي ڪميٽي، غنڊن جو ٽولو [{{lang|fr|فريپوئيار}}]، ۽ ڏوهه ۽ جنون جي حڪومت&quot; قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Pivot, Sylvain 2003&quot;&gt;Pivot, Sylvain, &quot;La Commune, les Communards, les ecrivains ou la haine et la gloire.&quot; December 2003. La revue des Anciens Élèves de l'École Nationale d'Administration&quot;&lt;/ref&gt; روزنامچو لکندڙ [[ايڊمون ڊي گونڪور]] ''خوني هفتي'' کان ٽي ڏينهن پوءِ لکيو: &quot;رت وهائڻ جو ڪم مڪمل نموني ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙي خونريزي، جيڪا آباديءَ جي باغي حصي کي قتل ڪري ٿي، ايندڙ انقلاب کي پوئتي ڌڪي ڇڏي ٿي.{{nbs}}... پراڻي سماج کي هاڻي ويهن سالن جو امن نصيب ٿيندو.&quot;&lt;ref&gt;[[Edmond de Goncourt]], [[Jules de Goncourt]], [[Robert Baldick]], ''Pages from the Goncourt Journal'' (Oxford, 1962), p. 194&lt;/ref&gt;

23 اپريل تي [[جارج سانڊ]]، جيڪا 1848ع جي انقلاب ۾ حصو وٺندڙ هڪ پرجوش جمهوريه پسند هئي، ان جي ابتڙ راءِ ظاهر ڪئي. هن لکيو: &quot;هي هولناڪ مهم اڃا جاري آهي. اهي تاوان وٺن ٿا، ڌمڪيون ڏين ٿا، گرفتار ڪن ٿا ۽ فيصلا ڪن ٿا. هنن سڀني ٽائون هالن ۽ سرڪاري ادارن تي قبضو ڪري ورتو آهي، ۽ گولا بارود ۽ خوراڪ جا ذخيرا لُٽي رهيا آهن.&quot;&lt;ref name=&quot;Pivot, Sylvain 2003&quot; /&gt; ڪميون جي شروعات کان ٿوري ئي دير پوءِ [[گستاو فلوبيئر]] سانڊ ڏانهن لکيو: &quot;[[آسٽريائي سلطنت|آسٽريا]] [[ڪونگريٽز جي جنگ|سادووا]] کان پوءِ انقلاب ۾ نه ويو، نه اٽلي [[نووارا جي جنگ (1849ع)|نووارا]] کان پوءِ، ۽ نه روس [[سيوستوپول جو گهيرو (1854ع–1855ع)|سيوستوپول]] کان پوءِ! پر اسان جا ڀلا فرانسيسي چمنيءَ ۾ باهه لڳندي ئي پنهنجو گهر ڊاهڻ لاءِ ڊوڙي پون ٿا.&quot; ڪميون جي پڄاڻيءَ جي ويجهو فلوبيئر [[فلوبيئر جا خط|ٻيهر کيس لکيو]]: &quot;ڪميون بابت، جيڪا هاڻي مرڻ واري آهي، ايترو چوندس ته اها وچين دور جي آخري نمود آهي.&quot; 10 جون تي، جڏهن ڪميون ختم ٿي چڪي هئي، فلوبيئر سانڊ ڏانهن لکيو:&lt;ref name=&quot;online-literature.com&quot;&gt;[http://www.online-literature.com/gustave-flaubert/sand-flaubert-letters/4/ Correspondence between Gustave Flaubert and George Sand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322001118/http://www.online-literature.com/gustave-flaubert/sand-flaubert-letters/4/ |date=22 March 2014}}. online-literature.com.&lt;/ref&gt;

{{blockquote|مان پيرس مان آيو آهيان، ۽ مون کي خبر ناهي ته ڪنهن سان ڳالهايان. منهنجو ساهه گهٽجي رهيو آهي. مان سخت پريشان آهيان، يا چئجي ته اندر ئي اندر ڀڄي پيو آهيان. کنڊرن جو منظر ان عظيم پيرسي جنون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه به ناهي. تمام ٿورين استثنائن کان سواءِ، مون کي هر ماڻهو رڳو چريائپ جي قميص پائڻ لائق لڳو. آباديءَ جو هڪ اڌ ٻئي اڌ کي ڦاسي ڏيڻ چاهي ٿو، ۽ ٻيو اڌ به ساڳي خواهش جو جواب ڏئي ٿو. اهو واٽهڙن جي اکين ۾ صاف پڙهي سگهجي ٿو.}}

[[وڪٽر هوگو]] ٿئير کي سندس تنگ نظريءَ جو ذميوار قرار ڏنو. جڏهن کيس خبر پئي ته حڪومت توپون قبضي ۾ وٺڻ ۾ ناڪام ٿي وئي آهي، تڏهن هن پنهنجي روزنامچي ۾ لکيو: &quot;هن بارود جي پيتيءَ کي باهه ڏيندڙ تار ٻاري ڇڏي. ٿئير جي بي سوچي اڳواٽ سوچيل هئي.&quot;&lt;ref&gt;Hugo, Victor, ''Choses vues, 1870–1885''. Paris. Gallimard (1972). {{ISBN|2-07-036141-1}}. p. 159&lt;/ref&gt; ٻئي طرف، هو ڪميون تي تنقيد ڪندو هو، پر ڪميون جي حامين سان همدردي رکندو هو. اپريل جي شروعات ۾ هو پنهنجي تازو فوت ٿيل پٽ جي خاندان جي سار سنڀال لاءِ برسلز هليو ويو. 9 اپريل تي هن لکيو: &quot;مختصر طور، هي ڪميون ايتري ئي بيوقوف آهي، جيتري قومي اسيمبلي وحشي آهي. ٻنهي پاسن کان چريائپ آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;Pivot, Sylvain 2003&quot; /&gt; هن اهڙا نظم لکيا، جن ۾ حڪومت ۽ انتقامي ڪارروائيءَ لاءِ يرغمال وٺڻ واري ڪميون جي پاليسي، ٻنهي تي تنقيد ڪئي وئي، ۽ وانڊوم ستون جي تباهيءَ جي مذمت ڪئي وئي.&lt;ref&gt;Hugo, Victor, ''L'Année Terrible''&lt;/ref&gt; 25 مئي تي، خوني هفتي دوران، هن لکيو: &quot;هڪ ديوهیکل ڏوهه؛ هنن پيرس کي باهه ڏئي ڇڏي آهي. هو برسلز تائين باهه وسائيندڙ ڳولي رهيا آهن.&quot; پر دٻاءَ واري ڪارروائيءَ کان پوءِ هن ڪميون جي ميمبرن کي پناهه ڏيڻ جي آڇ ڪئي، جنهن بابت هن چيو ته اها &quot;مشڪل سان چونڊيل هئي، ۽ مون ان جي ڪڏهن به منظوري نه ڏني.&quot; &lt;ref name=&quot;Pivot, Sylvain 2003&quot; /&gt; هو جلاوطن ڪميون حامين لاءِ عام معافيءَ جو سڀ کان وڌيڪ زوردار حامي بڻجي ويو، جيڪا آخرڪار 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ڏني وئي.{{sfn|Milza|2009a|pp=457–460}}

[[ايميل زولا]]، ''{{interlanguage link|لي سيمافور|lt=لي سيمافور ڊي مارسيليا|fr|Le Sémaphore (journal)}}'' لاءِ صحافي جي حيثيت ۾، ڪميون جي زوال بابت رپورٽنگ ڪئي، ۽ خوني هفتي دوران شهر ۾ داخل ٿيندڙ پهرين رپورٽرن مان هڪ هو. 25 مئي تي هن رپورٽ ڪيو: &quot;تهذيب يافته زمانن ۾ ڪڏهن به اهڙو هولناڪ ڏوهه ڪنهن وڏي شهر کي تباهه نه ڪيو آهي.{{nbs}}... هوٽيل ڊي وِل جا ماڻهو قاتلن ۽ باهه لڳائيندڙن کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه ٿي سگهيا. شڪست کان پوءِ اهي باقاعده فوج کان چورن وانگر ڀڄي ويا ۽ پوءِ يادگارن ۽ گهرن کان بدلو ورتائون.{{nbs}}... پيرس جي باهين فوج جي ڪاوڙ کي حد کان وڌائي ڇڏيو آهي.{{nbs}}... جيڪي ساڙين ٿا ۽ قتل ڪن ٿا، تن لاءِ سپاهيءَ جي گوليءَ کان سواءِ ٻي ڪا سزا مناسب ناهي.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.deslettres.fr/ 4th letter of Émile Zola on the Commune] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122180843/https://deslettres.fr/ |date=22 January 2022}}, 25 May 1871&lt;/ref&gt;

پر 1 جون تي، جڏهن ويڙهه ختم ٿي چڪي هئي، سندس لهجو بدلجي ويو: &quot;فوجي عدالتون اڃا ويهي رهيون آهن، ۽ مختصر ڦاسيون جاري آهن، جيتوڻيڪ هاڻي گهٽ آهن. فائرنگ ڪندڙ دستن جو آواز، جيڪو اڃا به هن سوڳوار شهر ۾ ٻڌجي ٿو، ان ڀيانڪ خواب کي بي رحميءَ سان ڊگهو ڪري رهيو آهي.{{nbs}}... پيرس ڦاسين کان ٿڪجي پيو آهي. پيرس کي لڳي ٿو ته هر ڪنهن کي گولي هنئي پئي وڃي. پيرس ڪميون جي ميمبرن کي گولي هڻڻ تي شڪايت نٿو ڪري، پر بيگناهه ماڻهن کي مارڻ تي اعتراض ڪري ٿو. هن کي يقين آهي ته انهن ڍيرن ۾ بيگناهه ماڻهو به آهن، ۽ هاڻي وقت اچي ويو آهي ته هر ڦاسيءَ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ سنجيده جاچ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي.{{nbs}}... جڏهن آخري گولين جا پڙاڏا به ختم ٿي ويندا، تڏهن انهن ڏهه لک ماڻهن کي، جيڪي ڀيانڪ خوابن ۾ مبتلا آهن ۽ باهه ۽ قتل عام مان ڏڪندا ٻاهر نڪتا آهن، شفا ڏيڻ لاءِ وڏي نرميءَ جي ضرورت پوندي.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.deslettres.fr/ 11th letter of Émile Zola on the Commune] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122180843/https://deslettres.fr/ |date=22 January 2022}}, 1 June 1871&lt;/ref&gt;

=== انتشار پسند (انارڪسٽ) ===

[[File:Demonstration of 1st May 2026 in Paris — Vive la Commune, circle A and Romani flag.jpg|thumb|1 مئي 2026ع تي پيرس ۾ ٿيل مظاهري دوران هڪ [[انتشار پسند ساٿ|ساٿي]] جو هٿ، [[دائري وارو الف|انتشار پسند الف]] ۽ ''ڪميون زنده باد'' وارو ڀتين تي لکيل نعرو]]

انتشار پسند فلسفي [[جارج ووڊڪاڪ]] چيو ته &quot;ڪميون جي سرگرمين، خاص طور تي سرڪاري خدمتن جي تنظيم ۾، مختلف انتشار پسند ڌڙن جي ميمبرن نمايان حصو ورتو؛ انهن ۾ [[باہميتيت (معاشي نظريو)|باہميتيت پسند]] ڪوربي، لونگي ۽ ورموريل، [[اجتماعيت پسند انتشار پسندي|آزاد خيال اجتماعيت پسند]] وارلين، مالون ۽ ليفرانسي، ۽ باڪونن پسند [[ايلي ريڪلو|ايلي]]، [[ايليزي ريڪلو]] ۽ لوئيز ميشيل شامل هئا.&quot;&lt;ref name=&quot;Anarchism 1962&quot;&gt;{{Cite book |last=Woodcock |first=George |chapter=The Destructive Urge |title=[[Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements]] |date=1962 |publisher=The World Publishing Company |author-link=George Woodcock |oclc=179826}}&lt;/ref&gt; انتشار پسند [[ميخائل باڪونن]] ڪميون جو مضبوط حامي هو. هن ڪميون کي سڀ کان پهرين &quot;رياست خلاف بغاوت&quot; طور ڏٺو، ۽ ڪميون جي حامين کي نه رڳو رياست، پر انقلابي آمريت کي به رد ڪرڻ تي ساراهيو.&lt;ref&gt;[http://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/1871/paris-commune.htm The Paris Commune and the Idea of the State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203222328/http://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/1871/paris-commune.htm |date=3 February 2014 }}, Mikhail Bakunin, 1871&lt;/ref&gt;

[[لوئيز ميشيل]] پيرس ڪميون جي هڪ اهم شريڪ هئي، جيتوڻيڪ ڪميون کان پوءِ جلاوطنيءَ تائين کيس باقاعده طور انتشار پسند نظرين سان واقفيت نه ٿي هئي. شروعات ۾ هن ايمبولينس ڪارڪن طور ڪم ڪيو ۽ رڪاوٽن تي زخمي ٿيل ماڻهن جو علاج ڪيو. پيرس جي گهيري دوران هوءَ بنا ٿڪ جي پروشيا وارن خلاف مزاحمت جي تبليغ ڪندي رهي. ڪميون قائم ٿيڻ کان پوءِ هوءَ قومي محافظ دستي ۾ شامل ٿي. هن ٿئير کي گولي هڻڻ جي آڇ ڪئي ۽ شهر جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي بدلي طور پيرس کي تباهه ڪرڻ جي تجويز ڏني. ڊسمبر 1871ع ۾ کيس ڇهين فوجي ڪائونسل آڏو پيش ڪيو ويو ۽ حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ڪوشش، شهرين کي هٿيار کڻڻ لاءِ همٿائڻ، پاڻ هٿيار استعمال ڪرڻ ۽ فوجي وردي پائڻ سميت ڪيترن ڏوهن جا الزام لڳايا ويا. هن للڪاريندي واعدو ڪيو ته هوءَ ڪڏهن به ڪميون کان هٿ نه کڻندي ۽ ججن کي کيس موت جي سزا ڏيڻ لاءِ چئلينج ڪيو.&lt;ref name=&quot;flag&quot;&gt;[http://flag.blackened.net/revolt/ws98/ws55_louise.html Louise Michel, a French anarchist women who fought in the Paris commune] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710222744/http://flag.blackened.net/revolt/ws98/ws55_louise.html |date=10 July 2009 }}&lt;/ref&gt; عدالتي رڪارڊ موجب ميشيل عدالت کي چيو: &quot;جڏهن لڳي ٿو ته آزاديءَ لاءِ ڌڙڪندڙ هر دل کي سيسي جي هڪ ننڍڙي گولي کان سواءِ ٻيو ڪو حق ناهي، تڏهن مان به پنهنجو حصو گهران ٿي. جيڪڏهن اوهان مون کي جيئرو ڇڏيو ته مان بدلي جي صدا بلند ڪرڻ ڪڏهن به بند نه ڪنديس.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomas |first=Édith |title=The Women Incendiaries |title-link=The Women Incendiaries |date=2007 |publisher=[[Haymarket Books]] |isbn=978-1-931859-46-2 |author-link=Édith Thomas |df=dmy-all |orig-year=1966}}&lt;/ref&gt; ميشيل کي [[ڏنڊي جلاوطني]] جي سزا ڏني وئي. 1871ع جي پيرس ڪميون کان پوءِ سڄي [[مزدور تحريڪ]] وانگر انتشار پسند تحريڪ به اڳواڻن کان محروم ٿي وئي ۽ ڪيترن سالن تائين سخت ڪمزور رهي.

=== مارڪسزم ===

ڪميونسٽن، کاٻي ڌر جي سوشلسٽن، انتشار پسندن ۽ ٻين ڪميون کي آزاد سماج جي هڪ نموني يا اڳواٽ صورت طور ڏٺو آهي، جنهن جو سياسي نظام بنيادي سطح کان مٿي ڏانهن [[شرڪتي جمهوريت]] تي ٻڌل هجي. [[ڪارل مارڪس|مارڪس]] ۽ [[فريڊرڪ اينگلز|اينگلز]]، [[ميخائل باڪونن]] ۽ پوءِ [[ولاديمير لينن|لينن]] ڪميون جي تجربي مان اهم نظرياتي سبق اخذ ڪيا، خاص طور [[پرولتاريه جي آمريت]] ۽ [[رياست جو آهستي آهستي ختم ٿيڻ]] بابت.

مارڪس پنهنجي ڪتاب ''[[فرانس ۾ گهرو ويڙهه]]'' (1871ع) ۾، جيڪو ڪميون دوران لکيو ويو، ڪميون جي ڪاميابين جي واکاڻ ڪئي ۽ ان کي مستقبل جي انقلابي حڪومت جو نمونو، يعني پرولتاريه جي آزاديءَ لاءِ &quot;آخرڪار دريافت ٿيل صورت&quot;، قرار ڏنو. مارڪس لکيو: &quot;مزدورن جو پيرس، پنهنجي ڪميون سان گڏ، نئين سماج جي شاندار اڳواٽ اعلان ڪندڙ طور هميشه ياد رکيو ويندو. ان جا شهيد پورهيت طبقي جي عظيم دل ۾ مقدس جاءِ والارين ٿا. ان کي نابود ڪندڙن کي تاريخ اڳ ئي ان دائمي ذلت جي ٿنڀي تي ٽنگي ڇڏيو آهي، جتان سندن پادرين جون سڀ دعائون به کين آزاد نه ڪرائي سگهنديون.&quot;&lt;ref&gt;Karl Marx, ''The Civil War in France'', English Edition of 1871&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، پوءِ ذاتي خط و ڪتابت ۾ مارڪس ڪميون بابت هڪ مختلف ۽ وڌيڪ تنقيدي راءِ ظاهر ڪئي. 1881ع ۾ پنهنجي ڊچ دوست [[فرڊينانڊ ڊوميلا نيووينهوئس|نيووينهوئس]] ڏانهن خط ۾ هن لکيو: &quot;ڪميون غير معمولي حالتن ۾ رڳو هڪ شهر جي بغاوت هئي، ۽ ان کان سواءِ ڪميون جي اڪثريت ڪنهن به طرح سوشلسٽ نه هئي، ۽ ٿي به نه سگهي پئي. ٿوري سمجهه سان، هو ورسائي سان عوام جي وڏي اڪثريت لاءِ فائديمند ٺاهه حاصل ڪري سگهن پيا، جيڪو حقيقت ۾ واحد حقيقي امڪان هو.&quot;{{sfn|Rougerie|2004|p=269}}&lt;ref&gt;Letter in English: [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1881/letters/81_02_22.htm marxists.org]&lt;/ref&gt;

اينگلز به پنهنجي ساٿيءَ جي ڳالهه کي ورجايو. سندس خيال موجب مستقل فوج جي غير موجودگي، &quot;پاڙن&quot; پاران پنهنجي نگراني پاڻ ڪرڻ ۽ ٻين خصوصيتن سبب ڪميون پراڻي، جبر ڪندڙ مفهوم ۾ هاڻي &quot;رياست&quot; نه رهي هئي. اها هڪ عبوري صورت هئي، جيڪا رياست جي مڪمل خاتمي ڏانهن وڌي رهي هئي. هن اهو مشهور اصطلاح استعمال ڪيو، جيڪو پوءِ لينن ۽ [[بالشويڪ|بالشويڪن]] اختيار ڪيو: سندس چوڻ موجب ڪميون پهرين &quot;پرولتاريه جي آمريت&quot; هئي، يعني مزدورن پاران ۽ مزدورن جي مفاد ۾ هلندڙ رياست. پر مارڪس ۽ اينگلز ڪميون جون اهي ڪمزوريون يا غلطيون به بيان ڪيون، جيڪي سندن نظر ۾ موجود هيون؛ انهن ۾ باقي فرانسيسي عوام سان لاڳاپو قائم نه ڪري سگهڻ، رياستي مشينريءَ کي مڪمل طور ٻيهر منظم نه ڪرڻ، مرڪزي ڪميٽي پاران نمائنده اسيمبليءَ کي تمام جلد اقتدار منتقل ڪرڻ، پوئتي هٽندڙ بورجوازيءَ جو فوراً پيڇو نه ڪرڻ، ۽ اهو نه سمجهڻ شامل هو ته فرانس ۽ پروشيا ڪميون خلاف گڏ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sison |first=Jose Maria |url=https://foreignlanguages.press/wp-content/uploads/2020/08/S20-Basic-Principles-of-ML-A-Primer.pdf |title=Basic Principles of Marxism-Leninism: a Primer |publisher=Foreign Languages Press |year=2020 |edition=6th |location=Paris |pages=127 |access-date=3 October 2022 |archive-date=3 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003193555/https://foreignlanguages.press/wp-content/uploads/2020/08/S20-Basic-Principles-of-ML-A-Primer.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اختلاف جو ٻيو نقطو اختيار جي فتح ۽ عارضي عبوري رياست واري ڪميونسٽ تصور جي [[اختيار مخالف]] سوشلسٽن پاران مخالفت هو. انتشار پسند عام هڙتال ۽ غير مرڪزيت تي ٻڌل مزدور ڪائونسلن جي قيام وسيلي رياست کي فوراً ختم ڪرڻ جا حامي هئا، جيئن ڪميون ۾ ڏٺو ويو هو.

لينن، مارڪس وانگر، ڪميون کي &quot;پرولتاريه جي آمريت&quot; جو زنده مثال سمجهندو هو. پر هن ڪميون جي حامين تي پنهنجي حيثيت محفوظ ڪرڻ لاءِ ڪافي قدم نه کڻڻ جي تنقيد ڪئي ۽ خاص طور ٻن غلطين کي اجاگر ڪيو. پهرين اها ته ڪميون جا حامي &quot;اڌ رستي تي رڪجي ويا... ۽ ملڪ ۾ وڌيڪ اعليٰ [سرمائيداراڻي] انصاف قائم ڪرڻ جي خوابن ۾ ڀلجي ويا... مثال طور بئنڪن جهڙن ادارن تي قبضو نه ڪيو ويو.&quot; ٻيو، سندس خيال ۾، سندن &quot;حد کان وڌيڪ فياضي&quot; کين [[طبقاتي دشمن]] کي &quot;تباهه ڪرڻ&quot; کان روڪيو. لينن موجب ڪميون جي حامين &quot;گهرو ويڙهه ۾ سڌين فوجي ڪاررواين جي اهميت کي گهٽ سمجهيو؛ پيرس ۾ پنهنجي فتح کي مڪمل ڪندڙ ورسائي خلاف فيصلائتو حملو ڪرڻ بدران، هنن دير ڪئي ۽ ورسائي حڪومت کي اونداهين قوتن کي گڏ ڪرڻ ۽ مئي جي رت ۾ ٻڏل هفتي جي تياريءَ لاءِ وقت ڏنو.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lenin |first=Vladimir Ilyich |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/cw/index.htm |title=Lenin Collected Works |publisher=[[Progress Publishers]] |year=2004 |volume=13 |location=Moscow |publication-date=1972 |pages=475–478 |translator-last=Isaacs |translator-first=Bernard |chapter=Lessons of the Commune |author-link=Vladimir Lenin |access-date=12 March 2018 |chapter-url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1908/mar/23.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312200100/https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1908/mar/23.htm |archive-date=12 March 2018 |url-status=live |via=[[Marxists Internet Archive]] and Lenin Internet Archive; originally published in ''Zagranichnaya Gazeta'' (''Foreign Gazette''), No. 2 |orig-year=Originally published 23 March 1908 from speech at Geneva}}&lt;/ref&gt;

1926ع ۾ [[مائو زي تنگ]] ''پيرس ڪميون جي ياد ملهائڻ جي اهميت'' شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last1=Cai |first1=Xiang |title=Revolution and its narratives : China's socialist literary and cultural imaginaries (1949–1966) |last2=蔡翔 |date=2016 |others=Rebecca E. Karl, Xueping Zhong, 钟雪萍 |isbn=978-0-8223-7461-9 |location=Durham |pages=423 |oclc=932368688}}&lt;/ref&gt; لينن جي تجزيي وانگر مائو لکيو ته ڪميون جي ناڪاميءَ جا ٻه سبب هئا: (1) ان جي اڳواڻيءَ لاءِ هڪ متحد ۽ منظم پارٽي موجود نه هئي، ۽ (2) اها پنهنجن دشمنن سان حد کان وڌيڪ نرم هئي.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== ٻيا رايا ===

[[File:Jules Bergeret.jpg|thumb|upright|قومي محافظ دستي جو ڪمانڊر جول برژري خوني هفتي دوران پيرس مان ڀڄي ويو ۽ نيويارڪ جلاوطن ٿي ويو، جتي 1905ع ۾ سندس وفات ٿي.]]

ڪميون دوران پيرس ۾ آمريڪي سفير [[ايليهو واشبرن]] پنهنجي ذاتي روزنامچي ۾، جنهن جا وڏا اقتباس مشهور تاريخدان [[ڊيوڊ ميڪلو]] جي ڪتاب ''[[دي گريٽر جرني]]'' ([[Simon &amp; Schuster]]، 2011ع) ۾ شامل آهن، ڪميون جي حامين کي &quot;ڌاڙيل&quot;، &quot;قاتل&quot; ۽ &quot;بدڪردار&quot; قرار ڏنو. هن لکيو: &quot;مون وٽ هن وقت پنهنجي نفرت جو اظهار ڪرڻ لاءِ وقت ناهي ... [اهي] ڌمڪي ڏين ٿا ته جيڪڏهن هٿيار نه ڦٽا ڪيا ويا ته پيرس کي تباهه ڪري سڀني کي ان جي کنڊرن هيٺ دفن ڪري ڇڏيندا.&quot;

ايڊون چائلڊ، جيڪو لنڊن جو هڪ نوجوان هو ۽ پيرس ۾ ڪم ڪندو هو، لکي ٿو ته ڪميون دوران &quot;عورتون شينهنين وانگر وڙهنديون هيون، هر هنڌ پيٽرول اڇلائينديون هيون ۽ جنهن شدت سان هوءَ وڙهنديون هيون، تنهن ڪري نمايان نظر اينديون هيون.&quot;&lt;ref&gt;Eye-witness accounts quoted in 'Paris under Siege' by Joanna Richardson p. 197 (see bibliography)&lt;/ref&gt; بهرحال، جديد تحقيق موجب دليل ڏنو ويو آهي ته ڪميون جون اهي مشهور عورت باهه لڳائيندڙ، يا {{lang|fr|[[پيٽروليوز]]}}، شايد وڌايل تصور يا هڪ افسانو هيون.&lt;ref&gt;Robert Tombs, ''The War Against Paris: 1871'', Cambridge University Press, 1981, 272 pages {{ISBN|978-0-521-28784-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gay Gullickson, ''Unruly Women of Paris'', Cornell Univ Press, 1996, 304 pages {{ISBN|978-0-8014-8318-9}}&lt;/ref&gt; ليساگاري دعويٰ ڪئي ته هن افسانوي الزام سبب مئي جي آخر ۾ پيرس ۾ سوين پورهيت عورتون قتل ڪيون ويون، ڇاڪاڻ⁠تہ کين ڪوڙي طرح {{lang|fr|[[پيٽروليوز]]}} قرار ڏنو ويو؛ پر هن پنهنجي دعويٰ جي حمايت ۾ ڪو به ثبوت پيش نه ڪيو. ليساگاري اهو به لکيو ته خوني هفتي دوران شهر ۾ لڳل باهين مان شايد اڌ لاءِ فرانسيسي فوج جي توپخاني جي گولاباري ذميوار هئي.{{sfn|Lissagaray|2012|pp=277–278}} تنهن هوندي به، [[ٽويلري محل]]، [[هوٽيل ڊي وِل، پيرس|هوٽيل ڊي وِل]] ۽ ٻين اهم سرڪاري عمارتن جي کنڊرن جون تصويرون ڏيکارين ٿيون ته انهن جون ٻاهريون ڀتيون توپن جي گولاباريءَ کان تقريباً محفوظ رهيون، جڏهن ته اندريون حصا مڪمل طور باهه سبب سڙي ويا هئا؛ ۽ جول برژري جهڙا نمايان ڪميون جا حامي، جيڪي نيويارڪ ڀڄي ويا هئا، پاڻ فخر سان انهن مشهور باهه لڳائڻ وارن واقعن جي ذميواري قبول ڪندا هئا.{{sfn|Milza|2009a|pp=396–397}}

== ٿئير جي بحران کي سنڀالڻ بابت علمي اختلاف ==

تاريخدان [[جي. پي. ٽي. بيري]] جو خيال آهي ته ٿئير هن بحران کي بي رحماڻي پر ڪامياب طريقي سان منهن ڏنو، جنهن سان [[فرانس جي ٽئين جمهوريه|ٽئين جمهوريه]] لاءِ هڪ مضبوط بنياد فراهم ٿيو. سندس لفظن ۾، &quot;ايتري وڏي انگ ۾ انتهاپسندن جي جلاوطنيءَ نئين جمهوريه کي [...] پرامن ۽ منظم نموني ترقي ڪرڻ جو موقعو ڏنو.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bury |first=J.P.T. |title=France, 1814–1940 |edition =6th|date=2003 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0415316002 |pages=108}}&lt;/ref&gt;

اهوئي موقف فرانسيسي تاريخدان [[الين پليسي]] به اختيار ڪري ٿو، جيڪو لکي ٿو ته &quot;ڪميون جي حامين جي سخت دٻاءُ [...] آخرڪار ٽئين جمهوريه جي قيام کي آسان بڻايو.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Plessis |first=Alain |title=The Rise and Fall of the Second Empire, 1852–1871 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1985 |isbn=9780521358569 |pages=173}}&lt;/ref&gt;

[[ڊيوڊ ٿامسن (تاريخدان)|ڊيوڊ ٿامسن]] موجب، هڪ اهڙي ملڪ جي وحدت بحال ڪرڻ لاءِ، جيڪو وڏي فوجي شڪست ۽ بي شمار ڌڙن سبب ورهائجي چڪو هو، ٿئير وٽ ٻيو ڪو عملي رستو نه هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Morris |first1=T. |title=Europe 1870–1991 |last2=Murphy |first2=D. |publisher=Collins Educational |year=2000 |isbn=0003271331 |pages=95}}&lt;/ref&gt;

ٻئي فرانسيسي تاريخدان، [[پال لڊسڪي]]، دليل ڏئي ٿو ته ٿئير پاڻ کي مکيه اخبارن ۽ اهم دانشورن جي دٻاءَ هيٺ محسوس ڪيو، جيڪي &quot;سماجي ۽ جمهوري گند&quot; (''[[لي فيگارو]]'') ۽ &quot;اهي نفرت جوڳا بدمعاش&quot; ([[ڪائونٽيس ڊي سيگور]]) خلاف فيصلائتي ڪارروائي جو مطالبو ڪري رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lidsky |first=Paul |title=Les écrivains contre la Commune |publisher=François Maspéro |year=1982 |isbn=9782707113412 |location=Paris |pages=72 |language=fr |trans-title=Writers against the Commune}}&lt;/ref&gt;

ايستائين جو هڪ اعتدال پسند روزاني اخبار ''{{lang|fr|لي ڊراپو ٽريڪولور}}'' به لکي رهي هئي: &quot;ڀلي اسان کي هن بغاوت کي رت ۾ ٻوڙڻو پوي، يا ان کي سڙندڙ شهر جي کنڊرن هيٺ دفن ڪرڻو پوي، پوءِ به ڪنهن به قسم جي سمجهوتي جي ڪا گنجائش نه هوندي.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=La responsabilité de la presse dans la répression de la Commune de Paris |trans-title=The responsibility of the press in the repression of the Paris Commune |url=https://lvsl.fr/responsabilite-de-presse-repression-de-commune-de-paris/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522201025/https://lvsl.fr/responsabilite-de-presse-repression-de-commune-de-paris/ |archive-date=22 May 2020 |access-date=6 May 2020 |website=Le vent se lève |language=fr}}&lt;/ref&gt;

[[ٿيئڊور زيلڊن]] پنهنجي ڪتاب ''France 1848–1945, vol. I'' ۾ ته ايتري حد تائين وڃي ٿو جو هو چوي ٿو ته ٿئير ڄاڻي واڻي پيرس کي خالي ڪرائڻ جو حڪم ڏنو، جيئن آباديءَ جي هڪ حصي کي بغاوت لاءِ اڪسائي سگهجي، ۽ پوءِ پيرس کي هڪ باغي قوت قرار ڏئي ان کي چيڀاٽڻ جو جواز حاصل ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Morris |first1=T. |title=Europe, 1870–1991 |last2=Murphy |first2=D. |publisher=[[HarperCollins|Collins]] |year=2000 |isbn=0003271331 |pages=95}}&lt;/ref&gt;

== اثر ۽ ورثو ==

[[File:The red banner from the Commune, brought to Moscow by French communists.jpg|left|thumb|ڪميون جو ڳاڙهو جهنڊو، جيڪو فرانسيسي ڪميونسٽ جون 1924ع ۾ ماسڪو کڻي آيا.&lt;br /&gt; [[ڪليمنت وروشيلوف]] ساڄي پاسي، [[گريگوري زينوويف]] ساڄي کان ٽيون، [[آويل ينوڪيدزي]] چوٿون، ۽ [[نيڪولاءِ انتيپوف]] پنجون بيٺل آهن.]]

پيرس ڪميون ٻين ڪيترين بغاوتن کي متاثر ڪيو، جن کي ڪميون سڏيو ويو يا جيڪي ان نالي سان مشهور ٿيون: [[1905ع جي ماسڪو بغاوت|ماسڪو (ڊسمبر 1905ع)]]؛ [[هنگري سوويت جمهوريه|هنگري (مارچ–جولاءِ 1919ع)]]؛ [[گوانگژو بغاوت|ڪينٽن (ڊسمبر 1927ع)]]؛ ۽ سڀ کان مشهور طور [[فيبروري انقلاب|پيٽروگراڊ (1917ع)]]، [[1927ع جي شنگهائي ڪميون|شنگهائي، 1927ع]] ۽ [[شنگهائي عوامي ڪميون|شنگهائي، 1967ع]]. پوءِ جي ڪميونسٽ ۽ کاٻي ڌر جي اڳواڻن ڪميون کي تعريف ۽ حيرت سان ڏٺو. ولاديمير لينن روسي [[سوويت (ڪائونسل)|سوويتَن]] کي ڪميون جون همعصر صورتون قرار ڏنو&lt;ref name=&quot;cht&quot;&gt;{{Cite book |last=Harding |first=Neil |title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought |date=4 December 2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781139053600 |page=251}}&lt;/ref&gt; ۽ لکيو: &quot;اسان رڳو انهن ديو قامت ماڻهن جي ڪلهن تي ويٺل بونا آهيون.&quot; جڏهن سندس بالشويڪ حڪومت ٻن مهينن کان وڌيڪ عرصو قائم رهي ۽ اهڙيءَ ريت ڪميون جي مدت کان وڌي وئي، تڏهن هن ماسڪو ۾ برف تي ناچ ڪري جشن ملهايو. بالشويڪ حڪومت جي وزيرن ۽ عملدارن کي ''[[ڪميسار]]'' جو لقب ڏنو ويو، جيڪو سڌيءَ طرح ڪميون جي {{lang|fr|ڪميسير}} مان ورتو ويو هو. ماسڪو ۾ [[لينن جو مقبرو]] ڪميون جي انهن ڳاڙهن جهنڊن سان سينگاريو ويو هو، ۽ اڄ به آهي، جيڪي فرانسيسي ڪميونسٽ 1924ع ۾ ماسڪو آندا هئا.{{sfn|Rougerie|2004|p=264}} [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] لکيو: &quot;1917ع ۾ اسان سمجهيو ته اسين هڪ ڪميون، يعني مزدورن جي انجمن، قائم ڪنداسين ۽ بيوروڪريسيءَ جو خاتمو آڻينداسين... اهو هڪ اهڙو مقصد آهي، جنهن تائين پهچڻ کان اسين اڃا تمام پري آهيون.&quot;{{sfn|Rougerie|2004|p=264}} [[بالشويڪ|بالشويڪن]] پنهنجي [[روسي جنگي جهاز سيوستوپول (1911ع)|ڊريڊناٽ جنگي جهاز ''سيوستوپول'']] جو نالو بدلائي {{lang|ru|پاريژسڪايا ڪميونا}} رکيو. [[سوويت يونين]] جي دور ۾ خلائي پرواز [[ووسخود 1]] پاڻ سان ڪميون جي هڪ جهنڊي جو حصو کڻي وئي.

ڪميون جي حامين ڪيترن انتشار پسندن کي متاثر ڪيو، جن ۾ [[پال بروس]]، [[ايريڪو مالاتيستا]]، [[ڪارلو ڪافييرو]] ۽ [[آندريا ڪوسٽا]] شامل هئا. هٿيار کڻڻ سان هنن پنهنجا خيال ان کان وڌيڪ تيزيءَ ۽ زور سان پکيڙيا، جيترو رڳو لکيل لفظ ذريعي ممڪن هجي ها. تاريخدان زوئي بيڪر لکي ٿي ته &quot;جڏهن ڪنهن ڪتاب يا اخبار کي ڪنهن ماڻهوءَ کي شدت پسند بڻائڻ لاءِ ڳولڻو، خريد ڪرڻو ۽ پڙهڻو پوي ٿو، تڏهن هڪ بغاوت تمام تيزيءَ سان ماڻهن جي وڏي انگ جو ڌيان ڇڪائي ٿي، جن ۾ [[خواندگي#صنعتڪاري|اهي ماڻهو به شامل آهن، جيڪي پڙهي نٿا سگهن]]، ۽ کين اهڙي حالت ۾ آڻي ٿي، جتي جاري جدوجهد ۾ کين لازمي طور ڪنهن هڪ پاسي بيهڻو پوي ٿو.&quot;&lt;ref&gt;Baker, Zoe. “Chapter Six: Insurrectionist Anarchism.” Means and Ends, AK Press, 2023, p. 204.&lt;/ref&gt;

[[فرانس جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ]] 24 جولاءِ 1873ع تي [[ساڪري ڪور، پيرس|ساڪري ڪور گرجا]] جي تعمير لاءِ قانون منظور ڪيو، جيڪو [[مونٽ مارتر]] تي توپن واري ميدان جي ويجهو ۽ ان هنڌ جي ڀرسان تعمير ٿيڻو هو، جتي جنرل ڪليمان-ٿوما ۽ جنرل ليڪومت ماريا ويا هئا. قانون ۾ واضح ڪيو ويو ته هي عمارت &quot;ڪميون جي ڏوهن جي ڪفاري&quot; لاءِ اڏي وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=No. 1262 – Rapport d'information de M. Bernard Accoyer fait au nom de la mission d'information sur les questions mémorielles |trans-title=No. 1262 – Information report by Mr. Bernard Accoyer made on behalf of the information mission on memory issues |url=http://www.assemblee-nationale.fr/13/rap-info/i1262.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719102901/http://www.assemblee-nationale.fr/13/rap-info/i1262.asp |archive-date=19 July 2011 |access-date=19 March 2016 |website=www.assemblee-nationale.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt; رو هاڪسو تي هڪ تختي ۽ {{ill|نوتر دام ديز اوتاژ چرچ|lt=نوتر دام ديز اوتاژ|fr|Église Notre-Dame-des-Otages}} (يرغمالين جي پاڪ ماءُ) نالي هڪ گرجا ان هنڌ جي نشاندهي ڪن ٿا، جتي پادرين، ژاندارمن ۽ چئن عام شهرين سميت پنجاهه يرغمالين کي گولي هڻي قتل ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;Gregor Dallas, ''An Exercise in Terror: the Paris Commune 1871'', ''History Today'', Volume 39, Issue 2, 1989&lt;/ref&gt;

[[پير لاشيز قبرستان]] ۾ ان ڀت تي به هڪ تختي لڳل آهي، جتي 147 ڪميون جا حامي گولي هڻي قتل ڪيا ويا، ۽ جيڪا عام طور [[ڪميون جي حامين جي ڀت]] جي نالي سان مشهور آهي.&lt;ref&gt;Cobban, Alfred (1965), ''A History of Modern France'', p. 215. Penguin Books&lt;/ref&gt; ڪميون جي ياد ۾ هر سال مئي مهيني ۾ قبرستان اندر يادگاري تقريبون منعقد ٿين ٿيون. [[هوٽيل ڊي وِل، پيرس|هوٽيل ڊي وِل]] جي پٺيان لڳل هڪ ٻي تختي ان اجتماعي قبر جي هنڌ جي نشاندهي ڪري ٿي، جتي فوج پاران گولي هڻي قتل ڪيل ڪميون جي حامين کي دفنايو ويو هو. پوءِ سندن باقيات کي شهر جي قبرستانن ۾ ٻيهر دفنايو ويو.

[[File:Commune2011.jpg|thumb|[[پير لاشيز قبرستان]] ۾ لڳل هڪ تختي ڪميون جي مارجي ويلن کي ڀيٽا پيش ڪري ٿي.]]

ڪيترن هنڌن جا نالا پيرس ڪميون جي نالي تي رکيا ويا آهن. انهن ۾ پيرس جو {{interlanguage link|پلاس ڊي لا ڪميون-ڊي-پيرس|fr|Place de la Commune-de-Paris (Paris)}}، [[برلن]]، [[جرمني]] جي [[شتراسه دير پاريزر ڪميون]]، [[پراگ]]، [[چيڪ جمهوريه]] جي [[ڪوموناردو]] ۽ [[هو چي منهه شهر]]، [[ويتنام]] جو [[ڪونگ زا پيرس چوڪ]] شامل آهن.

پيرس ڪميون چين جي [[ثقافتي انقلاب]] دوران بار بار سامهون ايندڙ موضوع هو.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; جڏهن شاگردن [[16 مئي واري اطلاع]] کان پوءِ پهريون [[وڏن اکرن وارو پوسٽر]] لڳايو، تڏهن [[مائو زي تنگ]] ان کي &quot;چين جي ويهين صديءَ واري پيرس ڪميون جو اعلان&quot; قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Russo |first=Alessandro |title=Cultural Revolution and revolutionary culture |date=2020 |publisher=[[Duke University Press]] |isbn=978-1-4780-1218-4 |location=Durham |pages=144 |oclc=1156439609}}&lt;/ref&gt; ثقافتي انقلاب جي شروعاتي دور ۾ پيرس ڪميون جي روزمره زندگيءَ جي خود رو طبيعت ۽ عوامي سياسي شرڪت کي سکڻ لائق سبق سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Suzy |title=Everyday life in the North Korean revolution, 1945–1950 |date=2016 |publisher=[[Cornell University Press]] |isbn=978-1-5017-0568-7 |location=Ithaca |pages=33 |oclc=950929415}}&lt;/ref&gt; مثال طور، 8 آگسٽ 1966ع واري &quot;[[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي]] جو [[ثقافتي انقلاب|عظيم پرولتاري ثقافتي انقلاب]] بابت فيصلو&quot; ۾ چيو ويو: &quot;ثقافتي انقلابي ٽولن ۽ ڪميٽين جي ميمبرن، ۽ ثقافتي انقلابي ڪانگريسن جي نمائندن جي چونڊ لاءِ پيرس ڪميون جهڙو عام چونڊن جو نظام قائم ڪرڻ ضروري آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ثقافتي انقلاب جي ان مرحلي دوران، جڏهن عوامي سياسي متحرڪ ٿيڻ گهٽجي رهيو هو، [[شينگ ووليان]]، جيڪو هونان صوبي جو هڪ [[انتهاپسند کاٻي ڌر|انتهاپسند کاٻي ڌر]] وارو گروهه هو، پنهنجي نظريي کي پيرس ڪميون جي بنيادي برابري پسنديءَ واري فطرت تي ترتيب ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wu |first=Yiching |title=The cultural revolution at the margins : Chinese socialism in crisis |date=2014 |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-41985-8 |location=Cambridge, Mass. |pages=145–146 |oclc=881183403 }}&lt;/ref&gt;

[[پول پاٽ]]، [[خمير روج]] جو اڳواڻ، پڻ پيرس ڪميون کان متاثر هو ۽ هن چيو ته ڪميون ان ڪري ختم ڪئي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ پرولتاريه بورجوازيءَ مٿان آمريت لاڳو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. هن چيو ته هو اها ساڳي غلطي نه ڪندو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Short |first=Philip |url=https://books.google.com/books?id=lU85AgAAQBAJ&amp;dq=%22The+Commune+had+been+overthrown%22&amp;pg=PT326 |title=Pol Pot: The History of a Nightmare |date=25 April 2013 |publisher=John Murray Press |isbn=9781444780307 |access-date=19 March 2023 |archive-date=11 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111041245/https://books.google.com/books?id=lU85AgAAQBAJ&amp;dq=%22The+Commune+had+been+overthrown%22&amp;pg=PT326 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2021ع ۾ پيرس ڪميون جي 150هين سالگرهه &quot;نمائشن، ليڪچرن، موسيقيءَ جي محفلن، ناٽڪن ۽ شاعري پڙهڻ جي پروگرامن جي هڪ سلسلي&quot; سان ملهائي، جيڪو مارچ کان مئي تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Guardian&quot; /&gt; پيرس جي ميئر [[آن هيدالگو]] مونٽ مارتر ۾ [[نيو ڪيلڊونيا]] جو مقامي يادگاري [[اراوڪاريا]] وڻ پوکيو؛ نيو ڪيلڊونيا اهو هنڌ هو، جتي ڪميون کي چيڀاٽڻ کان پوءِ هزارين ڪميون حامي جلاوطن ڪيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vock |first=Ido |date=2021-03-18 |title=After 150 years, the legacy of the Paris Commune continues to divide France |publisher=[[New Statesman]] |url=https://www.newstatesman.com/world/europe/2021/03/after-150-years-legacy-paris-commune-continues-divide-france |url-status=live |access-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419032146/https://www.newstatesman.com/world/europe/2021/03/after-150-years-legacy-paris-commune-continues-divide-france |archive-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt; شهر پاران ڪميون جي ياد ملهائڻ جا منصوبا تڪراري ثابت ٿيا، ۽ شهري ڪائونسل جي ساڄي ڌر جي ميمبرن احتجاج ڪيو.&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{Cite news |last=Conman |first=Julian |date=2021-03-07 |title=Vive la Commune? The working-class insurrection that shook the world |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/07/vive-la-commune-the-working-class-insurrection-that-shook-the-world |url-status=live |access-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419010123/https://www.theguardian.com/world/2021/mar/07/vive-la-commune-the-working-class-insurrection-that-shook-the-world |archive-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

150 سال گذرڻ کان پوءِ به ڪميون هڪ جذباتي ۽ سياسي طور حساس موضوع آهي. 29 مئي 2021ع تي پيرس جي آرچ بشپ ۽ انهن ٻين يرغمالين جي ياد ۾ نڪتل 300 ماڻهن جي هڪ ڪيٿولڪ جلوس تي، جن کي ڪميون جي آخري ڏينهن ۾ گولي هڻي قتل ڪيو ويو هو، پير لاشيز قبرستان جي ڀرسان ڪميون جو جشن ملهائيندڙ انتهائي کاٻي ڌر جي فاشزم مخالفن جسماني حملو ڪيو.&lt;ref&gt;Le Figaro, 30 May 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-05-30 |title=A Paris, une procession catholique attaquée par des antifascistes {{!}} CNEWS |url=https://www.cnews.fr/faits-divers/2021-05-30/paris-une-procession-catholique-attaquee-par-des-antifascistes-1087229 |access-date=2025-08-18 |website=www.cnews.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt; کاٻي ڌر جي تشدد سبب سٺ ورهين جي عمر جا ٻه ڪيٿولڪ زمين تي ڪري پيا، جڏهن ته مٿي ۾ زخم لڳل هڪ ماڻهوءَ کي اسپتال منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

[[بي بي سي نيوز]] موجب، 2021ع تائين پيرس ڪميون جا حامي ان کي &quot;اميد جي هڪ بهار، جنهن کي قدامت پسند قوتن رت سان چيڀاٽي ڇڏيو&quot; سمجهندا هئا، جڏهن ته سياسي ساڄي ڌر جا ماڻهو ڪميون کي &quot;افراتفري ۽ طبقاتي انتقام جو دور&quot; قرار ڏيندا هئا. هو پادرين جي قتل ۽ هوٽيل ڊي وِل جهڙين اهم عمارتن کي ساڙڻ کي ياد ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |last=Schofield |first=Hugh |date=2021-03-18 |title=Paris Commune: The revolt dividing France 150 years on |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-56426710 |url-status=live |access-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419010122/https://www.bbc.com/news/world-europe-56426710 |archive-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|انتشار پسندي|ڪميونزم|سوشلزم|فرانس}}
{{columns-list |colwidth=18em |
* [[ڪارٽاخينا جو ڪينٽن]]
* [[ڪميون جا ڏوهه]]
* [[رومي جمهوريه (1849ع–1850ع)]]
* [[ڪومونيروس جي بغاوت|ڪاسٽيلين ڪميونٽين جي جنگ]]
* [[گستاو پال ڪلوزاري]]
* [[گستاو فلورينس]]
* [[ليئو فرانڪل]]
* [[آندري گِل]]
* [[پاسڪال گروسيت]]
* [[پيرس ڪميون جي تاريخ نگاري]]
* [[پال لافارگ]]
* [[ايڊوار ماني]]
* [[وچئين دور جي ڪميون]]
* [[نادار (فوٽوگرافر)|فيليڪس نادار]]
* [[يوجين ايڊين پوٽيئر]]
* [[ايليزي ريڪلو]]
* [[آرٿر ريمبو]]
* [[لوئي روسيل]]
* [[جول واليس]]
* [[پال ورلين]]
* [[جنوري طوفان]]
* [[اسٽراندژا ڪميون]]
* [[تارنوبژگ جمهوريه]]
* [[1877ع جي پٽسبرگ ريلوي هڙتال]]
* [[پاميات پاريژسڪوئي ڪميوني]]
* [[پيرس ڪميون دوران باهيون]]
* [[ڪيپيٽول هل تي قبضي وارو احتجاج]]
* [[پيرس ڪميون بابت مقالا]]
* [[مارسيل ڪميون]]
* [[18 مارچ 1871ع جي بغاوت]]}}

== حوالا ==
{{Reflist|30em}}

=== حوالو ڏنل تصنيفون ===
{{refbegin|indent=yes|30em}}
* Butterworth, Alex. ''The World That Never Was: A True Story of Dreamers, Schemers, Anarchists and Secret Police'' (Pantheon Books, 2010)
* {{Cite book |last=De la Croix de Castries |first=René |author-link=René de La Croix de Castries |title=Monsieur Thiers |publisher=Librarie Academique Perrin |year=1983 |isbn=2-262-00299-1}}
* {{Cite book |last=du Camp |first=Maxime |author-link=Maxime Du Camp |url=https://archive.org/details/lesconvulsionsde03ducauoft |title=Les Convulsions de Paris |publisher=Hachette |year=1881 |location=Paris}}
* {{Cite book |last=Edwards |first=Stewart |title=The Paris Commune 1871 |publisher=Eyre &amp; Spottiswoode |year=1971 |isbn=0-413-28110-8 |location=London}}
* Eichner, Carolyn J. ''Surmounting the barricades: women in the Paris Commune'' (Indiana UP, 2004).
* {{Cite book |last=Gluckstein |first=Donny |url=https://books.google.com/books?id=MhciAQAAIAAJ |title=The Paris Commune: A Revolution in Democracy |date=2006 |publisher=Bookmarks |isbn=978-1-90-519214-4 |location=London |author-link=Donny Gluckstein |access-date=2 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329125846/https://books.google.com/books?id=MhciAQAAIAAJ |archive-date=29 March 2017 |url-status=live}}
* [[راجر وي. گولڊ|Gould, Roger V.]] &quot;Multiple networks and mobilization in the Paris Commune, 1871.&quot; ''American Sociological Review'' (1991): 716–729 [https://www.ssc.wisc.edu/~oliver/SOC924/Articles/GouldParis.pdf آن لائين] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128093329/https://www.ssc.wisc.edu/~oliver/SOC924/Articles/GouldParis.pdf |date=28 November 2020 }}
* {{Cite book |last=Guiral |first=Pierre |author-link=:fr:Pierre Guiral |title=Adolphe Thiers ou De la nécessité en politique |publisher=Fayard |year=1986 |isbn=2-213-01825-1 |location=Paris}}
* {{in lang|de}} Haupt, Gerhard; Hausen, Karin: ''Die Pariser Kommune: Erfolg und Scheitern einer Revolution''. Frankfurt 1979. Campus Verlag. {{ISBN|3-593-32607-8}}.
* {{Cite book |last=Horne |first=Alistair |author-link=Alistair Horne |title=The Fall of Paris: The Siege and the Commune 1870–71 |date=2012 |publisher=Picador |oclc=922079975 }}
* [[:de:Frank Jellinek|Jellinek, Frank]]. ''The Paris commune of 1871'' (1937) [https://archive.org/details/pariscommunejellinek آن لائين]
* Johnson, Martin Phillip. ''The paradise of association: Political culture and popular organizations in the Paris Commune of 1871'' (University of Michigan Press, 1996).
* {{Cite book |last=Lissagaray |first=Prosper-Olivier |author-link=Prosper-Olivier Lissagaray |title=Histoire de la Commune de 1871 |publisher=La Decouverte/Poche |year=2000 |isbn=978-2-70-714520-8 |location=Paris |language=fr |trans-title=1871ع واري ڪميون جي تاريخ |orig-year=1876}}
* {{Cite book |last=Lissagaray |first=Prosper-Olivier |author-link=Prosper-Olivier Lissagaray |title=Histoire de la Commune de 1871 |publisher=[[Verso Books]] |year=2012 |location=London |language=fr |trans-title=1871ع واري ڪميون جي تاريخ |orig-year=1876}}
* {{Cite book |last=Milza |first=Pierre |author-link=Pierre Milza |title=L'année terrible: La Commune (mars–juin 1871) |publisher=Perrin |year=2009a |isbn=978-2-262-03073-5 |location=Paris |language=fr |trans-title=هولناڪ سال: ڪميون (مارچ–جون 1871ع)}}
* {{Cite book |last=Milza |first=Pierre |author-link=Pierre Milza |title=L'année terrible: La guerre franco-prussienne (septembre 1870 – mars 1871) |publisher=Perrin |year=2009b |isbn=978-2-262-02498-7 |location=Paris |language=fr |trans-title=هولناڪ سال: فرانسيسي-پروشيائي جنگ (سيپٽمبر 1870ع – مارچ 1871ع)}}
* Price, R. D. &quot;Ideology and Motivation in the Paris Commune of 1871.&quot; ''Historical Journal'' 15#1 (1972): 75–86. [http://www.jstor.org/stable/2638185 آن لائين] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210203191426/https://www.jstor.org/stable/2638185 |date=3 February 2021 }}
* {{Cite book |last=Riat |first=Georges |author-link=:fr:Georges Riat |url=https://archive.org/details/gustavecourbetpe00riat |title=Gustave Courbet – peintre |date=1906 |publisher=Floury |location=Paris |oclc=902368834}}
* {{Cite book |last=Rougerie |first=Jacques |author-link=Jacques Rougerie (architect) |title=La Commune de 1871 |publisher=[[Presses universitaires de France]] |year=2014 |isbn=978-2-13-062078-5 |location=Paris}}
* {{Cite book |last=Rougerie |first=Jacques |author-link=Jacques Rougerie (architect) |title=Paris libre 1871 |publisher=Editions du Seuil |year=2004 |isbn=2-02-055465-8 |location=Paris |language=fr}}
* {{Cite book |last=Tombs |first=Robert |title=La Guerre Contre Paris |publisher=Flammarion |year=2009 |isbn=978-2-0802-4351-5 |location=Paris |language=fr}}
* Tombs, Robert. ''The Paris Commune 1871'' (Routledge, 2014).
{{refend}}

== وڌيڪ مطالعو ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Portraits |title-link=Anarchist Portraits |date=1988 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-04753-9 |location=Princeton |pages=[https://archive.org/details/anarchistportrai00avri/page/229 229–239] |language=en |chapter=پيرس ڪميون ۽ ان جو ورثو |oclc=17727270 |author-link=Paul Avrich}}
* Eichner, Carolyn J. (2022). ''The Paris Commune: A Brief History''. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. {{ISBN|978-1978827684}}. [[ڊيوڊ اي. بيل]] جو [https://www.thenation.com/article/world/paris-commune/#:~:text=The%20Paris%20Commune%3A%20A%20Brief%20History&amp;text=In%20mid%2DMarch%2C%20the%20city%27s,French%20Revolutionary%20terminology%2C%20the%20Commune. جائزو]
* [[جان ايم. ميريمن|Merriman, John]] (2014). ''Massacre: The Life and Death of the Paris Commune''. New York: Basic Books. {{ISBN|978-0-465-02017-1}}. [[رابرٽ او. پيڪسٽن]] جو [https://www.nybooks.com/articles/2015/02/19/bloodiest-urban-revolution/ جائزو]
* {{Cite book |last=Ross |first=Kristin |author-link=Kristin Ross |title=Communal Luxury: The Political Imaginary of the Paris Commune |publisher=Verso |year=2015 |isbn=978-1-78168-839-7 |location=London}}
* {{cite book |last=Smee |first=Sebastian |author-link=Sebastian Smee |date=2024 |title=Paris in Ruins: Love, War, and the Birth of Impressionism |url= |location= |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-1-324-00695-4}}
{{refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons}}
* [https://heidicon.ub.uni-heidelberg.de/search?p=59&amp;ot=objekte&amp;inp=fulltext:Collection%20caricatures%20charges%20guerre 1870ع–1871ع جي جنگ ۽ انقلاب جي تاريخ لاءِ طنزيه تصويرن ۽ خاڪن جو مجموعو]، هائيڊلبرگ يونيورسٽي لائبريري
* [https://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/caricatures/1 1870ع–1871ع جي جنگ ۽ انقلاب جي تاريخ لاءِ طنزيه تصويرن ۽ خاڪن جو مجموعو]، ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري
* [http://jeanpaulachard.com/Commune1871/index.html جي. پي. آشارد پاران 1871ع جي ڪميون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230429094248/http://jeanpaulachard.com/Commune1871/index.html |date=29 April 2023 }} (فرانسيسي ٻوليءَ ۾)
* [[مارڪسسٽس انٽرنيٽ آرڪائيو]] تي [http://www.marxists.org/history/france/paris-commune/index.htm پيرس ڪميون محفوظات]
* [http://dwardmac.pitzer.edu/ANARCHIST_ARCHIVES/pariscommune/Pariscommunearchive.html انتشار پسند محفوظات ۾ پيرس ڪميون محفوظات]
* [https://archive.org/details/marxengelsonthepariscommune ''پيرس ڪميون بابت'']، مارڪس ۽ اينگلز جي لکڻين جو مجموعو
* [[سي. ايل. آر. جيمس]] پاران [http://libcom.org/library/marx-paris-commune-james-clr ڪارل مارڪس ۽ پيرس ڪميون]، 1946ع
* پال ڊورن پاران [http://www.runmuki.com/paul/writing/marx.html پيرس ڪميون ۽ مارڪس جو انقلاب بابت نظريو]
* [https://web.archive.org/web/20190401145905/http://www.commune1871.org/ پيرس ڪميون جي دوستن جي انجمن (1871ع)] (فرانسيسي ٻوليءَ ۾)
* [[نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي لائبريري]] جي خاص مجموعن ۾ [https://dc.library.northwestern.edu/collections/5a3744f2-5cbc-4edc-bb16-1bad7265e41c ڊجيٽل مجموعو] ۽ [https://libguides.northwestern.edu/siegeandcommune تحقيقي رهنمائي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250211061658/https://libguides.northwestern.edu/siegeandcommune |date=2025-02-11 }}
* &quot;فرانسيسي-پروشيائي جنگ ۽ پيرس ڪميون جون طنزيه تصويرون (1870ع–1871ع)&quot;: ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريريءَ جي [https://exhibitions.lib.cam.ac.uk/caricatures/ مجازي نمائش] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260418202115/https://exhibitions.lib.cam.ac.uk/caricatures/ |date=2026-04-18 }} ۽ [https://www.lib.cam.ac.uk/stories/caricatures-franco-prussian-war-and-paris-commune-1870-71 ڪهاڻي]
* ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' تي [https://www.britannica.com/event/Commune-of-Paris-1871 پيرس ڪميون]
* انسائيڪلوپيڊيا ڊاٽ ڪام تي [http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-CommuneP.html پيرس ڪميون]
* [https://www.cinearchives.org/Catalogue-d-exploitation-494-179-0-9.html دستاويزي فلم (فرانسيسي ٻوليءَ ۾): پيرس ڪميون] (جاري ٿيڻ: 1951ع)، هدايتڪار {{ill|رابرٽ مينيگوز|fr|Robert Ménégoz}} (مدت: 24 منٽ ۽ 55 سيڪنڊ)؛ پيرس ڪميون ۽ ان جي خوني هفتي جي ڊرامائي تاريخي عڪاسي، جنهن ۾ ڪيترائي دستاويز، تصويرون ۽ خاڪا خاص اثرن سان متحرڪ ڪري ۽ موسيقيءَ سان پيش ڪيا ويا آهن؛ فلم ڪميون جي اهم واقعن کي بيان ڪندي ان جي اڳواڻن جو تعارف پڻ ڪرائي ٿي.
* [https://www.youtube.com/watch?v=LVka5oZoey8 فلم (پولش ٻوليءَ ۾): ياروسلاف ڊومبرووسڪي] (جاري ٿيڻ: 26 جنوري 1976ع)، هدايتڪار [[:pl:Bohdan Poręba|بوهدان پورينبا]] (مدت: 2 ڪلاڪ ۽ 12 منٽ)؛ موسيقي [[وائيچيخ ڪيلار]] جي؛ شروعاتي عنوانن کان پوءِ 03:37 تي 1871ع جي پيرس جي گهيري ۽ ڪميون جا تفصيلي منظر شروع ٿين ٿا.

{{Paris Commune|state=expanded}}
{{France topics}}

{{Anarcho-communism}}
{{Libertarian socialism navbox}}
{{Anarchism}}
{{Communism}}
{{Socialism}}
{{Authority control}}

[[زمرو:پيرس ڪميون| ]]
[[زمرو:1870ع واري ڏهاڪي ۾ پيرس]]
[[زمرو:فرانس ۾ 1871ع جون قائم ٿيل شيون]]
[[زمرو:فرانس ۾ 1871ع جون ختم ٿيل شيون]]
[[زمرو:1871ع جا فساد]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا انقلاب]]
[[زمرو:فرانس ۾ انتشار پسندي]]
[[زمرو:انتشار پسند بغاوتون]]
[[زمرو:يورپ جي رياستن ۽ ماڻهن سان لاڳاپيل گهرو جنگيون]]
[[زمرو:فرانس ۾ ڪميونزم]]
[[زمرو:ڪميونسٽ انقلاب]]
[[زمرو:مذهب مخالف تحريڪ]]
[[زمرو:فرانس ۾ انتهائي کاٻي ڌر جي سياست]]
[[زمرو:فرانس ۾ کاٻي ڌر جي عواميت]]
[[زمرو:مئي 1871ع يورپ ۾]]
[[زمرو:فرانس ۾ فساد ۽ شهري بدامني]]
[[زمرو:فرانس سان لاڳاپيل گهيرا]]
[[زمرو:فرانس ۾ سوشلزم]]
[[زمرو:1871ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1871ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:فرانس ۾ بغاوتون]]
[[زمرو:مختصر عرصي واريون رياستون]]
[[زمرو:انقلابي ڪميونون]]
[[زمرو:فرانس سان لاڳاپيل جنگيون]]</text>
      <sha1>npex7440mehelbw5k335flmugaekl7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2026ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100483</id>
    <revision>
      <id>395432</id>
      <timestamp>2026-07-18T11:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2026ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="rxs9h5tpcnatqalhtvbr1dey5x9a4ab" xml:space="preserve">[[زمرو:2026ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>rxs9h5tpcnatqalhtvbr1dey5x9a4ab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2035ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100484</id>
    <revision>
      <id>395435</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2035ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="i4m7apxlqowoszad3vmt3kf1ofhno6z" xml:space="preserve">[[زمرو:2035ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>i4m7apxlqowoszad3vmt3kf1ofhno6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2034ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100485</id>
    <revision>
      <id>395436</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2034ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="g3y6hefpjr5e7gjirr4v0yjzriyttpj" xml:space="preserve">[[زمرو:2034ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>g3y6hefpjr5e7gjirr4v0yjzriyttpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2033ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100486</id>
    <revision>
      <id>395437</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2033ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="6s3d5mzmbev01m4jvv8f6nqri2bcccp" xml:space="preserve">[[زمرو:2033ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>6s3d5mzmbev01m4jvv8f6nqri2bcccp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2032ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100487</id>
    <revision>
      <id>395438</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2032ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="5oeeebd8puys3if3ubbce31euzfxqnx" xml:space="preserve">[[زمرو:2032ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>5oeeebd8puys3if3ubbce31euzfxqnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2031ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100488</id>
    <revision>
      <id>395439</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2031ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="a5lna30pl9weplnvdxvd670g4yg8sj6" xml:space="preserve">[[زمرو:2031ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>a5lna30pl9weplnvdxvd670g4yg8sj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2030ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100489</id>
    <revision>
      <id>395440</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2030ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="me78z6nczuejtfq3xhz8qdygs0ta41f" xml:space="preserve">[[زمرو:2030ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>me78z6nczuejtfq3xhz8qdygs0ta41f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2029ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100490</id>
    <revision>
      <id>395441</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2029ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="01bmwv4517yctzp6mc1eur36fbpnkzi" xml:space="preserve">[[زمرو:2029ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>01bmwv4517yctzp6mc1eur36fbpnkzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2028ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100491</id>
    <revision>
      <id>395442</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2028ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="n26orsslmzwmtdiyesfp2y5vepzu3ok" xml:space="preserve">[[زمرو:2028ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>n26orsslmzwmtdiyesfp2y5vepzu3ok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2027ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100492</id>
    <revision>
      <id>395443</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2027ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="t38qqmknqyrzu3dcuacj0c1bf1v6vzh" xml:space="preserve">[[زمرو:2027ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>t38qqmknqyrzu3dcuacj0c1bf1v6vzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2019ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100493</id>
    <revision>
      <id>395447</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2010ع]] [[زمرو:2011ع]] [[زمرو:2012ع]] [[زمرو:2013ع]] [[زمرو:2014ع]] [[زمرو:2015ع]] [[زمرو:2016ع]] [[زمرو:2017ع]] [[زمرو:2018ع]] [[زمرو:2019ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="245" sha1="8rfh74z9pbeywdjjg6jo6y241ujqr4n" xml:space="preserve">[[زمرو:2010ع]]
[[زمرو:2011ع]]
[[زمرو:2012ع]]
[[زمرو:2013ع]]
[[زمرو:2014ع]]
[[زمرو:2015ع]]
[[زمرو:2016ع]]
[[زمرو:2017ع]]
[[زمرو:2018ع]]
[[زمرو:2019ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>8rfh74z9pbeywdjjg6jo6y241ujqr4n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395448</id>
      <parentid>395447</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T12:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="io2d56efgroecssal0uf07g8fwh2zvl" xml:space="preserve">[[زمرو:2019ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>io2d56efgroecssal0uf07g8fwh2zvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2017ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100494</id>
    <revision>
      <id>395449</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2017ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="a4g5iiyl6312dyuhxvngd4f99wh2u2z" xml:space="preserve">[[زمرو:2017ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>a4g5iiyl6312dyuhxvngd4f99wh2u2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2015ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100495</id>
    <revision>
      <id>395450</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2015ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="54ji3a7dfca2ut6o5yapd3kxo4d1e8m" xml:space="preserve">[[زمرو:2015ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>54ji3a7dfca2ut6o5yapd3kxo4d1e8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2014ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100496</id>
    <revision>
      <id>395451</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2014ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="jw18bcmkphqnzg8wqttqwm5s0aojkdj" xml:space="preserve">[[زمرو:2014ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>jw18bcmkphqnzg8wqttqwm5s0aojkdj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2013ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100497</id>
    <revision>
      <id>395452</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2013ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="g10kxvy7uummitiz7szgt1nskv4vnfx" xml:space="preserve">[[زمرو:2013ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>g10kxvy7uummitiz7szgt1nskv4vnfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2012ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100498</id>
    <revision>
      <id>395453</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2012ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="mqst3b9lyhythew9aekog7psehsikh8" xml:space="preserve">[[زمرو:2012ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>mqst3b9lyhythew9aekog7psehsikh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2011ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100499</id>
    <revision>
      <id>395454</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2011ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="dyeu13rz4s6y33rj7t2t8yq6908nbp3" xml:space="preserve">[[زمرو:2011ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>dyeu13rz4s6y33rj7t2t8yq6908nbp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2010ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100500</id>
    <revision>
      <id>395455</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2010ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="q7k66g3etnpsgck0jayhojntlr16b6h" xml:space="preserve">[[زمرو:2010ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>q7k66g3etnpsgck0jayhojntlr16b6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2008ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100501</id>
    <revision>
      <id>395458</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2008ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="tqx2zd95mhn22giplumaopwpc1uty70" xml:space="preserve">[[زمرو:2008ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>tqx2zd95mhn22giplumaopwpc1uty70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2007ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100502</id>
    <revision>
      <id>395459</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2007ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="mmvyqhxgzgn54ipim2x87ai3bjqscd5" xml:space="preserve">[[زمرو:2007ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>mmvyqhxgzgn54ipim2x87ai3bjqscd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2006ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100503</id>
    <revision>
      <id>395460</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2006ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="5mxhv6aznynas41dqxmtrgptv96j8i5" xml:space="preserve">[[زمرو:2006ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>5mxhv6aznynas41dqxmtrgptv96j8i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2005ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100504</id>
    <revision>
      <id>395461</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2005ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="g9vzjyg2nshuvqbg22x8bk9i9d27wye" xml:space="preserve">[[زمرو:2005ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>g9vzjyg2nshuvqbg22x8bk9i9d27wye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2004ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100505</id>
    <revision>
      <id>395462</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2004ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="87cgz921sl4l0nfowze715ta33mognc" xml:space="preserve">[[زمرو:2004ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>87cgz921sl4l0nfowze715ta33mognc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2003ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100506</id>
    <revision>
      <id>395463</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2003ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="7yfhhjo5za5lul7krb5i7vjwixyw7sz" xml:space="preserve">[[زمرو:2003ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>7yfhhjo5za5lul7krb5i7vjwixyw7sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1923ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100507</id>
    <revision>
      <id>395466</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1903ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100508</id>
    <revision>
      <id>395472</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1904ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100509</id>
    <revision>
      <id>395473</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1905ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100510</id>
    <revision>
      <id>395474</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1909ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100511</id>
    <revision>
      <id>395475</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1910ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100512</id>
    <revision>
      <id>395476</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1912ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100513</id>
    <revision>
      <id>395486</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1913ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100514</id>
    <revision>
      <id>395487</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1916ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100515</id>
    <revision>
      <id>395488</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1917ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100516</id>
    <revision>
      <id>395489</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1918ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100517</id>
    <revision>
      <id>395490</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1921ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100518</id>
    <revision>
      <id>395491</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1922ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100519</id>
    <revision>
      <id>395492</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:06:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1924ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100520</id>
    <revision>
      <id>395507</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1926ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100521</id>
    <revision>
      <id>395508</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1927ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100522</id>
    <revision>
      <id>395509</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1929ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100523</id>
    <revision>
      <id>395510</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1930ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100524</id>
    <revision>
      <id>395511</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1931ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100525</id>
    <revision>
      <id>395512</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1933ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100526</id>
    <revision>
      <id>395523</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1937ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100527</id>
    <revision>
      <id>395524</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1938ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100528</id>
    <revision>
      <id>395525</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>395525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1940 جي ڏهاڪي جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100529</id>
    <revision>
      <id>395534</id>
      <timestamp>2026-07-18T16:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1940ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:20هين صدي جون فوتگيون]]</comment>
      <origin>395534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="8hpw6uzr59qjtoc31ihj82q9hjsngg2" xml:space="preserve">[[زمرو:1940ع جو ڏهاڪو]]
[[زمرو:20هين صدي جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>8hpw6uzr59qjtoc31ihj82q9hjsngg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1900ع جا واقعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100530</id>
    <revision>
      <id>395550</id>
      <timestamp>2026-07-18T18:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1900ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="ipsw8d184bp1qxa0a7wxv8nnb0yc0de" xml:space="preserve">[[زمرو:1900ع]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>ipsw8d184bp1qxa0a7wxv8nnb0yc0de</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:واقعا بلحاظ سال</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100531</id>
    <revision>
      <id>395551</id>
      <timestamp>2026-07-18T18:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="rxf6uw4fjfybxeojxhpmgv491qhsorr" xml:space="preserve">[[زمرو:واقعا]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>rxf6uw4fjfybxeojxhpmgv491qhsorr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1901ع جا واقعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100532</id>
    <revision>
      <id>395554</id>
      <timestamp>2026-07-18T18:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1901ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]   [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]    [[زمرو:1940ع]] [[زمرو:1941ع]] [[زمرو:1942ع]] [[زمرو:1943ع]] [[زمرو:1944ع]] [[زمرو:1945ع]] [[زمرو:1946ع]] [[زمرو:1947ع]] [[زمرو:1948ع]] [[زمرو:1949ع]] [[زمرو:1950ع]] [[زمرو:1951ع]] [[زمرو:1952ع]] [[زمرو:1953ع]] [[زمرو:1954ع]] [[زمرو:1955ع]] [[زمرو:1956ع]] [[زمرو:1957ع]] زم...</comment>
      <origin>395554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1394" sha1="8gycnxuj277mzki9dkc3iy9a2l8ik60" xml:space="preserve">[[زمرو:1901ع]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]


[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]


[[زمرو:1940ع]]
[[زمرو:1941ع]]
[[زمرو:1942ع]]
[[زمرو:1943ع]]
[[زمرو:1944ع]]
[[زمرو:1945ع]]
[[زمرو:1946ع]]
[[زمرو:1947ع]]
[[زمرو:1948ع]]
[[زمرو:1949ع]]
[[زمرو:1950ع]]
[[زمرو:1951ع]]
[[زمرو:1952ع]]
[[زمرو:1953ع]]
[[زمرو:1954ع]]
[[زمرو:1955ع]]
[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:1957ع]]
[[زمرو:1958ع]]
[[زمرو:1959ع]]
[[زمرو:1960ع]]
[[زمرو:1961ع]]
[[زمرو:1962ع]]
[[زمرو:1963ع]]
[[زمرو:1964ع]]
[[زمرو:1965ع]]
[[زمرو:1966ع]]
[[زمرو:1967ع]]
[[زمرو:1968ع]]
[[زمرو:1969ع]]
[[زمرو:1970ع]]
[[زمرو:1971ع]]
[[زمرو:1972ع]]
[[زمرو:1973ع]]
[[زمرو:1974ع]]
[[زمرو:1975ع]]
[[زمرو:1976ع]]
[[زمرو:1977ع]]
[[زمرو:1978ع]]
[[زمرو:1979ع]]
[[زمرو:1980ع]]
[[زمرو:1981ع]]
[[زمرو:1982ع]]
[[زمرو:1983ع]]
[[زمرو:1984ع]]
[[زمرو:1985ع]]
[[زمرو:1986ع]]
[[زمرو:1987ع]]
[[زمرو:1988ع]]
[[زمرو:1989ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1991ع]]
[[زمرو:1990ع]]
[[زمرو:1992ع]]
[[زمرو:1993ع]]
[[زمرو:1994ع]]
[[زمرو:1995ع]]
[[زمرو:1996ع]]
[[زمرو:1997ع]]
[[زمرو:1998ع]]
[[زمرو:1999ع]]
[[زمرو:2000ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>8gycnxuj277mzki9dkc3iy9a2l8ik60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395555</id>
      <parentid>395554</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="788d9j5vqfw93ay38wvwqar5ak5obed" xml:space="preserve">[[زمرو:1901ع]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>788d9j5vqfw93ay38wvwqar5ak5obed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1940ع جا واقعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100533</id>
    <revision>
      <id>395557</id>
      <timestamp>2026-07-18T18:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1940ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]     [[زمرو:1941ع جا واقعا]] [[زمرو:1942ع جا واقعا]] [[زمرو:1943ع جا واقعا]] [[زمرو:1944ع جا واقعا]] [[زمرو:1945ع جا واقعا]] [[زمرو:1946ع جا واقعا]] [[زمرو:1947ع جا واقعا]] [[زمرو:1948ع جا واقعا]] [[زمرو:1949ع جا واقعا]] [[زمرو:1950ع جا واقعا]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="467" sha1="9p8y74bj3qq97vjrul97751z8ou984a" xml:space="preserve">[[زمرو:1940ع]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]


[[زمرو:1941ع جا واقعا]]
[[زمرو:1942ع جا واقعا]]
[[زمرو:1943ع جا واقعا]]
[[زمرو:1944ع جا واقعا]]
[[زمرو:1945ع جا واقعا]]
[[زمرو:1946ع جا واقعا]]
[[زمرو:1947ع جا واقعا]]
[[زمرو:1948ع جا واقعا]]
[[زمرو:1949ع جا واقعا]]
[[زمرو:1950ع جا واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>9p8y74bj3qq97vjrul97751z8ou984a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395559</id>
      <parentid>395557</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="6w921du5v03n2gsbrvwahbu03t6l7y2" xml:space="preserve">[[زمرو:1940ع]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>6w921du5v03n2gsbrvwahbu03t6l7y2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1941ع جا واقعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100534</id>
    <revision>
      <id>395558</id>
      <timestamp>2026-07-18T18:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1941ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="3hxoot9nit9byh6oa7d8zixwafjp02o" xml:space="preserve">[[زمرو:1941ع]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>3hxoot9nit9byh6oa7d8zixwafjp02o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1942ع جا واقعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100535</id>
    <revision>
      <id>395562</id>
      <timestamp>2026-07-18T18:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1942ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="71gfwdp1uuv8jlhn8y9lqof6xqkckcd" xml:space="preserve">[[زمرو:1942ع]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>71gfwdp1uuv8jlhn8y9lqof6xqkckcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1943ع جا واقعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100536</id>
    <revision>
      <id>395564</id>
      <timestamp>2026-07-18T18:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1943ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="fqmuo9gw3jzjbw4vj98gariqnjrbiho" xml:space="preserve">[[زمرو:1943ع]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>fqmuo9gw3jzjbw4vj98gariqnjrbiho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1944ع جا واقعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100537</id>
    <revision>
      <id>395566</id>
      <timestamp>2026-07-18T18:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1944ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="11ihayzrlkwjtc61d5x3xgfaolmxea1" xml:space="preserve">[[زمرو:1944ع]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>11ihayzrlkwjtc61d5x3xgfaolmxea1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1945ع جا واقعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100538</id>
    <revision>
      <id>395568</id>
      <timestamp>2026-07-18T18:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1945ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="er9uzoo57lydfh7kd4ndro290wy7vp0" xml:space="preserve">[[زمرو:1945ع]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>er9uzoo57lydfh7kd4ndro290wy7vp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1946ع جا واقعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100539</id>
    <revision>
      <id>395570</id>
      <timestamp>2026-07-18T18:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1946ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>395570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="oergcoo5t5mbg7b83e3crb7h1w600xt" xml:space="preserve">[[زمرو:1946ع]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>oergcoo5t5mbg7b83e3crb7h1w600xt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دوسالي تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100540</id>
    <revision>
      <id>395573</id>
      <timestamp>2026-07-18T19:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox settlement |official_name          = |name                   = Dossali Tehsil | native_name             = {{lang|ur|{{nq|تحصیل دوسالی}}}}&lt;br&gt;{{lang|ps|{{script/Arabic|دوسالي تحصیل}}}} |settlement_type        = [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsil]] |other_name             = |image_skyline          = |imagesize              = |image_caption          = |image_map= |pushpin_map            = |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize...</comment>
      <origin>395573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3133" sha1="95l0o3ujsrgf91lvwp5j6b4s5e6zz1c" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name          =
|name                   = Dossali Tehsil
| native_name             = {{lang|ur|{{nq|تحصیل دوسالی}}}}&lt;br&gt;{{lang|ps|{{script/Arabic|دوسالي تحصیل}}}}
|settlement_type        = [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsil]]
|other_name             =
|image_skyline          =
|imagesize              =
|image_caption          =
|image_map=
|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =
|pushpin_mapsize        =
|pushpin_map_caption    = Location in Pakistan
|subdivision_type       = Country
|subdivision_name       = {{flagu|Pakistan}}
|subdivision_type1      = [[Subdivisions of Pakistan|Region]]
|subdivision_name1      = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}
|subdivision_type2      = [[Districts of Pakistan|District]]
|subdivision_name2      = [[North Waziristan]]
|subdivision_type3      = Capital
|subdivision_name3      =
|subdivision_type4      = Towns
|subdivision_name4      =
|subdivision_type5      = Union councils
|subdivision_name5      = 
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =
|leader_name            =
|leader_title1          =
|leader_name1           =
|established_title      =
|established_date       =
|area_total_km2         =
|area_metro_km2         =
|population_as_of       = [[2017 Census of Pakistan|2017]]
|population_footnotes   =
|population_note        =
|population_total       = 39821
|population_density_km  =
|population_rural       = 
|population_urban       = 
|population_density_urban_km2   =
|coordinates            = 
|elevation_footnotes    =
|elevation_m            =
|elevation_ft           =
|timezone               = [[Pakistan Standard Time|PST]]
|utc_offset             = +5
|timezone_DST        = 
|utc_offset_DST         = 
|postal_code_type       =
|postal_code            =
|area_code              =
|blank_name             =
|blank_info             =
}}
'''Dossali Tehsil''' is a subdivision located in [[North Waziristan District]], [[Khyber Pakhtunkhwa]], [[Pakistan]]. The population is 39,821 according to the [[2017 Census of Pakistan|2017 census]].&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=www.pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|accessdate=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-03-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==قابل ذڪر ماڻهو==
* [[Gilaman Wazir]]
* [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]
==پڻ ڏسو==
* [[خيبر پختونخوا جي تعلقن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
{{Tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|state=collapsed}}
{{coord missing|Khyber Pakhtunkhwa}}

[[زمرو:دوسالي تعلقو]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]]
[[Category:Tehsils of Khyber Pakhtunkhwa]]
[[Category:Populated places in North Waziristan]]


{{NorthWaziristan-geo-stub}}</text>
      <sha1>95l0o3ujsrgf91lvwp5j6b4s5e6zz1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395575</id>
      <parentid>395573</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>395575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3164" sha1="4aoirkxhdwsfof5fs1gxt1d2b1ho8fg" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name          =
|name                   = Dossali Tehsil
| native_name             = {{lang|ur|{{nq|تحصیل دوسالی}}}}&lt;br&gt;{{lang|ps|{{script/Arabic|دوسالي تحصیل}}}}
|settlement_type        = [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsil]]
|other_name             =
|image_skyline          =
|imagesize              =
|image_caption          =
|image_map=
|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =
|pushpin_mapsize        =
|pushpin_map_caption    = Location in Pakistan
|subdivision_type       = Country
|subdivision_name       = {{flagu|Pakistan}}
|subdivision_type1      = [[Subdivisions of Pakistan|Region]]
|subdivision_name1      = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}
|subdivision_type2      = [[Districts of Pakistan|District]]
|subdivision_name2      = [[North Waziristan]]
|subdivision_type3      = Capital
|subdivision_name3      =
|subdivision_type4      = Towns
|subdivision_name4      =
|subdivision_type5      = Union councils
|subdivision_name5      = 
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =
|leader_name            =
|leader_title1          =
|leader_name1           =
|established_title      =
|established_date       =
|area_total_km2         =
|area_metro_km2         =
|population_as_of       = [[2017 Census of Pakistan|2017]]
|population_footnotes   =
|population_note        =
|population_total       = 39821
|population_density_km  =
|population_rural       = 
|population_urban       = 
|population_density_urban_km2   =
|coordinates            = 
|elevation_footnotes    =
|elevation_m            =
|elevation_ft           =
|timezone               = [[Pakistan Standard Time|PST]]
|utc_offset             = +5
|timezone_DST        = 
|utc_offset_DST         = 
|postal_code_type       =
|postal_code            =
|area_code              =
|blank_name             =
|blank_info             =
}}
'''Dossali Tehsil''' is a subdivision located in [[North Waziristan District]], [[Khyber Pakhtunkhwa]], [[Pakistan]]. The population is 39,821 according to the [[2017 Census of Pakistan|2017 census]].&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=www.pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|accessdate=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-03-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==قابل ذڪر ماڻهو==
* [[Gilaman Wazir]]
* [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]
==پڻ ڏسو==
* [[خيبر پختونخوا جي تعلقن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
{{Tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|state=collapsed}}
{{coord missing|Khyber Pakhtunkhwa}}

[[زمرو:دوسالي تعلقو]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]]
[[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي ۾ آباد جڳھون]]


{{NorthWaziristan-geo-stub}}</text>
      <sha1>4aoirkxhdwsfof5fs1gxt1d2b1ho8fg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395576</id>
      <parentid>395575</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>395576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3082" sha1="euzm6mwp1ies5jr7x6dcke7nyi75jw6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name          =
|name                   = Dossali Tehsil
| native_name             = {{lang|ur|{{nq|تحصیل دوسالی}}}}&lt;br&gt;{{lang|ps|{{script/Arabic|دوسالي تحصیل}}}}
|settlement_type        = [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsil]]
|other_name             =
|image_skyline          =
|imagesize              =
|image_caption          =
|image_map=
|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =
|pushpin_mapsize        =
|pushpin_map_caption    = Location in Pakistan
|subdivision_type       = Country
|subdivision_name       = {{flagu|Pakistan}}
|subdivision_type1      = [[Subdivisions of Pakistan|Region]]
|subdivision_name1      = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}
|subdivision_type2      = [[Districts of Pakistan|District]]
|subdivision_name2      = [[North Waziristan]]
|subdivision_type3      = Capital
|subdivision_name3      =
|subdivision_type4      = Towns
|subdivision_name4      =
|subdivision_type5      = Union councils
|subdivision_name5      = 
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =
|leader_name            =
|leader_title1          =
|leader_name1           =
|established_title      =
|established_date       =
|area_total_km2         =
|area_metro_km2         =
|population_as_of       = [[2017 Census of Pakistan|2017]]
|population_footnotes   =
|population_note        =
|population_total       = 39821
|population_density_km  =
|population_rural       = 
|population_urban       = 
|population_density_urban_km2   =
|coordinates            = 
|elevation_footnotes    =
|elevation_m            =
|elevation_ft           =
|timezone               = [[Pakistan Standard Time|PST]]
|utc_offset             = +5
|timezone_DST        = 
|utc_offset_DST         = 
|postal_code_type       =
|postal_code            =
|area_code              =
|blank_name             =
|blank_info             =
}}
'''Dossali Tehsil''' is a subdivision located in [[North Waziristan District]], [[Khyber Pakhtunkhwa]], [[Pakistan]]. The population is 39,821 according to the [[2017 Census of Pakistan|2017 census]].&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=www.pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|accessdate=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-03-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==قابل ذڪر ماڻهو==
* [[Gilaman Wazir]]
* [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]
==پڻ ڏسو==
* [[خيبر پختونخوا جي تعلقن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:دوسالي تعلقو]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]]
[[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي ۾ آباد جڳھون]]
{{coord missing|Khyber Pakhtunkhwa}}</text>
      <sha1>euzm6mwp1ies5jr7x6dcke7nyi75jw6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395577</id>
      <parentid>395576</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3081" sha1="0xpliwa70ios8uqfvnxiypfxygjwt6y" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name          =تحصیل دوسالی
|name                   = دوسالي تعلقو
| native_name             = دوسالي تحصیل
|settlement_type        = [[تعلقو]]
|other_name             =
|image_skyline          =
|imagesize              =
|image_caption          =
|image_map=
|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =
|pushpin_mapsize        =
|pushpin_map_caption    = Location in Pakistan
|subdivision_type       = [[ملڪ]]
|subdivision_name       = {{flag|Pakistan}}
|subdivision_type1      = [[صوبو]]
|subdivision_name1      = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}
|subdivision_type2      = [[ضلعو]]
|subdivision_name2      = [[اتر وزيرستان ضلعو]]
|subdivision_type3      = صدر مقام
|subdivision_name3      =
|subdivision_type4      = قصبا
|subdivision_name4      =
|subdivision_type5      = يونين ڪائونسلون
|subdivision_name5      = 
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =
|leader_name            =
|leader_title1          =
|leader_name1           =
|established_title      =
|established_date       =
|area_total_km2         =
|area_metro_km2         =
|population_as_of       = 2017ع
|population_footnotes   =
|population_note        =
|population_total       = 39,821
|population_density_km  =
|population_rural       = 
|population_urban       = 
|population_density_urban_km2   =
|coordinates            = 
|elevation_footnotes    =
|elevation_m            =
|elevation_ft           =
|timezone               = [[Pakistan Standard Time|PST]]
|utc_offset             = +5
|timezone_DST        = 
|utc_offset_DST         = 
|postal_code_type       =
|postal_code            =
|area_code              =
|blank_name             =
|blank_info             =
}}
'''دوسالي تعلقو''' (Dossali Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[اتر وزيرستان ضلعو|اتر وزيرستان]] ۾ واقع [[تعلقو]] آهي. 2017ع جي آدمشماريءَ مطابق، هتي جي آبادي 39,821 آهي.&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=www.pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|accessdate=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-03-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==قابل ذڪر ماڻهو==
* [[Gilaman Wazir]]
* [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]
==پڻ ڏسو==
* [[خيبر پختونخوا جي تعلقن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:دوسالي تعلقو]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]]
[[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي ۾ آباد جڳھون]]
{{coord missing|Khyber Pakhtunkhwa}}</text>
      <sha1>0xpliwa70ios8uqfvnxiypfxygjwt6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:دوسالي تعلقو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100541</id>
    <revision>
      <id>395574</id>
      <timestamp>2026-07-18T19:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]]</comment>
      <origin>395574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="cfasz59dti8f43c9rgqt5i1eztx5e2d" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>cfasz59dti8f43c9rgqt5i1eztx5e2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٿال تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100542</id>
    <redirect title="ٽل تعلقو" />
    <revision>
      <id>395580</id>
      <timestamp>2026-07-18T19:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[ٿال تعلقو]] کي [[ٽل تعلقو]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>395580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="ov88ut3ik8jvwp8rxb2mg5ee36seei7" xml:space="preserve">#چوريو [[ٽل تعلقو]]</text>
      <sha1>ov88ut3ik8jvwp8rxb2mg5ee36seei7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٿال تعلقو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100543</id>
    <revision>
      <id>395583</id>
      <timestamp>2026-07-18T19:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[زمرو:ٿال تعلقو]] کي [[زمرو:ٽل تعلقو]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>395583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="a7pissw69hii2cycx82tyxtza33hdnu" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:ٽل تعلقو}}</text>
      <sha1>a7pissw69hii2cycx82tyxtza33hdnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Country data Holy See</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100544</id>
    <revision>
      <id>395611</id>
      <timestamp>2026-07-18T21:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}} | alias = Holy See | flag alias = Coat of arms Holy See.svg | border = | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} &lt;noinclude&gt; | related1 = Vatican City &lt;/noinclude&gt; }}&lt;noinclude&gt; &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>395611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241" sha1="hbyii2bf3p95gqk11fc3u4lxf9h0pd9" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Holy See
| flag alias = Coat of arms Holy See.svg
| border =
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
&lt;noinclude&gt;
| related1 = Vatican City
&lt;/noinclude&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hbyii2bf3p95gqk11fc3u4lxf9h0pd9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395612</id>
      <parentid>395611</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="246" sha1="0dj35hog9lrn6qh2bauna84ub6tk587" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = ھولي سي
| flag alias = Coat of arms Holy See.svg
| border =
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
&lt;noinclude&gt;
| related1 = Vatican City
&lt;/noinclude&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0dj35hog9lrn6qh2bauna84ub6tk587</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Country data People's Republic of Bulgaria</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100545</id>
    <revision>
      <id>395613</id>
      <timestamp>2026-07-18T21:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}} | alias = پيپلز ريپبلڪ آف بلغاريه  | shortname alias = بلغاريه  | flag alias = Flag of Bulgaria (1971-1990).svg | flag alias-1946 = Flag of Bulgaria.svg | flag alias-1947 = Flag of Bulgaria (1946–1948).svg | flag alias-1948 = Flag of Bulgaria (1948–1967).svg | flag alias-1968 = Flag of Bulgaria (1967–1971).svg | flag alias-naval-1949 = Naval Ensign of Bulgaria (1949-1955).svg | flag alias-...</comment>
      <origin>395613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1001" sha1="2a0hvwrwazub9iaqn7to6d5qhip2ygn" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = پيپلز ريپبلڪ آف بلغاريه 
| shortname alias = بلغاريه 
| flag alias = Flag of Bulgaria (1971-1990).svg
| flag alias-1946 = Flag of Bulgaria.svg
| flag alias-1947 = Flag of Bulgaria (1946–1948).svg
| flag alias-1948 = Flag of Bulgaria (1948–1967).svg
| flag alias-1968 = Flag of Bulgaria (1967–1971).svg
| flag alias-naval-1949 = Naval Ensign of Bulgaria (1949-1955).svg
| flag alias-naval = Naval Ensign of Bulgaria (1955-1990).svg
| link alias-naval = Bulgarian Navy
| flag alias-military = War flag of Bulgaria (1971-1990).svg
| link alias-military = بلغارين پيپلز آرمي
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| altvar = {{{altvar|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1946
| var2 = 1947
| var3 = 1948
| var4 = 1968
| var5 = naval-1949
| redir1 = PRB
| redir2 = PR Bulgaria
| related1 = Bulgaria
| cat = Bulgaria, People's Republic
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>2a0hvwrwazub9iaqn7to6d5qhip2ygn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گهريوم تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100546</id>
    <revision>
      <id>395616</id>
      <timestamp>2026-07-18T21:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1348592014|Gharyum Tehsil]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>395616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1754" sha1="dsysrxvaslizznmmpv5fgqmeeiloe9h" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=تحصیل گھریوم|name=گهريوم تعلقو|native_name=ګریوم تحصیل (پشتو)|settlement_type=[[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsil]]|other_name=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_map=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Pakistan|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Region]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[North Waziristan]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=[[2017 Census of Pakistan|2017]]|population_footnotes=|population_total=11780|population_rural=|population_urban=|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=}}'''گهريوم تعلقو''' (Gharyum Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي، [[خيبر پختونخوا|خيبر پختونخواه]] جي [[اتر وزيرستان ضلعو|اتر وزيرستان ضلعي]] ۾ هڪ تعلقو آهي. سال [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017 جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 11,780 آهي. &lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2018-01-03|archivedate=2018-03-26}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>dsysrxvaslizznmmpv5fgqmeeiloe9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395617</id>
      <parentid>395616</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1901" sha1="dkqnrmva7t2pdy8dtocquvsuc73wnzb" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=تحصیل گھریوم|name=گهريوم تعلقو|native_name=ګریوم تحصیل (پشتو)|settlement_type=[[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsil]]|other_name=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_map=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Pakistan|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Region]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[North Waziristan]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=[[2017 Census of Pakistan|2017]]|population_footnotes=|population_total=11780|population_rural=|population_urban=|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=}}
'''گهريوم تعلقو''' (Gharyum Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[اتر وزيرستان ضلعو|اتر وزيرستان ضلعي]] ۾ هڪ تعلقو آهي. سال [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 11,780 آهي.&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2018-01-03|archivedate=2018-03-26}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گهريوم تعلقو]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>dkqnrmva7t2pdy8dtocquvsuc73wnzb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395619</id>
      <parentid>395617</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>395619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1956" sha1="qz0noq09tmwyw69s64si301sc7o309s" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=تحصیل گھریوم|name=گهريوم تعلقو|native_name=ګریوم تحصیل (پشتو)|settlement_type=[[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsil]]|other_name=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_map=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Pakistan|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Region]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[North Waziristan]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=[[2017 Census of Pakistan|2017]]|population_footnotes=|population_total=11780|population_rural=|population_urban=|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=}}
'''گهريوم تعلقو''' (Gharyum Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[اتر وزيرستان ضلعو|اتر وزيرستان ضلعي]] ۾ هڪ تعلقو آهي. سال [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 11,780 آهي.&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2018-01-03|archivedate=2018-03-26}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گهريوم تعلقو]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]]
[[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>qz0noq09tmwyw69s64si301sc7o309s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395621</id>
      <parentid>395619</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1882" sha1="gsmr6p3keh9gfpdkt7kechehsc9lgkn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=تحصیل گھریوم|name=گهريوم تعلقو|native_name=ګریوم تحصیل (پشتو)|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_map=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Pakistan|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[اتر وزيرستان ضلعو]]|subdivision_type3=هيڊ ڪوارٽر|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=2017ع|population_footnotes=|population_total=11,780|population_rural=|population_urban=|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=}}
'''گهريوم تعلقو''' (Gharyum Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[اتر وزيرستان ضلعو|اتر وزيرستان ضلعي]] ۾ هڪ تعلقو آهي. سال [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 11,780 آهي.&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=2018-01-03|archivedate=2018-03-26}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گهريوم تعلقو]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]]
[[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>gsmr6p3keh9gfpdkt7kechehsc9lgkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گهريوم تعلقو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100547</id>
    <revision>
      <id>395618</id>
      <timestamp>2026-07-18T21:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]]</comment>
      <origin>395618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="cfasz59dti8f43c9rgqt5i1eztx5e2d" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]]
[[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>cfasz59dti8f43c9rgqt5i1eztx5e2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گيريلي جي جنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100548</id>
    <revision>
      <id>395638</id>
      <timestamp>2026-07-19T05:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dragon22121</username>
        <id>21876</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1364905724|Battle of Gerelo]]&quot; کي ترجمو ڪري سرجيل</comment>
      <origin>395638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8721" sha1="sy2i99z1lavl3al2ejwjjavm4si403v" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox military conflict/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;'''گيريلو جي جنگ''' 1699ع ۾ موجوده ڊاڪري تعلقي ۾ گيريلو شهر جي ويجهو ميان دين محمد ڪلهوڙي جي اڳواڻي ۾ ميانوال تحريڪ ۽ بکر جي گورنر شيخ جهان جي اڳواڻي ۾ مغل فوجن جي وچ ۾ وڙهي وئي هئي. جنگ جي نتيجي ۾ ميانوال تحريڪ فتح ٿي، جنهن ۾ شيخ جهان جنگ دوران مارجي ويو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Mehr, Ghulam Rasool (2016) [1958 (originally published in Urdu)]. ''Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur)'' (in Sindhi). Vol. 1. Jamshoro, Sindh: Sindhi Adabi Board. pp. 184–185. .{{ISBN|978-969-406-129-0}}&lt;/ref&gt; 

== پس منظر ==
فتح پور شهر اصل ۾ مير پنهور جو هو پر ميان دين محمد ڪلهوڙي جي اڳواڻي ۾ ميانوال تحريڪ ان تي قبضو ڪري ورتو. مير پنهور پنهنجي اعليٰ اختيارين وٽ شڪايت ڪرڻ لاءِ ويو. نتيجي طور، سبي جي حڪمران، مرزا خان پاڻيي، کي پنهورن جي مدد ڪرڻ جو حڪم مليو. مرزا خان پاڻيي ميان دين محمد کي دٻائڻ لاءِ ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون پر کيس شڪست نه ڏئي سگهيو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt;  پوءِ، امير شيخ جهان کي هن سان وڙهڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن جي ڪري هي جنگ شروع ٿي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;cite id=&quot;CITEREFKalhoro2020&quot; class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;Kalhoro, Zulfiqar (2020-10-23). [https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero &quot;Unsung Mianwal Hero&quot;]. ''[[The Friday Times]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2026-07-18&lt;/span&gt; تي حاصل ڪيل&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.jtitle=The+Friday+Times&amp;rft.atitle=Unsung+Mianwal+Hero&amp;rft.date=2020-10-23&amp;rft.aulast=Kalhoro&amp;rft.aufirst=Zulfiqar&amp;rft_id=https%3A%2F%2Fwww.thefridaytimes.com%2F23-Oct-2020%2Funsung-mianwal-hero&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fsd.wikipedia.org%3ABattle+of+Gerelo&quot; class=&quot;Z3988&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

== جنگ ==
ميانوال واري پاسي ، فوج جي ڪمان ميانوال فقير فيروز ويرار جي هٿ ۾ هئي، جڏهن ته [[مغل سلطنت|مغل فوج جي]] ڪمان امير شيخ جهان ۽ ڀاڪر جو صوبيدار الله يار خان جي هٿ ۾ هئي. جنگ دوران، امير شيخ جهان مارجي ويو، جڏهن ته الله يار خان ميدان ڇڏي ڀڄي ويو. ميانوال واري پاسي ، حاجي خان مري، دريا خان ابڙو، ۽ مير موندار خان چانڊيو مارجي ويا. آخرڪار، جنگ جي نتيجي ۾ ميانوال فتح حاصل ڪئي. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal|title=MIANWAL TAHREEK (MOVEMENT) AS A STRUGGLE FOR THE INDEPENDENCE OF SINDH DURING MUGHAL RULE|journal=Biannual Research Journal Grassroots|volume=55|issue=2|pages=238–239|publisher=University of Sindh|year=2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;cite id=&quot;CITEREFKalhoro2020&quot; class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;Kalhoro, Zulfiqar (2020-10-23). [https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero &quot;Unsung Mianwal Hero&quot;]. ''[[The Friday Times]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2026-07-18&lt;/span&gt; تي حاصل ڪيل&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.jtitle=The+Friday+Times&amp;rft.atitle=Unsung+Mianwal+Hero&amp;rft.date=2020-10-23&amp;rft.aulast=Kalhoro&amp;rft.aufirst=Zulfiqar&amp;rft_id=https%3A%2F%2Fwww.thefridaytimes.com%2F23-Oct-2020%2Funsung-mianwal-hero&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fsd.wikipedia.org%3ABattle+of+Gerelo&quot; class=&quot;Z3988&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Mehr, Ghulam Rasool (2016) [1958 (originally published in Urdu)]. ''Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur)'' (in Sindhi). Vol. 1. Jamshoro, Sindh: Sindhi Adabi Board. pp. 184–185. .{{ISBN|978-969-406-129-0}}&lt;/ref&gt; 

== بعد ۾ ==
&lt;blockquote&gt;تڪرار جي نتيجي ۾، ملتان ۽ لاهور جي ناظم (گورنر) شهزادي محمد معظم، ڏينهن به ڏينهن وڌندڙ ميانوال تحريڪ کي دٻائڻ ۽ ڪچلڻ لاءِ لاهور تان وڏي لشڪر سان ڪوچ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ تاريخي ’خوريءَ جي جنگ‘ برپا ٿي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; &lt;/blockquote&gt;

== حوالا ==
&lt;references /&gt;
[[زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو]]
[[زمرو:گيجٽ وڪي مني ائٽلس (WikiMiniAtlas) استعمال ڪندي صفحا]]</text>
      <sha1>sy2i99z1lavl3al2ejwjjavm4si403v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395639</id>
      <parentid>395638</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T05:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dragon22121</username>
        <id>21876</id>
      </contributor>
      <origin>395639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9253" sha1="l1t2jcgcbfs6id329em065645l6erqe" xml:space="preserve">'''گيريلو جي جنگ''' 1699ع ۾ موجوده ڊاڪري تعلقي ۾ گيريلو شهر جي ويجهو ميان دين محمد ڪلهوڙي جي اڳواڻي ۾ ميانوال تحريڪ ۽ بکر جي گورنر{{Infobox military conflict|conflict=گيريلي جي جنگ|date=1699ع|place=گيريلو، تعلقو ڊاڪري، سنڌ|result=ميانوال تحريڪ جي فتح|side1=ميانوال تحريڪ|side2=مغل فوج|commander1=ميان دين محمد ڪلهوڙو&lt;br&gt;فقير فيروز ويرار|commander2=امير شيخ جهان {{dagger}}&lt;br&gt;الله يار خان (بکر جو صوبيدار)|casualties1=حاجي خان مري {{dagger}}&lt;br&gt;دريا خان ابڙو {{dagger}}&lt;br&gt;مير موندار خان چانڊيو {{dagger}}|casualties2=امير شيخ جهان {{dagger}} (مارجي ويو)}}شيخ جهان جي اڳواڻي ۾ مغل فوجن جي وچ ۾ وڙهي وئي هئي. جنگ جي نتيجي ۾ ميانوال تحريڪ فتح ٿي، جنهن ۾ شيخ جهان جنگ دوران مارجي ويو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Mehr, Ghulam Rasool (2016) [1958 (originally published in Urdu)]. ''Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur)'' (in Sindhi). Vol. 1. Jamshoro, Sindh: Sindhi Adabi Board. pp. 184–185. .{{ISBN|978-969-406-129-0}}&lt;/ref&gt; 

== پس منظر ==
فتح پور شهر اصل ۾ مير پنهور جو هو پر ميان دين محمد ڪلهوڙي جي اڳواڻي ۾ ميانوال تحريڪ ان تي قبضو ڪري ورتو. مير پنهور پنهنجي اعليٰ اختيارين وٽ شڪايت ڪرڻ لاءِ ويو. نتيجي طور، سبي جي حڪمران، مرزا خان پاڻيي، کي پنهورن جي مدد ڪرڻ جو حڪم مليو. مرزا خان پاڻيي ميان دين محمد کي دٻائڻ لاءِ ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون پر کيس شڪست نه ڏئي سگهيو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt;  پوءِ، امير شيخ جهان کي هن سان وڙهڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن جي ڪري هي جنگ شروع ٿي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;cite id=&quot;CITEREFKalhoro2020&quot; class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;Kalhoro, Zulfiqar (2020-10-23). [https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero &quot;Unsung Mianwal Hero&quot;]. ''[[The Friday Times]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2026-07-18&lt;/span&gt; تي حاصل ڪيل&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.jtitle=The+Friday+Times&amp;rft.atitle=Unsung+Mianwal+Hero&amp;rft.date=2020-10-23&amp;rft.aulast=Kalhoro&amp;rft.aufirst=Zulfiqar&amp;rft_id=https%3A%2F%2Fwww.thefridaytimes.com%2F23-Oct-2020%2Funsung-mianwal-hero&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fsd.wikipedia.org%3ABattle+of+Gerelo&quot; class=&quot;Z3988&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

== جنگ ==
ميانوال واري پاسي ، فوج جي ڪمان ميانوال فقير فيروز ويرار جي هٿ ۾ هئي، جڏهن ته [[مغل سلطنت|مغل فوج جي]] ڪمان امير شيخ جهان ۽ ڀاڪر جو صوبيدار الله يار خان جي هٿ ۾ هئي. جنگ دوران، امير شيخ جهان مارجي ويو، جڏهن ته الله يار خان ميدان ڇڏي ڀڄي ويو. ميانوال واري پاسي ، حاجي خان مري، دريا خان ابڙو، ۽ مير موندار خان چانڊيو مارجي ويا. آخرڪار، جنگ جي نتيجي ۾ ميانوال فتح حاصل ڪئي. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal|title=MIANWAL TAHREEK (MOVEMENT) AS A STRUGGLE FOR THE INDEPENDENCE OF SINDH DURING MUGHAL RULE|journal=Biannual Research Journal Grassroots|volume=55|issue=2|pages=238–239|publisher=University of Sindh|year=2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;cite id=&quot;CITEREFKalhoro2020&quot; class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;Kalhoro, Zulfiqar (2020-10-23). [https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero &quot;Unsung Mianwal Hero&quot;]. ''[[The Friday Times]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2026-07-18&lt;/span&gt; تي حاصل ڪيل&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.jtitle=The+Friday+Times&amp;rft.atitle=Unsung+Mianwal+Hero&amp;rft.date=2020-10-23&amp;rft.aulast=Kalhoro&amp;rft.aufirst=Zulfiqar&amp;rft_id=https%3A%2F%2Fwww.thefridaytimes.com%2F23-Oct-2020%2Funsung-mianwal-hero&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fsd.wikipedia.org%3ABattle+of+Gerelo&quot; class=&quot;Z3988&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Mehr, Ghulam Rasool (2016) [1958 (originally published in Urdu)]. ''Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur)'' (in Sindhi). Vol. 1. Jamshoro, Sindh: Sindhi Adabi Board. pp. 184–185. .{{ISBN|978-969-406-129-0}}&lt;/ref&gt; 

== بعد ۾ ==
&lt;blockquote&gt;تڪرار جي نتيجي ۾، ملتان ۽ لاهور جي ناظم (گورنر) شهزادي محمد معظم، ڏينهن به ڏينهن وڌندڙ ميانوال تحريڪ کي دٻائڻ ۽ ڪچلڻ لاءِ لاهور تان وڏي لشڪر سان ڪوچ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ تاريخي ’خوريءَ جي جنگ‘ برپا ٿي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; &lt;/blockquote&gt;

== حوالا ==
&lt;references /&gt;
[[زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو]]
[[زمرو:گيجٽ وڪي مني ائٽلس (WikiMiniAtlas) استعمال ڪندي صفحا]]</text>
      <sha1>l1t2jcgcbfs6id329em065645l6erqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395661</id>
      <parentid>395639</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9310" sha1="414ryfaacrm2of88xgrxr0gaicrvpoa" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict|conflict=گيريلي جي جنگ|date=1699ع|place=گيريلو، [[ڊوڪري تعلقو|تعلقو ڊاڪري]]، [[سنڌ]]|result=ميانوال تحريڪ جي فتح|side1=ميانوال تحريڪ|side2=مغل فوج|commander1=ميان دين محمد ڪلهوڙو&lt;br&gt;فقير فيروز ويرار|commander2=امير شيخ جهان {{dagger}}&lt;br&gt;الله يار خان (بکر جو صوبيدار)|casualties1=حاجي خان مري {{dagger}}&lt;br&gt;دريا خان ابڙو {{dagger}}&lt;br&gt;مير موندار خان چانڊيو {{dagger}}|casualties2=امير شيخ جهان {{dagger}} (مارجي ويو)}} 
'''گيريلو جي جنگ''' 1699ع ۾ موجوده [[ڊوڪري تعلقو|ڊاڪري تعلقي]] ۾ گيريلو شهر جي ويجهو ميان دين محمد ڪلهوڙي جي اڳواڻي ۾ ميانوال تحريڪ ۽ بکر جي گورنر شيخ جهان جي اڳواڻي ۾ مغل فوجن جي وچ ۾ وڙهي وئي هئي. جنگ جي نتيجي ۾ ميانوال تحريڪ فتح ٿي، جنهن ۾ شيخ جهان جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Mehr, Ghulam Rasool (2016) [1958 (originally published in Urdu)]. ''Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur)'' (in Sindhi). Vol. 1. Jamshoro, Sindh: Sindhi Adabi Board. pp. 184–185. .{{ISBN|978-969-406-129-0}}&lt;/ref&gt;

== پس منظر ==
فتح پور شهر اصل ۾ مير پنهور جو هو پر ميان دين محمد ڪلهوڙي جي اڳواڻي ۾ ميانوال تحريڪ ان تي قبضو ڪري ورتو. مير پنهور پنهنجي اعليٰ اختيارين وٽ شڪايت ڪرڻ لاءِ ويو. نتيجي طور، سبي جي حڪمران، مرزا خان پاڻيي، کي پنهورن جي مدد ڪرڻ جو حڪم مليو. مرزا خان پاڻيي ميان دين محمد کي دٻائڻ لاءِ ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون پر کيس شڪست نه ڏئي سگهيو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt;  پوءِ، امير شيخ جهان کي هن سان وڙهڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن جي ڪري هي جنگ شروع ٿي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;cite id=&quot;CITEREFKalhoro2020&quot; class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;Kalhoro, Zulfiqar (2020-10-23). [https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero &quot;Unsung Mianwal Hero&quot;]. ''[[The Friday Times]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2026-07-18&lt;/span&gt; تي حاصل ڪيل&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.jtitle=The+Friday+Times&amp;rft.atitle=Unsung+Mianwal+Hero&amp;rft.date=2020-10-23&amp;rft.aulast=Kalhoro&amp;rft.aufirst=Zulfiqar&amp;rft_id=https%3A%2F%2Fwww.thefridaytimes.com%2F23-Oct-2020%2Funsung-mianwal-hero&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fsd.wikipedia.org%3ABattle+of+Gerelo&quot; class=&quot;Z3988&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

== جنگ ==
ميانوال واري پاسي ، فوج جي ڪمان ميانوال فقير فيروز ويرار جي هٿ ۾ هئي، جڏهن ته [[مغل سلطنت|مغل فوج جي]] ڪمان امير شيخ جهان ۽ ڀاڪر جو صوبيدار الله يار خان جي هٿ ۾ هئي. جنگ دوران، امير شيخ جهان مارجي ويو، جڏهن ته الله يار خان ميدان ڇڏي ڀڄي ويو. ميانوال واري پاسي ، حاجي خان مري، دريا خان ابڙو، ۽ مير موندار خان چانڊيو مارجي ويا. آخرڪار، جنگ جي نتيجي ۾ ميانوال فتح حاصل ڪئي. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal|title=MIANWAL TAHREEK (MOVEMENT) AS A STRUGGLE FOR THE INDEPENDENCE OF SINDH DURING MUGHAL RULE|journal=Biannual Research Journal Grassroots|volume=55|issue=2|pages=238–239|publisher=University of Sindh|year=2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;cite id=&quot;CITEREFKalhoro2020&quot; class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;Kalhoro, Zulfiqar (2020-10-23). [https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero &quot;Unsung Mianwal Hero&quot;]. ''[[The Friday Times]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2026-07-18&lt;/span&gt; تي حاصل ڪيل&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.jtitle=The+Friday+Times&amp;rft.atitle=Unsung+Mianwal+Hero&amp;rft.date=2020-10-23&amp;rft.aulast=Kalhoro&amp;rft.aufirst=Zulfiqar&amp;rft_id=https%3A%2F%2Fwww.thefridaytimes.com%2F23-Oct-2020%2Funsung-mianwal-hero&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fsd.wikipedia.org%3ABattle+of+Gerelo&quot; class=&quot;Z3988&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Mehr, Ghulam Rasool (2016) [1958 (originally published in Urdu)]. ''Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur)'' (in Sindhi). Vol. 1. Jamshoro, Sindh: Sindhi Adabi Board. pp. 184–185. .{{ISBN|978-969-406-129-0}}&lt;/ref&gt; 

== بعد ۾ ==
&lt;blockquote&gt;تڪرار جي نتيجي ۾، ملتان ۽ لاهور جي ناظم (گورنر) شهزادي محمد معظم، ڏينهن به ڏينهن وڌندڙ ميانوال تحريڪ کي دٻائڻ ۽ ڪچلڻ لاءِ لاهور تان وڏي لشڪر سان ڪوچ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ تاريخي ’خوريءَ جي جنگ‘ برپا ٿي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; &lt;/blockquote&gt;

== حوالا ==
&lt;references /&gt;
[[زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو]]
[[زمرو:گيجٽ وڪي مني ائٽلس (WikiMiniAtlas) استعمال ڪندي صفحا]]</text>
      <sha1>414ryfaacrm2of88xgrxr0gaicrvpoa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395663</id>
      <parentid>395661</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>395663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9328" sha1="qbi1xamhgu186iigtzw6e0qdm7dxoqz" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict|conflict=گيريلي جي جنگ|date=1699ع|place=گيريلو، [[ڊوڪري تعلقو|تعلقو ڊاڪري]]، [[سنڌ]]|result=ميانوال تحريڪ جي فتح|side1=ميانوال تحريڪ|side2=مغل فوج|commander1=ميان دين محمد ڪلهوڙو&lt;br&gt;فقير فيروز ويرار|commander2=امير شيخ جهان {{dagger}}&lt;br&gt;الله يار خان (بکر جو صوبيدار)|casualties1=حاجي خان مري {{dagger}}&lt;br&gt;دريا خان ابڙو {{dagger}}&lt;br&gt;مير موندار خان چانڊيو {{dagger}}|casualties2=امير شيخ جهان {{dagger}} (مارجي ويو)}} 
'''گيريلو جي جنگ''' 1699ع ۾ موجوده [[ڊوڪري تعلقو|ڊاڪري تعلقي]] ۾ گيريلو شهر جي ويجهو ميان دين محمد ڪلهوڙي جي اڳواڻي ۾ ميانوال تحريڪ ۽ بکر جي گورنر شيخ جهان جي اڳواڻي ۾ مغل فوجن جي وچ ۾ وڙهي وئي هئي. جنگ جي نتيجي ۾ ميانوال تحريڪ فتح ٿي، جنهن ۾ شيخ جهان جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Mehr, Ghulam Rasool (2016) [1958 (originally published in Urdu)]. ''Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur)'' (in Sindhi). Vol. 1. Jamshoro, Sindh: Sindhi Adabi Board. pp. 184–185. .{{ISBN|978-969-406-129-0}}&lt;/ref&gt;

== پس منظر ==
فتح پور شهر اصل ۾ مير پنهور جو هو پر ميان دين محمد ڪلهوڙي جي اڳواڻي ۾ ميانوال تحريڪ ان تي قبضو ڪري ورتو. مير پنهور پنهنجي اعليٰ اختيارين وٽ شڪايت ڪرڻ لاءِ ويو. نتيجي طور، سبي جي حڪمران، مرزا خان پاڻيي، کي پنهورن جي مدد ڪرڻ جو حڪم مليو. مرزا خان پاڻيي ميان دين محمد کي دٻائڻ لاءِ ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون پر کيس شڪست نه ڏئي سگهيو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt;  پوءِ، امير شيخ جهان کي هن سان وڙهڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن جي ڪري هي جنگ شروع ٿي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;cite id=&quot;CITEREFKalhoro2020&quot; class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;Kalhoro, Zulfiqar (2020-10-23). [https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero &quot;Unsung Mianwal Hero&quot;]. ''[[The Friday Times]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2026-07-18&lt;/span&gt; تي حاصل ڪيل&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.jtitle=The+Friday+Times&amp;rft.atitle=Unsung+Mianwal+Hero&amp;rft.date=2020-10-23&amp;rft.aulast=Kalhoro&amp;rft.aufirst=Zulfiqar&amp;rft_id=https%3A%2F%2Fwww.thefridaytimes.com%2F23-Oct-2020%2Funsung-mianwal-hero&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fsd.wikipedia.org%3ABattle+of+Gerelo&quot; class=&quot;Z3988&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

== جنگ ==
ميانوال واري پاسي ، فوج جي ڪمان ميانوال فقير فيروز ويرار جي هٿ ۾ هئي، جڏهن ته [[مغل سلطنت|مغل فوج جي]] ڪمان امير شيخ جهان ۽ ڀاڪر جو صوبيدار الله يار خان جي هٿ ۾ هئي. جنگ دوران، امير شيخ جهان مارجي ويو، جڏهن ته الله يار خان ميدان ڇڏي ڀڄي ويو. ميانوال واري پاسي ، حاجي خان مري، دريا خان ابڙو، ۽ مير موندار خان چانڊيو مارجي ويا. آخرڪار، جنگ جي نتيجي ۾ ميانوال فتح حاصل ڪئي. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal|title=MIANWAL TAHREEK (MOVEMENT) AS A STRUGGLE FOR THE INDEPENDENCE OF SINDH DURING MUGHAL RULE|journal=Biannual Research Journal Grassroots|volume=55|issue=2|pages=238–239|publisher=University of Sindh|year=2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;cite id=&quot;CITEREFKalhoro2020&quot; class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;Kalhoro, Zulfiqar (2020-10-23). [https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero &quot;Unsung Mianwal Hero&quot;]. ''[[The Friday Times]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2026-07-18&lt;/span&gt; تي حاصل ڪيل&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.jtitle=The+Friday+Times&amp;rft.atitle=Unsung+Mianwal+Hero&amp;rft.date=2020-10-23&amp;rft.aulast=Kalhoro&amp;rft.aufirst=Zulfiqar&amp;rft_id=https%3A%2F%2Fwww.thefridaytimes.com%2F23-Oct-2020%2Funsung-mianwal-hero&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fsd.wikipedia.org%3ABattle+of+Gerelo&quot; class=&quot;Z3988&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Mehr, Ghulam Rasool (2016) [1958 (originally published in Urdu)]. ''Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur)'' (in Sindhi). Vol. 1. Jamshoro, Sindh: Sindhi Adabi Board. pp. 184–185. .{{ISBN|978-969-406-129-0}}&lt;/ref&gt; 

== بعد ۾ ==
&lt;blockquote&gt;تڪرار جي نتيجي ۾، ملتان ۽ لاهور جي ناظم (گورنر) شهزادي محمد معظم، ڏينهن به ڏينهن وڌندڙ ميانوال تحريڪ کي دٻائڻ ۽ ڪچلڻ لاءِ لاهور تان وڏي لشڪر سان ڪوچ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ تاريخي ’خوريءَ جي جنگ‘ برپا ٿي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; &lt;/blockquote&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ]]
[[زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو]]
[[زمرو:گيجٽ وڪي مني ائٽلس (WikiMiniAtlas) استعمال ڪندي صفحا]]</text>
      <sha1>qbi1xamhgu186iigtzw6e0qdm7dxoqz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395668</id>
      <parentid>395663</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T07:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>395668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9344" sha1="l8unrc8astfdsuvchjfrcxqzhjkn2f0" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict|conflict=گيريلي جي جنگ|date=1699ع|place=گيريلو، [[ڊوڪري تعلقو|تعلقو ڊاڪري]]، [[سنڌ]]|result=ميانوال تحريڪ جي فتح|side1=ميانوال تحريڪ|side2=مغل فوج|commander1=ميان دين محمد ڪلهوڙو&lt;br&gt;فقير فيروز ويرار|commander2=امير شيخ جهان {{dagger}}&lt;br&gt;الله يار خان (بکر جو صوبيدار)|casualties1=حاجي خان مري {{dagger}}&lt;br&gt;دريا خان ابڙو {{dagger}}&lt;br&gt;مير موندار خان چانڊيو {{dagger}}|casualties2=امير شيخ جهان {{dagger}} (مارجي ويو)}} 
'''گيريلو جي جنگ''' 1699ع ۾ موجوده [[ڊوڪري تعلقو|ڊاڪري تعلقي]] ۾ گيريلو شهر جي ويجهو ميان دين محمد ڪلهوڙي جي اڳواڻي ۾ ميانوال تحريڪ ۽ بکر جي گورنر شيخ جهان جي اڳواڻي ۾ مغل فوجن جي وچ ۾ وڙهي وئي هئي. جنگ جي نتيجي ۾ ميانوال تحريڪ فتح ٿي، جنهن ۾ شيخ جهان جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Mehr, Ghulam Rasool (2016) [1958 (originally published in Urdu)]. ''Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur)'' (in Sindhi). Vol. 1. Jamshoro, Sindh: Sindhi Adabi Board. pp. 184–185. .{{ISBN|978-969-406-129-0}}&lt;/ref&gt;

== پس منظر ==
فتح پور شهر اصل ۾ مير پنهور جو هو پر ميان دين محمد ڪلهوڙي جي اڳواڻي ۾ ميانوال تحريڪ ان تي قبضو ڪري ورتو. مير پنهور پنهنجي اعليٰ اختيارين وٽ شڪايت ڪرڻ لاءِ ويو. نتيجي طور، سبي جي حڪمران، مرزا خان پاڻيي، کي پنهورن جي مدد ڪرڻ جو حڪم مليو. مرزا خان پاڻيي ميان دين محمد کي دٻائڻ لاءِ ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون پر کيس شڪست نه ڏئي سگهيو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt;  پوءِ، امير شيخ جهان کي هن سان وڙهڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن جي ڪري هي جنگ شروع ٿي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;cite id=&quot;CITEREFKalhoro2020&quot; class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;Kalhoro, Zulfiqar (2020-10-23). [https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero &quot;Unsung Mianwal Hero&quot;]. ''[[The Friday Times]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2026-07-18&lt;/span&gt; تي حاصل ڪيل&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.jtitle=The+Friday+Times&amp;rft.atitle=Unsung+Mianwal+Hero&amp;rft.date=2020-10-23&amp;rft.aulast=Kalhoro&amp;rft.aufirst=Zulfiqar&amp;rft_id=https%3A%2F%2Fwww.thefridaytimes.com%2F23-Oct-2020%2Funsung-mianwal-hero&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fsd.wikipedia.org%3ABattle+of+Gerelo&quot; class=&quot;Z3988&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

== جنگ ==
ميانوال واري پاسي ، فوج جي ڪمان ميانوال فقير فيروز ويرار جي هٿ ۾ هئي، جڏهن ته [[مغل سلطنت|مغل فوج جي]] ڪمان امير شيخ جهان ۽ ڀاڪر جو صوبيدار الله يار خان جي هٿ ۾ هئي. جنگ دوران، امير شيخ جهان مارجي ويو، جڏهن ته الله يار خان ميدان ڇڏي ڀڄي ويو. ميانوال واري پاسي ، حاجي خان مري، دريا خان ابڙو، ۽ مير موندار خان چانڊيو مارجي ويا. آخرڪار، جنگ جي نتيجي ۾ ميانوال فتح حاصل ڪئي. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Studies in Kalhora History, Economy and Architecture |publisher=Sindh Books Karachi |year=2017 |isbn=978-969-7762-00-2 |editor-last=Kalhoro |editor-first=Zulfiqar Ali |location=Karachi |page=60 |chapter=History of Khudabad City |quote= |author-link=M. H. Panhwar}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal|title=MIANWAL TAHREEK (MOVEMENT) AS A STRUGGLE FOR THE INDEPENDENCE OF SINDH DURING MUGHAL RULE|journal=Biannual Research Journal Grassroots|volume=55|issue=2|pages=238–239|publisher=University of Sindh|year=2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar |date=2020-10-23 |title=Unsung Mianwal Hero |url=https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero |access-date=2026-07-18 |work=[[The Friday Times]]}}&lt;cite id=&quot;CITEREFKalhoro2020&quot; class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;Kalhoro, Zulfiqar (2020-10-23). [https://www.thefridaytimes.com/23-Oct-2020/unsung-mianwal-hero &quot;Unsung Mianwal Hero&quot;]. ''[[The Friday Times]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2026-07-18&lt;/span&gt; تي حاصل ڪيل&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.jtitle=The+Friday+Times&amp;rft.atitle=Unsung+Mianwal+Hero&amp;rft.date=2020-10-23&amp;rft.aulast=Kalhoro&amp;rft.aufirst=Zulfiqar&amp;rft_id=https%3A%2F%2Fwww.thefridaytimes.com%2F23-Oct-2020%2Funsung-mianwal-hero&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fsd.wikipedia.org%3ABattle+of+Gerelo&quot; class=&quot;Z3988&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/kalhora-daur-hukoomat-1681-1783 |title=Kalhora daur hukoomat |publisher=Sindhi Sahat Ghar |year=2021 |edition=2nd |location=Hyderabad, Sindh |pages=108-109 |language=sd |script-title=sd:ڪلهوڙا دور حڪومت (1681–1783ع) |trans-title=History of Kalhora Period}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mehr2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/tareekh-e-sindh-kalhora-daur-vol-1 |title=Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur) |publisher=Sindhi Adabi Board |year=2016 |isbn=978-969-406-129-0 |volume=1 |location=Jamshoro, Sindh |page= |pages=184-185 |language=sd |orig-date=1958 (originally published in Urdu)}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Mehr, Ghulam Rasool (2016) [1958 (originally published in Urdu)]. ''Tarikh-i Sindh (Kalhora Daur)'' (in Sindhi). Vol. 1. Jamshoro, Sindh: Sindhi Adabi Board. pp. 184–185. .{{ISBN|978-969-406-129-0}}&lt;/ref&gt; 

== بعد ۾ ==
&lt;blockquote&gt;تڪرار جي نتيجي ۾، ملتان ۽ لاهور جي ناظم (گورنر) شهزادي محمد معظم، ڏينهن به ڏينهن وڌندڙ ميانوال تحريڪ کي دٻائڻ ۽ ڪچلڻ لاءِ لاهور تان وڏي لشڪر سان ڪوچ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ تاريخي ’خوريءَ جي جنگ‘ برپا ٿي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; &lt;/blockquote&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:گيجٽ وڪي مني ائٽلس (WikiMiniAtlas) استعمال ڪندي صفحا]]</text>
      <sha1>l8unrc8astfdsuvchjfrcxqzhjkn2f0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Owidslider</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100549</id>
    <revision>
      <id>395649</id>
      <timestamp>2026-07-19T06:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;{{#invoke:owidslider|image}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc|content= {{see|Commons:Category:Interactive data graphics by Our World in Data}}  هي سانچو [[mediawiki:Gadget-owidslider.js|owidslider گيجٽ]] جي ضرورت رکي ٿو. ان جو بنيادي ڪوڊ [[Wiki Project Med Foundation]]، جيڪا وڪيميڊيا جي هڪ موضوعاتي تنظيم آهي، طرفان تيار ۽ سنڀاليو وڃي ٿو.  هي سانچو راند (Play)...</comment>
      <origin>395649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1468" sha1="fv2fsbqb53h7ks1y0c3dd1lx8tkktsq" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:owidslider|image}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc|content=
{{see|Commons:Category:Interactive data graphics by Our World in Data}}

هي سانچو [[mediawiki:Gadget-owidslider.js|owidslider گيجٽ]] جي ضرورت رکي ٿو. ان جو بنيادي ڪوڊ [[Wiki Project Med Foundation]]، جيڪا وڪيميڊيا جي هڪ موضوعاتي تنظيم آهي، طرفان تيار ۽ سنڀاليو وڃي ٿو.

هي سانچو راند (Play) واري بٽڻ سان گڏ هڪ تصوير ڏيکارڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. بٽڻ تي ڪلڪ ڪرڻ سان سلائيڊ ڏيکاري ويندي آهي، جنهن ۾ تصويرن جو سلسلو ظاهر ٿيندو آهي. هي خاص طور اهڙن ڊيٽا سلسلن، جهڙوڪ هيٽ ميپن (Heatmaps)، کي ڏسڻ لاءِ موزون آهي.

&lt;code&gt;list&lt;/code&gt; پيرا ميٽر ڪنهن صفحي ۽ ان جي هڪ fragment ڏانهن اشارو ڪندو آهي. اهي صفحا مقامي وڪي تي يا ڪامنز تان حاصل ڪري سگهجن ٿا. مثال طور، Template:owidslider/outdoor air pollution، جنهن ۾ [[Commons:Template:owidslider/outdoor air pollution]] جي &lt;code&gt;world&lt;/code&gt; نالي gallery استعمال ڪئي وڃي ٿي. سڀني تصويرن جي ماپ (aspect ratio) هڪجهڙي هجڻ گهرجي. تصويرن جي فهرست {{tl|owidslidersrcs}} سانچي ذريعي تيار ڪئي وڃي.

== مثال 1 ==</text>
      <sha1>fv2fsbqb53h7ks1y0c3dd1lx8tkktsq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395650</id>
      <parentid>395649</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="4zg3h6gcqk5tm7how0oztwkbvfp75ab" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:owidslider|image}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc|content=
{{see|Commons:Category:Interactive data graphics by Our World in Data}}

== مثال 1 ==</text>
      <sha1>4zg3h6gcqk5tm7how0oztwkbvfp75ab</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395651</id>
      <parentid>395650</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="oxiyngi326ohg5k7172w5jhib6afs0l" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:owidslider|image}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

== مثال 1 ==</text>
      <sha1>oxiyngi326ohg5k7172w5jhib6afs0l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395652</id>
      <parentid>395651</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>395652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="5ii2y3mzob8zwq18k2mnd62iqawwm0j" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:owidslider|image}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;</text>
      <sha1>5ii2y3mzob8zwq18k2mnd62iqawwm0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395653</id>
      <parentid>395652</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="flb0wwkaa8juordfotfyd24t0on1nz9" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:owidslider|image}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}</text>
      <sha1>flb0wwkaa8juordfotfyd24t0on1nz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Owidslider</title>
    <ns>828</ns>
    <id>100550</id>
    <revision>
      <id>395655</id>
      <timestamp>2026-07-19T07:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: local p = {} local COUNTRIES_GALLERY_NAME = &quot;AllCountries&quot; local REGIONS_GALLERY_NAME = &quot;RegionsCharts&quot; local hasWikidataLabel, wd = pcall(require, 'Module:Wikidata label') if not hasWikidataLabel then 	wd = nil end  local function translateGalleryName( galleryName, translations ) 	if wd ~= nil and translations[galleryName] ~= nil and type( wd._getLabel ) == 'function' then 		local ok, translatedName = pcall( 			wd._getLabel, 			translations[galleryName], 			nil, 			'no',...</comment>
      <origin>395655</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="10196" sha1="0zvequ57mhudbttu4mlra3h8p610iq2" xml:space="preserve">local p = {}
local COUNTRIES_GALLERY_NAME = &quot;AllCountries&quot;
local REGIONS_GALLERY_NAME = &quot;RegionsCharts&quot;
local hasWikidataLabel, wd = pcall(require, 'Module:Wikidata label')
if not hasWikidataLabel then
	wd = nil
end

local function translateGalleryName( galleryName, translations )
	if wd ~= nil and translations[galleryName] ~= nil and type( wd._getLabel ) == 'function' then
		local ok, translatedName = pcall(
			wd._getLabel,
			translations[galleryName],
			nil,
			'no',
			'ucfirst'
		)

		if ok and translatedName ~= nil and translatedName ~= '' then
			return translatedName
		end
	end

	return galleryName
end

local function copyTable( source )
	local result = {}
	for key, value in pairs( source ) do
		result[key] = value
	end
	return result
end

function p.image( frame )
	math.randomseed(tonumber(mw.getContentLanguage():formatDate( &quot;U&quot; ))*10000 + os.clock()*10000)
	local args = frame:getParent().args
	local popupConfig = {}
	local caption = ''
	popupConfig.loop = args.loop == &quot;yes&quot;
	if tonumber( args.start ) then
		popupConfig.start = tonumber( args.start )
	else
		popupConfig.start = 1
	end
	if args.startingView then
		popupConfig.startingView = tostring( args.startingView )
	end
	if args.language then
		popupConfig.language = tostring( args.language )
	end
	if args.location then
		popupConfig.location = tostring( args.location )
	end
	if tonumber( args.width ) then
		popupConfig.width = tonumber( args.width )
	end
	if tonumber( args.height ) then
		popupConfig.height = tonumber( args.height )
	end
	popupConfig.list = args.list
	popupConfig.file = args.file
	if args['noregisterimages'] == &quot;false&quot; then
	    -- Only register dependency if location is not Commons
		local location = args.location and string.lower(args.location) or &quot;&quot;
	    if location ~= &quot;commons&quot; and location ~= &quot;&quot; then
	        -- Register this as a dependency so that this page shows up as using all the images on the list page
	        frame:expandTemplate{ title = ':' .. args.list }
	    end
	end
	-- If we don't want to transclude for performance, maybe we could at least link
	-- however links need to actually be output on the page to register them.
	
	if args.caption then
		popupConfig.caption = &quot;OWIDSlider-caption-&quot; .. math.random()
		caption = tostring( mw.html.create( 'div' )
			:attr( 'id', popupConfig.caption )
			:attr( 'style', 'display: none' )
			:wikitext( args.caption )
			:done() )
	end
	if args.title then
		popupConfig.title = args.title
	end

	return tostring( mw.html.create( 'div' )
		:attr( 'class', 'OWIDSlider' )
		:attr( 'data-owidslider-config', mw.text.jsonEncode( { popupConfig } ) )
		:wikitext( args.file ) )
		.. caption .. '[[Category:Pages using gadget owidslider]]'

end

local function srcGallery( frame, galleryName, gallerySrc, baseGalleryArgs )
	local galleryArgs = copyTable( baseGalleryArgs )
	local id = mw.uri.anchorEncode( &quot;gallery-&quot; .. galleryName )
	galleryArgs.id = id
	local optionsArray = {}
	local galleryContents = ''
	for row in mw.text.gsplit( gallerySrc, &quot;\n&quot;, true ) do
		local galleryRow = ''
		local year = false
		local country = false
		local region = false
		for part in mw.text.gsplit( row, &quot;!&quot;, true ) do
			local equalSplit = mw.text.split( part, '=', true )
			if #equalSplit &lt;= 1 then
				galleryRow = galleryRow .. part .. '|'
			else
				if equalSplit[1] == 'year' then
					year = tonumber(equalSplit[2])
				elseif equalSplit[1] == &quot;country&quot; then
					country = equalSplit[2]
				elseif equalSplit[1] == &quot;region&quot; then
					region = equalSplit[2]
				else
					galleryRow = galleryRow .. part .. '|'
				end

			end
		end
		if string.sub( galleryRow, -1 ) == '|' then
			galleryRow = string.sub( galleryRow, 1, -2 )
		end
		galleryContents = galleryContents .. galleryRow .. &quot;\n&quot;
		
		if galleryName == COUNTRIES_GALLERY_NAME then
			optionsArray[#optionsArray+1] = country
		elseif galleryName == REGIONS_GALLERY_NAME then
			optionsArray[#optionsArray+1] = region
		else
			optionsArray[#optionsArray+1] = year
		end
	end
	if galleryName == COUNTRIES_GALLERY_NAME then
		galleryArgs['data-owidslider-country'] = mw.text.jsonEncode( optionsArray )
	elseif galleryName == REGIONS_GALLERY_NAME then
		galleryArgs['data-owidslider-regionscharts'] = mw.text.jsonEncode( optionsArray )
	else
		galleryArgs['data-owidslider-year'] = mw.text.jsonEncode( optionsArray )	
	end
	galleryArgs['data-owidslider-name'] = galleryName

	return &quot;\n==&quot; .. (galleryName ~= &quot;&quot; and galleryName or &quot;Gallery&quot;) .. &quot;==\n&quot; .. frame:extensionTag( 'gallery', galleryContents, galleryArgs )
end

function p.srcs( frame )
	local args = frame:getParent().args
	local galleryArgs = {}
	local galleryAttr = { &quot;mode&quot;, &quot;widths&quot;, &quot;heights&quot;, &quot;perrow&quot;, &quot;caption&quot;, &quot;showfilename&quot;, &quot;showthumbnail&quot;, &quot;title&quot;, &quot;class&quot;, &quot;lang&quot;, &quot;dir&quot; }
	for i, j in ipairs( galleryAttr ) do
		galleryArgs[j] = args[j]
	end
	local subItems = {}
	local output = ''
	local translations = {
		Africa = &quot;Q15&quot;,
		Antarctica = &quot;Q51&quot;,
		Asia = &quot;Q48&quot;,
		Europe = &quot;Q46&quot;,
		[&quot;North America&quot;] = &quot;Q49&quot;,
		Oceania = &quot;Q55643&quot;,
		[&quot;South America&quot;] = &quot;Q18&quot;,
		World = &quot;Q16502&quot;  -- Bit iffy, maybe should be Q2 instead.
	}

	-- Make World gallery show up first.
	local galleries = {}
    for argName in pairs( args ) do
		if string.sub( argName, 0, 7 ) == &quot;gallery&quot; then
			table.insert( galleries, argName )
		end
	end
	table.sort( galleries, function ( x, y )
		if x == 'gallery-World' then return true end
		if y == 'gallery-World' then return false end
		if x == 'gallery-' .. REGIONS_GALLERY_NAME then return false end
		if y == 'gallery-' .. REGIONS_GALLERY_NAME then return true end
		if x == 'gallery-' .. COUNTRIES_GALLERY_NAME then return false end
		if y == 'gallery-' .. COUNTRIES_GALLERY_NAME then return true end
		return x &lt; y
	end )

	for _, argName in ipairs( galleries ) do
		local argValue = args[argName]
		if string.sub( argName, 0, 7 ) == &quot;gallery&quot; then
			local rawGalleryName = string.sub( argName, 9 )
			local galleryName = translateGalleryName( rawGalleryName, translations )
			subItems[galleryName] = mw.uri.anchorEncode( &quot;gallery-&quot; .. galleryName )
			local srcGalleryOutput = srcGallery( frame, galleryName, argValue, galleryArgs )
			output = output .. srcGalleryOutput
		end
	end
	return mw.html.create( 'div' )
		:attr( 'class', 'owidsrclist' )
		:attr( 'id', args.id )
		:attr( 'data-owid-subids', mw.text.jsonEncode( subItems ) )
		:wikitext( output )
end


function p.gallery( frame )
	-- Seems like math.random is always seeded with 0 :(
	math.randomseed(tonumber(mw.getContentLanguage():formatDate( &quot;U&quot; ))*10000 + os.clock()*10000)
	local args = frame:getParent().args
	local reuseImageCaption = args.reuse_image_caption ~= nil
	local title = args[&quot;popup-title&quot;]
	local captionId = nil
	local captionText = ''
	local galleryContents = ''
	local optionsArray = {}
	local galleryArgs = {}

	local galleryAttr = { &quot;mode&quot;, &quot;widths&quot;, &quot;heights&quot;, &quot;perrow&quot;, &quot;caption&quot;, &quot;showfilename&quot;, &quot;showthumbnail&quot;, &quot;id&quot;, &quot;title&quot;, &quot;class&quot;, &quot;lang&quot;, &quot;dir&quot; }
	for i, j in ipairs( galleryAttr ) do
		galleryArgs[j] = args[j]
	end

	if args['popup-caption'] then
		captionId = 'OWIDSlider-caption-' .. math.random()
		captionText = tostring(
			mw.html.create( 'div' )
				:attr( 'style', 'display:none' )
				:attr( 'id', captionId )
				:wikitext( args['popup-caption'] )
		)
	end

	for row in mw.text.gsplit( args.gallery, &quot;\n&quot;, true ) do
		local galleryRow = ''
		local popupOptions = { title = title, caption = captionId }
		for part in mw.text.gsplit( row, &quot;!&quot;, true ) do
			local equalSplit = mw.text.split( part, '=', true )
			if #equalSplit &lt;= 1 then
				-- be sure this really is a caption.
				if galleryRow ~= '' and
					reuseImageCaption and
					#part &gt; 8 and
					string.find( part, &quot; &quot;, 1, true )
				then
					local captionId = 'OWIDSlider-caption-' .. math.random()
					local wrappedPart = tostring( mw.html.create( 'span' )
						:attr( 'id', captionId )
						:wikitext( part )
					)
					popupOptions.caption = captionId
					galleryRow = galleryRow .. wrappedPart .. '|'
				else
					galleryRow = galleryRow .. part .. '|'
				end
			else
				if equalSplit[1] == 'popup-width' then
					popupOptions.width = tonumber(equalSplit[2])
				elseif equalSplit[1] == 'popup-height' then
					popupOptions.height = tonumber(equalSplit[2])
				elseif equalSplit[1] == 'popup-loop' then
					popupOptions.loop = equalSplit[2] ~= ''
				elseif equalSplit[1] == 'popup-start' then
					popupOptions.start = tonumber(equalSplit[2])
				elseif equalSplit[1] == 'popup-startingView' then
					popupOptions.startingView = tonumber(equalSplit[2])
				elseif equalSplit[1] == 'popup-caption' then
					local captionIdForImg = 'OWIDSlider-caption-' .. math.random()
					captionText = captionText .. tostring( mw.html.create( 'div' )
						:attr( 'id', captionIdForImg )
						:css( 'display', 'none' )
						:wikitext( table.concat( equalSplit, '=', 2 ) )
					)
					popupOptions.caption = captionIdForImg
				elseif equalSplit[1] == 'popup-title' then
					popupOptions.title = table.concat( equalSplit, '=', 2 )
				elseif equalSplit[1] == 'popup-list' then
					popupOptions.list = table.concat( equalSplit, '=', 2 )
					if args['noregisterimages'] == nil then
					    -- Only register dependency if location is not Commons
						local location = args.location and string.lower(args.location) or &quot;&quot;
					    if location ~= &quot;commons&quot; and location ~= &quot;&quot; then
					        -- Register this as a dependency so that this page shows up as using all the images on the list page
					        frame:expandTemplate{ title = ':' .. table.concat( equalSplit, '=', 2 ) }
					    end
					end
				else
					galleryRow = galleryRow .. part .. '|'
				end

			end
		end
		if string.sub( galleryRow, -1 ) == '|' then
			galleryRow = string.sub( galleryRow, 1, -2 )
		end
		galleryContents = galleryContents .. galleryRow .. &quot;\n&quot;
		optionsArray[#optionsArray+1] = popupOptions
	end
	return tostring( mw.html.create( 'div' )
		:attr( 'class', 'OWIDSlider' )
		:attr( 'data-owidslider-config', mw.text.jsonEncode( optionsArray ) )
		:wikitext( frame:extensionTag( 'gallery', galleryContents, galleryArgs ) )
		) .. captionText .. '[[Category:Pages using gadget owidslider]]'
end


return p</text>
      <sha1>0zvequ57mhudbttu4mlra3h8p610iq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پاڪستان جا گوٺ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100551</id>
    <revision>
      <id>395674</id>
      <timestamp>2026-07-19T08:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[زمرو:پاڪستان جا گوٺ]] کي [[زمرو:پاڪستان قصبا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>395674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="prbr1otvcnpdccn3x9vvg7w4hd0ged1" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:پاڪستان قصبا}}</text>
      <sha1>prbr1otvcnpdccn3x9vvg7w4hd0ged1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميگالوپولس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100552</id>
    <revision>
      <id>395678</id>
      <timestamp>2026-07-19T08:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1360052237|Megalopolis]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>395678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1911" sha1="hqqyw2xzt8doil1leuxvyuoy0yvuhkq" xml:space="preserve">{{Location map+|World}}
[[File:2014_NASA_Earth_Observatory_image_of_Pearl_River_Delta.jpg|thumb|[[چين]] ۾ پرل ندي ڊيلٽا علائقي جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير]]
هڪ '''ميگالوپولس''' ( Megalopolis: {{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|g|ə|ˈ|l|ɒ|p|ə|l|ɪ|s}} )، جنهن کي '''سپر سٽي (Supercity)''' &lt;ref name=&quot;Fielder76&quot;&gt;{{Cite book |last=Fielder, W. &amp; Feeney, Georgiana |url=https://books.google.com/books?id=Vk7CYxsb8jcC |title=Inquiring about Cities |date=1976 |publisher=Holt, Rinehart and Winston (Georg Von Holtzbrinck/Holt) |isbn=9780030897849 |location=New York, N.Y. |pages=193, 299 |language=en |access-date=2018-06-25}}&lt;/ref&gt; يا '''ميگا ريجن''' (Mega Region) پڻ سڏيو ويندو آهي، &lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=November 2009|quote=February 19, 2022}}&lt;/ref&gt; [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو ٽرانسپورٽ، معيشت، وسيلن، ماحوليات ۽ انهي جي عام نظامن ذريعي هڪ مسلسل شهري علائقي جي طور تي سمجهيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; اهي ايتري قدر مربوط آهن جو هم آهنگي واري پاليسي قيمتي آهي، جيتوڻيڪ جزو شهر پنهنجي انفرادي سڃاڻپ کي برقرار رکن ٿا. &lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; ميگالوپولس جو تصور تمام گهڻو اثرائتو بڻجي چڪو آهي ڇاڪاڻ ته ان شهري نمونن ۽ واڌ ويجهه بابت هڪ وڏي پيماني تي نئين سوچ متعارف ڪرائي آهي. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caves, R.W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=[[Routledge]] ([[Informa]]/[[Taylor &amp; Francis]] |year=2004 |isbn=9780415252256 |location=Abingdon-on-Thames |page=456 |quote=}}&lt;/ref&gt; (ميگالوپولس)</text>
      <sha1>hqqyw2xzt8doil1leuxvyuoy0yvuhkq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395679</id>
      <parentid>395678</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2388" sha1="qvofab6rxf65in4atnxc5ihoxllglaw" xml:space="preserve">{{Location map+|ڌرتي}}
[[File:2014_NASA_Earth_Observatory_image_of_Pearl_River_Delta.jpg|thumb|[[چين]] ۾ پرل ندي ڊيلٽا علائقي جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير]]
هڪ '''وڏو شهري مرڪز''' يا '''ميگالوپولس'''  (Megalopolis، {{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|g|ə|ˈ|l|ɒ|p|ə|l|ɪ|s}})، جنهن کي '''سپر سٽي (Supercity)'''&lt;ref name=&quot;Fielder76&quot;&gt;{{Cite book |last=Fielder, W. &amp; Feeney, Georgiana |url=https://books.google.com/books?id=Vk7CYxsb8jcC |title=Inquiring about Cities |date=1976 |publisher=Holt, Rinehart and Winston (Georg Von Holtzbrinck/Holt) |isbn=9780030897849 |location=New York, N.Y. |pages=193, 299 |language=en |access-date=2018-06-25}}&lt;/ref&gt; يا '''ميگا ريجن''' (Mega Region) پڻ سڏيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=November 2009|quote=February 19, 2022}}&lt;/ref&gt; [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو ٽرانسپورٽ، معيشت، وسيلن، ماحوليات ۽ انهي جي عام نظامن ذريعي هڪ مسلسل شهري علائقي جي طور تي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; اهي ايتري قدر مربوط آهن جو هم آهنگي واري پاليسي قيمتي آهي، جيتوڻيڪ جزو شهر پنهنجي انفرادي سڃاڻپ کي برقرار رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; ميگالوپولس جو تصور تمام گهڻو اثرائتو بڻجي چڪو آهي ڇاڪاڻ ته ان شهري نمونن ۽ واڌ ويجهه بابت هڪ وڏي پيماني تي نئين سوچ متعارف ڪرائي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caves, R.W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=[[Routledge]] ([[Informa]]/[[Taylor &amp; Francis]] |year=2004 |isbn=9780415252256 |location=Abingdon-on-Thames |page=456 |quote=}}&lt;/ref&gt;
==لفظي ماخذ ۽ ابتدائي تعريفون==   
==جديد تعريفون==
==وڏن شهري مرڪزن (ميگالوپوليس) جي فهرست==
==عوامي ثقافت ۾==
==وڌيڪ ڏسو== 
* [[ڳوٺ]]
* [[قصبو]]
* [[شهر]]
* [[ميٽروپوليٽن علائقو]] 
* وڏو شهر (ميٽروپولس)
* شهري علائقو 
* ڳوٺاڻو علائقو
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>qvofab6rxf65in4atnxc5ihoxllglaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395680</id>
      <parentid>395679</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2385" sha1="7rs9k72io45m1ct6sviw6eagevgo9cv" xml:space="preserve">{{Location map+|Earth}}
هڪ '''وڏو شهري مرڪز''' يا '''ميگالوپولس'''  (Megalopolis، {{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|g|ə|ˈ|l|ɒ|p|ə|l|ɪ|s}})، جنهن کي '''سپر سٽي (Supercity)'''&lt;ref name=&quot;Fielder76&quot;&gt;{{Cite book |last=Fielder, W. &amp; Feeney, Georgiana |url=https://books.google.com/books?id=Vk7CYxsb8jcC |title=Inquiring about Cities |date=1976 |publisher=Holt, Rinehart and Winston (Georg Von Holtzbrinck/Holt) |isbn=9780030897849 |location=New York, N.Y. |pages=193, 299 |language=en |access-date=2018-06-25}}&lt;/ref&gt; يا '''ميگا ريجن''' (Mega Region) پڻ سڏيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=November 2009|quote=February 19, 2022}}&lt;/ref&gt; [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو ٽرانسپورٽ، معيشت، وسيلن، ماحوليات ۽ انهي جي عام نظامن ذريعي هڪ مسلسل شهري علائقي جي طور تي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; اهي ايتري قدر مربوط آهن جو هم آهنگي واري پاليسي قيمتي آهي، جيتوڻيڪ جزو شهر پنهنجي انفرادي سڃاڻپ کي برقرار رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; ميگالوپولس جو تصور تمام گهڻو اثرائتو بڻجي چڪو آهي ڇاڪاڻ ته ان شهري نمونن ۽ واڌ ويجهه بابت هڪ وڏي پيماني تي نئين سوچ متعارف ڪرائي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caves, R.W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=[[Routledge]] ([[Informa]]/[[Taylor &amp; Francis]] |year=2004 |isbn=9780415252256 |location=Abingdon-on-Thames |page=456 |quote=}}&lt;/ref&gt;
[[File:2014_NASA_Earth_Observatory_image_of_Pearl_River_Delta.jpg|thumb|[[چين]] ۾ پرل ندي ڊيلٽا علائقي جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير]]
==لفظي ماخذ ۽ ابتدائي تعريفون==   
==جديد تعريفون==
==وڏن شهري مرڪزن (ميگالوپوليس) جي فهرست==
==عوامي ثقافت ۾==
==وڌيڪ ڏسو== 
* [[ڳوٺ]]
* [[قصبو]]
* [[شهر]]
* [[ميٽروپوليٽن علائقو]] 
* وڏو شهر (ميٽروپولس)
* شهري علائقو 
* ڳوٺاڻو علائقو
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>7rs9k72io45m1ct6sviw6eagevgo9cv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395681</id>
      <parentid>395680</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2386" sha1="idcoho0nmegvbtswi42ink0abohh3yl" xml:space="preserve">هڪ '''وڏو شهري مرڪز''' يا '''ميگالوپولس'''  (Megalopolis، {{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|g|ə|ˈ|l|ɒ|p|ə|l|ɪ|s}})، جنهن کي '''سپر سٽي (Supercity)'''&lt;ref name=&quot;Fielder76&quot;&gt;{{Cite book |last=Fielder, W. &amp; Feeney, Georgiana |url=https://books.google.com/books?id=Vk7CYxsb8jcC |title=Inquiring about Cities |date=1976 |publisher=Holt, Rinehart and Winston (Georg Von Holtzbrinck/Holt) |isbn=9780030897849 |location=New York, N.Y. |pages=193, 299 |language=en |access-date=2018-06-25}}&lt;/ref&gt; يا '''ميگا ريجن''' (Mega Region) پڻ سڏيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=November 2009|quote=February 19, 2022}}&lt;/ref&gt; [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو ٽرانسپورٽ، معيشت، وسيلن، ماحوليات ۽ انهي جي عام نظامن ذريعي هڪ مسلسل شهري علائقي جي طور تي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; اهي ايتري قدر مربوط آهن جو هم آهنگي واري پاليسي قيمتي آهي، جيتوڻيڪ جزو شهر پنهنجي انفرادي سڃاڻپ کي برقرار رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; ميگالوپولس جو تصور تمام گهڻو اثرائتو بڻجي چڪو آهي ڇاڪاڻ ته ان شهري نمونن ۽ واڌ ويجهه بابت هڪ وڏي پيماني تي نئين سوچ متعارف ڪرائي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caves, R.W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=[[Routledge]] ([[Informa]]/[[Taylor &amp; Francis]] |year=2004 |isbn=9780415252256 |location=Abingdon-on-Thames |page=456 |quote=}}&lt;/ref&gt;
[[File:2014_NASA_Earth_Observatory_image_of_Pearl_River_Delta.jpg|thumb|[[چين]] ۾ پرل ندي ڊيلٽا علائقي جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير]]
{{Location map+|Earth}}

==لفظي ماخذ ۽ ابتدائي تعريفون==   
==جديد تعريفون==
==وڏن شهري مرڪزن (ميگالوپوليس) جي فهرست==
==عوامي ثقافت ۾==
==وڌيڪ ڏسو== 
* [[ڳوٺ]]
* [[قصبو]]
* [[شهر]]
* [[ميٽروپوليٽن علائقو]] 
* وڏو شهر (ميٽروپولس)
* شهري علائقو 
* ڳوٺاڻو علائقو
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>idcoho0nmegvbtswi42ink0abohh3yl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395682</id>
      <parentid>395681</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>395682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2815" sha1="byxx6via44ow3fyic5pki05h8budsqz" xml:space="preserve">هڪ '''وڏو شهري مرڪز''' يا '''ميگالوپولس'''  (Megalopolis، {{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|g|ə|ˈ|l|ɒ|p|ə|l|ɪ|s}})، جنهن کي '''سپر سٽي (Supercity)'''&lt;ref name=&quot;Fielder76&quot;&gt;{{Cite book |last=Fielder, W. &amp; Feeney, Georgiana |url=https://books.google.com/books?id=Vk7CYxsb8jcC |title=Inquiring about Cities |date=1976 |publisher=Holt, Rinehart and Winston (Georg Von Holtzbrinck/Holt) |isbn=9780030897849 |location=New York, N.Y. |pages=193, 299 |language=en |access-date=2018-06-25}}&lt;/ref&gt; يا '''ميگا ريجن''' (Mega Region) پڻ سڏيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=November 2009|quote=February 19, 2022}}&lt;/ref&gt; [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو ٽرانسپورٽ، معيشت، وسيلن، ماحوليات ۽ انهي جي عام نظامن ذريعي هڪ مسلسل شهري علائقي جي طور تي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; اهي ايتري قدر مربوط آهن جو هم آهنگي واري پاليسي قيمتي آهي، جيتوڻيڪ جزو شهر پنهنجي انفرادي سڃاڻپ کي برقرار رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; ميگالوپولس جو تصور تمام گهڻو اثرائتو بڻجي چڪو آهي ڇاڪاڻ ته ان شهري نمونن ۽ واڌ ويجهه بابت هڪ وڏي پيماني تي نئين سوچ متعارف ڪرائي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caves, R.W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=[[Routledge]] ([[Informa]]/[[Taylor &amp; Francis]] |year=2004 |isbn=9780415252256 |location=Abingdon-on-Thames |page=456 |quote=}}&lt;/ref&gt;
[[File:2014_NASA_Earth_Observatory_image_of_Pearl_River_Delta.jpg|thumb|[[چين]] ۾ پرل ندي ڊيلٽا علائقي جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير]]
{{Location map+|Earth}}

==لفظي ماخذ ۽ ابتدائي تعريفون==   
==جديد تعريفون==
==وڏن شهري مرڪزن (ميگالوپوليس) جي فهرست==
==عوامي ثقافت ۾==
==وڌيڪ ڏسو== 
* [[ڳوٺ]]
* [[قصبو]]
* [[شهر]]
* [[ميٽروپوليٽن علائقو]] 
* وڏو شهر (ميٽروپولس)
* شهري علائقو 
* ڳوٺاڻو علائقو
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
==External links==
{{wiktionary|megalopolis}}
* {{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/publications/WUP2005/2005WUP_DataTables11.pdf|title=World Urbanization Prospects: The 2005 revision}}

{{Cities}}
{{Urban Planning}}
{{Urban pop list}}

{{DEFAULTSORT:Megalopolis (City Type)}}
[[Category:Human habitats]]
[[Category:Urban studies and planning terminology]]
[[Category:Cities]]
[[Category:Types of populated places]]</text>
      <sha1>byxx6via44ow3fyic5pki05h8budsqz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395683</id>
      <parentid>395682</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3031" sha1="3xfqs2dq308osuncu0cf7alyn2qqi1f" xml:space="preserve">هڪ '''وڏو شهري مرڪز''' يا '''ميگالوپولس'''  (Megalopolis، {{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|g|ə|ˈ|l|ɒ|p|ə|l|ɪ|s}})، جنهن کي '''سپر سٽي (Supercity)'''&lt;ref name=&quot;Fielder76&quot;&gt;{{Cite book |last=Fielder, W. &amp; Feeney, Georgiana |url=https://books.google.com/books?id=Vk7CYxsb8jcC |title=Inquiring about Cities |date=1976 |publisher=Holt, Rinehart and Winston (Georg Von Holtzbrinck/Holt) |isbn=9780030897849 |location=New York, N.Y. |pages=193, 299 |language=en |access-date=2018-06-25}}&lt;/ref&gt; يا '''ميگا ريجن''' (Mega Region) پڻ سڏيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=November 2009|quote=February 19, 2022}}&lt;/ref&gt; [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو ٽرانسپورٽ، معيشت، وسيلن، ماحوليات ۽ انهي جي عام نظامن ذريعي هڪ مسلسل شهري علائقي جي طور تي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; اهي ايتري قدر مربوط آهن جو هم آهنگي واري پاليسي قيمتي آهي، جيتوڻيڪ جزو شهر پنهنجي انفرادي سڃاڻپ کي برقرار رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; ميگالوپولس جو تصور تمام گهڻو اثرائتو بڻجي چڪو آهي ڇاڪاڻ ته ان شهري نمونن ۽ واڌ ويجهه بابت هڪ وڏي پيماني تي نئين سوچ متعارف ڪرائي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caves, R.W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=[[Routledge]] ([[Informa]]/[[Taylor &amp; Francis]] |year=2004 |isbn=9780415252256 |location=Abingdon-on-Thames |page=456 |quote=}}&lt;/ref&gt;
[[File:2014_NASA_Earth_Observatory_image_of_Pearl_River_Delta.jpg|thumb|[[چين]] ۾ پرل ندي ڊيلٽا علائقي جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير]]
{{Location map+|Earth}}

==لفظي ماخذ ۽ ابتدائي تعريفون==   
==جديد تعريفون==
==وڏن شهري مرڪزن (ميگالوپوليس) جي فهرست==
==عوامي ثقافت ۾==
==وڌيڪ ڏسو== 
* [[ڳوٺ]]
* [[قصبو]]
* [[شهر]]
* [[ميٽروپوليٽن علائقو]] 
* وڏو شهر (ميٽروپولس)
* شهري علائقو 
* ڳوٺاڻو علائقو
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==

{{wiktionary|megalopolis}}
* {{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/publications/WUP2005/2005WUP_DataTables11.pdf|title=World Urbanization Prospects: The 2005 revision}}

{{Cities}}
{{Urban Planning}}
{{Urban pop list}}

{{DEFAULTSORT:Megalopolis (City Type)}}
[[زمرو:ميگالوپولس (شهر جو قسم)]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:انساني آباديون]]
[[زمرو:آباد علائقن جا قسم]]
[[زمرو:انساني رهائشي علائقا]]
[[زمرو:شهري اڀياس ۽ رٿابنديءَ جي اصطلاح سازي]]
[[زمرو:انسان]] 
[[زمرو:رهائش]] 
[[زمرو:علائقا]]</text>
      <sha1>3xfqs2dq308osuncu0cf7alyn2qqi1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395684</id>
      <parentid>395683</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>395684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3027" sha1="h1pec2f9nx6npfztaq820iefy2tqy7u" xml:space="preserve">هڪ '''وڏو شهري مرڪز''' يا '''ميگالوپولس'''  (Megalopolis، {{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|g|ə|ˈ|l|ɒ|p|ə|l|ɪ|s}})، جنهن کي '''سپر سٽي (Supercity)'''&lt;ref name=&quot;Fielder76&quot;&gt;{{Cite book |last=Fielder, W. &amp; Feeney, Georgiana |url=https://books.google.com/books?id=Vk7CYxsb8jcC |title=Inquiring about Cities |date=1976 |publisher=Holt, Rinehart and Winston (Georg Von Holtzbrinck/Holt) |isbn=9780030897849 |location=New York, N.Y. |pages=193, 299 |language=en |access-date=2018-06-25}}&lt;/ref&gt; يا '''ميگا ريجن''' (Mega Region) پڻ سڏيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=November 2009|quote=February 19, 2022}}&lt;/ref&gt; [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو ٽرانسپورٽ، معيشت، وسيلن، ماحوليات ۽ انهي جي عام نظامن ذريعي هڪ مسلسل شهري علائقي جي طور تي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; اهي ايتري قدر مربوط آهن جو هم آهنگي واري پاليسي قيمتي آهي، جيتوڻيڪ جزو شهر پنهنجي انفرادي سڃاڻپ کي برقرار رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; ميگالوپولس جو تصور تمام گهڻو اثرائتو بڻجي چڪو آهي ڇاڪاڻ ته ان شهري نمونن ۽ واڌ ويجهه بابت هڪ وڏي پيماني تي نئين سوچ متعارف ڪرائي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caves, R.W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=[[Routledge]] ([[Informa]]/[[Taylor &amp; Francis]] |year=2004 |isbn=9780415252256 |location=Abingdon-on-Thames |page=456 |quote=}}&lt;/ref&gt;
[[File:2014_NASA_Earth_Observatory_image_of_Pearl_River_Delta.jpg|thumb|[[چين]] ۾ پرل ندي ڊيلٽا علائقي جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير]]
{{Location map+|Earth}}

==لفظي ماخذ ۽ ابتدائي تعريفون==   
==جديد تعريفون==
==وڏن شهري مرڪزن (ميگالوپوليس) جي فهرست==
==عوامي ثقافت ۾==
==وڌيڪ ڏسو== 
* [[ڳوٺ]]
* [[قصبو]]
* [[شهر]]
* [[ميٽروپوليٽن علائقو]] 
* وڏو شهر (ميٽروپولس)
* شهري علائقو 
* ڳوٺاڻو علائقو
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==

{{wiktionary|megalopolis}}
* {{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/publications/WUP2005/2005WUP_DataTables11.pdf|title=World Urbanization Prospects: The 2005 revision}}

{{Cities}}
{{Urban Planning}}
{{Urban pop list}}

{{DEFAULTSORT:Megalopolis (City Type)}}
[[زمرو:ميگالوپولس (شهر جو قسم)]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:انساني آبادي]]
[[زمرو:آباد علائقن جا قسم]]
[[زمرو:انساني رهائشي علائقا]]
[[زمرو:شهري اڀياس ۽ رٿابنديءَ جي اصطلاح سازي]]
[[زمرو:انسان]] 
[[زمرو:رهائش]] 
[[زمرو:علائقا]]</text>
      <sha1>h1pec2f9nx6npfztaq820iefy2tqy7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395685</id>
      <parentid>395684</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>395685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2918" sha1="0nbpztqj489yf2svuca6qaolg07go7i" xml:space="preserve">هڪ '''وڏو شهري مرڪز''' يا '''ميگالوپولس'''  (Megalopolis، {{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|g|ə|ˈ|l|ɒ|p|ə|l|ɪ|s}})، جنهن کي '''سپر سٽي (Supercity)'''&lt;ref name=&quot;Fielder76&quot;&gt;{{Cite book |last=Fielder, W. &amp; Feeney, Georgiana |url=https://books.google.com/books?id=Vk7CYxsb8jcC |title=Inquiring about Cities |date=1976 |publisher=Holt, Rinehart and Winston (Georg Von Holtzbrinck/Holt) |isbn=9780030897849 |location=New York, N.Y. |pages=193, 299 |language=en |access-date=2018-06-25}}&lt;/ref&gt; يا '''ميگا ريجن''' (Mega Region) پڻ سڏيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=November 2009|quote=February 19, 2022}}&lt;/ref&gt; [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو ٽرانسپورٽ، معيشت، وسيلن، ماحوليات ۽ انهي جي عام نظامن ذريعي هڪ مسلسل شهري علائقي جي طور تي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; اهي ايتري قدر مربوط آهن جو هم آهنگي واري پاليسي قيمتي آهي، جيتوڻيڪ جزو شهر پنهنجي انفرادي سڃاڻپ کي برقرار رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; ميگالوپولس جو تصور تمام گهڻو اثرائتو بڻجي چڪو آهي ڇاڪاڻ ته ان شهري نمونن ۽ واڌ ويجهه بابت هڪ وڏي پيماني تي نئين سوچ متعارف ڪرائي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caves, R.W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=[[Routledge]] ([[Informa]]/[[Taylor &amp; Francis]] |year=2004 |isbn=9780415252256 |location=Abingdon-on-Thames |page=456 |quote=}}&lt;/ref&gt;
[[File:2014_NASA_Earth_Observatory_image_of_Pearl_River_Delta.jpg|thumb|[[چين]] ۾ پرل ندي ڊيلٽا علائقي جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير]]
{{Location map+|Earth}}

==لفظي ماخذ ۽ ابتدائي تعريفون==   
==جديد تعريفون==
==وڏن شهري مرڪزن (ميگالوپوليس) جي فهرست==
==عوامي ثقافت ۾==
==وڌيڪ ڏسو== 
* [[ڳوٺ]]
* [[قصبو]]
* [[شهر]]
* [[ميٽروپوليٽن علائقو]] 
* وڏو شهر (ميٽروپولس)
* شهري علائقو 
* ڳوٺاڻو علائقو
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==

{{wiktionary|megalopolis}}
* {{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/publications/WUP2005/2005WUP_DataTables11.pdf|title=World Urbanization Prospects: The 2005 revision}}

{{Cities}}
{{Urban Planning}}
{{Urban pop list}}

{{DEFAULTSORT:Megalopolis (City Type)}}
[[زمرو:ميگالوپولس (شهر جو قسم)]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:انساني رهائشي علائقا]]
[[زمرو:ڳتيل جايون بلحاظ قسم]]
[[زمرو:شهري اڀياس ۽ رٿابنديءَ جي اصطلاح سازي]]</text>
      <sha1>0nbpztqj489yf2svuca6qaolg07go7i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395690</id>
      <parentid>395685</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* وڌيڪ ڏسو */</comment>
      <origin>395690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2950" sha1="qpfg8w8vkn5wzcps8o9jsjgria78r9o" xml:space="preserve">هڪ '''وڏو شهري مرڪز''' يا '''ميگالوپولس'''  (Megalopolis، {{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|g|ə|ˈ|l|ɒ|p|ə|l|ɪ|s}})، جنهن کي '''سپر سٽي (Supercity)'''&lt;ref name=&quot;Fielder76&quot;&gt;{{Cite book |last=Fielder, W. &amp; Feeney, Georgiana |url=https://books.google.com/books?id=Vk7CYxsb8jcC |title=Inquiring about Cities |date=1976 |publisher=Holt, Rinehart and Winston (Georg Von Holtzbrinck/Holt) |isbn=9780030897849 |location=New York, N.Y. |pages=193, 299 |language=en |access-date=2018-06-25}}&lt;/ref&gt; يا '''ميگا ريجن''' (Mega Region) پڻ سڏيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=November 2009|quote=February 19, 2022}}&lt;/ref&gt; [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو ٽرانسپورٽ، معيشت، وسيلن، ماحوليات ۽ انهي جي عام نظامن ذريعي هڪ مسلسل شهري علائقي جي طور تي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; اهي ايتري قدر مربوط آهن جو هم آهنگي واري پاليسي قيمتي آهي، جيتوڻيڪ جزو شهر پنهنجي انفرادي سڃاڻپ کي برقرار رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; ميگالوپولس جو تصور تمام گهڻو اثرائتو بڻجي چڪو آهي ڇاڪاڻ ته ان شهري نمونن ۽ واڌ ويجهه بابت هڪ وڏي پيماني تي نئين سوچ متعارف ڪرائي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caves, R.W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=[[Routledge]] ([[Informa]]/[[Taylor &amp; Francis]] |year=2004 |isbn=9780415252256 |location=Abingdon-on-Thames |page=456 |quote=}}&lt;/ref&gt;
[[File:2014_NASA_Earth_Observatory_image_of_Pearl_River_Delta.jpg|thumb|[[چين]] ۾ پرل ندي ڊيلٽا علائقي جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير]]
{{Location map+|Earth}}

==لفظي ماخذ ۽ ابتدائي تعريفون==   
==جديد تعريفون==
==وڏن شهري مرڪزن (ميگالوپوليس) جي فهرست==
==عوامي ثقافت ۾==
==وڌيڪ ڏسو== 
* [[ڳوٺ]]
* [[قصبو]]
* [[شهر]]
* [[ميٽروپولس|وڏو شهر (ميٽروپولس)]]
* [[ميٽروپوليٽن علائقو]] 
* [[شهري علائقو]] 
* [[ٻهراڙي علائقو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==

{{wiktionary|megalopolis}}
* {{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/publications/WUP2005/2005WUP_DataTables11.pdf|title=World Urbanization Prospects: The 2005 revision}}

{{Cities}}
{{Urban Planning}}
{{Urban pop list}}

{{DEFAULTSORT:Megalopolis (City Type)}}
[[زمرو:ميگالوپولس (شهر جو قسم)]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:انساني رهائشي علائقا]]
[[زمرو:ڳتيل جايون بلحاظ قسم]]
[[زمرو:شهري اڀياس ۽ رٿابنديءَ جي اصطلاح سازي]]</text>
      <sha1>qpfg8w8vkn5wzcps8o9jsjgria78r9o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395691</id>
      <parentid>395690</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* وڌيڪ مطالعو */</comment>
      <origin>395691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4216" sha1="6wbxuw3e5qtm16i5z6496iegisvptm2" xml:space="preserve">هڪ '''وڏو شهري مرڪز''' يا '''ميگالوپولس'''  (Megalopolis، {{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|g|ə|ˈ|l|ɒ|p|ə|l|ɪ|s}})، جنهن کي '''سپر سٽي (Supercity)'''&lt;ref name=&quot;Fielder76&quot;&gt;{{Cite book |last=Fielder, W. &amp; Feeney, Georgiana |url=https://books.google.com/books?id=Vk7CYxsb8jcC |title=Inquiring about Cities |date=1976 |publisher=Holt, Rinehart and Winston (Georg Von Holtzbrinck/Holt) |isbn=9780030897849 |location=New York, N.Y. |pages=193, 299 |language=en |access-date=2018-06-25}}&lt;/ref&gt; يا '''ميگا ريجن''' (Mega Region) پڻ سڏيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=November 2009|quote=February 19, 2022}}&lt;/ref&gt; [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو ٽرانسپورٽ، معيشت، وسيلن، ماحوليات ۽ انهي جي عام نظامن ذريعي هڪ مسلسل شهري علائقي جي طور تي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; اهي ايتري قدر مربوط آهن جو هم آهنگي واري پاليسي قيمتي آهي، جيتوڻيڪ جزو شهر پنهنجي انفرادي سڃاڻپ کي برقرار رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; ميگالوپولس جو تصور تمام گهڻو اثرائتو بڻجي چڪو آهي ڇاڪاڻ ته ان شهري نمونن ۽ واڌ ويجهه بابت هڪ وڏي پيماني تي نئين سوچ متعارف ڪرائي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caves, R.W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=[[Routledge]] ([[Informa]]/[[Taylor &amp; Francis]] |year=2004 |isbn=9780415252256 |location=Abingdon-on-Thames |page=456 |quote=}}&lt;/ref&gt;
[[File:2014_NASA_Earth_Observatory_image_of_Pearl_River_Delta.jpg|thumb|[[چين]] ۾ پرل ندي ڊيلٽا علائقي جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير]]
{{Location map+|Earth}}

==لفظي ماخذ ۽ ابتدائي تعريفون==   
==جديد تعريفون==
==وڏن شهري مرڪزن (ميگالوپوليس) جي فهرست==
==عوامي ثقافت ۾==
==وڌيڪ ڏسو== 
* [[ڳوٺ]]
* [[قصبو]]
* [[شهر]]
* [[ميٽروپولس|وڏو شهر (ميٽروپولس)]]
* [[ميٽروپوليٽن علائقو]] 
* [[شهري علائقو]] 
* [[ٻهراڙي علائقو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite web | author = Hagler, Yoav | date = November 2009 | title = Defining U.S. Megaregions | work = [[America 2050]] | via = RPA.org | url = 
https://s3.us-east-1.amazonaws.com/rpa-org/pdfs/2050-Paper-Defining-US-Megaregions.pdf | access-date = February 19, 2022 | quote = }} This work, while dated, is from Associate Planner Yoav Hagler of [[America 2050]], and while not used as a source in this article, is one of the most focused articles available on the American aspects of the title subject. It includes history, methodology, and statistical and other criteria sections, and identifies the U.S. megaregions as of its publication date.

* {{cite web | author = [[America 2050]] Staff | date = February 19, 2022 | title = Megaregions | work = [[America 2050]] | via = RPA.org | format = homepage | url = http://www.america2050.org/megaregions.html | url-status=dead | access-date = February 19, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170516142109/http://www.america2050.org/megaregions.html | archive-date=2017-05-16 |  quote =}} Starting point for access to articles from the [[America 2050]] effort, while it was active. Note, an earlier cited article by Matt Taylor, on urban transit issues, appears among the works linked at this home page.

==ٻاهرين ڳنڍڻا==

{{wiktionary|megalopolis}}
* {{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/publications/WUP2005/2005WUP_DataTables11.pdf|title=World Urbanization Prospects: The 2005 revision}}

{{Cities}}
{{Urban Planning}}
{{Urban pop list}}

{{DEFAULTSORT:Megalopolis (City Type)}}
[[زمرو:ميگالوپولس (شهر جو قسم)]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:انساني رهائشي علائقا]]
[[زمرو:ڳتيل جايون بلحاظ قسم]]
[[زمرو:شهري اڀياس ۽ رٿابنديءَ جي اصطلاح سازي]]</text>
      <sha1>6wbxuw3e5qtm16i5z6496iegisvptm2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395692</id>
      <parentid>395691</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>395692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4166" sha1="2ai7hg3zwsx2fy3cka3jf2m4si7c32x" xml:space="preserve">هڪ '''وڏو شهري مرڪز''' يا '''ميگالوپولس'''  (Megalopolis، {{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|g|ə|ˈ|l|ɒ|p|ə|l|ɪ|s}})، جنهن کي '''سپر سٽي (Supercity)'''&lt;ref name=&quot;Fielder76&quot;&gt;{{Cite book |last=Fielder, W. &amp; Feeney, Georgiana |url=https://books.google.com/books?id=Vk7CYxsb8jcC |title=Inquiring about Cities |date=1976 |publisher=Holt, Rinehart and Winston (Georg Von Holtzbrinck/Holt) |isbn=9780030897849 |location=New York, N.Y. |pages=193, 299 |language=en |access-date=2018-06-25}}&lt;/ref&gt; يا '''ميگا ريجن''' (Mega Region) پڻ سڏيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=November 2009|quote=February 19, 2022}}&lt;/ref&gt; [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقن]] جو هڪ گروپ آهي جيڪو ٽرانسپورٽ، معيشت، وسيلن، ماحوليات ۽ انهي جي عام نظامن ذريعي هڪ مسلسل شهري علائقي جي طور تي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; اهي ايتري قدر مربوط آهن جو هم آهنگي واري پاليسي قيمتي آهي، جيتوڻيڪ جزو شهر پنهنجي انفرادي سڃاڻپ کي برقرار رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Hagler2009America2050&quot; /&gt; ميگالوپولس جو تصور تمام گهڻو اثرائتو بڻجي چڪو آهي ڇاڪاڻ ته ان شهري نمونن ۽ واڌ ويجهه بابت هڪ وڏي پيماني تي نئين سوچ متعارف ڪرائي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caves, R.W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=[[Routledge]] ([[Informa]]/[[Taylor &amp; Francis]] |year=2004 |isbn=9780415252256 |location=Abingdon-on-Thames |page=456 |quote=}}&lt;/ref&gt;
[[File:2014_NASA_Earth_Observatory_image_of_Pearl_River_Delta.jpg|thumb|[[چين]] ۾ پرل ندي ڊيلٽا علائقي جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير]]
{{Location map+|Earth}}

==لفظي ماخذ ۽ ابتدائي تعريفون==   
==جديد تعريفون==
==وڏن شهري مرڪزن (ميگالوپوليس) جي فهرست==
==عوامي ثقافت ۾==
==وڌيڪ ڏسو== 
* [[ڳوٺ]]
* [[قصبو]]
* [[شهر]]
* [[ميٽروپولس|وڏو شهر (ميٽروپولس)]]
* [[ميٽروپوليٽن علائقو]] 
* [[شهري علائقو]] 
* [[ٻهراڙي علائقو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite web | author = Hagler, Yoav | date = November 2009 | title = Defining U.S. Megaregions | work = [[America 2050]] | via = RPA.org | url = 
https://s3.us-east-1.amazonaws.com/rpa-org/pdfs/2050-Paper-Defining-US-Megaregions.pdf | access-date = February 19, 2022 | quote = }} This work, while dated, is from Associate Planner Yoav Hagler of [[America 2050]], and while not used as a source in this article, is one of the most focused articles available on the American aspects of the title subject. It includes history, methodology, and statistical and other criteria sections, and identifies the U.S. megaregions as of its publication date.

* {{cite web | author = [[America 2050]] Staff | date = February 19, 2022 | title = Megaregions | work = [[America 2050]] | via = RPA.org | format = homepage | url = http://www.america2050.org/megaregions.html | url-status=dead | access-date = February 19, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170516142109/http://www.america2050.org/megaregions.html | archive-date=2017-05-16 |  quote =}} Starting point for access to articles from the [[America 2050]] effort, while it was active. Note, an earlier cited article by Matt Taylor, on urban transit issues, appears among the works linked at this home page.

==ٻاهرين ڳنڍڻا==

{{wiktionary|megalopolis}}
* {{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/publications/WUP2005/2005WUP_DataTables11.pdf|title=World Urbanization Prospects: The 2005 revision}}

{{DEFAULTSORT:Megalopolis (City Type)}}
[[زمرو:ميگالوپولس (شهر جو قسم)]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:انساني رهائشي علائقا]]
[[زمرو:ڳتيل جايون بلحاظ قسم]]
[[زمرو:شهري اڀياس ۽ رٿابنديءَ جي اصطلاح سازي]]</text>
      <sha1>2ai7hg3zwsx2fy3cka3jf2m4si7c32x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ميگالوپولس (شهر جو قسم)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100553</id>
    <revision>
      <id>395686</id>
      <timestamp>2026-07-19T08:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:انساني رهائشي علائقا]] [[زمرو:ڳتيل جايون بلحاظ قسم]]</comment>
      <origin>395686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="229t80zcef07esz9pgsbafeipfcqbqh" xml:space="preserve">[[زمرو:انساني رهائشي علائقا]]
[[زمرو:ڳتيل جايون بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>229t80zcef07esz9pgsbafeipfcqbqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:انساني رهائشي علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100554</id>
    <revision>
      <id>395687</id>
      <timestamp>2026-07-19T08:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:انساني آبادي]]</comment>
      <origin>395687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="276yqw5xlikga1ujqsq8xygsis2hxzu" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:انساني آبادي]]</text>
      <sha1>276yqw5xlikga1ujqsq8xygsis2hxzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڏي شهرن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100555</id>
    <revision>
      <id>395693</id>
      <timestamp>2026-07-19T09:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1361894759|List of megalopolises]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>395693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="191" sha1="l9j3yi9q9tck1hjqqerijwiq4eo4x8y" xml:space="preserve">هي 61 ملڪن ۾ جاگرافيائي علائقن ۽ ملڪ جي لحاظ کان گروپ ڪيل [[ميگالوپولس]] (Megalopolises) جي فهرست آهي.


{{Location map+|World}}</text>
      <sha1>l9j3yi9q9tck1hjqqerijwiq4eo4x8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395694</id>
      <parentid>395693</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="789" sha1="ou1vvbiwijg1otkt830h4jn5ixtui4w" xml:space="preserve">هي 61 ملڪن ۾ جاگرافيائي علائقن ۽ ملڪ جي لحاظ کان گروپ ڪيل [[ميگالوپولس]] (Megalopolises) جي فهرست آهي.
{{Location map+|World}}
==آفريڪا==
==ايشيا==
==يورپ==
==اتر آمريڪا==
==ڏکڻ آمريڪا==
==وڌيڪ ڏسو==
* [[گاديءَ جو هنڌ]]
* [[راڄڌاني شهر]]
* [[ميگالوپولس|عظيم شهري علائقا]]
* [[ميٽروپوليٽن شهر]].
* [[وڏن شهرن جي فهرست.
* [[ڏهه لک کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن جي فهرست]] 
* [[هڪ لک (100,000) يا ان کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست]] 
* [[رقبي جي لحاظ کان وڏن شهرن جي فهرست]]
==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>ou1vvbiwijg1otkt830h4jn5ixtui4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395695</id>
      <parentid>395694</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* وڌيڪ ڏسو */</comment>
      <origin>395695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="qh2fwqg0tjg4ltv0ogwh4ox4vmna0f1" xml:space="preserve">هي 61 ملڪن ۾ جاگرافيائي علائقن ۽ ملڪ جي لحاظ کان گروپ ڪيل [[ميگالوپولس]] (Megalopolises) جي فهرست آهي.
{{Location map+|World}}
==آفريڪا==
==ايشيا==
==يورپ==
==اتر آمريڪا==
==ڏکڻ آمريڪا==
==وڌيڪ ڏسو==
* [[گاديءَ جو هنڌ]]
* [[ميگالوپولس|عظيم شهري علائقا]]
* [[ميٽروپوليٽن شهر]]
* [[وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[رقبي جي لحاظ کان وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[ڏهه لک کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن جي فهرست]] 
* [[هڪ لک (100,000) يا ان کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>qh2fwqg0tjg4ltv0ogwh4ox4vmna0f1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395696</id>
      <parentid>395695</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4705" sha1="ehmtp20z7bopv9qtablv4t87pjlje85" xml:space="preserve">هي 61 ملڪن ۾ جاگرافيائي علائقن ۽ ملڪ جي لحاظ کان گروپ ڪيل [[ميگالوپولس]] (Megalopolises) جي فهرست آهي.
{{Location map+|World}}
==آفريڪا==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:ISS-30_Mediterranean_Sea,_Nile_River_Delta_and_Levante.jpg|[[Nile Delta]] and [[Nile River]] at night from space
File:Pretoria_CBD1.jpg|[[Pretoria]], South Africa
File:Nairobi,_view_from_KICC.JPG|[[Nairobi]], Kenya
File:Lagos,_Nigeria.jpg|[[Lagos]], Nigeria
&lt;/gallery&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Country
!Megalopolis
!Major cities and areas
!Population&lt;br&gt;estimate
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Flagu|Egypt}}
|[[Greater Cairo]] 
|The [[Governorates of Egypt|Governorates]] of [[Cairo Governorate|Cairo]], [[Giza Governorate|Giza]] and [[Qalyubiyya Governorate|Qalyubiyya]]
|22,183,000&lt;ref name=&quot;macrotrends&quot;&gt;{{Cite web |title=Cairo, Egypt Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608074258/https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |archive-date=2023-06-08 |access-date=2023-02-25 |website=Macrotrends}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Nile Delta]]
|Governorates of [[Alexandria Governorate|Alexandria]], [[Beheira Governorate|Beheira]], [[Kafr El Sheikh Governorate|Kafr el-Sheikh]], [[Gharbia Governorate|Gharbia]], [[Monufia Governorate|Monufia]], [[Qalyubiyya Governorate|Qalyubiyya]], [[Dakahlia Governorate|Dakahlia]], [[Damietta Governorate|Damietta]], [[Al Sharqia Governorate|Al Sharqia]], and [[Port Said Governorate|Port Said]]
|50,322,424&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.capmas.gov.eg/Pages/Publications.aspx?page_id=5109&amp;YearID=23354|title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء|website=www.capmas.gov.eg}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flagu|Kenya}}
|[[Nairobi metropolitan area|Nairobi Metropolitan Region]]
|The [[Counties of Kenya|counties]] of [[Kajiado County|Kajiado]], [[Kiambu County|Kiambu]], [[Nairobi County|Nairobi]], [[Machakos County|Machakos]] and [[Murang'a County|Murang'a]]
|10,411,220&lt;ref&gt;{{cite web |title=KNBS |url=http://www.knbs.or.ke/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611224813/http://www.knbs.or.ke/ |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-14 |website=KNBS}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{MOR}}
|[[El Jadida]]-[[Casablanca]]-[[Rabat]]-[[Salé]]-[[Kenitra]]
|[[El Jadida]]-[[Casablanca]]-[[Rabat]]-[[Salé]]-[[Kenitra]]
|11,000,000
|-
|{{Flagu|South Africa}}
|[[Gauteng|Gauteng Province]]
|The cities of [[Pretoria]], [[Witwatersrand]] and [[Vereeniging]] includes the urbanised portion of [[Pretoria]], [[Centurion, Gauteng|Centurion]], [[Midrand]], [[Johannesburg]] and the [[Vaal Triangle]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=::Gauteng on Track to Global City-Region:: |url=http://www.joburg.org.za/2006/aug/aug30_globalcity.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007183353/http://www.joburg.org.za/2006/aug/aug30_globalcity.stm |archive-date=2006-10-07 |access-date=2007-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=:: Working on Gauteng's Global City Plans :: |url=http://www.joburg.org.za/2006/july/jul20_cityregion.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060924035139/http://www.joburg.org.za/2006/july/jul20_cityregion.stm |archive-date=2006-09-24 |access-date=2007-01-01}}&lt;/ref&gt;
|15,810,400&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Africa: Provinces and Major Urban Areas – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/southafrica/cities/ |access-date=2023-06-14 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flagu|Benin}}
|rowspan=5|[[Abidjan–Lagos Corridor]]
|[[Abomey-Calavi]], [[Cotonou]], [[Porto-Novo]]
|rowspan=5|42,436,069&lt;ref&gt;{{cite web |last= |date= |year= |title=World Urbanization Prospects – Population Division – United Nations |url=https://population.un.org/wup/Download/ |access-date=2022-11-18 |publisher= |pages= |language= |format= |quote= |periodical=}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flagu|Ghana}}
|[[Accra]], [[Cape Coast]], [[Sekondi-Takoradi]]
|-
|{{Flagu|Côte d'Ivoire}}
|[[Abidjan]]
|-
|{{Flagu|Nigeria}}
|[[Lagos]]
|-
|{{Flagu|Togo}}
|[[Lomé]]
|}

==ايشيا==
==يورپ==
==اتر آمريڪا==
==ڏکڻ آمريڪا==
==وڌيڪ ڏسو==
* [[گاديءَ جو هنڌ]]
* [[ميگالوپولس|عظيم شهري علائقا]]
* [[ميٽروپوليٽن شهر]]
* [[وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[رقبي جي لحاظ کان وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[ڏهه لک کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن جي فهرست]] 
* [[هڪ لک (100,000) يا ان کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>ehmtp20z7bopv9qtablv4t87pjlje85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395697</id>
      <parentid>395696</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6285" sha1="g85hg8bx6aq6dqxw4nko0gd7k3qp8hh" xml:space="preserve">هي 61 ملڪن ۾ جاگرافيائي علائقن ۽ ملڪ جي لحاظ کان گروپ ڪيل [[ميگالوپولس]] (Megalopolises) جي فهرست آهي.
{{Location map+|World}}
==آفريڪا==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:ISS-30_Mediterranean_Sea,_Nile_River_Delta_and_Levante.jpg|[[Nile Delta]] and [[Nile River]] at night from space
File:Pretoria_CBD1.jpg|[[Pretoria]], South Africa
File:Nairobi,_view_from_KICC.JPG|[[Nairobi]], Kenya
File:Lagos,_Nigeria.jpg|[[Lagos]], Nigeria
&lt;/gallery&gt;

* [[نيل ڊيلٽا]] ۽ [[نيل ندي]] رات جو خلا مان * [[پريٽوريا]]، ڏکڻ آفريڪا * [[نيروبي]]، ڪينيا * [[لاگوس]]، نائيجيريا ملڪ. ميگالوپوليس. وڏن شهرن ۽ علائقن. آبادي&lt;br&gt;انداز. * جھنڊو. پرچم. * [[مصر |[[وڏو قاهره]] | قاهره، گيزا ۽ قلوبيه جا گورنر. * [[نيل ڊيلٽا]] اليگزينڊرريا جا گورنر، بحيره، ڪفر الشيخ، غربيا، مونفيا گورنري|منوفيا]]، قليوبيا، دکاهليا، دميٽا، الشرقيه ۽ پورٽ سيد. * [[ڪينيا]] نروبي ميٽروپوليٽن علائقو. نيروبي جا علائقا. کجيدو. ڪيمبو. [[نيروبي]]، ماچاڪوس ۽ مرنگا. * [[مراڪش]] [[الجديدا]]-[[کاسابلانڪا]]-[[رباط]]-[[سالي]]-[[ڪينيترا]] [[الجديدا]]-[[کاسابلانڪا]]-[[رباط]]-[[سالي]]-[[ڪينيترا]] * [[ڏکڻ آفريڪا]] گوتينگ. |[[پريتوريا]]، وِٽ واٽرسرينڊ ۽ [[ويريننگنگ]] جي شهرن ۾ [[پريتوريا]] جو شهري حصو شامل آهي. سينچورين. مدرنڊ. [[جوهانسبرگ]] ۽ وال. مثلث. * [[بينن]] [[عابدجان]]. [[لاگوس]] لنگهه ابومي. ڪالاوي. ڪَٽَونُ. پورٽو. نوو. * [[گانا]] |[[اکرا]]، [[ڪيپ ڪوسٽ]]، [[سڪونڊي. ٽڪوردي]] * [[آوري ڪوسٽ]] [[عابدجان]] * [[نائجيريا]] |[[لاگوس]] * [[ٽيگو]] [[لومي]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Country
!Megalopolis
!Major cities and areas
!Population&lt;br&gt;estimate
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Flagu|Egypt}}
|[[Greater Cairo]] 
|The [[Governorates of Egypt|Governorates]] of [[Cairo Governorate|Cairo]], [[Giza Governorate|Giza]] and [[Qalyubiyya Governorate|Qalyubiyya]]
|22,183,000&lt;ref name=&quot;macrotrends&quot;&gt;{{Cite web |title=Cairo, Egypt Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608074258/https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |archive-date=2023-06-08 |access-date=2023-02-25 |website=Macrotrends}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Nile Delta]]
|Governorates of [[Alexandria Governorate|Alexandria]], [[Beheira Governorate|Beheira]], [[Kafr El Sheikh Governorate|Kafr el-Sheikh]], [[Gharbia Governorate|Gharbia]], [[Monufia Governorate|Monufia]], [[Qalyubiyya Governorate|Qalyubiyya]], [[Dakahlia Governorate|Dakahlia]], [[Damietta Governorate|Damietta]], [[Al Sharqia Governorate|Al Sharqia]], and [[Port Said Governorate|Port Said]]
|50,322,424&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.capmas.gov.eg/Pages/Publications.aspx?page_id=5109&amp;YearID=23354|title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء|website=www.capmas.gov.eg}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flagu|Kenya}}
|[[Nairobi metropolitan area|Nairobi Metropolitan Region]]
|The [[Counties of Kenya|counties]] of [[Kajiado County|Kajiado]], [[Kiambu County|Kiambu]], [[Nairobi County|Nairobi]], [[Machakos County|Machakos]] and [[Murang'a County|Murang'a]]
|10,411,220&lt;ref&gt;{{cite web |title=KNBS |url=http://www.knbs.or.ke/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611224813/http://www.knbs.or.ke/ |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-14 |website=KNBS}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{MOR}}
|[[El Jadida]]-[[Casablanca]]-[[Rabat]]-[[Salé]]-[[Kenitra]]
|[[El Jadida]]-[[Casablanca]]-[[Rabat]]-[[Salé]]-[[Kenitra]]
|11,000,000
|-
|{{Flagu|South Africa}}
|[[Gauteng|Gauteng Province]]
|The cities of [[Pretoria]], [[Witwatersrand]] and [[Vereeniging]] includes the urbanised portion of [[Pretoria]], [[Centurion, Gauteng|Centurion]], [[Midrand]], [[Johannesburg]] and the [[Vaal Triangle]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=::Gauteng on Track to Global City-Region:: |url=http://www.joburg.org.za/2006/aug/aug30_globalcity.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007183353/http://www.joburg.org.za/2006/aug/aug30_globalcity.stm |archive-date=2006-10-07 |access-date=2007-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=:: Working on Gauteng's Global City Plans :: |url=http://www.joburg.org.za/2006/july/jul20_cityregion.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060924035139/http://www.joburg.org.za/2006/july/jul20_cityregion.stm |archive-date=2006-09-24 |access-date=2007-01-01}}&lt;/ref&gt;
|15,810,400&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Africa: Provinces and Major Urban Areas – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/southafrica/cities/ |access-date=2023-06-14 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flagu|Benin}}
|rowspan=5|[[Abidjan–Lagos Corridor]]
|[[Abomey-Calavi]], [[Cotonou]], [[Porto-Novo]]
|rowspan=5|42,436,069&lt;ref&gt;{{cite web |last= |date= |year= |title=World Urbanization Prospects – Population Division – United Nations |url=https://population.un.org/wup/Download/ |access-date=2022-11-18 |publisher= |pages= |language= |format= |quote= |periodical=}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flagu|Ghana}}
|[[Accra]], [[Cape Coast]], [[Sekondi-Takoradi]]
|-
|{{Flagu|Côte d'Ivoire}}
|[[Abidjan]]
|-
|{{Flagu|Nigeria}}
|[[Lagos]]
|-
|{{Flagu|Togo}}
|[[Lomé]]
|}

==ايشيا==
==يورپ==
==اتر آمريڪا==
==ڏکڻ آمريڪا==
==وڌيڪ ڏسو==
* [[گاديءَ جو هنڌ]]
* [[ميگالوپولس|عظيم شهري علائقا]]
* [[ميٽروپوليٽن شهر]]
* [[وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[رقبي جي لحاظ کان وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[ڏهه لک کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن جي فهرست]] 
* [[هڪ لک (100,000) يا ان کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>g85hg8bx6aq6dqxw4nko0gd7k3qp8hh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395708</id>
      <parentid>395697</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* آفريڪا */</comment>
      <origin>395708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4631" sha1="p6z8cwzqw5qmrtkso43nosmj8ixi8vg" xml:space="preserve">هي 61 ملڪن ۾ جاگرافيائي علائقن ۽ ملڪ جي لحاظ کان گروپ ڪيل [[ميگالوپولس]] (Megalopolises) جي فهرست آهي.
{{Location map+|World}}
==آفريڪا==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:ISS-30_Mediterranean_Sea,_Nile_River_Delta_and_Levante.jpg|[[نيل ڊيلٽا]] ۽ [[نيل ندي]] رات جو خلا مان
File:Pretoria_CBD1.jpg|[[پريٽوريا]]، ڏکڻ آفريڪا
File:Nairobi,_view_from_KICC.JPG|[[نيروبي]]، ڪينيا
File:Lagos,_Nigeria.jpg|[[لاگوس]]، نائيجيريا
&lt;/gallery&gt;

*
*

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ملڪ
!ميگالوپولس
!وڏا شهر ۽ علائقا
!آبادي&lt;br&gt;اندازو
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Flagu|Egypt}}
|[[وڏو قاهره]]  
|قاهره، گيزا ۽ قلوبيه جا گورنريٽ
مصر
|22,183,000&lt;ref name=&quot;macrotrends&quot;&gt;{{Cite web |title=Cairo, Egypt Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608074258/https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |archive-date=2023-06-08 |access-date=2023-02-25 |website=Macrotrends}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[نيل ڊيلٽا]]
|اليگزينڊريا، ڪفر الشيخ، غربيا،  منوفيا، قليوبيا، دکاهليا، دميٽا، بحيره، الشرقيه ۽ پورٽ سيد جا گورنريٽ
|50,322,424&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.capmas.gov.eg/Pages/Publications.aspx?page_id=5109&amp;YearID=23354|title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء|website=www.capmas.gov.eg}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flagu|Kenya}}
|[[ڪينيا]] نيروبي  ميٽروپوليٽن علائقو
|کجيدو, ڪيمبو، ماچاڪوس, مرنگا ۽ [[نيروبي]] جا علائقا (counties)
|10,411,220&lt;ref&gt;{{cite web |title=KNBS |url=http://www.knbs.or.ke/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611224813/http://www.knbs.or.ke/ |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-14 |website=KNBS}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{MOR}}
|[[مراڪش]] [[الجديدا]]-[[کاسابلانڪا]]-[[رباط]]-[[سالي]]-[[ڪينيترا]] 
|[[الجديدا]]-[[کاسابلانڪا]]-[[رباط]]-[[سالي]]-[[ڪينيترا]]
|11,000,000
|-
|{{Flagu|South Africa}}
|[[ڏکڻ آفريڪا]] گوتينگ
ن ۾
|[[پريتوريا]]، وِٽ واٽرسرينڊ ۽ [[ويريننگنگ]] جا   شهر ۽ [[پريتوريا]] سينچورين مدرنڊ ۽ [[جوهانسبرگ]] جا  شهري حصا ۽ وال ([[Vaal Triangle]]) شامل آهي. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=::Gauteng on Track to Global City-Region:: |url=http://www.joburg.org.za/2006/aug/aug30_globalcity.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007183353/http://www.joburg.org.za/2006/aug/aug30_globalcity.stm |archive-date=2006-10-07 |access-date=2007-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=:: Working on Gauteng's Global City Plans :: |url=http://www.joburg.org.za/2006/july/jul20_cityregion.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060924035139/http://www.joburg.org.za/2006/july/jul20_cityregion.stm |archive-date=2006-09-24 |access-date=2007-01-01}}&lt;/ref&gt;
|15,810,400&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Africa: Provinces and Major Urban Areas – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/southafrica/cities/ |access-date=2023-06-14 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flagu|Benin}}
|rowspan=5|[[عابدجان]]-[[لاگوس]] لنگهه 
|ابومي-ڪالاوي [[ڪوٽونو]] 
[[پورٽو نووو]]
|rowspan=5|42,436,069&lt;ref&gt;{{cite web |last= |date= |year= |title=World Urbanization Prospects – Population Division – United Nations |url=https://population.un.org/wup/Download/ |access-date=2022-11-18 |publisher= |pages= |language= |format= |quote= |periodical=}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flagu|Ghana}}
|ڪيپ ڪوسٽ، [[اڪرا]]، سڪونڊي- ٽڪوردي 
|-
|{{Flagu|Côte d'Ivoire}}
|[[عابدجان]]
|-
|{{Flagu|Nigeria}}
|[[لاگوس]]
|-
|{{Flagu|Togo}}
|[[لومئ]]
|}

==ايشيا==
==يورپ==
==اتر آمريڪا==
==ڏکڻ آمريڪا==
==وڌيڪ ڏسو==
* [[گاديءَ جو هنڌ]]
* [[ميگالوپولس|عظيم شهري علائقا]]
* [[ميٽروپوليٽن شهر]]
* [[وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[رقبي جي لحاظ کان وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[ڏهه لک کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن جي فهرست]] 
* [[هڪ لک (100,000) يا ان کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>p6z8cwzqw5qmrtkso43nosmj8ixi8vg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395710</id>
      <parentid>395708</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4587" sha1="6ryzvsnlt6slcyvyutxhg6d5bc6sbtf" xml:space="preserve">هي 61 ملڪن ۾ جاگرافيائي علائقن ۽ ملڪ جي لحاظ کان گروپ ڪيل [[ميگالوپولس]] (Megalopolises) جي فهرست آهي.
{{Location map+|World}}
==آفريڪا==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:ISS-30_Mediterranean_Sea,_Nile_River_Delta_and_Levante.jpg|[[نيل ڊيلٽا]] ۽ [[نيل ندي]] رات جو خلا مان
File:Pretoria_CBD1.jpg|[[پريٽوريا]]، ڏکڻ آفريڪا
File:Nairobi,_view_from_KICC.JPG|[[نيروبي]]، ڪينيا
File:Lagos,_Nigeria.jpg|[[لاگوس]]، نائيجيريا
&lt;/gallery&gt;

*
*

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ملڪ
!ميگالوپولس
!وڏا شهر ۽ علائقا
!آبادي&lt;br&gt;اندازو
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Flag|Egypt}}
|[[وڏو قاهره]]  
|قاهره، گيزا ۽ قلوبيه جا گورنريٽ
|22,183,000&lt;ref name=&quot;macrotrends&quot;&gt;{{Cite web |title=Cairo, Egypt Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608074258/https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |archive-date=2023-06-08 |access-date=2023-02-25 |website=Macrotrends}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[نيل ڊيلٽا]]
|اليگزينڊريا، ڪفر الشيخ، غربيا، منوفيا، قليوبيا، دکاهليا، دميٽا، بحيره، الشرقيه ۽ پورٽ سيد جا گورنريٽ
|50,322,424&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.capmas.gov.eg/Pages/Publications.aspx?page_id=5109&amp;YearID=23354|title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء|website=www.capmas.gov.eg}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Kenya}} [[ڪينيا]]
|نيروبي ميٽروپوليٽن علائقو
|کجيدو، ڪيمبو، ماچاڪوس، مرنگا ۽ [[نيروبي]] جا علائقا (counties)
|10,411,220&lt;ref&gt;{{cite web |title=KNBS |url=http://www.knbs.or.ke/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611224813/http://www.knbs.or.ke/ |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-14 |website=KNBS}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Morocco}} [[مراڪش]]
|الجديدا-کاسابلانڪا-[[رباط]]-سالي-ڪينيترا 
|الجديدا-[[کاسابلانڪا]]-[[رباط]]-سالي-ڪينيترا
|11,000,000
|-
|{{Flag|South Africa}} [[ڏکڻ آفريڪا]]
|گوتينگ 
|[[پريتوريا]]، وِٽ واٽرسرينڊ ۽ ويريننگنگ جا شهر ۽ [[پريتوريا]], سينچورين, مدرنڊ ۽ [[جوهانسبرگ]] جا  شهري حصا ۽ وال ([[Vaal Triangle]]) شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=::Gauteng on Track to Global City-Region:: |url=http://www.joburg.org.za/2006/aug/aug30_globalcity.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007183353/http://www.joburg.org.za/2006/aug/aug30_globalcity.stm |archive-date=2006-10-07 |access-date=2007-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=:: Working on Gauteng's Global City Plans :: |url=http://www.joburg.org.za/2006/july/jul20_cityregion.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060924035139/http://www.joburg.org.za/2006/july/jul20_cityregion.stm |archive-date=2006-09-24 |access-date=2007-01-01}}&lt;/ref&gt;
|15,810,400&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Africa: Provinces and Major Urban Areas – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/southafrica/cities/ |access-date=2023-06-14 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Benin}}
|rowspan=5|[[عابدجان]]-[[لاگوس]] لنگهه 
|ابومي-ڪالاوي, [[ڪوٽونو]], [[پورٽو نووو]]
|rowspan=5|42,436,069&lt;ref&gt;{{cite web |last= |date= |year= |title=World Urbanization Prospects – Population Division – United Nations |url=https://population.un.org/wup/Download/ |access-date=2022-11-18 |publisher= |pages= |language= |format= |quote= |periodical=}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Ghana}}
|ڪيپ ڪوسٽ، [[اڪرا]]، سڪونڊي-ٽڪوردي 
|-
|{{Flag|Côte d'Ivoire}}
|[[عابدجان]]
|-
|{{Flag|Nigeria}}
|[[لاگوس]]
|-
|{{Flag|Togo}}
|[[لومئ]]
|}

==ايشيا==
==يورپ==
==اتر آمريڪا==
==ڏکڻ آمريڪا==
==وڌيڪ ڏسو==
* [[گاديءَ جو هنڌ]]
* [[ميگالوپولس|عظيم شهري علائقا]]
* [[ميٽروپوليٽن شهر]]
* [[وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[رقبي جي لحاظ کان وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[ڏهه لک کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن جي فهرست]] 
* [[هڪ لک (100,000) يا ان کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>6ryzvsnlt6slcyvyutxhg6d5bc6sbtf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395712</id>
      <parentid>395710</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>395712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4816" sha1="lk7p4qibgkfsjjwce8tm3wq5grsyar7" xml:space="preserve">هي 61 ملڪن ۾ جاگرافيائي علائقن ۽ ملڪ جي لحاظ کان گروپ ڪيل [[ميگالوپولس]] (Megalopolises) جي فهرست آهي.
{{Location map+|World}}
==آفريڪا==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:ISS-30_Mediterranean_Sea,_Nile_River_Delta_and_Levante.jpg|[[نيل ڊيلٽا]] ۽ [[نيل ندي]] رات جو خلا مان
File:Pretoria_CBD1.jpg|[[پريٽوريا]]، ڏکڻ آفريڪا
File:Nairobi,_view_from_KICC.JPG|[[نيروبي]]، ڪينيا
File:Lagos,_Nigeria.jpg|[[لاگوس]]، نائيجيريا
&lt;/gallery&gt;

*
*

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ملڪ
!ميگالوپولس
!وڏا شهر ۽ علائقا
!آبادي&lt;br&gt;اندازو
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Flag|Egypt}}
|[[وڏو قاهره]]  
|قاهره، گيزا ۽ قلوبيه جا گورنريٽ
|22,183,000&lt;ref name=&quot;macrotrends&quot;&gt;{{Cite web |title=Cairo, Egypt Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608074258/https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |archive-date=2023-06-08 |access-date=2023-02-25 |website=Macrotrends}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[نيل ڊيلٽا]]
|اليگزينڊريا، ڪفر الشيخ، غربيا، منوفيا، قليوبيا، دکاهليا، دميٽا، بحيره، الشرقيه ۽ پورٽ سيد جا گورنريٽ
|50,322,424&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.capmas.gov.eg/Pages/Publications.aspx?page_id=5109&amp;YearID=23354|title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء|website=www.capmas.gov.eg}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Kenya}} [[ڪينيا]]
|نيروبي ميٽروپوليٽن علائقو
|کجيدو، ڪيمبو، ماچاڪوس، مرنگا ۽ [[نيروبي]] جا علائقا (counties)
|10,411,220&lt;ref&gt;{{cite web |title=KNBS |url=http://www.knbs.or.ke/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611224813/http://www.knbs.or.ke/ |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-14 |website=KNBS}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Morocco}} [[مراڪش]]
|الجديدا-کاسابلانڪا-[[رباط]]-سالي-ڪينيترا 
|الجديدا-[[کاسابلانڪا]]-[[رباط]]-سالي-ڪينيترا
|11,000,000
|-
|{{Flag|South Africa}} [[ڏکڻ آفريڪا]]
|گوتينگ 
|[[پريتوريا]]، وِٽ واٽرسرينڊ ۽ ويريننگنگ جا شهر ۽ [[پريتوريا]], سينچورين, مدرنڊ ۽ [[جوهانسبرگ]] جا  شهري حصا ۽ وال ([[Vaal Triangle]]) شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=::Gauteng on Track to Global City-Region:: |url=http://www.joburg.org.za/2006/aug/aug30_globalcity.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007183353/http://www.joburg.org.za/2006/aug/aug30_globalcity.stm |archive-date=2006-10-07 |access-date=2007-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=:: Working on Gauteng's Global City Plans :: |url=http://www.joburg.org.za/2006/july/jul20_cityregion.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060924035139/http://www.joburg.org.za/2006/july/jul20_cityregion.stm |archive-date=2006-09-24 |access-date=2007-01-01}}&lt;/ref&gt;
|15,810,400&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Africa: Provinces and Major Urban Areas – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/southafrica/cities/ |access-date=2023-06-14 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Benin}}
|rowspan=5|[[عابدجان]]-[[لاگوس]] لنگهه 
|ابومي-ڪالاوي, [[ڪوٽونو]], [[پورٽو نووو]]
|rowspan=5|42,436,069&lt;ref&gt;{{cite web |last= |date= |year= |title=World Urbanization Prospects – Population Division – United Nations |url=https://population.un.org/wup/Download/ |access-date=2022-11-18 |publisher= |pages= |language= |format= |quote= |periodical=}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Ghana}}
|ڪيپ ڪوسٽ، [[اڪرا]]، سڪونڊي-ٽڪوردي 
|-
|{{Flag|Côte d'Ivoire}}
|[[عابدجان]]
|-
|{{Flag|Nigeria}}
|[[لاگوس]]
|-
|{{Flag|Togo}}
|[[لومئ]]
|}

==ايشيا==
==يورپ==
==اتر آمريڪا==
==ڏکڻ آمريڪا==
==وڌيڪ ڏسو==
* [[گاديءَ جو هنڌ]]
* [[ميگالوپولس|عظيم شهري علائقا]]
* [[ميٽروپوليٽن شهر]]
* [[وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[رقبي جي لحاظ کان وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[ڏهه لک کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن جي فهرست]] 
* [[هڪ لک (100,000) يا ان کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}

{{DEFAULTSORT:Megalopolis (City Type)}}
[[Category:Human habitats]]
[[Category:Urban studies and planning terminology]]
[[Category:Cities]]
[[Category:Lists of cities]]
[[Category:Urban areas]]
[[Category:Settlement geography]]</text>
      <sha1>lk7p4qibgkfsjjwce8tm3wq5grsyar7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395713</id>
      <parentid>395712</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>395713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5021" sha1="hbjbmso570o0wqe5gt45xhyc0xvv0o6" xml:space="preserve">هي 61 ملڪن ۾ جاگرافيائي علائقن ۽ ملڪ جي لحاظ کان گروپ ڪيل [[ميگالوپولس]] (Megalopolises) جي فهرست آهي.
{{Location map+|World}}
==آفريڪا==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:ISS-30_Mediterranean_Sea,_Nile_River_Delta_and_Levante.jpg|[[نيل ڊيلٽا]] ۽ [[نيل ندي]] رات جو خلا مان
File:Pretoria_CBD1.jpg|[[پريٽوريا]]، ڏکڻ آفريڪا
File:Nairobi,_view_from_KICC.JPG|[[نيروبي]]، ڪينيا
File:Lagos,_Nigeria.jpg|[[لاگوس]]، نائيجيريا
&lt;/gallery&gt;

*
*

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ملڪ
!ميگالوپولس
!وڏا شهر ۽ علائقا
!آبادي&lt;br&gt;اندازو
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Flag|Egypt}}
|[[وڏو قاهره]]  
|قاهره، گيزا ۽ قلوبيه جا گورنريٽ
|22,183,000&lt;ref name=&quot;macrotrends&quot;&gt;{{Cite web |title=Cairo, Egypt Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608074258/https://www.macrotrends.net/cities/22812/cairo/population |archive-date=2023-06-08 |access-date=2023-02-25 |website=Macrotrends}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[نيل ڊيلٽا]]
|اليگزينڊريا، ڪفر الشيخ، غربيا، منوفيا، قليوبيا، دکاهليا، دميٽا، بحيره، الشرقيه ۽ پورٽ سيد جا گورنريٽ
|50,322,424&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.capmas.gov.eg/Pages/Publications.aspx?page_id=5109&amp;YearID=23354|title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء|website=www.capmas.gov.eg}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Kenya}} [[ڪينيا]]
|نيروبي ميٽروپوليٽن علائقو
|کجيدو، ڪيمبو، ماچاڪوس، مرنگا ۽ [[نيروبي]] جا علائقا (counties)
|10,411,220&lt;ref&gt;{{cite web |title=KNBS |url=http://www.knbs.or.ke/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611224813/http://www.knbs.or.ke/ |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-14 |website=KNBS}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Morocco}} [[مراڪش]]
|الجديدا-کاسابلانڪا-[[رباط]]-سالي-ڪينيترا 
|الجديدا-[[کاسابلانڪا]]-[[رباط]]-سالي-ڪينيترا
|11,000,000
|-
|{{Flag|South Africa}} [[ڏکڻ آفريڪا]]
|گوتينگ 
|[[پريتوريا]]، وِٽ واٽرسرينڊ ۽ ويريننگنگ جا شهر ۽ [[پريتوريا]], سينچورين, مدرنڊ ۽ [[جوهانسبرگ]] جا  شهري حصا ۽ وال ([[Vaal Triangle]]) شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=::Gauteng on Track to Global City-Region:: |url=http://www.joburg.org.za/2006/aug/aug30_globalcity.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007183353/http://www.joburg.org.za/2006/aug/aug30_globalcity.stm |archive-date=2006-10-07 |access-date=2007-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=:: Working on Gauteng's Global City Plans :: |url=http://www.joburg.org.za/2006/july/jul20_cityregion.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060924035139/http://www.joburg.org.za/2006/july/jul20_cityregion.stm |archive-date=2006-09-24 |access-date=2007-01-01}}&lt;/ref&gt;
|15,810,400&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Africa: Provinces and Major Urban Areas – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/southafrica/cities/ |access-date=2023-06-14 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Benin}}
|rowspan=5|[[عابدجان]]-[[لاگوس]] لنگهه 
|ابومي-ڪالاوي, [[ڪوٽونو]], [[پورٽو نووو]]
|rowspan=5|42,436,069&lt;ref&gt;{{cite web |last= |date= |year= |title=World Urbanization Prospects – Population Division – United Nations |url=https://population.un.org/wup/Download/ |access-date=2022-11-18 |publisher= |pages= |language= |format= |quote= |periodical=}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Ghana}}
|ڪيپ ڪوسٽ، [[اڪرا]]، سڪونڊي-ٽڪوردي 
|-
|{{Flag|Côte d'Ivoire}}
|[[عابدجان]]
|-
|{{Flag|Nigeria}}
|[[لاگوس]]
|-
|{{Flag|Togo}}
|[[لومئ]]
|}

==ايشيا==
==يورپ==
==اتر آمريڪا==
==ڏکڻ آمريڪا==
==وڌيڪ ڏسو==
* [[گاديءَ جو هنڌ]]
* [[ميگالوپولس|عظيم شهري علائقا]]
* [[ميٽروپوليٽن شهر]]
* [[وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[رقبي جي لحاظ کان وڏن شهرن جي فهرست]]
* [[ڏهه لک کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن جي فهرست]] 
* [[هڪ لک (100,000) يا ان کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}

{{DEFAULTSORT:Megalopolis (City Type)}}
[[زمرو:ميگالوپولس (شهر جو قسم)]] 
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهري علائقا]]
[[زمرو:شهرن جي فهرست]] 
[[زمرو:انساني رهائشگاهون]] 
[[زمرو:آبادين جي جاگرافي]]  
[[زمرو:آبادين جو جاگرافيائي مطالعو]]
[[زمرو:شهري اڀياس ۽ رٿابنديءَ جي اصطلاح سازي]]</text>
      <sha1>hbjbmso570o0wqe5gt45xhyc0xvv0o6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بحث:انڊڪ منڊڪ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>100556</id>
    <revision>
      <id>395714</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40291-81</username>
        <id>22563</id>
      </contributor>
      <comment>/* سائين منهجا اسان جي علائقي ۾ ان راند کي پڪليءَ راند چيو ويندو هو */ نئون ڀاڱو</comment>
      <origin>395714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="398" sha1="rn53e8310ddhtqrda1mbs01hdghblv9" xml:space="preserve">== سائين منهجا اسان جي علائقي ۾ ان راند کي پڪليءَ راند چيو ويندو هو  ==

جيڪاٺڪري گهڙي ٺاهي ويندي هئي ان کي پڪلي ڍوندا هئاسين [[خاص:ڀاڱيداريون/&amp;#126;2026-40291-81|&amp;#126;2026-40291-81]] ([[واپرائيندڙ بحث:&amp;#126;2026-40291-81|talk]]) 11:03, 19 جُولاءِ 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>rn53e8310ddhtqrda1mbs01hdghblv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٽنڊو محمد خان ضلعي جا قصبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100557</id>
    <revision>
      <id>395716</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سنڌ جا قصبا]] [[زمرو:ٽنڊو محمد خان ضلعو]]</comment>
      <origin>395716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="d8redg6equabui12r30ncl5327hkm33" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌ جا قصبا]]
[[زمرو:ٽنڊو محمد خان ضلعو]]</text>
      <sha1>d8redg6equabui12r30ncl5327hkm33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شاهه نڪدار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100558</id>
    <revision>
      <id>395720</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1352058640|Shah Nikdar]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>395720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1665" sha1="ik5lanyo0lutrbsnknybb4khcdevksp" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=شاهه نڪدار|settlement_type=[[قصبو]]|pushpin_map=Pakistan|coordinates={{coord|31|39|N|72|20|E|region:PK_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}}|subdivision_type=[[Country]]|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Province]]|subdivision_name1=[[Punjab (Pakistan)|Punjab]]|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Sargodha District|Sargodha]]|area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|official_name=Shah Nikdar|native_name=شاهه نڪدار}}
'''شاهه نڪدار''' ( [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ، [[اردو]] : '''شاہ نکڈر''' ) [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا ضلعي]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان|پاڪستان جو]] هڪ ننڍڙو قصبو آهي جيڪو [[سرگوڌا]] جي [[جهنگ ضلعو|جھنگ ضلعي]] جي حد سان آهي. اها [[سلانوالي تعلقو|سلانوالي تعلقي]] جو حصو آهي ۽ [[سلانوالي|سلانوالي شهر]] کان 26 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=February 9, 2012|archivedate=9 February 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=October 9, 2017|archivedate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;

شاهه نڪدار جي آبادي جو اندازو 50,000 کان 60,000 ماڻهن تائين آهي. آبادي جو وڏو حصو يا انهن جا ابا ڏاڏا، [[تحريڪ پاڪستان|پاڪستان جي آزادي]] وقت، [[ڀارت|هندستان]] مان لڏي آيا هئا.</text>
      <sha1>ik5lanyo0lutrbsnknybb4khcdevksp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395721</id>
      <parentid>395720</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:قصبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>395721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1688" sha1="mwjsn1nbq1oac8l0frehpqev6t9lcl9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=شاهه نڪدار|settlement_type=[[قصبو]]|pushpin_map=Pakistan|coordinates={{coord|31|39|N|72|20|E|region:PK_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}}|subdivision_type=[[Country]]|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Province]]|subdivision_name1=[[Punjab (Pakistan)|Punjab]]|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Sargodha District|Sargodha]]|area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|official_name=Shah Nikdar|native_name=شاهه نڪدار}}
'''شاهه نڪدار''' ( [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ، [[اردو]] : '''شاہ نکڈر''' ) [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا ضلعي]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان|پاڪستان جو]] هڪ ننڍڙو قصبو آهي جيڪو [[سرگوڌا]] جي [[جهنگ ضلعو|جھنگ ضلعي]] جي حد سان آهي. اها [[سلانوالي تعلقو|سلانوالي تعلقي]] جو حصو آهي ۽ [[سلانوالي|سلانوالي شهر]] کان 26 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=February 9, 2012|archivedate=9 February 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=October 9, 2017|archivedate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;

شاهه نڪدار جي آبادي جو اندازو 50,000 کان 60,000 ماڻهن تائين آهي. آبادي جو وڏو حصو يا انهن جا ابا ڏاڏا، [[تحريڪ پاڪستان|پاڪستان جي آزادي]] وقت، [[ڀارت|هندستان]] مان لڏي آيا هئا.

[[زمرو:قصبو]]</text>
      <sha1>mwjsn1nbq1oac8l0frehpqev6t9lcl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395722</id>
      <parentid>395721</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پاڪستان جا آباد مقام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>395722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1739" sha1="i64am8umcou00c45vqi4c3ssl8lbini" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=شاهه نڪدار|settlement_type=[[قصبو]]|pushpin_map=Pakistan|coordinates={{coord|31|39|N|72|20|E|region:PK_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}}|subdivision_type=[[Country]]|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Province]]|subdivision_name1=[[Punjab (Pakistan)|Punjab]]|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Sargodha District|Sargodha]]|area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|official_name=Shah Nikdar|native_name=شاهه نڪدار}}
'''شاهه نڪدار''' ( [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ، [[اردو]] : '''شاہ نکڈر''' ) [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا ضلعي]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان|پاڪستان جو]] هڪ ننڍڙو قصبو آهي جيڪو [[سرگوڌا]] جي [[جهنگ ضلعو|جھنگ ضلعي]] جي حد سان آهي. اها [[سلانوالي تعلقو|سلانوالي تعلقي]] جو حصو آهي ۽ [[سلانوالي|سلانوالي شهر]] کان 26 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=February 9, 2012|archivedate=9 February 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=October 9, 2017|archivedate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;

شاهه نڪدار جي آبادي جو اندازو 50,000 کان 60,000 ماڻهن تائين آهي. آبادي جو وڏو حصو يا انهن جا ابا ڏاڏا، [[تحريڪ پاڪستان|پاڪستان جي آزادي]] وقت، [[ڀارت|هندستان]] مان لڏي آيا هئا.

[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:پاڪستان جا آباد مقام]]</text>
      <sha1>i64am8umcou00c45vqi4c3ssl8lbini</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395723</id>
      <parentid>395722</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>395723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1792" sha1="jg3isagrsm4msjkc4952ut3ptsh37sl" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=شاهه نڪدار|settlement_type=[[قصبو]]|pushpin_map=Pakistan|coordinates={{coord|31|39|N|72|20|E|region:PK_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}}|subdivision_type=[[Country]]|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Province]]|subdivision_name1=[[Punjab (Pakistan)|Punjab]]|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Sargodha District|Sargodha]]|area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|official_name=Shah Nikdar|native_name=شاهه نڪدار}}
'''شاهه نڪدار''' ( [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ، [[اردو]] : '''شاہ نکڈر''' ) [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا ضلعي]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان|پاڪستان جو]] هڪ ننڍڙو قصبو آهي جيڪو [[سرگوڌا]] جي [[جهنگ ضلعو|جھنگ ضلعي]] جي حد سان آهي. اها [[سلانوالي تعلقو|سلانوالي تعلقي]] جو حصو آهي ۽ [[سلانوالي|سلانوالي شهر]] کان 26 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=February 9, 2012|archivedate=9 February 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=October 9, 2017|archivedate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;

شاهه نڪدار جي آبادي جو اندازو 50,000 کان 60,000 ماڻهن تائين آهي. آبادي جو وڏو حصو يا انهن جا ابا ڏاڏا، [[تحريڪ پاڪستان|پاڪستان جي آزادي]] وقت، [[ڀارت|هندستان]] مان لڏي آيا هئا.

[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:پاڪستان جا آباد مقام]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>jg3isagrsm4msjkc4952ut3ptsh37sl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395724</id>
      <parentid>395723</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:21:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سرگوڌا ضلعو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>395724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1827" sha1="em7tl0ukinfv6hglndrm2uzyaezygvg" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=شاهه نڪدار|settlement_type=[[قصبو]]|pushpin_map=Pakistan|coordinates={{coord|31|39|N|72|20|E|region:PK_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}}|subdivision_type=[[Country]]|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Province]]|subdivision_name1=[[Punjab (Pakistan)|Punjab]]|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Sargodha District|Sargodha]]|area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|official_name=Shah Nikdar|native_name=شاهه نڪدار}}
'''شاهه نڪدار''' ( [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ، [[اردو]] : '''شاہ نکڈر''' ) [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا ضلعي]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان|پاڪستان جو]] هڪ ننڍڙو قصبو آهي جيڪو [[سرگوڌا]] جي [[جهنگ ضلعو|جھنگ ضلعي]] جي حد سان آهي. اها [[سلانوالي تعلقو|سلانوالي تعلقي]] جو حصو آهي ۽ [[سلانوالي|سلانوالي شهر]] کان 26 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=February 9, 2012|archivedate=9 February 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=October 9, 2017|archivedate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;

شاهه نڪدار جي آبادي جو اندازو 50,000 کان 60,000 ماڻهن تائين آهي. آبادي جو وڏو حصو يا انهن جا ابا ڏاڏا، [[تحريڪ پاڪستان|پاڪستان جي آزادي]] وقت، [[ڀارت|هندستان]] مان لڏي آيا هئا.

[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:پاڪستان جا آباد مقام]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سرگوڌا ضلعو]]</text>
      <sha1>em7tl0ukinfv6hglndrm2uzyaezygvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395727</id>
      <parentid>395724</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2065" sha1="8z831bx0erlkrf0k7a3xjo582hhaxmn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=شاهه نڪدار|settlement_type=[[قصبو]]|pushpin_map=Pakistan|coordinates={{coord|31|39|N|72|20|E|region:PK_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}}|subdivision_type=[[Country]]|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Province]]|subdivision_name1=[[Punjab (Pakistan)|Punjab]]|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Sargodha District|Sargodha]]|area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|official_name=Shah Nikdar|native_name=شاہ نکڈر}}
'''شاهه نڪدار''' ( [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[اردو]]: شاہ نکڈر) [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا ضلعي]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان|پاڪستان جو]] هڪ ننڍڙو قصبو آهي جيڪو [[سرگوڌا]] جي [[جهنگ ضلعو|جھنگ ضلعي]] جي حد سان آهي. اها [[سلانوالي تعلقو|سلانوالي تعلقي]] جو حصو آهي ۽ [[سلانوالي|سلانوالي شهر]] کان 26 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=February 9, 2012|archivedate=9 February 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=October 9, 2017|archivedate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;

شاهه نڪدار جي آبادي جو اندازو 50,000 کان 60,000 ماڻهن تائين آهي. آبادي جو وڏو حصو يا انهن جا ابا ڏاڏا، [[تحريڪ پاڪستان|پاڪستان جي آزادي]] جي وقت، [[ڀارت|هندستان]] مان لڏي آيا هئا.
==حوالا==
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:سلانوالي تعلقو]]
[[زمرو:پاڪستان جا قصبا]]
[[زمرو:سرگوڌا ضلعي جا قصبا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا قصبا]]
[[زمرو:پاڪستان جا آباد مقام]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:سرگوڌا ضلعو]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]</text>
      <sha1>8z831bx0erlkrf0k7a3xjo582hhaxmn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395729</id>
      <parentid>395727</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>395729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2260" sha1="kt815mjsfbdqooacgokynqs90p0izm8" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=شاهه نڪدار|settlement_type=[[قصبو]]|pushpin_map=Pakistan|coordinates={{coord|31|39|N|72|20|E|region:PK_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}}|subdivision_type=[[Country]]|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Province]]|subdivision_name1=[[Punjab (Pakistan)|Punjab]]|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Sargodha District|Sargodha]]|area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|official_name=Shah Nikdar|native_name=شاہ نکڈر}}
'''شاهه نڪدار''' ( [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[اردو]]: شاہ نکڈر) [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا ضلعي]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان|پاڪستان جو]] هڪ ننڍڙو قصبو آهي جيڪو [[سرگوڌا]] جي [[جهنگ ضلعو|جھنگ ضلعي]] جي حد سان آهي. اها [[سلانوالي تعلقو|سلانوالي تعلقي]] جو حصو آهي ۽ [[سلانوالي|سلانوالي شهر]] کان 26 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=February 9, 2012|archivedate=9 February 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=October 9, 2017|archivedate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;

شاهه نڪدار جي آبادي جو اندازو 50,000 کان 60,000 ماڻهن تائين آهي. آبادي جو وڏو حصو يا انهن جا ابا ڏاڏا، [[تحريڪ پاڪستان|پاڪستان جي آزادي]] جي وقت، [[ڀارت|هندستان]] مان لڏي آيا هئا.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:سلانوالي تعلقو]]
[[زمرو:پاڪستان جا قصبا]]
[[زمرو:سرگوڌا ضلعي جا قصبا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا قصبا]]
[[زمرو:پاڪستان جا آباد مقام]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:سرگوڌا ضلعو]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ آبادي واريون جايون بلحاظ انتظامي ورھاست]]</text>
      <sha1>kt815mjsfbdqooacgokynqs90p0izm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سلانوالي تعلقو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100559</id>
    <revision>
      <id>395730</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سرگوڌا ضلعو]] [[زمرو:سرگوڌا ضلعي جا تعلقا]]     [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:سلانوالي تعلقو]] [[زمرو:پاڪستان جا قصبا]] [[زمرو:سرگوڌا ضلعي جا قصبا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا قصبا]] [[زمرو:پاڪستان جا آباد مقام]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]  [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]] زمر...</comment>
      <origin>395730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="571" sha1="gbsrs2v5ktqylkg24w4sgo9rlfcg840" xml:space="preserve">[[زمرو:سرگوڌا ضلعو]]
[[زمرو:سرگوڌا ضلعي جا تعلقا]]


[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:سلانوالي تعلقو]]
[[زمرو:پاڪستان جا قصبا]]
[[زمرو:سرگوڌا ضلعي جا قصبا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا قصبا]]
[[زمرو:پاڪستان جا آباد مقام]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]

[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ آبادي واريون جايون بلحاظ انتظامي ورھاست]]</text>
      <sha1>gbsrs2v5ktqylkg24w4sgo9rlfcg840</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395733</id>
      <parentid>395730</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="ein3m8fknc9zz50h316sgnf94ri4zcg" xml:space="preserve">[[زمرو:سرگوڌا ضلعو]]
[[زمرو:سرگوڌا ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>ein3m8fknc9zz50h316sgnf94ri4zcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سرگوڌا ضلعي جا تعلقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100560</id>
    <revision>
      <id>395731</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سرگوڌا ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]</comment>
      <origin>395731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="kxnsxeimja3s9k3vvr30pfm8gmuye2l" xml:space="preserve">[[زمرو:سرگوڌا ضلعو]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]</text>
      <sha1>kxnsxeimja3s9k3vvr30pfm8gmuye2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سرگوڌا ضلعي جا قصبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100561</id>
    <revision>
      <id>395736</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سرگوڌا ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا قصبا]]</comment>
      <origin>395736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="scrgxtz7gpreywtbjanvstjw2xe8eh2" xml:space="preserve">[[زمرو:سرگوڌا ضلعو]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا قصبا]]</text>
      <sha1>scrgxtz7gpreywtbjanvstjw2xe8eh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پنجاب، پاڪستان جا قصبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100562</id>
    <revision>
      <id>395737</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان جا قصبا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]]</comment>
      <origin>395737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="rfgiec3m96rc4vt45u0hcs9fasma3k6" xml:space="preserve">[[زمرو:پاڪستان جا قصبا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]]</text>
      <sha1>rfgiec3m96rc4vt45u0hcs9fasma3k6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100563</id>
    <revision>
      <id>395739</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ آبادي واريون جايون بلحاظ انتظامي ورھاست]]</comment>
      <origin>395739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="5iu6a6or84mzqqb1flynu7x4hyum7ni" xml:space="preserve">[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جي انساني جاگرافي]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ آبادي واريون جايون بلحاظ انتظامي ورھاست]]</text>
      <sha1>5iu6a6or84mzqqb1flynu7x4hyum7ni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395740</id>
      <parentid>395739</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>395740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="l9g41l2kouacg1i5n1xrwiw07lkmyxh" xml:space="preserve">[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جي انساني جاگرافي]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ آبادي واريون جايون بلحاظ انتظامي ورھاست]]</text>
      <sha1>l9g41l2kouacg1i5n1xrwiw07lkmyxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پنجاب، پاڪستان جي انساني جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100564</id>
    <revision>
      <id>395741</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انساني جاگرافي]]</comment>
      <origin>395741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="3t1apth0iakyrl8cc04wjh567sr32ns" xml:space="preserve">[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:پاڪستان جي انساني جاگرافي]]</text>
      <sha1>3t1apth0iakyrl8cc04wjh567sr32ns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پنڊ دادن خان تعلقي جا ڳوٺ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100565</id>
    <revision>
      <id>395747</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پنڊ دادن خان تعلقو]] [[زمرو:جهلم ضلعي جا ڳوٺ]] [[زمرو:پنڊ دادن خان تعلقي جون آبادي واريون جايون]]</comment>
      <origin>395747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="q70vkgsnr8gjdvdqeunt9jc7voeesuh" xml:space="preserve">[[زمرو:پنڊ دادن خان تعلقو]]
[[زمرو:جهلم ضلعي جا ڳوٺ]]
[[زمرو:پنڊ دادن خان تعلقي جون آبادي واريون جايون]]</text>
      <sha1>q70vkgsnr8gjdvdqeunt9jc7voeesuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جهلم ضلعي جا ڳوٺ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100566</id>
    <revision>
      <id>395748</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جهلم ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]] [[زمرو:جهلم ضلعو ۾ آبادي واريون جايون]]</comment>
      <origin>395748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="1tnnwk755mityg29ny1w6bo9iw6ri8h" xml:space="preserve">[[زمرو:جهلم ضلعو]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]]
[[زمرو:جهلم ضلعو ۾ آبادي واريون جايون]]</text>
      <sha1>1tnnwk755mityg29ny1w6bo9iw6ri8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بلوچستان، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100567</id>
    <revision>
      <id>395754</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ آبادي واري جايون بلحاظ انتظامي ورھاست]]</comment>
      <origin>395754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180" sha1="p4jk32g1kwg4agiu8f1edu21xersqsk" xml:space="preserve">[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي انساني جاگرافي]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ آبادي واري جايون بلحاظ انتظامي ورھاست]]</text>
      <sha1>p4jk32g1kwg4agiu8f1edu21xersqsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>395755</id>
      <parentid>395754</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:پاڪستان ۾ آبادي واري جايون بلحاظ انتظامي ورھاست]]; added [[Category:پاڪستان ۾ آبادي واريون جايون بلحاظ انتظامي ورھاست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>395755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184" sha1="arsp5wyl8m7mzc528vmbfm6jm8161fv" xml:space="preserve">[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي انساني جاگرافي]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ آبادي واريون جايون بلحاظ انتظامي ورھاست]]</text>
      <sha1>arsp5wyl8m7mzc528vmbfm6jm8161fv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي انساني جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100568</id>
    <revision>
      <id>395756</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]]</comment>
      <origin>395756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="4ltwecqywtpkp9i1jkg32joo1gskqby" xml:space="preserve">[[زمرو:پاڪستان جي انساني جاگرافي]]
[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>4ltwecqywtpkp9i1jkg32joo1gskqby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100569</id>
    <revision>
      <id>395757</id>
      <timestamp>2026-07-19T11:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:   [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]]</comment>
      <origin>395757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="sl85zfrbtt78dbk05qgsauu9uhd3l90" xml:space="preserve">

[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]]</text>
      <sha1>sl85zfrbtt78dbk05qgsauu9uhd3l90</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>